خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
در این جلسه ساختار کلی سورهٔ مؤمنون و قطعهٔ آغازین «قد افلح المؤمنون» بررسی میشود. اوصاف مؤمنان از جمله نماز، اعراض از لغو، زکات و حفظ فرج در متن دنبال میشود. پیوند ریتم و محتوا و اتصال قطعات سوره نیز مطرح است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
آغاز بحث سوره مؤمنون
گاهی نام یک سوره را میشنوید و آن را میخوانید و دستکم در آغاز معلوم نیست که آن نام از کجا آمده است. سورهٔ مؤمنون از این جهت مستثناست: وقتی سراغ آن میروید، پس از «بسم الله الرحمن الرحیم» با «قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ» روبهرو میشوید و معلوم است که نامش از کجا آمده؛ در همین آیهٔ اول و در محتوای سوره مسئلهٔ مؤمنون بسیار پررنگ است. این سوره نسبتاً کوتاه است و میان سورهٔ حج و سورهٔ نور قرار گرفته؛ خوشبختانه آن دو سوره از جملهٔ سورههاییاند که در این کلاس مفصل دربارهٔ آنها سخن گفته شده است. قصدم این نیست که وارد جزئیات شوم؛ بیشتر میخواهم از ساختار کلی سوره بگویم.
معمولاً بحثم را همینگونه شروع میکردم، یا دستکم جایی به این میرسیدم که پیش از بحث دربارهٔ محتوا، آیهبهآیه یا قطعهبهقطعه، کمی دربارهٔ بعضی از آیهها بگویم: چیزهایی در این سوره که خودم بسیار به آنها علاقهمندم یا بر من تأثیر گذاشتهاند. شمار آنها بسیار است: هم آیههای خیلی خاص و جالبی هست و هم ساختار کلی سوره واقعاً تأثیر خاصی بر من میگذارد. منظورم از ساختار کلی بخش مشخصی است که اشاره میکنم؛ برای من بسیار مهم بوده و از نخستین جاهایی بوده که شاید پیچیدگی ساختار یک سوره را حس کردم، کنجکاو شدم یا ایدههایی به ذهنم رسید.
پیشتر به آیهای اشاره کردهام و دوباره آن را تکرار میکنم: آیهٔ ۵۰ میگوید «وَجَعَلْنَا ٱبْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُۥٓ ءَايَةًۭ وَءَاوَيْنَٰهُمَآ إِلَىٰ رَبْوَةٍۢ ذَاتِ قَرَارٍۢ». به هر دلیلی — شاید به دلیل احساسات خاصی که نسبت به کسانی دارم که در این آیه به آنها اشاره میشود، و نیز لحن عجیب و صمیمانهای که معمولاً وقتی دربارهٔ آل عمران سخن گفته میشد دیده میشود و اینجا شاید به اوج خودش رسیده است — این عبارت، «وَءَاوَيْنَٰهُمَآ إِلَىٰ رَبْوَةٍۢ ذَاتِ قَرَارٍۢ وَمَعِينٍۢ»، تعبیری فوقالعاده جذاب و زیباست.
تعبیر آویناهما و لحن آل عمران
جالب این است که آیهٔ بعد از همین آیه، که ممکن است کسی که سوره را همینطوری میخواند تحت تأثیرش قرار نگیرد، برای من بسیار تأثیرگذار است؛ بعداً سعی میکنم کمی از تأثیرش بر خودم بگویم. من معمولاً در بیان چنین تأثیراتی خیلی موفق نیستم — حتی میتوانم «خیلی» را هم حذف کنم و بگویم موفق نیستم — و فکر میکنم بقیهٔ آدمها هم کلاً خیلی موفق نیستند؛ شاید بعضیها تا حدودی موفق باشند. این آیه به دلیل سادگی فوقالعادهاش برای من بسیار تأثیرگذار است؛ میگوید «يَٰٓأَيُّهَا ٱلرُّسُلُ كُلُوا۟ مِنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَٱعْمَلُوا۟ صَٰلِحًا».
گاهی آیهها به دلیل سادگی زیادشان چنین تأثیری دارند. یادم هست که یک بار در جلسات خیلی قبل به آیهای اشاره کردم که به دلیل سادگی و بداهتش یک جور تأثیر میگذارد: آیهای در سورهٔ حشر هست — بگذارید پیدا کنم و بخوانمش؛ از جایی یادم میآید — که میگوید «لَا يَسْتَوِىٓ أَصْحَٰبُ ٱلنَّارِ وَأَصْحَٰبُ ٱلْجَنَّةِ ۚ أَصْحَٰبُ ٱلْجَنَّةِ هُمُ ٱلْفَآئِزُونَ». مثل اینکه چیز بدیهیای است: کسانی که به جهنم میروند با کسانی که به بهشت میروند مساوی نیستند. افزودهٔ آن بسیار تأثیرگذارتر است: کسانی که به بهشت میروند رستگارند، و دربارهٔ کسانی که به جهنم میروند فعلاً لازم نیست توضیح اضافهای داده شود. فکر میکنم یک بار هم در جلسات به یک قاری قرآن اشاره کردم که در تلویزیون از او پرسیدند از کل قرآن چه آیهای بر او تأثیر گذاشته است؛ گفت این آیه که میگوید «طُوبَىٰ لَهُمْ وَحُسْنُ مَـَٔابٍۢ».
آیههایی که به رستگاری اشاره میکنند تأثیر خاصی روی آدمها میگذارند، مخصوصاً با این لحنهای کوتاه و بدیهی که به خود میگیرند؛ از مؤمنان سخن میگوید و عبارتی هست که میگوید «طُوبَىٰ لَهُمْ وَحُسْنُ مَـَٔابٍۢ». عبارتهای مشابه، که شاید از جاهایی تأثیرگذارتر هم باشند، عبارتهای خیلی مثبت و گاهی ابراز رضایت خداوند از پیامبران یا از مؤمنان است؛ اینها آیههاییاند که تأثیر مشابهی دارند. دربارهٔ همین آیه هم سعی میکنم بگویم که در این سوره اولاً به کجاها ارتباط دارد و دیگر اینکه همان سادگیاش چرا به نظر من اینقدر تأثیرگذار میرسد. ولی اگر بخواهیم از تأثیرگذاری سخن بگوییم، فکر میکنم اولویت را در این سوره باید به نحوی به همین آیههای آغازین بدهم.
تأثیر قطعه آغازین قد افلح المؤمنون
قطعهٔ اول سوره، که با «قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ» شروع میشود تا جایی که میگوید «ٱلَّذِينَ يَرِثُونَ ٱلْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ»، تأثیر عجیبی میگذارد؛ باید هم بگذارد. واقعاً احساسم این است که اگر کسی آن تأثیر اولیه را از این قطعه نگیرد، شاید تأثیری که کل سوره باید بگذارد به او منتقل نشود. من خیلی اصرار دارم که سعی کنید تحت تأثیر آن حالتی که این آیات اولیه ایجاد میکند به آن نزدیک شوید. چون شروع بحثم باید دربارهٔ همین قطعه باشد، فعلاً دربارهٔ آن سخن نمیگویم و نکتهای ساختاری را میگویم.
این چیز جالبی از نظر ساختاری است که برای من بسیار الهامبخش بوده: اولاً یکی از نخستین جاهایی بوده که در قرآن متوجه شدم چقدر مهم است که کل سوره را انگار کنار هم بفهمیم؛ اگر سوره فرم خاصی دارد و آدم این فرم کلی و ساختار سوره را درک کند، تأثیرگذاری سوره بسیار افزایش پیدا میکند. اینجا از نظر ساختاری بازی فرمیای وجود دارد که خیلی واضح است. در بعضی جاها ارتباط آیهها با یکدیگر چنان ظریف است که ممکن است آن فرم کلی را نبینید، ولی اینجا در این سوره چیز بسیار روشنی هست: تکرار همین آیات ابتدایی.
این فرم خاص چنین است: اولاً سوره با آیههایی شروع میشود که کوتاهاند، محتوای مشابهی دارند و آهنگ و لحن خاصی دارند؛ همینطور ادامه پیدا میکند و اینها توصیف انسانهای والایی است که در این سوره مورد مدح قرار میگیرند. بعد موضوع عوض میشود، چیزهای دیگری گفته میشود و به تاریخ انبیا اشاره میشود، تا آیهٔ ۵۵ و ۵۶ که پایان این قطعههاست. بعد از داستان حضرت موسی میگوید «أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِۦ مِن مَّالٍۢ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ ۚ بَل لَّا يَشْعُرُونَ»؛ «إِنَّ ٱلَّذِينَ هُم مِّنْ خَشْيَةِ رَبِّهِم مُّشْفِقُونَ وَٱلَّذِينَ هُم بِـَٔايَٰتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ». باید اینجا ضربهای به شما وارد شود: اگر آن آیات اولیه تأثیر خودشان را گذاشته باشند، این برگشتن به آن آیات بدون هیچ مقدمه — شما همینطور که میخوانید سرتان به داستانهای انبیا و بحثهایی گرم شده است — ناگهان انگار مکثی پدید میآید و سوره برمیگردد و مثلاً سه صفت دیگر دربارهٔ آن مؤمنان اضافه میکند، با همان لحن و همان شیوه.
ضربآهنگ احکام ارث در سوره نساء
این حالت عجیبی دارد.
