خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
در این جلسه بحث روحانیت در اسلام ادامه مییابد و لحن منفی قرآن دربارهٔ روحانیت یهود یادآوری میشود. ضرورت وجود روحانیت در برابر حذف آن، و نسبت تقوا با امکان انحراف عقیدتی مطرح است. سپس عقبماندگی فقه سنتی در دنیای مدرن، ناکارآمدی در اقتصاد، و حد علم برای اظهارنظر دینی بررسی میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
ادامه بحث روحانیت در اسلام
اینکه روحانیت مشکلاتی، و حتی مشکلات اساسی، دارد به این معنا نیست که آحاد روحانیون آدمهای خوبی نیستند؛ خدای نکرده نباید چنین برداشتی پیش بیاید. این تذکری بود که در آغاز بحثم دربارهٔ روحانیت، در ادیان بهطور کلی و در اسلام بهطور خاص، دادم. من این را از آن جهت میگویم که، همانطور که اول جلسهٔ قبل گفتم، خودم همیشه با افرادی که در مسلک روحانیاند روابط خوبی داشتهام و آنها هم فکر میکنم با من روابط خوبی داشتهاند؛ با خیلیهایشان. اصلاً احساسم این نیست که مشکلی در خود این افراد باشد که در نهایت روحانیت را به مشکلاتی دچار کند. فکر میکنم مکانیسمهای کلیای هست که وقتی جامعهای روحانی در یک دین تشکیل میشود، آن را دچار مشکلاتی میکند که فرار از آنها خیلی سخت است.
فکر میکنم در آغاز بحث این را هم گفتم که، پیش از آنکه شاهدی بیاورم یا چیزی دیده باشم، نگاه کسی که قرآن میخواند به جوامع دینی خیلی خوشبینانه نیست: به نظر میرسد بازتابی که از جوامع دینیِ تشکیلشده به دست پیامبران الهی در قرآن آمده بازتاب مثبتی نیست؛ این جوامع وقتی تشکیل میشوند مشکلات بسیار زیادی دارند که قرآن به آنها اشاره میکند، و نباید نسبت به آنها خیلی خوشبین باشیم. با این حال، در مجموع تشکیلشدن جوامع دینی بهتر از تشکیلنشدن آنهاست. بنابراین اگر کسی که قرآن میخواند بخواهد وضعیت یک جامعهٔ دینی را، در زمان حاضر یا در طول تاریخ، بررسی کند، طبیعی است که از اول دید خیلی مثبتی نداشته باشد؛ یعنی انتظار نداشته باشد بهشتی دینی یا مدینهٔ فاضلهای ببیند، بلکه انتظار دارد همین مشکلاتی که قرآن دربارهٔ جوامع دینی بهطور کلی، و بهطور خاص دربارهٔ بنیاسرائیل، گفته است، در جوامع دینی دیگر هم باشد.
میخواهم بگویم که اگر فقط قرآن را خوانده باشیم و بخواهیم به روحانیت، بهطور کلی در طول تاریخ یا در یک جامعهٔ خاص، نگاه کنیم، دیدی که قرآن اساساً به ما میدهد این است که مشکلات خیلی زیادی در کار است.
لحن منفی قرآن درباره روحانیت یهود
حتی فکر میکنم لحن قرآن دربارهٔ روحانیت یهود، و کلاً روحانیت در ادیان ابراهیمی، بهطور خاص دیدی خیلی منفی است؛ شاید منفیتر از لحنش دربارهٔ خود جوامع دینی. بنابراین به خودم حق میدهم که کلاً با دید خیلی مثبتی نگاه نکنم و به نتایج مثبتی هم نمیرسم. فکر میکنم فکتها و چیزهایی هم که داریم برای اینکه دیدگاهمان خیلی مثبت نباشد کفایت میکند. ولی تصورم این است که روحانیت هم، به نوعی مثل جوامع دینی، با وجود مشکلات زیادی که دارد، بودنش بهتر از نبودنش است. اگر مثلاً رفراندومی برگزار شود که آیا اصلاً روحانیت را میخواهیم یا نمیخواهیم، فکر میکنم باید رأی مثبت بدهیم به اینکه باشد، همانطور که جوامع دینی باید باشند؛ هرچند مشکلات خیلی زیادی دارند.
دربارهٔ اینکه چرا احساس میکنم بودنِ روحانیت بهتر از نبودنش است: عدهای اصولاً، حتی از بعضی متون دینی مثل قرآن، استدلال میکنند که اسلام قرار نبوده اصلاً روحانیتی داشته باشد؛ یعنی استدلال بعضیشان این است که در قرآن چیز کافی وجود ندارد که چنین جامعهٔ روحانیتی پدید بیاید و دین خیلی تخصصی شود، و از این قبیل؛ دیدگاههایی خیلی کلی که با وجود چنین جامعهای مخالفاند. ولی فکر میکنم شاید بشود استدلال کرد که همانطور که در همهٔ ادیان جامعهٔ روحانیت پدید آمده، در اسلام هم پدید آمده و تا حدی اجتنابناپذیر است؛ بالاخره عدهای متخصص دین لازم است که مردم به آنها رجوع کنند.
بنابراین این بهانهٔ خیلی خوبی است — شاید درست نباشد که کلمهٔ «بهانه» را به کار ببریم — دلیل خیلی خوبی است که بگویند روحانیت کار را به اینجا رسانده؛ و اکنون موقعیت خوبی است که اگر اوضاع سیاسی به هم خورد، همراه آن، به اصطلاح عامیانه، زیرآب روحانیت را هم بزنند. یعنی انگیزهها و بدبینیهایی جدا از مسائل دینی، به دلیل مسائل جاری، در حال حاضر نسبت به روحانیت وجود دارد، و بعضی از این بدبینیها به معنای واقعی کلمه موجهاند.
ضرورت وجود روحانیت در برابر حذف آن
خودم هم شریکم در اینکه بعضی از رفتارهایی که در طول سالهای اخیر از روحانیت دیده شده، دید چندان مثبتی نسبت به روحانیت پدید نمیآورد. اما فکر میکنم زیرآبزدن و ریشهکنکردن روحانیت، به دلایل روشنی، از نظر من در مجموع آثار منفیاش بیشتر از آثار مثبتش است.
بعضیها، همانهایی که فکر میکنند دین بالاخره به روحانیت نیاز دارد، از روحانیتی با تشکیلات و هیئت و ظاهر و باطن جدید سخن میگویند. این شبیه اتفاقی است که تا حدودی میشود گفت در مسیحیت در دوران اصلاح دین به دست لوتر پدید آمد؛ یعنی نوعی روحانیت دیگر در مسیحیت متولد شد که دیگر وابسته به کلیسای رم نبود و آداب جدیدی پدید آورد، و تغییراتی در دین مسیحیت ایجاد شد که از دید عدهای ممکن است مثبت باشد. خودم را محق میدانم که با خوشبینی نگاه نکنم؛ یعنی اشکال ندارد که آدم، به دلیل این سابقهٔ ذهنی که گفتم، یعنی قرآن، خوشبینانه نگاه نکند.
ما خیلی خوشبین نیستیم که وقتی جامعهٔ دینی تشکیل میشود و بعد یک طبقهٔ روحانی پدید میآید، اوضاع بر وفق مراد باشد و همهچیز درست باشد. کاری که میخواهم بکنم این است که مستدل کنم اوضاع خیلی خوب نیست. فکر میکنم وقتی آدم دربارهٔ مسائل مربوط به روحانیت و کلاً دین اظهارنظر میکند، مقاومتهایی وجود دارد؛ یک حس عمومی هست که اوضاع نباید بد باشد. در پایان جلسهٔ گذشته پرسشی مطرح شد که به نظر من بازتاب همین فضای ذهنی است که عمومیت زیادی هم دارد؛ برای خود من هم گاهی پذیرفتن بعضی از مسائل ممکن است سخت باشد.
یکی از حاضران در انتهای جلسهٔ قبل یکی از این مقاومتها را بیان کرد: وقتی میگوییم ماجرای استفاده از وجوهاتی که مردم به دلایل دینی به روحانیت تحویل میدادند و میدهند یک جور سوءاستفاده است، پرسش این است که اگر برویم در حوزهٔ علمیهٔ قم این بحث فقهی را از متخصصان بپرسیم، در میان آنها آدمهای باتقوا هستند؛ چگونه ممکن است چنین بحثی جا افتاده باشد، چنین سوءاستفادهای که به نظر میرسد سوءاستفادهٔ بزرگی است، مثل خوردن مال حرام و از این قبیل، در حالی که اینهمه فرد باتقوا آنجا هستند؟ پس ما که آن بحثها را نمیدانیم، بهتر است اینگونه قضاوت نکنیم؛ آنجا حتماً پیچیدگیهای فقهیای وجود دارد که بعضیها بر اساس شواهدی چنین فتوایی دادهاند و دیگرانی هم تأیید کردهاند و چنین سنتی پدید آمده است.
تقوا و امکان انحراف واضح در عقاید
برای خود من هم گاهگداری این مسئله پیش میآید: اگر خطای واضحی یا انحراف واضحی ببینم، خودم هم دچار تردید میشوم که چگونه ممکن است انحراف واضح بزرگی در عقاید یا در احکام پدید آمده باشد، در حالی که کسانی که آنجا نشستهاند و بحث میکنند افراد باتقوای زیادی هستند. نکتهٔ نخستی که فکر میکنم در جلسهٔ قبل هم بر آن تأکید کردم این است که پدیدآمدن انحرافهای بزرگ در همهٔ ادیان هست و در همهٔ آن ادیان هم روحانیت باتقوایی وجود داشت. تأکید حرف من این است که شواهد نشان میدهد چنین انحرافهایی پدید میآید. اما اینطور نیست که بگویم در ذهن من هیچ پرسشی نیست و فهمیدن اینکه چگونه عدهای آدم باتقوا مینشینند و بعد به احکام یا انحرافهایی در عقاید تن میدهند برایم خیلی ساده است؛ برای خود من هم این امر خیلی ساده و واضح نیست. با این حال فکر میکنم توجیهی دارم برای اینکه چگونه این اتفاق میافتد و در همهجا افتاده است.
نکتهای که میگویم این است که این مقاومت را واقعاً از ذهنتان بردارید. هر کسی نگاه کند، واقعیت این است که در سراسر دنیا در ادیان تحریفهایی صورت گرفته و همیشه هم روحانیت بوده است. این همان استدلالی است که یک طلبهٔ یهودی یا یک فرد مؤمن یهودی هم با آن میتواند شک کند که انحرافهایی که در دین یهود پدید آمده چگونه ممکن است، در حالی که اینهمه روحانی باتقوا وجود دارند. شک نکنید که روحانیت باتقوا در مسیحیت و در یهودیت — مخصوصاً در مسیحیت — وجود دارد؛ ولی حتی توحید هم دچار انحراف میشود و همچنان باقی میماند.
دربارهٔ بعضی نکاتی که میفهمم، دربارهٔ اینکه چگونه این تقوا و رایجشدن انحرافات در کنار هم قرار میگیرند، در جلسهٔ قبل چیزهایی گفتم و در این جلسه هم چیزهایی میگویم؛ اما اینطور نیست که واقعاً حسم این باشد که چیز خیلی بدیهیای در کار است. فکر میکنم مثل مشکلی است که آدم باید با آن فکر کند و حل کند که چگونه این اتفاق میافتد. الان میتوانم از روحانیونی نام ببرم که واقعاً به تقوایشان ایمان دارم، ولی خیلی از احکامی را که ممکن است از نظر من بدیهی باشد که حالت بدعت دارند یا غلطاند، همهٔ آنها پذیرفتهاند و تأیید میکنند، یا دستکم مخالفت خاصی نمیکنند.
البته در میان آنها کسانی هستند که مخالفت هم میکنند: روحانیونی تراز اول که به دلیل مخالفتهایشان گاهی از حوزهها بیرون آمدهاند، هرچند مورد اتهام قرار گرفتهاند. مثلاً اگر کسی بیاید اصرار کند که نماز را باید در پنج وقت خواند و اذان باید گفته شود و از این حرفها، و بعد از حوزه بیرون بیاید و خیلی بر این مسئله اصرار کند، به احتمال خیلی زیاد متهم میشود به اینکه گرایشی به اهل تسنن پیدا کرده است.
اتهام گرایش به اهل تسنن
الان واقعاً روحانیون تراز اولی وجود داشتهاند و دارند که متهم شدهاند به اینکه تحت تأثیر اهل تسنن قرار گرفتهاند، چون حرفهایی میزنند که گرایش به آن طرف دارد.
فکر میکنم عدهای از افراد خیلی خیلی سنتی حتی آدمهایی از تیپ آقای خمینی و منتظری را، همانهایی که از وحدت بین شیعه و سنی حرف میزدند، متهم میکردند که به نوعی دارند شیعه را از بین میبرند. یادم هست که یکی از بهاصطلاح آیات عظام در زمان جنگ، مثلاً حدود سالهای ۶۴، در سخنرانیای که من شنیدم فریاد میزد که مردم، مواظب باشید، اینها میخواهند «اشهد أن علیاً ولی الله» را از اذان بردارند. شاید کسی جایی گفته بود که برای وحدت خوب است از این چیزها صرفنظر کنیم، و حساسیت این بود که اینها دارند ما را از بین میبرند و دارند سنی میشوند و از این حرفها.
بالاخره آدمهای باتقوا و اهل علمی بودهاند که نسبت به خیلی چیزها اعتراض کردهاند؛ من تقریباً هیچ چیزی نمیگویم که در اعتراضهای موجود در داخل خود حوزهٔ علمیهٔ قم نباشد. در یک جلسه و در جلسهٔ قبل روی مسئلهٔ نماز تأکید کردم؛ انگیزهام هم همین است که سعی کنم چیز خیلی بدیهیای پیدا کنم تا این فضا در ذهن شما شکسته شود که اوضاع خیلی خوب است. من واقعاً بدیهیتر از نماز پنجوقت خواندن چیزی پیدا نکردهام، و مدام همین را میگویم: بالاخره روحانیتی هست که متولی دین است و همهٔ روحانیون قبول دارند و میدانند که پیامبر پنج وقت نماز میخواند و امامان پنج وقت نماز میخواندند؛ اما الان مردم ما سه وقت نماز میخوانند و در این کشور سه بار اذان گفته میشود. از این واضحتر چیزی پیدا نمیکنم. این را میگویم، و اینکه روحانیت دستهجمعی نمیآید بگوید که نه، سنت این نیست، سنت آن است.
مثلاً این را دقیقاً یادم هست: در زمان جنگ امام خمینی محبوبیت بینهایت زیادی داشت — هنوز هم در آن موقع محبوبیت عام داشت؛ بعداً محبوبیتها خاصتر میشوند — و جوانان مذهبی کاملاً نه فقط مقلد، بلکه مرید ایشان بودند. دستورالعملی با عنوان «توصیههای اخلاقی امام خمینی» روی کاغذهایی منتشر شده بود و به بچههای رزمنده، در بازار و جاهای دیگر، مجانی یا غیرمجانی میدادند.
سنت نماز و اذان در میان مردم
دقیقاً یادم هست که در یکی از اولین بندها ایشان توصیهٔ اکید کرده بود که نماز را در پنج وقت بخوانید؛ نه اینکه بخواهد مسئله را آنطور که من میگویم حاد کند، ولی بالاخره روحانیونی هستند که میدانند سنت این است و توصیه میکنند اینطور نماز بخوانند. منتها به نظر میرسد مسئلهٔ اذاننگفتن و سنتی که بین مردم جا افتاده فراتر از آن است که با توصیههای اخلاقی حل شود.
مثالهایی که میزنم نماز است، همین مسئلهٔ استفاده از وجوهات دینی در مصارف شخصی یا نیمهشخصی، و مثالی که قبلاً گفتم: اگر یادتان باشد دربارهٔ مسئلهٔ رجم بحثی کردم که به نظر من خیلی واضح است؛ سعی کردم استدلال کنم که رجم در قرآن نیست، بلکه خلافش هست؛ یعنی حکم رجم در قرآن چیز دیگری است. نه فقط در این کلاس، در جاهای دیگر و در محافل خصوصی هم که این حرفها را میزنم، غالباً افرادی که اصلاً استدلالها را رد نمیکنند و به نظرشان اشکالی ندارد، دقیقاً همین را میگویند: لابد چیزی هست دیگر، مگر میشود؟ روحانیون حتماً دلیلی دارند؛ روایاتی وجود دارد؛ چیزی هست که چنین احکامی صادر شده است. در عین حال، جمعکردن این ذهنیت با آن مشکلات راحت نیست: بله، روحانیون باتقوا هستند.
اما مشکلات هم وجود دارد؛ به نظر میرسد اینجا پارادوکسی هست. میخواهم مثالی بزنم از مجموعه مثالهایی که فکر میکنم آدم را به تردید میاندازد که حتی در بعضی از کلیات، بعضی از احکامی که گفته میشود تا چه حد با قرآن تطبیق دارد. موردی را مثال میزنم که فکر میکنم در زندگی فکری خودم این مسئله خیلی مهم بوده؛ یعنی اولین جایی که برایم به نوعی واضح شد که انگار مشکلی وجود دارد، اینجا بود، نه در مسائلی که الان فکر میکنند واضحترند و برای شما مثال میزنند. آن مسئلهٔ بردهداری در اسلام بود. هر کسی قرآن را بخواند، به نظرش خیلی واضح میآید که بردهداری چیز خوبی نیست؛ همین که کفارهٔ گناهان آزادکردن بردههاست. ولی در عین حال در قرآن منع نشده؛ یعنی گفته نشده که بردهداری حرام است.
اما زمینههایی آماده شده بود: اول از نظر اخلاقی، انگار مسئلهٔ برده — به دلیل آن مسئلهٔ کلی که به نظر میرسد بردهبودن با موحدبودن ممکن است تعارضهایی پیدا کند — و اینکه خوب است انسان آزاد باشد؛ انگار در قرآن مشکل اخلاقی نسبت به بردهداری وجود دارد. بعد هم لحن همین احکامی که میگویند بردهها را آزاد کنید، و سیرهٔ پیامبر و امامها که همین کار را به شدت پیگیری میکردند. البته کلیات عقاید ما — که اصلاً مفهوم برده و آزاد و این حرفها، یعنی بین انسانها نباید هیچ فرقی گذاشته شود — چیزهایی است که آدم میفهمد بردهداری با اسلام خیلی سازگار نیست؛ ولی احتمالاً به دلیل ضرورتهایی تاریخی، بردهداری حرام اعلام نشده.
بردهداری و برنامه تدریجی آزادی
نکتهای که خیلی روی ذهن من اثر گذاشت این بود که به نظر میآید اسلام انگار برنامهای دارد که تدریجاً بردهها آزاد شوند: محدودیتهایی از نظر شرعی و احکامی وجود دارد که نمیشود هر کسی را برده کرد، و از آن طرف پیوسته مواردی هست که بردهها آزاد میشوند. بنابراین شاید، اگر این احکام خوب اجرا میشدند، جمعیت بردهها دوباره کم میشد؛ هرچند در سنت اسلامی و در تاریخ اسلامی این اتفاق نیفتاد.
ولی نکته اینجاست: در آن زمانی که اسلام چنین احکامی در شریعت خود داشت، واقعاً در سنتهای دیگر چنین چیزی نمیبینید؛ حتی در ادیان دیگر، در یونان باستان، حتی در دوران روشنگری در اروپا، فضای خیلی ضد بردهداری وجود نداشت. ما اکنون به دنیایی رسیدهایم که بردهداری را ملغی کرده، و فضای فکری و ذهنی افکار عمومی دنیا هم این است که بردهداری امر بسیار زشتی بوده است. اگر در تمام دنیا بگردیم، میبینیم که فقط در محافل اسلامی است که بردهداری انگار طرفدار دارد. همین چند سال پیش یکی از مفتیهای بزرگ عربستان فتوا داد که اگر کسی بگوید بردهداری در اسلام نیست، مرتد شده است و حکمی بسیار شدید و لعن در پی دارد.