من یک بار به این نکته دربارهٔ سورهٔ نساء اشاره کردم: آیاتی که در سورهٔ نساء مربوط به ارث است ضربآهنگ خاصی دارد و احکام را به شکلی بیان میکند که در ذهن آدم میماند. بعد در همان سوره کلی مطلب میخوانید و از آن بحث ارث، که در همان صفحات اول تمام شده، دور میشوید؛ ناگهان آیهٔ آخر این است که میگوید «يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ ٱللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِى ٱلْكَلَٰلَةِ». بعد عین همان ضربآهنگ میآید: آیهٔ ارث دیگری در انتهای سوره. این برگشتن، یعنی تکرارشدن یک ریتم خاص، تأثیر خاصی روی آدم میگذارد؛ مخصوصاً اگر از آن لحن آن آیات، مثلاً در این سوره، تأثیر پذیرفته باشید، یک جور برگشتن دوباره به آن آیهها میتواند خیلی تأثیرگذار باشد. این نوع پیچیدگیهای فرمی را نمیخواهم بگویم مخصوص قرآن است، ولی میتوانم بگویم مخصوص قرآن بوده است.
در یکی دو قرن اخیر شعر مدرن به چنین پیچیدگیهایی رسیده است؛ یعنی ابداعات فرمی مشابه این را در شعر و ادبیات مدرن میبینید. اگر بخواهیم بگوییم این تأثیرها از کجا آمده، یعنی چه عاملی در این پیچیدگیهای فرمی اثر گذاشته، گاهی بیش از اندازهای که در ادبیات مدرن پدید آمده، احساسم این است — احساس شخصیام — که منشأ این ابداعات فرمی بیشتر در موسیقی کلاسیک است. وقتی کلام ندارید و فقط با یک سری صداها یک جور احساس و حالت ایجاد میکنید، فرم در موسیقی نسبت به ادبیات حالت انتزاعیتری پیدا میکند و بسیار اهمیت پیدا میکند. به همین دلیل شاید بشود گفت موسیقی اولین جایی در هنر است که میبینید پیچیدگیهای فرمیِ عجیب و غریب چقدر ظاهر میشود: موسیقی فرمهای مختلف پیدا میکند، بر اساس فرم دستهبندیهایی پدید میآید و در خود هر قطعه هم ابداعاتی از همین نوع هست.
این نوع بازیهای فرمی از نظر ساختاری در موسیقی بسیار متداول است. مثلاً ملودیای میآید و شما را با آن آشنا میکنند؛ بعد موسیقی ادامه پیدا میکند و انگار آن ملودی بهنوعی فراموش شده است؛ بعد دوباره در جای حساسی که بسیار اثرگذار است آن ملودی برمیگردد، شاید با واریاسیونی که ممکن است اصلاً در دفعهٔ اول نشنیده باشید. موسیقیدان ممکن است بخش زیباترِ ملودی و واریاسیونش را برای دفعهٔ دوم که تکرار میشود بگذارد تا اوجی از نظر احساسی ایجاد کند.
ابداعات فرمی در موسیقی و ادبیات
موسیقی کلاسیک بدون این پیچیدگیها اصلاً وجود ندارد و همهٔ قطعههای خوب آن ابداعات فرمی بسیاری دارند. فکر میکنم اینها شاید بیشتر از آنجا شروع شده باشد، به دلیل اینکه فرم در موسیقی مرکزیت بیشتری دارد تا در ادبیات؛ و اکنون در شعر و ادبیات مدرن، هم در شعر و هم در ادبیات داستانی، این نوع پیچیدگیهای فرمی را فراوان میبینید.
من واقعاً هیچ متن قدیمیای — مثلاً از دو سه قرن اخیر — نمیشناسم که پیچیدگی فرمیاش در سورهها در حدی باشد که در قرآن هست؛ حتی نزدیک به آن هم نمیشناسم. در ادبیات فارسی هم این فرمهای پیچیده را نمیبینید؛ فرمها در ادبیات کلاسیک و شعر قدیمی، که مقید به مثلاً وزن و ریتم ثابت است، معمولاً سادهترند. نکتهای که قبلاً هم بر آن تأکید کردهام این است که همین آزادی متن قرآن از وزن و قافیه دقیقاً باعث شده است که — همانطور که در شعر مدرن میبینید — بتوان با ریتم بازی کرد. استفاده از تأثیری که با تغییر ریتم میتوان ایجاد کرد، در موسیقی هست، در ادبیات مدرن هست و در قرآن هم بهشدت هست: ریتمی کند دارید، ناگهان تندش میکنید و دوباره اگر لازم شد کندش میکنید؛ و این کوتاه و بلندشدن جملهها و عبارتها و تغییر نوع بیان از نظر ریتمیک بهشدت اثرگذار است. فکر میکنم مثالهای خوبی هم از تأثیر تندی یا کندی ریتم روی آدم در قرآن پیشتر ذکر کردهام.
به هر حال همهٔ سورههای قرآن بهنوعی ساختارها و فرمهای پیچیدهای دارند که باید کوشید آنها را کشف کرد، از جمله اینکه این قطعهها چگونه کنار هم قرار گرفتهاند. قبلاً در بحث سورهٔ بقره گفتم که در موسیقی اصطلاحی هست: فرض کنید قطعهای موسیقی دو بخش دارد و چیزی میان این دو بخش هست که آن دو را به هم وصل میکند؛ به این قطعههای میانی «پاساژ» میگویند. قرآن جاهای بسیاری پاساژ دارد. شاید بعضیها تعبیر خاصتری از پاساژ در موسیقی داشته باشند، ولی به معنایی که من میگویم، پاساژ در ادبیات و موسیقی و کلاً در هنر قطعهای است که دو قطعهٔ دیگر را که ممکن است بهراحتی کنار هم نچسبند به هم میچسباند: آغازش خیلی خوب به قطعهٔ قبلی چسبیده و پایانش هم به شکل خوبی تمام میشود، و اگر حذفش کنید، احساس میکنید دو قطعه کنار هم خوب نمینشینند.
پیوند قطعات و ساختار سوره بقره
در مقدمهٔ سورهٔ بقره، که آنجا بحث میکردیم، فکر میکنم آن را به کار بردم؛ عبارت کوتاهی هست که دو قسمت مقدمه را به شکل عجیبی به هم میچسباند و به نظر من بسیار جالب است. در فهم معنای کلی سورهها، کشف این ظرافتها — ظرافتهای ریتمیک و ظرافتهایی که از نظر فرم وجود دارد — و کشف آن ساختار کلی مهم است.
من این مقدمه را از این جهت گفتم که اولاً خود این سورهٔ مؤمنون برای من یکی از نخستین جاهایی بوده که دنبال ساختار گشتم. این تکرار آیات اولیه — هی میخواهم این کلمه را به کار نبرم و هی به ذهنم میآید — آنقدر «تابلو» است؛ این چیز فرمی همهجا هست، ولی اینجا واقعاً آدمی که هیچ دقتی هم نکند احتمالاً نظرش جلب میشود و حالتی به او دست میدهد. ناگهان انگار آن چیز قطع میشود؛ انگار آن سه چهار آیهٔ اول از اول بوده و مثلاً کاتبی یادش رفته بنویسد و یکدفعه اینجا نوشته است. این تکرار همان حالت آشکار بودن را دارد و دستکم این احساس به آدم دست میدهد که چیزی ساختاری را میبیند؛ و میپرسد چرا اینطور است، چرا این آیهها همانجا نیامدهاند و اینجا آمدهاند، و اینجا باید دنبال چه نوع تأثیری باشیم.
ایدهای هست که از این سوره به ذهن من رسیده؛ چون سالها گذشته و من هیچ اقدامی در جهت تحقق این ایده نکردهام و هیچ امیدی هم ندارم که در سالهای آینده چنین کاری بکنم، مگر اینکه اتفاقهای عجیب و غریبی بیفتد، دستکم دوست دارم این ایده را جایی ثبت کنم و بگویم. همین تکرار خاص این آیهها در وسط سوره و تأثیر خاصی که میگذارد این ایده را به ذهن من رساند.
خوانش ساختاری سوره از ابتدا تا انتها
ما یک سنت قرائت قرآن داریم که، عین سنت تفسیر ما، به سوره بهطور خاص اهمیتی نمیدهد؛ یعنی خیلی کم پیش میآید که قاریای بیاید بنشیند و سورهای را دستکم تا آخر بخواند و پیش از آن فکر کرده باشد که این سوره مثلاً چه ساختاری دارد و بنابراین چگونه خوانده شود بهتر است، از اول تا آخر سوره را نگاه کند و بر اساس کل سوره تصمیم بگیرد. قرائت قرآن به این سمت نرفته که خیلی فکر شده باشد. آدمهایی هستند، مثلاً عبدالباسد و قطعاً مصطفی، که به نظر میرسد اگر به کلیت سوره خیلی فکر نکنند، به لحن خیلی فکر میکنند و مناسبت لحنشان با محتوای آیهها را خیلی در نظر میگیرند؛ دیگران هم همینطور از قاریان بزرگ یاد گرفتهاند و خیلی چیزها را رعایت میکنند. ولی هنوز سنتی پدید نیامده که سورهخوانی کنند و بعد سعی کنند ظرافتهایی را که در ساختار سوره هست به نحوی در قرائت خودشان وارد کنند. حسم این است که سورهها بهشدت نیاز دارند که اگر خوب قرائت شوند، یعنی قطعههای مختلفشان بر حسب ساختارشان با لحنهای مختلف ارائه شود، این به شنوندگان کمک میکند که این ظرافتها را درک کنند.
ایدهٔ اصلی من این نیست که یک قاری بنشیند و چنین کاری بکند؛ اصلاً از نظر من مناسب نیست که اگر قرار است سورهای به صورت قرائت اجرا شود، با لحن یک نفر قاری باشد. ویژگی قرآن این است که هر سورهای را نگاه کنید غالباً پر از آواهای مختلف است و افراد مختلف در آن حرف میزنند: گاهی مثلاً از قول کافر یا جمع کفار عبارتی در سوره هست، جایی صدای خدا را میشنوید، جایی به پیغمبر گفته میشود که تو چیزی بگو، جایی اصحاب بهشت صحبت میکنند، جایی پیامبری صحبت میکند، جایی فرعون؛ این بهشدت حالت نمایش دارد. چیزی که در سوره میبینید خیلی مناسب است که قاریان با نقشهای مختلف آن را بیان کنند؛ مثلاً جاهایی که عبارتی را یک جمع میگوید، خوب است که جمعی از قاریان نشسته باشند و نمایندگی کنند، یعنی همخوانی کنند.
تقسیم صداها و لحن در قرائت
بخشهایی را در تواشی میبینید که خیلی چیزهایش فکر شده است و اصلاً از نظر موزیک پیچیدهای پدید آمده است، ولی متأسفانه دربارهٔ قرائت این حالت وجود ندارد: فکر کردن به اینکه جمعی بنشینند با هم کار کنند و نقشها را به عهده بگیرند.
واقعاً اولین بار به ذهنم رسید که چقدر خوب است که یک نفر — چیزی که به ذهن من میرسد، کسی که صدای بمتری دارد و با لحنی خیلی یکنواخت — آن آیات اولیه را خوانده باشد؛ بعد دیگران با یک تقسیم کار سوره را ادامه دهند، و اینجا که میرسد، آنها خواندنشان را تمام کنند، مکثی پیش بیاید و دوباره شما همان صدایی را بشنوید که اول شنیدید؛ تأکید بر اینکه این ادامهٔ آنهاست، و اینطور در ذهن ما تأثیرش بیشتر میشود. ایدهٔ من — که میگویم هیچ کاری نکردهام و احتمالاً هیچ کاری نخواهم کرد — این است که سورهای را برداریم؛ همین سورهٔ مؤمنون سورهٔ بسیار مناسبی است؛ تعدادی قاری بنشینند و بر اساس درکی که از اجزای مختلف این سوره دارند و جنس صدایشان تقسیم کار کنند، لحنهای مختلفی انتخاب کنند و سعی کنند این سوره را از ابتدا تا انتها طوری قرائت کنند که بسیار تأثیرگذارتر باشد. فکر میکنم این میتواند اولاً هویت سورهها را حفظ کند و بعد اینکه همانطور که فرم خود سورهها پیچیده است، قرائتشان را هم پیچیده کنیم. من اصلاً نمیفهمم این چه حُسنی دارد که یک نفر جای همه حرف بزند: مثلاً مرحوم عبدالواسط که دارد میخواند، جای حضرت مریم میخواند، جای حضرت عیسی میخواند، جای خداوند هم صحبت میکند، جای زکریا هم حرف میزند؛ در حالی که واقعاً قرآن مثل نمایشی است که دارد اجرا میشود و میتوانیم این را کمی پیچیدهتر کنیم.
خطری که وجود دارد این است که اگر در این فضا کمی ابتکار به خرج بدهید، ممکن است لحنهای عجیب و غریبی هم وارد شود. مثلاً یک نفر بود، یک خواننده پاپ، که سورهای از قرآن را خواند؛ من خیلی یادم نیست، ولی بعد تا حدی مورد اعتراض قرار گرفت و عذرخواهی کرد. من الان محسن نامجو را یادم بود که چنین کاری کرده ولی عذرخواهی نکرد؛ یا عذرخواهی کرده و خودشان آن را پس گرفتهاند؛ بنابراین هیچ معلوم نیست که پس گرفتنش را دوباره پس نگرفته باشند؛ این رشته ممکن است سر دراز داشته باشد. ولی فکر میکنم یکی از این پاپهای کوچولوی داخل ایران هم چنین کاری کرد و سورهای را همراه با موزیک و این حرفها خواند و خیلی مورد اعتراض قرار گرفت.
خطر تبدیل قرائت به نمایش موزیکال
کلاً فضا اینطور است که اگر کمی کاری بکنید، بعد ممکن است کسی بگوید خیلی هم مناسب است که اینجا موسیقیهایی هم برای تأثیر بیشتر همراه شود و کمکم حرکاتی هم بکنند و مثلاً بعداً تبدیل به نمایشنامهای موزیکال شود؛ و اگر حاشیهها زیاد شود، بعداً احتمالاً نوار کاست موسیقی خالصش به بازار میآید و آن را بیشتر میخرند؛ یعنی حاشیهای پیدا میشود که حواس مردم را بیشتر پرت میکند. چیزی که در ذهن من است این است که اصلاً حالت موسیقیای به آن معنا نباشد: همین قرائتی که انجام میشود با همین لحنهای متداول، فقط تعداد قاریان زیاد شود و لحنی را که انتخاب میکنند با جنس صدا و اینها هماهنگ کنند.
من کمتر دیدهام که قاریان روی مقدار مکثی که میکنند خیلی فکر شده عمل کنند. به نظر میآید بعضی جاها خوب است که قرائت مکثی داشته باشد، گاهی چند ثانیه یا حتی بیشتر، و بعد اگر قطعهای خیلی متفاوت است و با لحن متفاوتی هم خوانده میشود، ادامه پیدا کند؛ در حالی که جاهایی شاید خوب باشد که هنوز آن آیه انگار تمام نشده، به محض اینکه تمام میشود، نفر دیگری بیاید و آیهٔ بعد را بخواند تا آن حس ریتمی، آن ریتم تند که آنجا در آیات وجود دارد، حفظ شود. چنین ابتکاری ممکن است تأثیر سادهتر و واضحتری بر شنونده بگذارد. به هر حال اگر قرار است قرآن را زیبا بخوانیم و خوب اجرا کنیم تا تأثیرگذارتر باشد، فکر میکنم به این چیزها هم میشود فکر کرد. اگر بخواهم با موسیقی متداول مقایسه کنم، احساسم نسبت به قرائتهای موجود این است که مثل این است که کسی سمفونی پیچیدهای را بردارد، ارکستراسیونش را حذف کند و فقط مثلاً با پیانو — یا اگر با پیانو نمیشود، بالاخره با یک ساز — همهچیز را اجرا کند؛ چیزی خستهکننده و ناجور میشود.
همخوانی جمع وایده اجرایی
ارکستراسیون کمک میکند که اصلاً صداها را بشنوید، در ذهنتان تفکیک کنید و تأثیر شدیدتری ایجاد شود.
منشأ این ایده همین بود: چقدر خوب است که کسی که آیات اول را خوانده بود، صدایش دیگر شنیده نشود و اینجا دوباره شنیده شود. بعد فکر کردم که چقدر کار میشود کرد: در هر جا که کسی صحبت میکند چه لحنی مناسب است، چه جنس صدایی مناسب است، و وقتی جمعی صحبت میکنند چقدر خوب است که همخوانی شود و الی آخر.
برای شخص من این قسمت اول سوره بسیار تأثیرگذار است و فکر میکنم همهٔ کسانی که این سوره را میخوانند، هر چه این قسمت آغازین بیشتر حس و حالی به آنها داده باشد، بهتر با سوره ارتباط برقرار میکنند؛ از نظر فرمی استدلال من همین است. میخواهم بگویم این را فقط از روی حس شخصی نمیگویم: استدلالم این است که این قطعه تکرار میشود؛ حالتی دارد، حسی دارد، تأثیری باید گذاشته باشد تا وقتی دوباره تکرار میشود، این تأثیر برگردد. من نمیتوانم دربارهٔ این حسها، این حالتی که وقتی آدم این آیات را میخواند باید به او دست بدهد، حرف بزنم؛ نمیدانم چه باید بگویم. فقط تأکید میکنم که اگر شده، روی این آیات اول وقتی دارید سوره میخوانید مدتی مکث کنید، چند بار بروید و بیایید تا کمکم آن حسی که باید در شما ایجاد شود ایجاد شود؛ ارزشش را دارد. این ۱۱ آیهٔ اول را بخوانید و بعد سوره را ادامه بدهید. کلاً احساسی که در این آیات هست همان حالتی است که هر وقت در قرآن داستان پیامبران را میشنوید و لحظههای اوج زندگی پیامبران را میبینید روی آدم تأثیر میگذارد؛ مثل اینکه الگوهایی را داریم مشاهده میکنیم.
این توصیف زیبایی که از حالتهای مؤمنان وجود دارد، چیزی است که ما دعوت شدهایم این حالتها را داشته باشیم؛ و وقتی میخوانید احتمالاً این احساس به شما دست میدهد که ما این حالتها را به این شکل زیبایی که اینجا ارائه شده نداریم. این خودش تأثیرگذار است: این آیات باید از همان آیهٔ اول که میخوانید، آرزوی قرار گرفتن در جمع مؤمنان و پیدا شدن این حالتهایی را که آنها دارند در آدم به وجود بیاورند، و این حالتها خودشان بر آدم تأثیر بگذارند، مثل اینکه ما را به سمت آن حالت خاصی که مؤمنان دارند بکشانند. این مرتبهٔ بالایی که مؤمنان اینجا با آن توصیف میشوند و این حالتهایی که به آنها نسبت داده میشود، با قطعههای بعدی که میآید به نوعی تشدید میشود.
آیه اول: قد افلح المؤمنون
آیهٔ اول، همان آیهای که این قطعه را شروع میکند، خیلی کوتاه و قاطع میآید و میگوید «قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ»؛ مؤمنان، با تأکید، رستگار شدهاند. هر کس این را بشنود و آرزوی رستگاری داشته باشد، باید شوقی در او ایجاد شود که اینان کیستند و ما چگونه میتوانیم جزو اینان باشیم، هستیم یا نیستیم. بعد از این آیهٔ کوتاه و شوقبرانگیز، این آیهها میآید که این مؤمنانِ بهدرستی و قطعاً رستگار چه آدمهایی هستند و چه جور زندگی دارند. شروع سورهٔ بقره مثلاً از همین جنس است، خیلی کوتاهتر از این ولی با همین تأثیرات؛ در خیلی جاها گاهی یک آیه یا دو آیه هست. سپس مجموعهای از آیات که مؤمنان را توصیف میکند، تعدادی آیه که همهشان در واقع با «الذین» شروع میشوند، و اگر بخواهیم صفتهایی را که به آنها نسبت داده میشود بشماریم، ۶ صفت دربارهٔ مؤمنان گفته میشود؛ ۶ حالت که بر آنها تأکید میشود.