اینجا بالاخره مشکلی وجود دارد: من در ۱۴۰۰ سال پیش چیزی میبینم مثل گرایشی ضد بردهداری در اسلام و میل به آزادشدن بردهها. حالا بعد از ۱۴۰۰ سال به دنیایی رسیدهایم که همه ضد بردهداریاند؛ آنهایی هم که همه طرفدار بردهداری بودند و برده میگرفتند و مشکلی نداشتند، ضد بردهداری شدند و بردهها را هم آزاد کردند. در همین حال جامعهٔ روحانیت مسلمان هست که خیلیهایشان به صراحت مشکلی با بردهداری ندارند؛ بردهداری را حرام نمیدانند، حلال میدانند، و پیشقدم هم نشدهاند.
من قبلاً توضیح دادهام که ضرورتی که باعث شد نشود بردهداری را حرام اعلام کرد چه بوده است. فکر میکنم تقریباً یک جلسه، در بحثهای مربوط به سورهٔ نور، دربارهٔ بردهداری صحبت کردم؛ بخشی از آن همین بود که شرایط اقتصادی و اجتماعی مانع میشد که بردهداری را به معنای واقعی کلمه ملغی کرد؛ باید سیر تاریخیای از نظر رشد اقتصادی و اجتماعی در جامعهٔ بشری طی میشد تا به جامعهای برسیم که در آن به جای بردهداری کارگری وجود داشته باشد، یعنی نوعی قرارداد کاری متفاوت حاکم شود. انقلاب صنعتی، که در واقع این زمینه را فراهم میکند، و بعد هم فضای جدید اقتصادیای که پدید میآید و امکان ملغیشدن بردهداری در آن هست، همین باعث میشود که ایدههای ضد بردهداری پدید بیاید و بردهداری ملغی شود.
حتی اگر آن حرفهایم را نشنیدهاید یا با این چیزها آشنا نیستید، یک لحظه در ذهنتان بگذارید که واقعاً ضرورت قطعی وجود داشته که نمیشده حکم حرمت بردهداری داد.
تشخیص روحانیون در حرمت بردهداری
اگر روحانیونِ دینشناس — که جانشینان پیامبرند و به نوعی در جامعه نمایندگی میکنند و قرار است مردم دینشان را از آنها بگیرند و از آنها بپرسند — قدرت تشخیص این را داشتند و میفهمیدند که بردهداری چیز خوبی نیست، و اگر در لحظهای از تاریخ احساس میکردند که حالا میشود دیگر برده نداشت، شاید درستش این بود که یک نفر، مثلاً چند صد سال قبل، یکی از علما رسماً فتوا بدهد که از این به بعد دیگر برده نگیرید. چیزی که دوست دارم مدام نقل کنم این است: میگویند روایتی هست — چون در کتب اهل سنت هم آمده — که خلیفهٔ دوم بعد از اینکه از جنگ ایران برگشت و اسرای زیادی آورد، بالای منبر اعلام کرد که از این به بعد برده عرب نباید داشته باشید؛ یک جوری بردهداشتن عرب را حرام کرد؛ گفت چون من برای شما برده عجم به اندازهٔ کافی آوردهام. خوب بود روزی یکی از علما تشخیص میداد که اصلاً میتوانیم دیگر برده نداشته باشیم، شرایط اقتصادی و اجتماعی به اندازهٔ کافی طوری شده که میشود بردهها کلاً آزاد باشند و آسیبی هم به چیزی نمیرسد.
الان مسئلهٔ عدم حرمت بردهداری در اسلام تبدیل به نقطهضعف شده است، به جای اینکه احکام شریعت مایهٔ مباهات ما باشد که یکی از اولین مکاتب فکری بشر هستیم که نسبت به بردهداری موضع منفی گرفتیم و سعی کردیم بردهها آزاد شوند. خلاصه کار به اینجا رسیده؛ چه کسی میتواند جلوی چنین مشکلاتی را بگیرد؟ قطعاً روحانیتی که دین را عمیق میفهمد، مقاصد شارع را درک میکند و دنیا را خوب میفهمد. احساسم دقیقاً این است که روحانیت اسلام، مثل روحانیت تقریباً همهٔ ادیان، نه مقاصد شارع را خوب میفهمد و نه دنیا را خوب میفهمد؛ یعنی مشکل این است که در اکثر موارد فلسفهٔ احکام را نمیفهمند و خودشان را موظف هم نمیدانند، در حالی که فکر میکنم وقتی میخواهید احکام را در شرایط جدید تطبیق دهید، خیلی مهم است که درک عمیقی از احکام داشته باشید؛ نه فقط اینکه بدانید اگر این مسئله اینطور شد، بنا به فلان روایت میشود نتیجه گرفت که باید اینطور کرد و از این حرفها. خوب است که نماز و روزه و خمس و زکات و همهٔ احکامی را که در شریعت آمده عمیق درک کنیم: چرا وضع شدهاند، چرا اینگونهاند، این محدودیتها چرا گذاشته شده و الی آخر. هرچه بهتر بفهمیم، بعداً در شرایط جدید بهتر میتوانیم اجتهاد کنیم. ولی کلاً شیوهٔ اجتهاد در فقه ما و در فقه سایر ادیان از طریق درک فلسفهٔ احکام نبوده و نیست، بلکه کاملاً مخالف آناند. نتیجهاش این است که عمیق نمیفهمند و، مهمتر از آن، دنیا را خوب نمیفهمند؛ اصلاً فضای ذهنی روحانیت اینگونه نبوده و نیست که لازم بدانند مناسبات جدید اقتصادی در دنیا را خوب بفهمند.
دنیای مدرن، پستمدرن و عقبماندگی فقه
الان در دنیا بحث از این است که ما چند قرن قبل وارد دورانی شدیم که به آن دوران مدرن میگویند؛ مسئله آنقدر مهم است که میگویند دوران جدیدی است. مسئله فقط این نیست که در مناسبات اقتصادی یا اجتماعی تغییراتی ایجاد شده؛ جهان انگار اصلاً وارد مرحلهٔ کلیدیای شده که شامل مناسبات اقتصادی و اجتماعی و همهچیز میشود؛ حتی روی خانواده هم میبینیم تأثیر خودش را گذاشته. چند دهه است که از همهجا در محافل روشنفکری دنیا حرف از این است که از این دنیای مدرن هم گذر کردهایم و وارد مرحلهٔ جدیدی تحت عنوان پستمدرن شدهایم. روحانیت خودش را ملزم میداند که بفهمد دنیای پستمدرن چیست و مقتضیاتش چیست؟ اصلاً خودش را ملزم به چنین چیزی نمیداند و الان هم نمیداند. اکثریت روحانیت بهطور سنتی علاقهای نداشتهاند و ندارند و ضرورتی نمیبینند که شرایط جدید جهان را، که واردش شدهایم، درک کنند؛ در حد همان مجموعه کتابهایی میمانند که از آنها میشود چیزهایی استنتاج کرد. مثالی که از بردهداری میزنم مثال واضحی است که نشان میدهد خیلی مهم بود روحانیون شرایط دنیا را درک کنند؛ بفهمند در دنیا چه خبر است و اوضاع جدیدی پدید آمده یا نه.
روحانیون ادعا دارند که علاوه بر حفظ بعضی از احادیث و احکامی که در سنت آمده، وظیفهٔ اساسی دیگری هم دارند، و آن اجتهاد است؛ یعنی در مقابل سؤالهای جدید باید برای مردم پاسخ داشته باشند، یعنی بتوانند دربارهٔ مسائل جدید حکم بدهند. مثلاً قراردادهای جدید اقتصادی پدید میآید که قبلاً نبود؛ اینها حلالاند یا حرام؟ دنیا روزبهروز به سمتی میرود که لازم داریم از نظر دینی قضاوت کنیم، و بعضی از کارها را میتوانیم واردش شویم یا نمیتوانیم.
حکمدادن دربارهٔ مسائل جدید بخشی مهم است، ولی به نظر من مهمترین بخش، یا دستکم همپای آن، این است که صورت مسئلهها را بفهمیم. اول باید تشخیص بدهیم که اگر سؤالی کردند، صورت مسئله دقیقاً چیست. یعنی اگر مثلاً قرارداد اقتصادی جدیدی آمده و قرار است دربارهٔ آن قضاوت شود، باید کلاً اقتصاد را خوب بشناسیم و بدانیم شرایط اقتصادی الان دنیا چیست. ممکن است بعضی از این قراردادهایی که مثلاً الان هست کاملاً قراردادهای بدی باشند، ولی یک روحانی بتواند تشخیص بدهد که در حال حاضر از چنین کاری اجتنابناپذیر است؛ مثلاً نهایتش بتواند شکلش را کمی عوض کند.
میخواهم بگویم در اجتهادکردن مهم است که بفهمیم در دنیا در چه وضعیتی هستیم: صورت مسئله چیست، چه چیزی را باید حل کنیم و چه ابزارهایی برای حل داریم. اگر مثلاً این موضوع اقتصادی را نپذیرفتید و گفتید این قرارداد حرام است، این قرارداد به دلیلی در فضای اقتصادی پدید آمده؛ یعنی ضرورتهایی وجود دارد که این قرارداد پدید آمده است. اگر من بگویم حسم این است که این حرام است — مثلاً بر اساس بعضی از روایات یا احکام کلی که میدانم و اینطور اجتهاد میکنم — سؤال بعدی این است که جایش چه چیزی میتوانیم بگذاریم که حرام نباشد؟ همین مثال بردهداری که میزنم، فکر میکنم مثال روشنی است از اینکه روحانیت اصلاً در تکاپوی درک جهان نبوده و نیست.
اگر روحانیتی در صرف مسائل فقهی کارآمد باشد، انتظار دارم کتابهای عمیقی ببینم که روحانیون دربارهٔ وضعیت فعلی جهان و دوران مدرن مینویسند: چگونه به اینجا رسیدیم؟ تحلیل داشته باشند؛ دنیای مدرن خوب است یا بد، به چه سمتی میرود، و بنابراین جوامع دینی چگونه میتوانند خودشان را در دنیای مدرن حفظ کنند. چون مطلقاً چنین تلاشی را بهطور عمومی در حوزهها نمیبینید. حالا ممکن است افراد خاصی باشند، یا در سالهای اخیر جریانهایی پدید آمده باشد که امیدوارکننده است.