بعد از اینکه این توصیف تمام میشود، باز یک آیهٔ کوتاه میآید. به این تغییر طول آیات و ریتم آیات در همین قطعه توجه کنید؛ چقدر با کوتاه و بلندشدن این قطعهها میشود ریتم را تغییر داد و حسی ایجاد کرد: جایی ریتم کند میشود، دوباره تند میشود. در انتها یک آیهٔ خیلی کوتاه هست، باز با سه کلمه، که میگوید «أُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْوَٰرِثُونَ». این آیه، اگر اولین بار بشنوید و بعدش را نبینید، خیلی مبهم است: اینان وارثاناند؛ وارث چه؟ وارث چه کسی؟ ما معمولاً از کسی ارث میبریم یا چیزی را به ارث میبریم. این آیهٔ کوتاه میآید تا باز مثل اینکه سؤالی ایجاد کند، و بعد توضیح داده میشود: «ٱلَّذِينَ يَرِثُونَ ٱلْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ».
کاملاً احساسم این است که همین قطعه از ابتدا تا انتها یک جور کمالی در خودش دارد: با «قَدْ أَفْلَحَ» شروع شده، مؤمنان رستگار میشوند؛ حالا این رستگاری دقیقاً چه معنایی دارد؟ آیهٔ آخر میگوید اینان رستگار میشوند به این معنا که کسانی هستند که فردوس را به ارث میبرند و در آن جاودانهاند.
ریتم و محتوا در ساختار سوره
حسی از تمامشدن اینجا هست؛ این «هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ» هم از نظر ریتم و هم از نظر محتوا چنین حسی دارد. اگر کسی خیلی خوب درک کند — جدی میگویم، در همین حدی که من میفهمم — فکر میکنم این قطعه میتوانست از اول تا اینجا یک سوره باشد؛ هیچ چیزی و هیچ خللی در این ساختار نمیبینم که اینجا تمام نشود، همانطور که گاهی فکر میکنم آیههایی که وسط سوره تکرار میشوند، آنجا هم سوره میتوانست تمام شود. حتماً آدمی که خیلی دقت کند میتواند بفهمد که شاید یک جور ناتمامیت در این قطعهٔ اول هست و لازم است ادامه پیدا کند؛ ولی من نمیبینم. به نظرم میآید — دستکم این را میگویم که به نظرم میآید — که حتماً وجود دارد؛ ولی حسم این است که در حدی که من میفهمم، خود این قطعه از نظر ریتم و از نظر شروع و پایان — اینکه پایان دوباره به اولش برمیگردد — حسی از کمال دارد، شبیه سورههای کوتاه جزء سیام؛ میتوانستیم یک سورهٔ مؤمنون داشته باشیم کنار سورهٔ کافرون، یکی اینجوری باشد و دیگری آنجوری. کسی باید توضیح بدهد که در همین قطعه چه چیز ناتمامی هست که بقیهٔ چیزهایی که میآیند آن را تکمیل میکنند و بهتر میشود؛ اگر کسی ادعا کند که این قطعه تا اینجا خودش میتواند یک سوره باشد، فکر میکنم جوابی دارد و کسی باید بیاید و بگوید به این دلیل نه. دستکم جوابی که من میتوانم بدهم این است که این سوره همینطور با ادامهاش بهتر از این قطعه است، به دلیل چیزهایی که بعداً میآید؛ اثر این قطعه تشدید میشود و مثلاً آدم به چیز بهتری میرسد.
اولین نکتهای که میخواهم بگویم دربارهٔ نحوهٔ بیان این آیات است. این آیاتِ توصیف مؤمنان از نوع آیات احکام نیستند؛ از این جهت این نکته را میگویم که بعضیها از این آیات میفهمند که مؤمنان باید نماز بخوانند و مؤمنان باید زکات بدهند. ولی اهمیت این آیات در این است که حالت توصیفی دارند و باید و نبایدی در کار نیست. نکتهٔ مهم به نظر من این است؛ مخصوصاً میخواهم به این بخش اشاره کنم، بزرگترین توصیفی که از نظر طول دربارهٔ مؤمنان وجود دارد و ممکن است کسی را دچار شگفتی کند: خشوع در نماز، اعراض از لغو، دادن زکات، رعایت امانت و عهد و حفظ نمازها.
الذین هم لفروجهم حافظون در میانه اوصاف
وسط اینها یکدفعه توصیفی هست، «وَٱلَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَٰفِظُونَ»، که بهنوعی به اخلاق جنسی مؤمنان اشاره میکند و ممکن است کسی احساس کند اصلاً مناسبتی ندارد؛ و این از بقیه هم بیشتر طول میکشد، یعنی سه آیه است، ریتم را کند میکند، کاملاً مثل اینکه پرانتزی باز شده و آنجا وسط طولانی میشود، و ممکن است کمی حالت شگفتانگیز داشته باشد.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که آنچه شما باید از ایمان بفهمید با این توصیفهایی است که اینجا انجام میشود. یک بار در بحثهایی که دربارهٔ واژهها داشتم این نکته را گفتم — فکر میکنم مثالی که زدم همین آیهٔ اول سوره بود: معنای اینکه ما میگوییم «قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ ٱلَّذِينَ هُمْ فِى صَلَاتِهِمْ خَٰشِعُونَ وَٱلَّذِينَ هُمْ عَنِ ٱللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» این نیست که ما داریم مؤمنان را تعریف میکنیم.
بعضیها مثلاً — فرض کنید — میگویند که ایزوتسو چند بار در آن کتابش اینگونه اشاره کرده بود. من به این دلیل این نکته را گفتم که مثلاً فرض کنید میگوید مخلص همان «الذین فلان» است و این را چنین بگیریم که تعریف مخلص این است: مخلصان اینگونهاند و کسانی که مخلصاند اینگونهاند. در حالی که مسئله این است: ایمان یک حالت است؛ مؤمن بودن یک ویژگی در انسان است که این حالتها با آن همراه میشود. تأثیرگذاری اولیهٔ این سوره همین است که شما از این توصیف به کنه اینکه ایمان چگونه است میرسید، و اینکه در چه وقت و در چه حد گفته میشود مؤمن. این میزان و درجهای که در قرآن هست — من بارها تکرار کردهام که قرآن وقتی از مؤمنان و اینها سخن میگوید کمی سختگیرانه است، یعنی نخبهگرایانه است — افراد در سطح بسیار بالایی هستند، در حد کسانی که مثلاً در عرفا به مرحلهای در حد مشاهده و درک حضوری عمیق نسبت به خداوند و همهچیز، نسبت به قیامت و بسیاری از اعتقادات دینی رسیدهاند؛ نه از دستهٔ کسانی که شنیدهاند و در حدی مثلاً اجمالی ایمان آوردهاند.
نکتهای هست که اتفاقاً آن آیات خیلی تشدیدش میکنند: ایمان مرتبهای است که اگر کسی به آن رسیده باشد و هیچ دینی هم به او ابلاغ نشده باشد، این حالت «وَٱلَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَٰفِظُونَ» را، که نوعی اخلاق است، باید پیدا کند. شما باید از ایمان این تصور را داشته باشید که وقتی کسی مؤمن است، حتماً نماز میخواند — نه اینکه به او گفتهاند نماز بخوان؛ ایمان حالتی است که حتماً با خودش نماز را همراه میآورد، نمازی که در آن خشوع هست.
ایمان و وجوب خودجوش نماز
حالا فکر کنید این حالت در چه حدی است. شما در این حدی که الان به خداوند ایمان دارید، حالا با استدلال یا مشاهده یا هر چیز، واقعاً اگر به شما نمیگفتند، خودتان نماز میخواندید؟ یعنی اگر در جایی به دنیا نیامده بودید که شریعت به شما منتقل نشده بود، خودتان این حس را داشتید که باید در هر روز مثلاً نماز بخوانید، یا دستکم گاهی روزی چند بار یا چند روز یک بار، و نمازتان حالتی داشته باشد که همراه با خشوع باشد؟ کسی که واقعاً به خداوند ایمان دارد و شناختی از خداوند پیدا کرده و عظمت خداوند را حس میکند، در این لحظهای که برای نماز مقابل خداوند میایستد، حالت خشوع به او دست میدهد.
این به دلیل درکی است که از خداوند دارد: تقریباً در حالتی مثل مشاهده است، مثل اینکه خداوند را با تمام وجود حس میکند؛ نه فقط وجود خدا را، عظمت خدا را درک میکند. این با آن فرق دارد که من با شنیدن اینکه خدایی هست و پذیرفتن آن — مثلاً استدلال فلسفیای شنیدم و قانع شدم، یا معجزهای دیدم، مثلاً بنیاسرائیل معجزهای دیدند و فهمیدند خدایی هست و این پیغمبر خداست و این شریعت خداست — حالا نماز میخوانند. اگر من از این مسیر رفته باشم و به نماز رسیده باشم، لزوماً نماز خاشعانه نمیخوانم؛ حتماً باید با درکی عمیق از وجود و صفات الهی باشد که من وقتی اولاً ضرورت احساس میکنم که مقابل خداوند بایستم و زمانی را به ستایش خالص خداوند اختصاص بدهم، و در این حالتی که ایستادهام با خشوع باشم، یعنی درک شهودی از عظمت خداوند داشته باشم که این خشوع را در من ایجاد کند.