نقص استخراج احکام و آگاهی از دنیا
من دربارهٔ بدنهٔ روحانیت بهطور کلی حرف میزنم. اولین چیزی که خودم شخصاً پذیرفتم این نبود که روحانیون در استخراج احکام بیدقتی کردهاند یا بعضی از احکام یا بعضی از عقاید ممکن است تحریف شده باشد؛ اولین نکتهای که فکر میکنم برای من پذیرفتنی بود این بود که روحانیون دنیایی را که در آن زندگی میکنند خوب نمیشناسند و نمیتوانند واکنشهای متناسب با این دنیا را بهخوبی از خود نشان دهند. این واکنشنشاندادن با خواندن هزارباره کتب فقهی به دست نمیآید؛ هیچ راهی ندارد جز اینکه ما خیلی هوشیار باشیم و خیلی عمیق سعی کنیم وضعیت فعلی دنیا را از نظر اقتصادی و اجتماعی بفهمیم. بنابراین صرفِ مطالعهٔ فقه به این معنای سنتی برای اجتهاد در زمینههای اقتصادی و اجتماعیای که در دوران مدرن و حالا پستمدرن به شدت متحول شده کافی نیست.
شما این را از کجا میتوانید بفهمید؟ از اینکه تقریباً همهٔ احکام و قوانین جدیدی که بعد از انقلاب پدید آمده و دارد اجرا میشود، همهشان حالت سعی و خطا داشته است. اینطور نیست که جواب حاضر و آمادهای باشد، مثلاً حکومت اسلامی تشکیل شده و ما میخواهیم حقوق خانواده را از فقها بگیریم و مجموعهٔ مدونی از حقوق خانواده به ما بدهند. همهچیز اینطور بوده که همان پایهٔ حقوق خانوادهای را که از قبل بوده حفظ کردیم، بعد فقها گفتند اینجا شرعی نیست؛ مثلاً این را در مورد مهریه بردارید و عندالمطالبهاش بکنید. کمی که گذشت، دیدیم که آن را عندالمطالبه کردهاند و آنجایش ایراد پیدا شده؛ بعد از دو سال چیزی تصویب کردند که میشود به اجرا گذاشت. بعد دیدند — گفتیم اجرا میشود گذاشت و همه به اجرا گذاشتند — مردها نتوانستند بپردازند و رفتند زندان؛ این هم خیلی بد شده، زندان پر از مردهایی شده که مثلاً به دلایل مالی افتادهاند زندان. بعد گفتیم حالا مثلاً این را میشود قسطی کرد؛ این خلاف شرع نیست. بعد قسطیاش کردند.
الان اخیراً هم چیز جدیدی شنیدهام — نمیدانم درست است یا نه — که دارند محدودیت میگذارند و از یک حدی بالاتر دیگر مهریه نمیشود. این سعی و خطاها نشان میدهد که آمادگی وجود ندارد؛ یعنی ما نمیدانیم در این جامعه چه خبر است و چگونه باید عمل کنیم. چیزهایی در آن کتابها نوشته شده، ولی اینطور نیست که الان بدانم اگر مهریه را عندالمطالبه کنم چه اتفاقهایی میافتد و آیا صلاح هست.
سعی و خطا در قانونگذاری مدرن
اگر فقه مدون آمادهای وجود داشت که در فضای اجتماعی ایران، یا هر جای دیگر دنیا، قابل اجرا بود، این سعی و خطاها نباید اتفاق میافتاد؛ باید یکدفعه قانون مدون جدیدی داشتیم و ارائه میدادیم، در حالی که همیشه همینطور بوده که از همان پایهٔ اولیه شروع شده؛ نزدیک صد سال مثلاً این حقوق خانواده اینجا در ایران وجود داشته و اجرا شده و مشکلاتش رفع شده، و بر اساس آن دوباره تغییراتی دادیم و این اتفاق افتاده.
از این مثالی که زدم به وضوح میتوانید به راحتی درک کنید که شاید در هیچ جایی روحانیون آماده نبودند؛ در اقتصاد که اصلاً هیچ، میتوانید بگویید در حد صفر. مثلاً بانکها: سالهای سال بانک وجود داشت و روحانیت هم وجود داشت، و روحانیون هیچ چیز مدونی نکردند که بانکداری چگونه درست است و چگونه غلط. فقط میگفتند که ربا نباید خورد و میگفتند همهٔ این معاملات ربوی است. اولش هم که آمدند، گفتند دنبال بانکداری اسلامی هستیم؛ روند سعی و خطای بهشدت پرنوسانی در این سیوچند سال طی شده و به قانون بانکداری جدیدی رسیدهایم که به نظر من این هم خیلی اسلامی به نظر نمیرسد؛ نمیدانم کجایش اسلامی است. نرخ بهره الان فکر میکنم ۲۴ درصد است — میدانم بالاتر هم هست؛ اگر خوب تحقیق کنیم شاید تا ۳۰ درصد — یعنی بانک مثلاً بهرهٔ ۲۴ درصد میگیرد. میگفتند ربا است، ولی خب بهره باقی ماند؛ چیزی درست کردند و میگویند که این سودهایی که به سپردهها میدهند، آخر سال محاسبهای انجام میشود که اگر بانک بیشتر سود برده باشد، سود اضافه هم میدهد.
میخواهند این را شبیه مسئلهٔ مزارعه کنند. مزارعه این است که من پول خودم را در اختیار یکی بگذارم — معاملهای مشهور است — او با پول من کار میکند و بعد سودش مثلاً نصف میشود یا طبق قراری تقسیم میشود. میخواهند بگویند این بهرهٔ ثابت نیست. میگویند فرقش این است که بهره این است که من از اول پولم را بدهم و آخرش بگویم باید فلان قدر به من تحویل بدهی؛ این ربا است. ولی اگر طرف کار میکند و چیزی به دست میآورد و بعداً اصل مال را به من برمیگرداند و سودش تقسیم میشود، این ربا نیست. ولی میبینید که سودها به نوعی ثابت است: اینهمه تبلیغات تلویزیونی میگویند آقا بیاورید بگذارید، مثلاً ۲۴ درصد سود دارد، حالا ۱۷، مثلاً ۱۹ سود دارد، روزشمار؛ مدام تبلیغات اینجوری است. بانک مرکزی هم تضمین میکند که این سودها پرداخت شود. ولی باز آخرش میگویند گاهی سود اضافه هم میدهند؛ میگویند ما رفتیم حساب کردیم و دیدیم از پولی که مردم خواباندهاند بیشتر از ۱۹ درصد سود بردهایم.
بنابراین آن محاسباتش هم خیلی ساده است؛ چون خود بانک بهرهٔ ۲۴ درصد به مردم میدهد، یک ۵ درصد اضافه اینجا میماند که باید یک جوری تقسیم شود. این را من یک شوخی گفتم؛ مسائل یک خرده پیچیدهتر از اینهاست، چون نرخ بهرهٔ کم و زیاد داریم و بعضیاش را بانک کمتر از آن ۱۹ درصد دارد.
ناکارآمدی فقه سنتی در اقتصاد
به هر حال من میگویم وضع این سیوچند سال بعد از انقلاب را نگاه کنید و ببینید که فقه موجود در کتابهای فقهی در جامعهٔ نسبتاً عقبافتاده و غیرمدرن ایران کارایی نداشته؛ اگر مثلاً بخواهید به کشوری بروید که مناسبات اقتصادی و اجتماعیاش پیشرفتهتر و مدرنتر از ایران است، قطعاً مشکلات بیشتر است، و این کارایی روحانیت را زیر سؤال میبرد. در بعضی از موارد مسئله عدم کارایی است، ولی در بعضی از موارد، مثل بردهداری، این آگاهنبودن از فضای کلی دنیا به نظر من اصلاً به دین آسیب میرساند؛ یعنی به اصطلاح خود فقها باعث «وهن اسلام» در دنیا میشود؛ اصطلاحی است برای تحقیر. اینکه یک روحانی وهابی فتوا میدهد که اگر کسی با بردهداری مخالف باشد مرتد است و باید بلایی سرش آورد، واقعاً فاجعه است. نمیدانم؛ من حرف او را در مطبوعات و اینترنت خواندهام و عین حرفش چیست، حقیقتش ندیدهام.
اولین چیزی که خودم شخصاً در زندگیام پذیرفتم و کمی تردید پیدا کردم که حالا چقدر میشود اعتماد کرد که آنچه روحانیت میگوید عیناً همان چیزی باشد که شارع دوست دارد گفته شود، برای من اثر بردهداری بود. من هیچ شکی در این نداشتم که وقتی قرآن میخوانید، بردهداری خوب نیست، و خوب بود که مسلمانان پیشقدم شده بودند و پیشقدم هم میماندند در محو کردن بردهداری و نظام متعادلتر اقتصادی را سر کار میآوردند.
من این مثالها را دقیقاً برای همین میزنم که این فضای ذهنیِ اعتماد — که شاید مقداریاش نتیجهٔ همان پارادوکس باشد — از بین برود. نکتهای که آخر جلسهٔ قبل گفته شد، که باز بخشی از همان پارادوکس است، این است که مثلاً مسئلهٔ وجوهات را اگر در حوزههای علمیه به معنای واقعی کلمه بررسی کنید، احتمالاً متوجه میشوید که بحثهای پیچیدهای اطرافش وجود دارد. آن پرسش در واقع همین بود که حتماً اگر ما برویم اینها را عمیق مطالعه کنیم و بحثهای علما را ببینیم، در حد یک کتاب، واقعاً ممکن است ببینید که آنهایی که موافقاند که میشود این کار را انجام داد و آنهایی که مخالفاند با همدیگر صحبت کردهاند؛ بنا به روایات مختلف از اصول مختلفی استفاده کردهاند، از اصول فقه، و مثلاً استنتاجهایی بنا بر بعضی از قواعد انجام شده، که ممکن است اصلاً اینقدر اصطلاحات پیچیده در این بحثها باشد که ما نفهمیم.
پارادوکس تخصص فقهی و قضاوت بیرونی
به نظر میآید — میخواهم بگویم — یک قسمت این پارادوکس همین است: مسئله خیلی پیچیده و تخصصی است؛ بنابراین ما، به عنوان آدمهای غیرمتخصص، خوب است که از بیرون قضاوت نکنیم و به راحتی نگوییم آقا نماز پنج وقت است، بردهداری بد است، فلان چیز خوب است؛ ما یک جوری مثل آدمهای جاهل هستیم که به بحثهایی که واردشان نیستیم داریم وارد میشویم.
فکر میکنم خود علما هم اگر چنین حرفهایی را بشنوند، معمولاً برخوردشان این است — مثلاً سؤالشان این است که: همهٔ کتب فقهی را خواندهای؟ چه خواندهای؟ آخر داری دربارهٔ یک مسئلهٔ فقهی قضاوت میکنی؟ اینها مسائلی هستند که علما در آنها اختلاف دارند؛ اصطلاح معروفی بین خود علما هست، میگویند «محل اختلاف علماست». مثلاً حکمی اینطور نیست که همه یک چیز گفته باشند؛ بنابراین ابهامهایی در آن وجود دارد. چیزی که محل اختلاف علماست، غیرعلما اصلاً نباید دربارهٔ آن بحث کنند.
میخواهم این برخورد را اصلاً زیر سؤال ببرم که چون همهچیز بحث پیچیدهای دارد، آدمهای غیرمتخصص نباید اظهارنظر کنند. چند نمونهٔ غربی بگویم. یکی از بحثهایی که الان بین فلاسفهٔ غرب خیلی داغ است و مقالههای زیادی دربارهٔ آن در مجلهها چاپ میشود، سقط جنین است. اگر من خیلی راحت بیایم بنشینم و بگویم واضح است که سقط جنین کار بدی است، یک فیلسوف تحلیلی میآید و میگوید از این مقالههای فلانی و آن یکی و این چهل سال بحث فلسفی دربارهٔ سقط جنین کدامش را خواندهای؟ من میگویم هیچکدام. میگوید پس چطور حرف میزنی که سقط جنین بد است؟ واقعاً هم احساسم این است که اگر جدی وقت بگذارید و نکات خیلی پیچیده و ظریفی را که در بعضی از مقالههای مدافع سقط جنین هست بخوانید، شاید کمکم شک کنید و وضوح اینکه سقط جنین کار بدی است برایتان زیر سؤال برود.
بدتر از آن مسئلهٔ همجنسگرایی است. اگر من همینجور ساده بنشینم و ادعا کنم که همجنسگرایی کار خیلی زشت و بدی است، مسئله این است که الان لیتریچر خیلی عظیمی در دفاع از همجنسگرایی و اینکه بد نیست وجود دارد. اگر بگویید همجنسگرایی امر طبیعی نیست و طبیعی رابطهٔ بین زوجهای مخالف است، طرفداران همجنسگرایی میگویند شما کجای کارید؛ ما تحقیق کردهایم، نتایجش هم هست و در اینترنت هم میتوانید مراجعه کنید: در همهٔ حیوانات همجنسگرایی وجود داشته و در خیلی جاها اصلاً اصلش همجنسگرایی است، که ممکن است آدم شگفتزده شود. فکتهایی هم ارائه میشود، مثلاً در باغوحش و در طبیعت این موارد دیده شده و الی آخر. هر چیزی که فکر میکنید واضح است، اگر دربارهٔ آن بحث فلسفی و فقهی انجام شود، به نظر پیچیده میرسد. من عادت کردهام که جایی که به نظرم واضح است، تحتتأثیر اینکه هزار مقاله دربارهٔ آن نوشته شده قرار نگیرم. همچنان به نظرم واضح است که همجنسگرایی کاری غیرطبیعی و انحرافی است، و تا سی چهل سال پیش هم همه با من موافق بودند. اینکه در این سی چهل سال، در اثر بحثهایی که پدید آمده، به نظر میرسد عدهای دفاع کردهاند و شواهدی آوردهاند، حقیقتش من خیلی کنجکاو نمیشوم که بروم در همهٔ این موارد.
لیتریچر پیچیده و سلب حق اظهارنظر
میخواهم بگویم اگر بنا بر آن برخورد باشد، کسی که متخصص همجنسگرایی نباشد و این مقالات را نخوانده باشد، واقعاً حق ندارد اعتقاد داشته باشد یا بگوید که همجنسگرایی چیز انحرافی است؛ یعنی هر جا لیتریچری پدید آمد، دیگر همهٔ غیرمتخصصها حق اظهارنظر ندارند.
سعی من در این جلسات، مثلاً دربارهٔ نماز، این بود که چیزی را بگویم که بدیهی است. گاهی چیزی که از دور نگاه میکنید واضح است، اگر از نزدیک نگاه کنید و لابهلایش بگردید، ممکن است واضح نباشد. به نظر من چیز خیلی واضحی دربارهٔ نماز خواندن گفتم که همهٔ شواهد تأییدش میکنند. اگر شما بگویید بحث فقهی دربارهٔ اینکه نماز را سه وقت بخوانید یا پنج وقت یک میلیون صفحه است و پر از پیچیدگی، من ذرهای حس نمیکنم که چیزی که میگویم اشتباه است، یا اینکه چون متخصص نیستم نباید بگویم؛ فکر میکنم چیز خیلی واضحی را دارم میگویم. همین حس را دربارهٔ مسئلهٔ وجوهات دارم: فکر میکنم وجوهات را در طول تاریخ برنمیداشتند؛ آیات قرآن که نمیگوید، روایت هم نمیگفت. همان بلوایی که در آغاز، وقتی کسی چنین فتوایی داد، ایجاد شد نشان میدهد که خلاف عرف آن دوران بوده است. منطق عقل و منطق آدم هم میگوید آقا این را برندارید؛ دستکم بهتر است برندارید، اگر حرام بودنش را نمیگویید. بنابراین اینکه تبدیل به عرف شد، به هر حال جایی اتفاقی افتاده است.
این پارادوکس وجود دارد: علما بحثهای علمی دقیق میکنند و آدمهای باتقوایی هم هستند، پس چطور ممکن است انحرافهایی پدید بیاید، انحرافهای خیلی واضح و بزرگ که حتی ما که غیرمتخصص هستیم میتوانیم ببینیم و قضاوت کنیم؟ شما این پارادوکس را هر جور میخواهید حل کنید، مهم نیست؛ مهم این است که میشود این اظهارنظرها را کرد: آنها آدمهای باتقوا و باهوشی هستند و خیلی هم بحث علمی میکنند، ولی نتیجهٔ این بحثها این نیست که انحرافهای بزرگ پدید نیاید. در همهٔ ادیان چنین وضعیتی هست: روحانیت باتقوا، روحانیت عالم با بحثهای دقیق، و نتایج کاملاً غلط، که ما دستکم از دور میبینیم؛ سعی کنیم مشکلات را برای خودمان حل کنیم. من وجود پارادوکسی را تأیید میکنم، ولی میگویم پارادوکس را باید حل کرد، نه نتیجهاش را حذف کرد.
به نظر من این حرفی که شما میزنید را میشود دربارهٔ علمای یهود هم گفت: خیلیهایشان باتقوا بودند و هستند، و الان در اهل سنت هم آدم باتقوا زیاد است؛ جاهایی میبینید که از آنها تجلیل هم میشود. قرآن هم وقتی دربارهٔ کلِ جامعهٔ دینی حرف میزند لحنش خیلی منفی است و حتی دربارهٔ جامعهٔ مدینه هم حرفهای بد زیادی زده میشود، ولی یکدفعه آیاتی هست که از یک قشری خیلی تعریف میکند. در علمای اسلام هم همین است: من نمیگویم اکثریتشان باتقوا هستند؛ میگویم در میانشان آدمهای باتقوا وجود داشته و دارد. در یهود و مسیحیت هم همینطور است؛ نمیشود انکار کرد که در این جامعههای روحانیت هم آدمهای باتقوا بودهاند و هم انحرافهای بزرگ.
اما اینکه مکانیسم این اتفاق چیست: یک بار در جلسهٔ قبل یکی از حاضران اشاره کرد که شاید بشود اینطور گفت که در بنیاسرائیل پیامبرانی بودند که با انحرافات مبارزه نکردند و آنها را جار نزدند، انگار وظیفه نداشتند؛ بنابراین شاید ما اشتباه میکنیم که فکر میکنیم اگر کسی در جامعهٔ روحانیت هست و انحرافاتی را میفهمد، وظیفه دارد فریاد بزند؛ شاید در شرایطی درست تصمیم میگیرند که بهتر است سکوت کنند. این یک راه حل دیگر است: میشود گفت آن باتقوا هم این چیزها را میفهمد، ولی همانطور که مثلاً حضرت زکریا نمیآمد بر علیه روحانیت شعار بدهد و داد بزند و بگوید آقا شما منحرف شدهاید و این حرفها، آنها هم یک جوری بعضی از چیزها را تحمل میکنند و فکر میکنند صلاح نیست.
وضوح در برابر بحثهای پیچیده
وجود بحثهای مفصل و پیچیده برای من حجت نیست بر اینکه چیز واضحی که میفهمم واضح نیست و غلط است. اگر چیزی به نظرم واضح میآید و به من میگویند بحثهای خیلی پیچیدهای دربارهٔ آن وجود دارد، آیا باید بگویم پس اشتباه کردهام و واضح نیست؟ ما به عنوان آدمهای متدین باید اعتقاد داشته باشیم که اعتقاد به وجود خدا چیز خیلی واضحی است؛ برای همین است که اگر کسی نفهمد و اعتقاد نداشته باشد، مجازات میشود.
چه لیتریچری بزرگتر از لیتریچر دربارهٔ وجود و عدم وجود خدا میتوانید پیدا کنید؟ صرف وجود این لیتریچر بزرگ نباید ما را به این نتیجه برساند که وضوحی که من میفهمم اشتباه است. یک حالت این است که شما واقعاً بروید لیتریچر را بخوانید و عدم وضوح را ببینید و متوجه شوید که چیزی را دقت نکرده بودید؛ به نظرتان جواب واضحی بود و حالا که این نکته را دقت کردهاید جواب دیگر واضح نیست.
صرف اینکه فقها بحثهای پیچیدهای میکنند، به این معنا نیست که هیچ اشتباه واضحی نمیتواند وجود داشته باشد؛ این غلط است. من میگویم همین مسئلهٔ نماز، که در ایران سه بار اذان میگویند، یک اشتباه واضح است. اگر شما بگویید هزار مقالهٔ فقهی هم وجود دارد که پیچیدگیهایش را نشان داده، ممکن است بعداً بروم بخوانم و نکات ظریفی ببینم که وضوحش برایم زیر سؤال برود؛ ولی صرف وجود لیتریچر مرا نگران نمیکند. موارد زیادی را میتوانم مثال بزنم: مسائل واضحی هست همراه با لیتریچرهای پیچیدهای که سعی میکنند مسئله را پیچیده کنند، در حالی که از دور که نگاه کنید جواب خیلی ساده است.