این بهنوعی باز نزدیک چیزی است که ما از ایمان میفهمیم: اینکه مؤمن از لغو اعراض میکند. شما دقت میکنید که در این توصیفهایی که از ایمان آمده هیچ حرفی از این نیست که اینان ایمان به خدا دارند و ایمان به آخرت دارند؛ ولی آیهٔ اول توصیفی که میکند مثل عکسالعمل در مقابل ایمان به خداست، و آیهٔ دوم بهشدت عکسالعمل ایمان به آخرت است، هرچند کلمهٔ آخرت و بهشت و جهنم نیامده و نگفته که اینان مؤمن به چه هستند. ولی شما وقتی این دو آیهٔ اول را میخوانید باید حس کنید که اینان آدمهاییاند که مؤمن به خدایند و مؤمن به قیامتاند و میدانند که انگار وقت محدودی دارند. آدم چه وقت از لغو اعراض میکند؟ بهطور طبیعی وقتی مطمئن باشد — ما که همه مطمئنیم که وقت محدودی برای زندگی داریم — که این زندگی همین نیست: اولاً محدود است و با مرگ قطع میشود، و بعد اینکه اثر اعمالی را که در این دنیا انجام میدهم در آخرت خواهم دید.
اعراض از لغو و ایمان به جزا
این باور بهشدت این احساس را در آدم مؤمن ایجاد میکند که نباید هیچ کار بیهودهای انجام بدهد؛ از لغو اعراض میکند. بنابراین در این ایمان به خدا یک جور ایمان به پاداش و جزا هست؛ ولی پاداش و جزا را یک لحظه کنار بگذارید: ایمان به اینکه آن خداوند از من در این زندگی انتظاراتی دارد، کارهایی باید بکنم و کارهایی نباید بکنم، و نسبت به زندگی خودم و لحظههای آن و عمری که تا مرگ در این دنیا میگذرانم مسئولیت دارم. اگر این احساس به وجود بیاید، مخصوصاً وقتی به زندگی پس از مرگ ایمان داشته باشید و بدانید که این زمان محدود در واقع یک زمان نامحدود را دنبال خودش دارد و شما انگار دارید ابدیت خودتان را میسازید، طبعاً انسانی میشوید که از لغو اعراض میکنید.
بگذارید دو چیز را که از مرحوم علامه طباطبایی، روحانیای که خیلی مورد علاقهٔ خودم است، شنیدهام بگویم. یکی از شاگردان ایشان میگفت بارها در کلاسشان به جایی میرسیدند و عبارتی اینشکلی میگفتند که آدم باید به فکر ابد خودش باشد؛ عین عبارت را یادم نیست چه بود، ولی میگفتند چیزی بود که هر بار که میگفتند بهشدت تحت تأثیر قرار میگرفتند و حالتی به ایشان دست میداد. این را قبلاً شنیده بودم؛ چیز دیگر را بعداً در یک برنامهٔ تلویزیونی سریالمانند به اسم «حدیث سر» شنیدم، دربارهٔ علمای بزرگی که حالتهای عرفانی داشتند؛ مثلاً مرحوم آقای قاضی هم جزو قسمتهایش بوده و یکی دو قسمت دربارهٔ او صحبت کردهاند. اگر شاگردی از ایشان یا شاگردان شاگردانشان باشند، میروند با آنها دربارهٔ زندگیشان و حالتهایی که داشتند مصاحبه میکنند. دو سه قسمت از این سریالمانند دربارهٔ مرحوم علامه طباطبایی بود، و شاید حتی دستخطش را هم دیدم: یک نفر از ایشان نامه نوشته بود، انگار که توصیهای بکند، و ایشان توصیهای کرده بود؛ گفته بود که من یک توصیه به شما میکنم، جملهاش این بود: کاری را که به درد آخرتتان نمیخورد نکنید؛ سعی کنید یک روز کارهایی را که به درد آخرتتان نمیخورد نکنید.
ببینید چقدر کارها قابل حذف است اگر واقعاً اینطور زندگی کنید؛ یعنی همیشه وقتی دارید کار میکنید مدنظرتان باشد که این چه فایدهای برای آخرتتان دارد، به درد میخورد یا نمیخورد.
بازیهای بیهوده و ارزش لحظههای حیات
مثلاً بازی با کامپیوتر، مثلاً «انگری بردز»، به درد آخرت آدم میخورد یا نمیخورد؟ نمیدانم. بازیای اخیراً آمده که در آن سکه جمع میکنند و یک نفر روی قطارها میدود و اینور آنور میپرد؛ از این بازیهای موبایلی. الان خیلی این صحنه را میبینم، با اینکه کودکان و نوجوانان مشغول بازی با موبایلاند: یک روز داشتم از خط ویژهٔ اتوبوس ولیعصر پایین میرفتم، کسی در سن و سالی که آدم باورش نمیشد با موبایلش این بازی را میکرد که خیلی بامزه و جالب بود. فکر میکنم اینها خیلی به درد آخرت نمیخورد؛ شاید مهارتهایی آدم پیدا کند که به درد آخرت بخورد، شوخی میکنم. خیلی چیزها هست، بازی و لهو و لعب و اینها، که به درد آخرت نمیخورد. این حالتی است که در علامه طباطبایی میبینید؛ واقعاً به دلیل اینکه مؤمن است، حالتش کلاً این است که «عَنِ ٱللَّغْوِ مُعْرِضُونَ».
مخصوصاً میخواهم بگویم که فرم این عبارتها هم میتواند اینطور باشد؛ مثلاً در «عَنِ ٱللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» این فرم گفتن تشدید میکند که این حالتی تثبیتشده در وجود اینان است، نه فعلی ارادی. مؤمنان به حالتی رسیدهاند که این اعراض از لغو صفتشان است، نه اینکه هی اراده کنند و بروند دنبال لغو، بعد یکدفعه بگویند ای کاش مثلاً کمی انگری بردز بازی کنند و بعد بگویند نه، این به درد آخرت نمیخورد. کلاً لغو را از زندگی خودشان حذف کردهاند، به دلیل اینکه برای لحظههای حیات خودشان ارزش قائلاند و درک میکنند. آنچه دربارهٔ علامه طباطبایی گفتم این است که ایمان به خدا خودبهخود اعراض از لغو میآورد، به دلیل اینکه اگر آدم خودش را در حضور خداوند احساس کند، کارهای سبک و بیهوده انجام نمیدهد؛ ولی ایمان به اینکه این محدودهٔ زندگی من به یک ابدیت وصل است — بنابراین اگر تقسیم کنی، هر لحظهٔ زندگی ارزش بینهایت پیدا میکند، چون بینهایت تقسیم بر یک زمان محدود است — آنوقت اعراض آدم از لغو حالت خیلی شدیدتری پیدا میکند.
مرور اوصاف مؤمنان پیش از جزئیات
به نظرم در آن دو نکتهای که شاگردان و دیگران از مرحوم طباطبایی نقل کردهاند این حالت خیلی شدید است، دقیقاً همان حس وصلبودن به ابدیت.
سومین توصیف «وَٱلَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَوٰةِ فَٰعِلُونَ» است. باز اینگونه فکر کنید: مؤمن به حالتی میرسد که نه به این دلیل که به او گفتهاند زکات بده، اهل زکاتدادن است. سؤال این است: من بدون شریعت — واقعاً خودم را در خلوت خودم قاضی کنم — آیا ایمانم به آن حد رسیده که اگر به من نگفته بودند باید انفاق کنی و زکات بدهی، این کار را بکنم؟ یعنی این نتیجهٔ شدت ایمان من است یا نه، اینها را به من گفتهاند و من هم دارم این کارها را انجام میدهم؟ مؤمن آدمی است که حتی بدون دیدن پیامبری اهل زکات است، برای اینکه به این شهود رسیده که همهٔ نعمتهایی که میرسد مال او نیست. مثالی که چند بار گفتهام — از امام خمینی نقل میکنم که از ایشان شنیدم، حالا ایشان از کسی شنیده یا نه نمیدانم — این است که آدم مؤمن نسبت به داراییهای خودش مثل کارمند بانک است که در باجه نشسته؛ مردم میآیند و پولها را تحویل میدهند، پول را از اینجا میگیرد و جای دیگری میگذارد، و هیچ حسی از اینکه این چیزی که رسیده مال من است در او وجود ندارد. همهچیز را خداوند در اختیار من قرار داده و من باید آنطور که او صلاح میداند برای خودم و دیگران خرج کنم. مثلاً ممکن است در شرایطی باشم که اطرافم چالهچولههای مالی چندانی نمیبینم؛ بنابراین بخش عمدهٔ آن را ممکن است صرف زندگی خودم بکنم. برعکس، ممکن است احساس کنم ثروت زیادی به من رسیده، بقیهٔ مردم وضعشان خوب نیست و مشکلی پیش آمده.
بنابراین اگر ایمانتان واقعاً شما را به اینجا برساند — نسبت به هر چه دارید، نه فقط مال، نسبت به هر نعمتی که دارید، چیزی که به شما داده شده — آن آیهٔ قرآن را یادتان بیاید که محتوایش این است: روزی که از نعمتها پرسیده میشود، هر نعمتی که به ما داده شده ما در مقابلش مسئولیم.
رزق، اکرام و اهانت در نگاه سطحی
اینطور نیست که نعمت را به من دادهاند و حالا هر کاری دلم بخواهد با آن بکنم. آیهای در سورهٔ فجر هست که در توصیف انسان بهطور کلی میگوید گرایش کلی انسان اینطور است: وقتی خداوند به او نعمت میدهد میگوید «فَيَقُولُ رَبِّىٓ أَكْرَمَنِ»، و وقتی رزقش تنگ میشود «فَقَدَرَ عَلَيْهِ رِزْقَهُۥ فَيَقُولُ رَبِّىٓ أَهَٰنَنِ». یک انسان متوسطالحال، یک مقدار خنگ، حتی اگر مؤمن باشد ولی نه به اندازهٔ کافی، وقتی رزقش کم شود فکر میکند خدا او را کوچک و خوار شمرده که به او رزق نداده؛ وقتی نعمتش زیاد میشود هم میگوید خدا مرا عزیز کرده، به من توجه کرده. صفت مؤمن این است که به جایی رسیده باشد که به نعمتهای خودش اینگونه نگاه نکند و دقیقاً بهعنوان مسئولیت نگاه کند، برای اینکه در آینده از او پرسیده خواهد شد: با مال خودت چه کردی؟ با هر چیزی که داشتی چه کردی؟ علم خودت را چه کار کردی؟ در یک کلام، به معنای کلی فیزیکی، با انرژی خودت چه کردی؟ با توانایی انجام کار خودت چه کردی؟ این هم مربوط به مال میشود، هم علم. من وجودی دارم که میتوانم تأثیری بگذارم، به دلیل نعمتهایی که خداوند به من داده است؛ و ممکن است در بعضی زمینهها به من نعمتی داده نشده یا کم داده شده باشد.
اتفاقاً این آیه، چون حالت شریعت ندارد، بهطور کلی است. در شریعت زکات به مال تعلق میگیرد، بهطور نمادین؛ یعنی آنچه برای همه نوشته شده است. به مردم نگفتهاند نماز خاشعانه بخوانید؛ خشوع جزو شریعت نیست، چون به یک چیز قلبی نمیشود امر کرد؛ میگویند نماز بخوانید، میگویند از مالتان زکات بدهید، و همین را رعایت کنید. ولی شریعت چیز دیگری است، رشتهای که دراز میشود: اگر هر کدام از اینها را در شریعت ببینید، در باطن باید به خیلی چیزهای دیگر از در اخلاقی سرایت بدهید اگر واقعاً میخواهید به آن حکم کاملاً عمل کنید.
مثلاً در روایات احتمالاً شنیدهاید که زکات علم نشر آن است؛ روایت این است که هر چیزی زکاتی دارد: زکات علم نشر آن است، مال زکات دارد، علم زکات دارد، هر نعمتی زکات دارد. اتفاقاً این آیه این کلیت را دارد: «وَٱلَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَوٰةِ فَٰعِلُونَ»؛ فعل را آنقدر گسترده آورده که شامل همهچیز میشود؛ زکات عملی است که انگار همهچیز را در بر میگیرد و شما باید این عمل را انجام بدهید. این خیلی کلیتر از آن است که وقتی با کلمهٔ «دادن» بگویید زکات دادن، ممکن است شامل نشر علم هم بشود یا نشود، کمی سخت است. زکات یک عمل است: نعمتی به شما داده شده و میدانید که همهاش مال خودتان نیست، حتماً باید چیزی از آن خارج شود و کاری بکنید؛ مثلاً علمی که به شما وارد میشود، کلاً باید خروجی داشته باشد.
زکات و انفاق به مثابه خروجی مؤمن
انفاق هم اتفاقاً در معنای واقعی کلمه به معنای وجود یک سوراخ و لولهٔ رابطه است؛ کلاً مؤمنان باید سوراخهایی داشته باشند که چیزی در آنها جمع نشود، و هیچ نوع نعمتی در آنها این تصور را نداشته باشد که این مال خودم است و قرار نیست به بیرون نشت کند. همهچیز باید نشتی داشته باشیم؛ معمولاً میخواهیم جلوی نشتی را بگیریم، ولی اینجا باید نشتی داشته باشیم.
این سه آیهٔ اول در شروع سورهٔ بقره مثلاً میگوید «ٱلَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِٱلْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقْنَٰهُمْ يُنفِقُونَ»: ایمان به غیب و اقامهٔ نماز و انفاق؛ اینها اشاره به مؤمنان و متقین است، کسانی که حتماً نماز در کارشان هست، چه شریعتی دیده باشند چه ندیده باشند، و حتماً اهل زکات و انفاق. آنجا میگوید «وَمِمَّا رَزَقْنَٰهُمْ يُنفِقُونَ»، اینجا میگوید «وَٱلَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَوٰةِ فَٰعِلُونَ»، خیلی کلیتر؛ و اصلاً حتی اشاره به رزق هم نمیکند، حتی واژهٔ رزق اینجا گفته نشده؛ بهطور کلی عملی هست به اسم زکات که اینها انجامش میدهند. به دلیل کلیتی که آیه دارد، ممکن است کسی بگوید این حتی شامل تزکیهٔ نفس هم میشود؛ زکات یعنی پاککردن، یک وجهش پاککردن مال است، و بالاخره به فکر این هستیم که باید خودمان را پاک کنیم. بعد یکدفعه آیهای میآید، «وَٱلَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَٰفِظُونَ»، که حتماً اینطور است که آثاری دارد که به جنسیت هم مربوط میشود.
یادتان هست که اصلاً علت خروج از بهشت چه بود؟ یک چیز مربوط به جنسیت بود. مؤمن حتماً باید به نوعی به درک شهودی رسیده باشد که اینجا جنسیت و پوشیدهبودن جنسیت برای انسان چیز حیاتی است، یعنی غرقشدن؛ مثل آن اولین چیزی که انسان را از آن عالم وحدت و بهشتی که در آن بود بیرون برد، اثری که از گناه ظاهر شد و باعث اخراج انسان شد، چیزی که شیطان میدانست اگر انسان به آن مبتلا شود دیگر جایش در بهشت نیست. دقت کنید که بحث در این آیات دقیقاً دربارهٔ مؤمنان و برگشتنشان به بهشت است؛ بنابراین این آیه اینجا تناسب دارد: اینکه چگونه اینها اخراج شدند.
حفظ فرج و خروج از جنسیت
مؤمن چه آن داستان را شنیده باشد چه نشنیده باشد، این قسمت به نظر من وحشتناکتر است، چون من اصلاً تصور اینکه ایمان به جایی برسد و آدم نماز بخواند برایم راحت است، زکات و اینها هم؛ ولی اینکه ایمان آدم به جایی برسد، شهود، که این ملازم باشد با اینکه احساس کنی خروج از جنسیت لازم است. حالا سعی میکنم بگویم که معنای این آیات دقیقاً چیست؛ و اختلافی که سر ترجمهٔ آیات هست شاید با همین اشارهای که میکنم حل شود: اینکه این شهود باید به جایی برسد که این را حس کنند.
دربارهٔ جنسیت یک نکته هست: آنجا در اثر ظهور سوءات، یعنی پوششی که از بین رفت، دچار مشکل و اخراج شدند؛ اینجا انگار راه برگشتن این است که مؤمن به جایی میرسد که انگار آن مرحله را دوباره برمیگرداند. در بحث دربارهٔ حج، دربارهٔ آن طواف نسا، نکتهٔ مشابهی گفتم که این هم اشارهای است که باید تحت همان درکی که از آن آیات آدم و حوا و خروج از بهشت داریم درک شود. چهارمین صفتی که دربارهٔ مؤمنان گفته میشود، حسم این است که از همه ناامیدکنندهتر است؛ یعنی اگر آدم آیات را بخواند و آن را به این معنایی که میگویم با خودش مقایسه کند: اگر ظاهری معنی کنید، این اصلاً سادهتر است؛ ولی وقتی آنطور معنیاش کنید که شما باید به جایی برسید که فارغ از شریعت، فارغ از اینکه به شما گفته باشند، از درونتان بجوشد که نماز بخوانید، نماز عاشقانه بخوانید، از لغو اعراض کنید، و حالتتان باید طوری باشد که اینها در شما تثبیت شود. رسیدن به حالتی که انسان به جایی برسد که این حفظ فرج را درک کند که مثلاً ضروری است، به نظر من شاید از همین هم دورازذهنتر است: اینکه چگونه ایمان به خدا و آخرت در واقع نتیجهٔ درک از توحید و درک از مسئلهٔ کثرت و وحدت است.
میگویم مؤمن آدمی است در حد کسانی که به آنها عرفا میگوییم، که درکی از وحدت دارند؛ بالاخره ادعای این را دارند که به حالتی میرسند که وحدت را درک میکنند؛ و آن حالتی که شما میخواهید به آن برسید، رسیدن به آن و ماندن در آن، با جنسیت مغایرت دارد. بنابراین شما به اینجا میرسید: وقتی آن وحدت را درک کردید و لذت غرقشدنتان در آن وحدت را چشیدید — همان چیزی که در بهشت هم لذتش موجود بود و انشاءالله خواهد بود — وقتی به آنجا رسیدید، این احساس برایتان ایجاد میشود که میفهمید در آن حالت وحدت نمیشود همراه با جنسیت حضور داشت، و بنابراین اخلاقهای جنسی خاصی در رابطه با جنس مخالف پیدا میکند. این اینجا به چه چیزی اشاره میکند؟ اینجا در حد ترجمه اختلافی وجود دارد: «وَٱلَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَٰفِظُونَ» معنایش چیست؟
معنای حفظ فرج در آیه
معنایش این است که اینان ستر عورت میکنند، یا معنایش این است که مثلاً عمل جنسی انجام نمیدهند؟ حفظ فرج در این آیه به چه معناست؟ من با همین حرفی که زدم فکر میکنم برای من واضح است که این مسئله فقط مسئلهٔ مثلاً زنا نکردن و این حرفها نیست؛ مسئلهٔ ستر عورت است، یعنی یک قدم آنطرفتر، که نسبت به پوشش خودشان حساس میشوند. اگر این آیه را اینطور معنی کنید، که به نظر من اینطور درست است، حفظ فرج در اینجا به معنایی معادل ستر عورت است.