خیلی از این وضوحها ممکن است استدلال منطقی هم پشتش نباشد؛ اگر سعی کنید استدلال کنید و به کلام درآورید، وضوحش از بین میرود و مشکل پیدا میکند. مثلاً دربارهٔ سقط جنین حستان این است که کار بسیار زشتی است، چون موجود زندهای پدید آمده؛ ولی هر جوری که بگویید، یک نفر میتواند بیاید روی جمله و کلمات شما انگشت بگذارد و ناواضحش کند. این اشتباه است که فکر کنید اگر چیزی واضح است، به وضوح قابل بیان و قابل اثبات هم است؛ اینطور نیست. اگر الان بخواهم مسئلهٔ نماز پنج وقت و اینها را بنویسم، شاید یک فقیه واقعاً بتواند جایی خدشهای وارد کند، و اگر من جواب بدهم، دوباره در جواب من خدشههایی پیدا شود و کمکم به نظر برسد که این به نظرش خیلی ساده میآمد ولی چقدر پیچیده است. اساس حرف من این است که وجود لیتریچر دربارهٔ یک مسئله معنایش این نیست که حتماً آنجا عدم وضوحی واقعاً وجود دارد. آدمهایی هستند که مرض دارند، به معنای واقعی کلمه نمیخواهند چیزهایی را بپذیرند و بعد بحث درست میکنند. هر آبی را میشود گلآلود کرد؛ شفافترین آب را هم بالاخره با بحث منطقی میشود. هر چیزی بگویید، اگر وقت بگذارم میتوانم ناواضحش کنم؛ بدیهیترین چیز را بگویید، میتوانم ناواضحش کنم؛ و فکر میکنم عدم وضوح ایجادکردن کار خیلی سادهای است.
یک مقاومت را در پایان جلسهٔ قبل دیدم و دربارهٔ آن صحبت کردم؛ مقاومتهای دیگری هم وجود دارد.
مقاومت عملی در برابر اصلاح احکام
یک مقاومت خیلی اساسی، از نظر عملی، این است که مثلاً در جامعه شاید آن آدمهای باتقوایی که میفهمند اینها را نمیگویند؛ استدلالشان همین است که اگر یکی از این احکام فقهی، که حکم فقهی خیلی مهمی است، جلوی انظار زیر سؤال برود، آنوقت اصلاً کل فقه زیر سؤال میرود. خودم هم از این نظر با این حرفهایی که میزنم مشکل دارم؛ یعنی کلاً خیلی سراغ این مسائل نمیروم، مگر چیزهای خیلی خاص و ساده. واقعاً خیلی تمایلی به انتشار این حرفها در جامعه ندارم. فکر میکنم اگر برای همهٔ مردم واضح شود که مثلاً در نماز بدعتی اتفاق افتاده و چند صد سال است، اعتمادشان را نسبت به روحانیت از دست میدهند و بقیهٔ احکام هم برایشان زیر سؤال میرود؛ همانطور که آن پرسش به نظر من موجه است.
اگر خودم در موردی برایم واضح باشد که چیزی غلط است یا درست است، ولی احکام فقهی چیز دیگری بگویند، تکلیف خودم چیست؟ به آن چیز واضحی که میفهمم عمل کنم؟ به نظر من یکی از جاهایی که به شدت مقاومت ایجاد میشود، این احساس است که اگر چیزی را بپذیریم که اکثریت علما گفتهاند و عرف شده، مردم دارند اجرا میکنند و سالهای سال هم گذشته، و یکدفعه بپذیریم که سنگسار در اسلام نیست و اصلاً نبوده، آنوقت مشکل این است که بالاخره آدمهایی سنگسار شدهاند؛ یعنی یک جوری مثل اینکه قتل ناحقی اتفاق افتاده است. معلوم است که آدم در مقابلش مقاومت میکند. پذیرفتن اینکه یک حکم جاافتاده غلط است، به شدت با مقاومت همراه است، بیشتر از پذیرفتن اینکه یک عقیدهٔ جاافتاده غلط است؛ اصلاً مردم ممکن است همهٔ ایمانشان بر باد برود.
حیطههای تخصصی وجود دارد؛ مثلاً من به خودم اجازه نمیدهم دربارهٔ جاهایی از ریاضیات که بلد نیستم نظر بدهم. چرا نظر نمیدهم؟ چون بلد نیستم و هیچ چیز واضحی هم به نظر من وجود ندارد؛ الکی نظر نمیدهم.
من دارم حرف فرضی میزنم: ممکن است شما بگویید برای من سقط جنین مسئلهٔ واضحی نیست، درست یا غلط بودنش؛ یا یکی بگوید برای من واضح نیست که قتل چیز بدی است؛ اگر واضح نیست، که هیچ.
علم و جهل در تشخیص حکم روزمره
من از جایی حرف میزنم که در عمق بینش و علم شما چیزی را انگار میبینید که به زندگی روزمرهٔ خودتان مربوط است و حس میکنید صد در صد اینطور است. اگر بگویید باید عمیقتر شویم، شاید خودمان هم به این برسیم که حکم درست است و شک ما از بین برود؛ به نظر من در خیلی جاها نه و در بعضی جاها بله. حرف این است که آنچه را فکر میکنیم درست است باید عمل کنیم، هرچند میدانیم ممکن است اشتباه کرده باشیم.
در همهٔ حرفهایی که میزنم درصدی احتمال خطا هم هست؛ ولی این دلیل نمیشود که حرف نزنم و به هیچچیز اعتقاد نداشته باشم، چون فکر میکنم شاید در آینده در این اعتقادم خطایی باشد. در لحظهای که میبینم کاری که دارد انجام میشود غلط است — تشخیص من این است که کاملاً به وضوح میبینم غلط است — هرچند میدانم حتی در این حالتهای واضح هم ممکن است خطاهایی باشد، وظیفهٔ خودم میدانم که اعتراض کنم و بگویم آقا این غلط است. حیطههایی هست که برای من وضوحهایی وجود دارد. ممکن است، به قول شما، بعضی از این وضوحها نتیجهٔ این باشد که صورت مسئله را خوب نمیدانم؛ من آدم سریعالوضوحی هستم؛ اگر دو سه مورد اینجوری پیش بیاید که بروم ببینم اصلاً نمیدانستم و الکی حرف میزدم، باید کمی در اینکه چه چیزی برایم واضح است شک کنم. به هر حال ما هیچ چارهای نداریم جز اینکه به همین علم خطاپذیر خودمان اعتماد کنیم؛ داریم با آن زندگی میکنیم. علم خطاناپذیری که مطمئن باشید هیچ خطایی در آن نیست نمیتوانید به دست بیاورید؛ فقها هم نمیتوانند، متخصصین هم نمیتوانند، من هم نمیتوانم. گاهی ممکن است نسبت به یک مسئله برایم شفاف باشد که درست است؛ هرچند میدانم در همهٔ این وضوحها و شفافیتها احتمال خطا هست، وظیفهام این است که بر اساس آنچه به آن علم دارم و میبینم حرف بزنم و رفتار کنم، و احتمال خطایی هم میگذارم.
در حیطههای تخصصی چیزی الکی نمیتوانم بگویم؛ مثلاً اختلاف بین نظریهپردازان ریسمان و فلان گروه در مکانیک کوانتوم برای من واضح نیست و حرفی هم نمیزنم. آدمهایی هستند که همهچیز، حتی خارج از تخصصشان، برایشان همیشه واضح است و همهجا اظهارنظر میکنند؛ شهامت فوقالعادهای دارند.
وضوح اخلاقی در برابر استدلال پیچیده
این حالتها را بگذارید کنار. در زمینههایی مثل اینکه کشتن آدم بد است، ممکن است نتوانم استدلال فلسفی بکنم ولی برایم واضح است که بد است؛ نمیکشم و از کشتن نهی میکنم؛ سقط جنین هم همینطور، همجنسگرایی هم همینطور. حرف من این است که صرف وجود مخالفتهای انبوه و لیتریچر پیچیده نتیجه نمیدهد که حکم مسئله واضح نبوده؛ چون خیلی وقتها عدهای چیز خیلی واضحی را نمیخواهند بپذیرند و شروع میکنند به استدلالکردن علیه آن، و همهچیز را میشود با استدلال و گزارههای منطقی پیچیده جلوه داد.
پرسشی که آخر جلسهٔ قبل مطرح شد این بود که پشت این بحثها بحثهای پیچیدهای هست که ما نمیدانیم، بنابراین آیا درست است که این اظهارنظرها را بکنیم. من میگویم درست است: چیزی را به وضوح میبینم و میدانم لیتریچر دارد، ولی برای من واضح است که اینجا مشکلی وجود دارد؛ کنارش هم میگویم که شاید هر کدام از اینها احتمال خطایی دارد. من چند ایراد بزرگ، ایرادهای واضح، میگویم و دربارهٔ همهشان میگویم احتمال خطا دارد؛ ولی حسم این است که تأثیری که میگذارد این است که آن موضوعی که در ذهن من هست به شما هم منتقل شود و شواهدی در دستتان بیاید که احتمال بدهید بعضی از نتایج این بحثهای پیچیده کاملاً خلاف واقع باشند و با چیزهای خیلی واضحی مخالفت داشته باشند. صرف اینکه این لیتریچر وجود دارد، این بحثها را غیرمشروع نمیکند.