بعد میگوید «إِلَّا عَلَىٰٓ أَزْوَٰجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ». اگر کسانی که میگویند مسئله ارتباط جنسی است اینطور معنی کنند که خب زوجه و مثلاً کنیز اشکال ندارد از نظر ارتباط — قبلاً بحثی دربارهٔ قسمتی از سورهٔ نساء کردم که به نظر من کاملاً مخالف با این است که ارتباط با کنیز خارج از محدودهٔ ازدواج وجود داشته باشد — بنابراین اگر آن استدلال مرا پذیرفته باشید، این آیه هم بیمعنی میشود: چرا «مَا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُهُمْ» باید جزو ازواج بشوند؟ بنابراین خود این عبارت بیهوده است؛ میتوانست فقط همان «إِلَّا عَلَىٰٓ أَزْوَٰجِهِمْ» را بگوید. ولی اگر ستر عورت باشد، معنایش چیز دیگری میشود. مثل این میشود که شما الان در این دنیایی که فعلاً «مَا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُهُمْ» وجود ندارد، همهتان این را شنیدهاید و میدانید و خیلی بدیهی هم هست که مثلاً در موارد پزشکی، مثلاً کسی را دارند میبرند عمل جراحی، دیگر ستر عورت و اینها در مقابل پزشک شرعاً و عقلاً و عرفاً واجب نیست؛ اصلاً بدیهی است که به غیر از رابطهٔ بین زوجین، جاهای دیگری هم هست که ستر عورت معنی ندارد. در دنیای قدیم این حالت وجود داشته که مثلاً یک خانم ممکن بود با ندیمههایش برای شستشو به حمام برود، فردی مثل خدمتکار که نسبت به او حساسیت زیادی وجود ندارد؛ این بهنوعی دارد مستثنی میشود، یعنی افرادی که در خانه زندگی میکنند و مثلاً خدمت میکنند؛ استثنای «مَا مَلَكَتْ أَيْمَٰنُهُمْ» به این معنا است که در مقابل اینها پوشش اصلاً خیلی لازم نیست گفته شود.
فمن ابتغی وراء ذلک و لحن شدید
این معنای آیهٔ دوم است، اگر معنای آیهٔ اول را ستر عورت بگیریم: استثنا کردن حالتهایی که مثلاً اجتنابناپذیر است، به دلیل اینکه یک نفر در خانه از نزدیکی خدمت میکند، یا حالا موردهای پزشکی که ما خودمان با آن مواجه هستیم.
بعد آیهٔ بعد میگوید «فَمَنِ ٱبْتَغَىٰ وَرَآءَ ذَٰلِكَ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْعَادُونَ»، که بهنوعی شدید است؛ کسانی که غیر این عمل کنند مثل اینکه عادوناند، به معنای کسی که از این حکم سرپیچی کرده است. به هر حال لفظ منفی دارد؛ این سه آیهای که وسط این آیات قرار دارند و طولشان زیاد است، نظر آدمها را بهشدت جلب میکند. من با همان تعبیری که گفتم احساس میکنم که این بهنوعی دشوارترین قسمت است؛ یعنی بیشتر نشان میدهد که اینان تا چه حد به مقامی رسیدهاند که اخلاقهای جنسی خاصی برایشان ضروری شده و در آنها متجلی میشود. صفت پنجم «وَٱلَّذِينَ هُمْ لِأَمَٰنَٰتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَٰعُونَ» است. بدون ایمان هم ممکن است کسی به اینجا برسد که نسبت به اهل و امانت خودش رعایت داشته باشد؛ ولی شاید به ذهن آدم اینطور برسد که «امانات» و «عهد» اشاره به آن امانت و عهدی دارد که همهٔ ما در درونمان داریم و چندین بار در قرآن به آن اشاره شده است: یک آیهٔ معروف امانت داریم و جاهای دیگری که از عهد بین انسان و پروردگار صحبت میکند. آدم مؤمن به جایی رسیده که آن امانت خاص و عهد خاص بین خودش و پروردگار خودش را شهود میکند. من نمیخواهم بگویم امانات و عهد آن کلیت را ندارد و شامل همهٔ امانات و عهد نمیشود؛ ولی بگذارید اینطور استدلال کنم: اگر این را بپذیرید که از طرف خداوند امانتی به ما داده شده و عهدی از ما گرفته شده، حداقل این است که مؤمن آن امانت و عهد را هم باید رعایت کند؛ وقتی کلی گفته میشود که اینان امانت و عهد را رعایت میکنند، شامل آن امانت و عهد هم میشود. بنابراین اینجا منظور فقط امانتها و عهدهایی که بین مردم است نیست، کلاً امانات و عهد است؛ و معنایش این میشود که مؤمن به جایی رسیده که آن امانتی را که بر دوش اوست و عهدی را که با پروردگار خودش بسته حس میکند.
«وَٱلَّذِينَ هُمْ عَلَىٰ صَلَوَٰتِهِمْ يُحَافِظُونَ». اینجا به غیر از آن مسئلهٔ «صَلَاتِهِمْ خَٰشِعُونَ»، که «صلات» مفرد آمده و خشوع دربارهٔ یک نماز گفته شده، آیهٔ آخر در واقع مثل این است که دارد میگوید اینان برنامهٔ نماز دارند، همانطور که در شریعت مثلاً ما پنج وقت نماز داریم؛ مؤمن کسی است که «صلوات» دارد و بر این صلوات حفظ میکند، یعنی مثل اینکه در زمانهای مشخصی برای خودش نماز میخواند و اینها را حفظ میکند، همان چیزی که بعداً در شریعت از ما خواسته شده.
صلات معراج مؤمن و تجدید وحدت
دلیلش چیست؟ به خاطر اینکه صلات آن حالت اوج است. این روایت یادتان باشد که میگوید نماز «معراج المؤمنین» یا «قربان کل تقی» است: لحظههای نزدیکی و وحدت کاملی که مؤمنان باید در نماز به آن رسیده باشند. این حالت در طول یک روز، مثلاً کار از صبح تا شب، دچار خلل میشود؛ بنابراین هر مؤمنی بنا به حال خودش، اگر شریعتی هم ندیده باشد، لازم است که برای حفظ آن حالت گاهگداری با فاصلههای زمانی برود و نماز را انگار تجدید کند، مثل اینکه دوباره به وحدت وصل شود و دوباره به دنیا بیاید و زندگی روزمرهٔ خودش را شروع کند. اینها سخت است دیگر؛ من سخت نمیگیرم. تنها چیزی که گفتم این بود که لحن آیات اینطور است که باید اینگونه بخوانید: اینها آثار ایمان است، نه اینکه مؤمن به معنای کسی باشد که بنا به شریعت عمل میکند. اگر این را بپذیرید، بعد این صفات را میگوید، یعنی ایمان در حدی است که به جایی رسیده که اینها در آنها تجلی میکند. آنوقت میبینید که این مؤمنان آدمهای خیلی بلندمرتبهای هستند. بعد آیهٔ باز کوتاه و کمی تکاندهنده میآید که یکدفعه میگوید «أُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْوَٰرِثُونَ»، بعد توضیح میدهد «ٱلَّذِينَ يَرِثُونَ ٱلْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ». اینجا در واقع انتهای آیه دوباره به ابتدای این مجموعهٔ آیات برمیگردد؛ معنای آن «فلاح» و این وراثتی که اینجا گفته شد معلوم میشود، و فلاح مؤمنان در این است که به بهشت راه پیدا میکنند و تا ابد در آن میمانند.
حالا کمی این آیات را هی بخوانید تا به قول آن شاعر «کلهپا» بشوید. من این «کلهپا» را جایی خواندم و هر وقت دربارهٔ تأثیر شعر و ادبیات میخواهم حرف بزنم، این کلمه به ذهنم میآید. شاعری هست به اسم آقای بیژن الهی که ترجمهای دارد از آثار آرتور رمبو، شاعر بزرگ فرانسوی؛ خیلیها میگویند بزرگترین شاعر فرانسه است. زندگیاش اینطور بوده که بین ۱۸ تا ۲۰ سالگی شعر گفته و بعد سالها زندگی کرده و شعری از او باقی نمانده؛ با توجه به اطلاعاتی که دربارهٔ زندگیاش هست، به نظر نمیآید که دیگر شعر گفته باشد؛ همان دو سه سالی که شعر گفته باعث شده بگویند بزرگترین شاعر فرانسه است.
ترجمه دقیق و لذت از شعر
آقای الهی این مجموعه را با عنوان «اشراقها» ترجمه کرده، با دقت و وفاداری و بهشکلی عجیب و غریب؛ اولین باری که بخوانید بدتان میآید ولی کمکم با لحن ترجمه که آشنا شوید لذت میبرید. مقدمهای هم جالب نوشته، با نثری عجیب و غریب، حتی از شعرها بدتر، چون انتظار دارید نثری ببینید و شبیه همان شعرهاست. جایی از آن مقدمه — مضمونش را دارم میگویم — نوشته که اولین باری که شعری از آرتور رمبو خواندم تعجب کردم که چرا اینقدر هی میگویند آرتور رمبو، آرتور رمبو؛ این چه بود، مگر چه گفته این پسر. بعد میگوید که مدتی خواندم تا شعر «سپیده» را خواندم که کلهپایم کرد. عبارتی خیلی در ذهن من مانده است: هر وقت آدم اثر هنریای از این شاعر میخواند، کلهپا میشود، کلاً تسلیم میشود در مقابل اینکه این شاعر بزرگی است؛ این فوقالعاده کلهپا شدن است. خلاصه اینقدر ابتدای این سوره را بخوانید تا انشاءالله به معنای خوبی کلهپا بشوید، از آن حسی که در این آیات هست.
مثل اینکه آدمهای بزرگی اینجا توصیف میشوند که مقصود خلقتاند: ما انسانها خلق شدهایم برای اینکه به چنین مقامی برسیم و چنین حالتهایی در ما تجلی کند.