پارادوکس بعدی که مطرح شد این است که اگر چیزی را خودم میفهمم و واضح میرسد، و اگر خودم را مجاز بدانم که بر اساس تشخیص خودم عمل کنم، آنوقت مسئلهٔ تبعیت از روحانیت و اینها چه میشود؟
پرسش از حل مسائل فقهی دشوار
حد علم و اظهارنظر دینی
در همهٔ این موردها یک راهحل خیلی ساده هست: به آن چیزی که سختتر است عمل کنیم. مثلاً من میگویم نماز واضح است که پنج وقت است؛ ایراد به اینکه اذان میگویند به من ربطی ندارد؛ من در عمل پنج وقت نماز خودم را میخوانم. از وجوهات هم که من استفاده نمیکنم؛ برده هم که ندارم، رجم هم که نکردهام و نمیکنم؛ یعنی تکلیف خودم از نظر عملی تا یک حدی روشن است. ولی اینکه در ملأ عام بگوییم یا نگوییم، مسئلهای است که به نظر من خیلی جای احتیاط دارد. فکر میکنم به همین دلیل هم خیلی از کسانی که این چیزها را میفهمند نمیگویند: چون بههمریختگیای که ممکن است در اعتقادات عوام پدید بیاید، ضررش خیلی بیشتر از این است که این چند مسئلهای که اینجا هست حل شود. سؤال شما اینقدر کلی است؛ سؤال شما این است که با علم خودم چه کنم. اگر مثلاً در شرایطی قرار گرفتید که مجبورید رجم انجام بدهید و برایتان واضح است که این رجم غلط است و به شما گفتند اگر نکنید اصلاً شما را میکشیم، حالا بروید بخوانید و ببینید شاید شواهدی پیدا کردید که بتوانید رجم را انجام بدهید و کشته نشوید؛ نمیدانم، راهحلهای سادهتری هم وجود دارد.
ضرورتی نمیبینم که وارد همهٔ آن بحثها شویم. مکانیسمهای پیچیدهشدن خیلی زیادند. ممکن است بعضی از این چیزها واقعاً اینطور نباشد که برای آدم قابل خواندن باشد؛ اگر میخواهید فلان بحث فقهی را بخوانید باید فقه بخوانید؛ اگر میخواهید در حدی برسید که بتوانید در بحثها قضاوت کنید، مثلاً دربارهٔ نظریهٔ ریسمان، باید فیزیک را از پایه تا آخر بخوانید؛ فقه هم یک مقدار همینطور است و مفصل است. حرف من این بود و هنوز هم هست که وجود لیتریچر معنایش این نیست که اینجا چیز واضحی وجود ندارد؛ برای همهچیز میشود لیتریچر ساخت. مثالی بزنم از جایی که شاید حساسیت کمتری داشته باشد: فرض کنید شما در عالم مسیحی به دنیا آمدهاید و آدم خیلی مؤمن و معتقدی هستید، ولی از تثلیث هیچچیز نمیفهمید؛ چیزهایی شنیدهاید، ولی نمیفهمید که این سهگانهٔ پدر و پسر و روحالقدس که سهاند ولی یکی هستند یعنی چه. کمی هم خواندهاید و چیزی نفهمیدهاید. با اینکه لیتریچر عظیمی دربارهٔ تثلیث وجود دارد، چه کار باید بکنید؟ من از طرف خداوند میپرسم: تکلیف تو چیست؟ در شرایطی که چیزی را نمیفهمی، خب نمیفهمی دیگر؛ نباید به چیزی که نمیفهمی اعتقاد پیدا کنی. این آیهٔ قرآنی که خیلی صراحتاً میگوید «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ»، یعنی از چیزی که علم نداری دنبالش راه نیفت، باید به همین عمل کنید دیگر. این آدمی که نفهمیده، من نمیگویم برود صحبت کند و بگوید تثلیث خوب است یا بد، اگر نمیداند؛ اگر به این بینش رسید که یک چیز مزخرف است، خب برود بگوید؛ ولی تا آن حدی که نمیفهمد، میگویم نه، نباید پیروی کند و نباید مدام ابراز اعتقاد کند و بر اساس آن اعتقاد کارهایی بکند؛ نفهمیده دیگر، علم ندارد. اگر نسبت به چیزی علم ندارد، مثل تثلیث نمیداند درست است یا غلط، ایمان پیدا نکرده نسبت به آن.
خوب است که همینطور آن چیزهایی را که میفهمد و میبیند، به همان چیزها ایمان داشته باشد؛ لازم نیست برود سخنرانی کند، ولی میتواند برود سؤال کند و تحقیق کند. اما اگر در یک زمینهای آدمی واقعاً به این نتیجه رسید که این تثلیث اصلاً چیز بیخودی است، میتواند دربارهٔ آن حرف بزند. یک بار این است که معنایش را نمیفهمد؛ شاید معنا دارد، شاید معنا ندارد. یک بار به این علم میرسد که این اصلاً چیز غلطی است؛ خب میتواند دربارهٔ آن حرف بزند. دربارهٔ خودم: وقتی دربارهٔ نماز پنج وقت صحبت میکنم، از نظر خودم علم دارم و دارم صحبت میکنم؛ ضرورتی نمیبینم که اگر بحثهایی هم وجود دارد بروم ببینم. مثل این است که من استدلال سادهای برای درستی چیزی دارم که کاملاً برایم واضح است؛ حق دارم این استدلال خودم را بگویم، و اگر کسانی بگویند هزار نفر خلاف این استدلال کردهاند، لازم نمیبینم بروم لیتریچر را بخوانم.
اگر شما حکم ریاضیای را یا روشی را اثبات کردهاید، میتوانید این اثبات خودتان را بگویید؛ تا وقتی کسی نگفته استدلال من کجایش غلط است، استدلالم برای خودم معتبر است. من استدلالی دربارهٔ نماز پنجگانه و اینها میگویم؛ اگر کسی از میان شما یا از میان علما جوابی برای آن دارد، بیاید؛ به کسان دیگر هم لازم نیست بروم لیتریچر را بخوانم. فکر میکنم یک استدلال واضح چند خطی است. اگر کسی توانست آن را مخدوش کند، آنوقت میفهمم که جایی فکر من اشکال دارد. میخواهم بگویم صرف اینکه ظاهراً پشت آن بحثهای علمی پیچیده وجود دارد، نباید مانع شود که ما به این چیزها فکر کنیم و بگوییم در حدی نیستیم که بفهمیم چه درست است و چه غلط، چون علما خیلی بحث کردهاند.
درک غلط بودن بدون تخصص فقهی
اگر چیز واضحی گیرتان آمد که میبینید درست یا غلط است، همین را میتوانید بگویید، و اگر میفهمید چیزی غلط است و دلیلی برای فهم خودتان دارید، میتوانید دلیل خودتان را هم بگویید؛ اشکالی ندارد. همهٔ حرفم این است که صرف این لیتریچر پیچیده نباید مانع شود از اینکه بگوییم پس لابد مسئله خیلی پیچیده است، پس من حق ندارم فکر کنم و بگویم اینجا مشکلی وجود دارد، فقه مال فقهاست.
این دقیقاً همان چیزی است که خود فقها دوست دارند: فقه چیزی است مربوط به ما و بقیه غیرمتخصصاند. من این حرفهایی که میزنم در حد محافل کوچکی است؛ خیلی دوست دارم که اگر قرار است کسی بعضی از این مسائل را مطرح کند، جزو خود علما باشد؛ تأثیر بهتری میگذارد. واقعاً فکر میکنم اگر قرار است مشکلات حل شود، خوب است که این مسائل از داخل خود جامعهٔ روحانیت حل شود. اگر چیزی برای شما واضح است که غلط است، باید مکانیسمی در ذهنتان باشد که چگونه میتوانیم عمل کنیم که اگر در جامعهٔ یهود هم به دنیا آمده بودید، مشکلاتی که جامعهٔ یهود داشت تأثیر زیادی روی شما نمیگذاشت. پرسش این است: با زندگی ایمانیای که تا حالا کردهاید — لازم نیست به من جواب بدهید — اگر مسیحی بودید، الان با این شیوهٔ برخوردتان با مسائل دینی به تثلیث معتقد بودید یا نبودید؟ باید در همین کشور طوری زندگی کنید که بتوانید ادعا کنید برخوردم با مسائل دینی طوری است که اگر در ایتالیا، در جوار واتیکان، به دنیا آمده بودم، الان به تثلیث معتقد نبودم.
آدمهایی که به تثلیث معتقدند، هیچکدامشان نمیفهمند که تثلیث چیست؛ تثلیث چیز قابل فهمی نیست: اینکه چیزی سهتاست ولی یکی است و اینها، اصلاً معلوم نیست چه میگویند؛ یا اینکه مثلاً خدا همان مسیح است، مسیح خداست، آمده؛ نه، این جلوهٔ خدا نیست، خود خداست. این حرفها بیمعناست. خود مسیحیها معمولاً میگویند این چیزهای ایمانی قابل فهم نیست و باید ایمان بیاید. خب اگر شما در عالم مسیحی متولد شده بودید، ایمان میآوردید یا نمیآوردید؟ من میگویم همینجا، به عنوان مسلمان هم، باید طوری زندگی کنید که اگر انحراف سنگینی یا انحرافهای کوچکتری وجود دارد، بتوانید تشخیص بدهید. این موضع شما که چون مسائل فقهی تخصصیاند، ما نمیتوانیم دربارهٔ آن قضاوت کنیم، یعنی شما هر جا به دنیا بیایید، اگر این موضع را داشته باشید، به نظر من همهٔ انحرافهای فقهی با این استدلال شما به شما سرایت میکند. بنابراین مشکلی اینجا وجود دارد.
لازم نیست ادعا کنم که اگر در عالم مسیحی به دنیا آمده بودم مسلمان میشدم و دین حق را — نمیدانم — میگشتم پیدا میکردم؛ اصلاً به نظر من ادعا لازم نیست. ولی مسئله این است که انحرافها را نپذیرم: مثلاً اگر یهودی باشم و — نمیدانم — بگویند میشود سر آدم غیریهودی کلاه گذاشت، و وجدانم قبول نکند، عمل نمیکنم؛ لازم نیست جار بزنم که این اشتباه است، ولی دستکم عمل نمیکنم چیزهایی را که خلاف فطرت است. در تمام ادیان و مکاتب کمکم چیزهایی خلاف فطرت پدید میآید. هم در اعتقادات و هم در مسائل فقهی، مثلاً قرآن میخوانید و به نظرتان میآید چیز دیگری نوشته و چیز دیگری دارند به شما میگویند؛ خلاصه کدام را عمل میکنید؟ این پرسشهای خوبی است: بالاخره چیزی برایمان پذیرفتنی نیست؛ یک نفر ممکن است بگوید این از فطرت سالم شماست که این برایتان پذیرفتنی نیست، یا به دلیل عدم سلامت شماست که یک حکم فقهی برایتان پذیرفتنی هست یا نیست. ولی به نظر من حتی اینجا جای بحث دارد که اگر چیزی را نمیتوانید بپذیرید، آیا لازم است به آن عمل کنید یا نه.
فرض کنید دربارهٔ احکام بحث میکنیم و شما میگویید این احکامی که دربارهٔ زنان در اسلام هست برایم پذیرفتنی نیست. خب، از طرف دیگر تحقیق میکنید یا بدون تحقیق؟ مثلاً میبینید در قرآن چنین حکمی آمده، صراحتاً هم آمده؛ تکلیفتان چیست؟ سه احتمال وجود دارد؛ یکی را که نمیخواهم وارد بحثش شوم کنار میگذارم و با فرض اینکه اعتقاد شما به قرآن درست است بحث میکنم. آنچه شما میفهمید و احساس میکنید به وضوح غلط است، مثلاً با فلان آیهٔ قرآن ناسازگار است: یا شما هستید که احساستان بد است و از فطرت خودتان منحرف شدهاید — همهٔ ما انحرافهایی از فطرت طبیعت خودمان داریم، بنا به تربیتهایی که مربوط به فضایی است که در آن زندگی میکنیم و الی آخر — یا آن آیه را بعداً میفهمید که حکمش آن چیزی نیست که شما میفهمید، یا به اصطلاح آیه منسوخ شده است و الی آخر؛ از این دو حال خارج نیست.
حالا چه کار باید بکنید؟ من چه کار میکنم؟ اگر جایی به نظرم برسد حکمی خلاف عقل و فطرت من است، بسته به اینکه چقدر خلاف عقل و فطرت من است و چقدر آن حکم واضح است که جزو احکام اسلام است، برای خودم قضاوت میکنم. اگر حکم صددرصد درست است — میخوانم عین آیهٔ قرآن است و هیچ شکی هم در آن نیست — میگویم پس به احتمال زیاد من هستم که مشکل دارم، مگر نه؟ ولی اگر به وضوح خیلی کاملی چیزی را میبینم که غلط است و آیهٔ قرآن هم تأویلپذیر است، یعنی چندان واضح نیست، خب چیزی را که به نظر خودم درست میآید میپذیرم. کلاً زندگی ما اینطور است؛ جاهایی بین چیزی که خودم میفهمم و چیزی که از دین میفهمم تعارضهایی وجود دارد و اینها را باید همینشکلی حل کنیم؛ یک جور قضاوت مهندسی بکنیم و هر کفهای که سنگینتر است، به همان سمت متمایل شویم. چیزی که من دربارهٔ نماز میگویم با فطرت شما ناسازگار نیست و استدلالهایش هم با هیچ چیزی در قرآن ناسازگار نیست.
از اینکه مقاومت خودتان را نشان میدهید، جدی میگویم، یک جور حس خوشحالی دارم؛ چون میدانم این مقاومت خیلی شدید است و به این راحتی نیست؛ خودم سالها طول کشید تا قبول کنم که ممکن است روحانیون جایی اشتباه بزرگی بکنند. یک جور پارادوکسیکال است: از یک طرف میبینید این آدمها آدمهای خوبی هستند، دانشمندند و حداکثر سعی خودشان را هم کردهاند، و حل این پارادوکس سخت است که پس چطور این آدمها ممکن است اشتباهات بزرگ بکنند؛ بنابراین مقاومت وجود دارد. یکیاش هم از نظر عملی این است که اگر ایراد بزرگی در بعضی از احکام وجود داشته باشد، اصلاً همهچیز بههم میریزد. این هم یک راه حل دیگر است: چون اختلاف شدیدی مثلاً داخل خود جامعهٔ روحانیت هست، هر دلیلی ممکن است باشد که یک نفر تشخیص بدهد الان وقت اعتراضکردن نیست.
آقای بروجردی آدمی است که شهرت خیلی زیادی به تقوا و علم دارد؛ چیزی را از ایشان نقل کردم که امیدوارم درست باشد؛ مرجعش را هم گفتم از کجا نقل میکنم؛ در این روایت هم احتمال خطا وجود دارد. اگر آن حرفی که به آقای بروجردی منتسب کردهاند درست باشد، به نظر من آن فضا را شما میبینید: فضای اینکه میدانیم چیزهایی غلط است ولی صلاح نمیبینیم بگوییم؛ فسادِ اینکه بیاییم چنین حرفهایی بزنیم سنگینتر از آن است که حکمی از این قبیل اصلاح شود. آن حکم، حکم سادهای بود، مربوط به اینکه مثلاً اهل کتاب نجساند یا نیستند، که به نظر میآید حکمی مندرآوردی است؛ یعنی منشأش خیلی روشن نیست. نسبت به پنج وقت بودن نماز به نظر من ساده است؛ نمیدانم.
از نظر آثاری که روی زندگی مردم دارد: خیلی از مردم در طول عمرشان اصلاً اهل کتاب را نمیبینند، ولی همهشان نماز میخوانند. همین سه بار اذان گفتن کشور ما را از همین کشورهای اسلامی جدا کرده است. اگر من سنی باشم و بخواهم به بچهام بگویم شیعیان اهل بدعتاند و مسلمان نیستند و این حرفها، خیلی راحت است؛ میگویم آقا پیامبر پنج وقت نماز میخواند، شیعیان سه وقت نماز میخوانند؛ از این واضحتر؟ سه وقت اذان؛ جزو مسلمانها نیستند. این وهابیها میگویند ما جزو یهودیها هستیم؛ یهودیها هم چون سه وقت نماز میخوانند، شاید از این جهت شباهت داریم به یهودیها.
این هم یک راه حل است: آن آدمهای باتقوا میفهمند که چیزهایی غلط است و نمیگویند. در بعضی از موارد، مثلاً کوتاه بیایند و از این قبیل، ممکن است تشخیصشان این باشد که الان این کار را نکنیم؛ ولی اینکه برویم دنیا را بفهمیم و سعی کنیم فتواهای درست بدهیم، فکر نمیکنم سعی خودشان را بکنند.
من میگویم جاهایی ممکن است انحرافهای جاافتادهای وجود داشته باشد که خیلی بدیهی هم هست که مشکل است. فرض کنید چنین چیزهایی هست و حالا یک روحانی بیاید شلوغش کند، مثلاً داد و فریاد کند که این مسلمانی نیست و از این حرفها. خب اگر آقای بروجردی میآمد میگفت یکدفعه پنج وقت اذان بگویید در گلدستههای مساجد، اولاً چقدر میتوانست مطمئن باشد که عمل میشود، یا خودش ضایع میشد؟ شما این حکم فقهی را حتماً شنیدهاید که امر به معروف و نهی از منکر وقتی واجب است که احتمال اثر بدهید. آقای بروجردی آن بالا نشسته و میداند که مثلاً فرض کنید رقبایی در روحانیت هستند که با ایشان و با مرجعیت ایشان مشکل دارند و اگر ایشان چنین حرفی بزند، این را دستاویز میکنند که اصلاً مرجعیت ایشان را زیر سؤال ببرند — مثلاً دارم میگویم — و ترجیح بدهد که فعلاً چیزهای دیگری را اصلاح کند.
آقای بروجردی خیلی کارهای مثبت انجام میداد؛ نظام حوزه را اصلاح کرده بود و روابط بین روحانیت و سیاست را به نظر من خیلی خوب تنظیم کرده بود. فکر میکنم — باز با اطمینان نمیتوانم بگویم — همهٔ اعزامهایی که از حوزهٔ علمیهٔ قم به خارج صورت گرفت، که نوابغ خودشان را در رشتههای مختلف فرستادند و تشویق کردند که بروند دانشگاه و حتی خارج از کشور علوم جدید یاد بگیرند، از زمان آقای بروجردی شروع شد. آدمی است که دید خیلی وسیعی دارد و خیلی کارها میکند. طبق آن روایت، یک نفر میآید به او میگوید آقا مسئلهٔ نجاست اهل کتاب را حل کن؛ او میگوید آقا ول کن، حالا این را بگذار؛ مسئله این است که آدمها بروند خارج، برگردند، حوزهٔ علمیه متحول شود؛ ۵۰ سال دیگر همه با یک صدا مثلاً بگویند آقا این مسئله خرافه است؛ نه اینکه من بیایم الان از مرجعیت خودم استفاده کنم و بخواهم یک مشکل فقهی را حل کنم. میخواهم بگویم برای چنین رفتارهایی میشود وجه معقولی در نظر گرفت.
ولی اتفاقاً حرف آقای بروجردی این نبود که ما در درک صحیح مسائل فقهی کوتاه بیاییم؛ مردم را میفرستاد فلسفه بخوانند، اقتصاد بخوانند، حقوق بخوانند — همین آقای روحانی که رئیسجمهور شده، رفته دانشگاه، حقوق خوانده، نمیدانم دکترای حقوق فلانجا گرفته. این فضا که آدمها بروند علوم دیگر یاد بگیرند، میدانم که از زمان آقای بروجردی در حوزهٔ علمیهٔ قم وجود داشته و هنوز هم هست؛ شاید در نجف نباشد؛ نمیدانم. این روندی که از زمان آقای بروجردی شروع شده، از بعد انقلاب خیلی شدیدتر ادامه پیدا کرده؛ یعنی الان واقعاً دستکم در قشری از افرادی که در حوزهٔ علمیه هستند گرایش به اینکه علوم جدید یاد بگیرند خیلی شدید است. این نکات مثبتی است که آدم میتواند بگوید: الان یک روحانی بزرگ در حوزه خیلی چیزها را هم میداند ولی نمیگوید؛ فکر میکنم ایدهاش این باشد که این جنبشهایی که پدید آمده خودبهخود مسائل را حل میکند، بدون اینکه بخواهیم انقلاب راه بیندازیم و همهچیز را زیر سؤال ببریم و ایمان مردم ضعیف شود، در اثر اینکه یک نفر میگوید این حکم غلط است و یکی میگوید این حکم درست است. این را میشود توجیه کرد؛ چون بالاخره دلایل موجهی وجود دارد که بعضیها چیزهایی را میفهمند و نمیگویند.
دستکم هفتهشت نقطهٔ قابل بحث دارم که دوست دارم دربارهٔشان صحبت کنم؛ هیچکدام از این نکتهها پنجدقیقهای نیست.