اگر بخواهیم سوره را قطعهبندی کنیم، این قطعه، به وضوح و به دلیل محتوا و ریتم و لحنش، قطعهٔ اول است و با «هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ» تمام میشود. قطعهٔ دوم، به نظر من، مناسب است که از آیهٔ ۱۲ تا ۱۶ بگیریم؛ باز توصیف تحول جنین و مسئلهٔ بعثت است، با شاید اهداف و حالتی دیگر. در شروع سورهٔ حج، بعد از قطعهٔ اول سوره، هم اشارهای به همین زندگی جنینی شد. اینجا چه حالتی دارد؟
منزه شدن مؤمنان و فردوس
این توصیف درخشان از این انسانها — گلهایی که در این بیابان خلقتِ آدمیزاد در کرهٔ زمین رشد کرده و به ثمر رسیدهاند — و این عظمتی که ایمانشان دارد، که به جایی رسیدهاند که انسانهایی منزه شدهاند، با شیوهٔ رفتار خاصی، هیچ کار بیهوده نمیکنند، مدام با خداوند در ارتباطاند و به حالت وحدتی رسیدهاند که در طول زندگیشان حفظش میکنند. این در واقع به بهشت رسیدن است: بهشت همان رسیدن به همان حالت وحدت در باطن است، یا برعکس، بهشت — چگونه باید بگویم — تجلی آن است، به طوری که یک چیز باطنی میشود که به آن میروند. آخرت هم چیزی نیست جز اینکه همین باطنها — «يَوْمَ تُبْلَى ٱلسَّرَآئِرُ» — چیزهایی که در سر و پنهان است آنجا آشکار میشود.
این توصیفی که من دارم میکنم، این آیه حسش چیست؟ وقتی میگوید «هُمْ فِيهَا خَٰلِدُونَ»، بعد میگوید «وَلَقَدْ خَلَقْنَا ٱلْإِنسَٰنَ مِن سُلَٰلَةٍۢ مِّن طِينٍۢ»؛ مثل اینکه دوباره قطعهٔ جدیدی شروع میشود، که این آدمها را از گل خلق کردیم. وقتی اشاره میشود به اینکه انسان از خاک و از گل و از نطفه خلق شده، همیشه یک حسی از حقارت هست؛ و شگفتی اینجاست که آدمهایی که به آن مقام رسیدهاند از این موجودات گلیاند، از پستترین عنصری که انگار در جهان وجود دارد خلق شدهاند و به اینجا رسیدهاند. این تضاد است. اگر قرار است در قطعهٔ دوم شوکی ایجاد شود، این است که شما در حالی که غرق آن توصیفات انسانهای متعالی هستید، مثل اینکه نهایت خلقت را میبینید، یکدفعه به شما برعکس میگوید. اگر از اول شروع میکرد که آقا، انسان را از این گل خلق کرد و اینطور شد و آنطور شد، بعد ببینید اینها چه موجوداتی شدند، این زیبایی را نداشتید؛ ولی توصیف میآید، شما کمی غرق میشوید و بعد یکدفعه یادآوری میشوید که ببینید اینها از کجا شروع کردند — همهٔ این انسانها، بنده و شما.
در این قسمتش ما خیلی راحتیم؛ مثلاً میخوانیم و احساس بدی به دست نمیدهد. الحمدلله ما هم خلق شدیم، نطفه بودیم؛ این قسمتهایی که دست خودمان نبوده خیلی خوب است. من هی میگویم جباریت خداوند خیلی خوب است و شما میگویید نه. تا آنجا که جباریت خداوند است ما کاری نمیکردیم و وضعمان خیلی خوب بود؛ تا جاهایی آمدیم، همهٔ خلقتمان هم کامل شده، بعد که چیزی دادند دستمان، جباریت خداوند کمی توسط اسماء دیگرش پوشیده شد و ما گرفتار شدیم.
خوف و بشارت بهشت
به همین دلیل آن آیات اول را که میخوانیم هم دچار شوق میشویم ولی بیشتر دچار خوف میشویم. البته چیزی هست که اندکی خوف را کمتر میکند: محتوای این آیات این میشود که کسانی که اینطورند، «قَدْ أَفْلَحَ»، قطعاً به بهشت میروند؛ ولی این مانع از این نیست که آدمهای دیگری هم به بهشت بروند. یعنی اگر اینطور هستید اصلاً نگران نباشید، این تضمینی است؛ بقیهاش خیلی تضمینی نیست دیگر؛ بعداً ممکن است مراحلی را طی کنیم و بعد بهشت؛ مراحل نه چندان خوشایندی ممکن است در پی زندگی دنیوی ما باشد.
وقتی آیات قطع میشود، در واقع این قطعه به منشأ خلقت همین انسانها و تضادی که وجود دارد میپردازد؛ تأکید من این است که اینجا تأکید روی از پایین شروع شدن است. از یک جهاتی شباهت دارد به آنچه در سورهٔ حج بود، ولی واقعاً هدف آنجا یک جور استدلال دربارهٔ بعثت بود؛ هدف اینجا یک جور یادآوری این منشأ خیلی سطح پایین و آن تطور مشترک همهٔ انسانهاست، یعنی دقیقاً همین حالتی که من سعی کردم توصیف کنم ایجاد میشود: تا جاهایی همهٔ ما از یک جای پایینی شروع کردیم و تا جایی رفتیم، ولی در زندگی دنیویمان آنها یک جور دیگر زندگی کردند، مثلاً ما یک جور دیگر زندگی کردیم، و آنها به آن نتایج رسیدند.
«وَلَقَدْ خَلَقْنَا ٱلْإِنسَٰنَ مِن سُلَٰلَةٍۢ مِّن طِينٍۢ»: «طین» ترکیب خاک و آب است. اگر از نظر چهار عنصر نگاه کنید، «طین» دو عنصر دارد، آب را در واقع در خودش دارد، و عنصر خاک همان عنصر ارض، به اصطلاح زمین، حساب میشود. چون حرفی که دارم میزنم بعداً به آیههای بعدی ربط پیدا میکند، این را میگویم: «ثُمَّ جَعَلْنَٰهُ نُطْفَةًۭ فِى قَرَارٍۢ مَّكِينٍۢ». بعد این خاک تبدیل به نطفه میشود؛ اینکه چگونه تبدیل به نطفه میشود، اینجا کاری به آن ندارد.
بعد تصویر این نطفه را میگوید: «ثُمَّ خَلَقْنَا ٱلنُّطْفَةَ عَلَقَةًۭ فَخَلَقْنَا ٱلْعَلَقَةَ مُضْغَةًۭ فَخَلَقْنَا ٱلْمُضْغَةَ عِظَٰمًۭا فَكَسَوْنَا ٱلْعِظَٰمَ لَحْمًۭا ثُمَّ أَنشَأْنَٰهُ خَلْقًا ءَاخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحْسَنُ ٱلْخَٰلِقِينَ». این شاید معروفترین آیهٔ این سوره باشد؛ آدمها دوستش دارند و هی میگویند «فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحْسَنُ ٱلْخَٰلِقِينَ» و بعد نتیجه میگیرند که ما خیلی خوبیم، موجودات برتری هستیم و دیگر تقریباً نزدیک بعد از خدا؛ از این حرفها دیگر شنیدهایم. قسمتهای بعدش معمولاً زیاد شنیده نمیشود، در حالی که این قسمت خیلی دلچسب است. اصلاً آیهای هست که میگوید «لَخَلْقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ»، که اصلاً نشنیدهاید؛ «ءَأَنتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ ٱلسَّمَآءُ ۚ بَنَىٰهَا» هم زیاد گفته نمیشود.
فتبارک الله احسن الخالقین
ولی «فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحْسَنُ ٱلْخَٰلِقِينَ» میگوید خلقت خداوند فوقالعاده بود و خداوند خودش را به دلیل خلقت زیبایی که انجام داده تحسین میکند. حالا برای انسان مقام خودش هست و کسی هم منکر مقام انسان نیست.
مراحل اینکه این خاک چگونه کمکم تبدیل به چیزهایی میشود که هیچکدامشان مطبوع نیست دیگر — نطفه و بعد کمکم علقه و اینها — به همان اندازه که شما درک نمادینی از گوشت و استخوان و هر چیزی که اینجا گفته میشود داشته باشید، به هر حال میتوانید برای این مراحل معنای نمادین قائل شوید؛ من ضرورت نمیدانم که الان دربارهٔ آن بحث کنم. مراحل تطور این خلقت گفته میشود تا اینکه گفته میشود «ثُمَّ أَنشَأْنَٰهُ خَلْقًا ءَاخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحْسَنُ ٱلْخَٰلِقِينَ»، و بعد «ثُمَّ إِنَّكُم بَعْدَ ذَٰلِكَ لَمَيِّتُونَ». چه شگفتیای اینجا هست که باید دربارهٔ آن بحث شود: مگر حیات بعد از دورهٔ جنینی اصلاً نیست؟ اگر «ثُمَّ أَنشَأْنَٰهُ خَلْقًا ءَاخَرَ» به معنای دمیده شدن روح باشد، بله، یک تعبیرش این است که منظور همان دمیده شدن روح در همان مراحل خلقت است؛ بعد یک چیزی هم فاکتور گرفته شده، مثل ایجاز، اشاره دیگری به حیات دنیوی نشده و میگوید بعداً شما میمیرید.
تعبیر دیگر هم این است که بگویید اصلاً آن «ثُمَّ أَنشَأْنَٰهُ خَلْقًا ءَاخَرَ» منظور پایان دورهٔ جنین و به دنیا آمدن است: این مراحل جنینی را میدهد، بعد میگوید خلق دیگری انجام میدهیم، «فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحْسَنُ ٱلْخَٰلِقِينَ»؛ یعنی مثلاً فرض کنید وارد مرحلهٔ زندگی دنیوی میشود و از حالت جنین درمیآید. در درون جنین شما شاید خیلی زیبایی نمیبینید، ولی کودک که متولد میشود همه دوست دارند بگویند — وقتی بچه به دنیا آمده را میبینند، زیبایی دارد که دوست دارند بگویند «فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحْسَنُ». بنابراین یک تعبیر میتواند این باشد که آن اشاره به دمیده شدن روح نیست، اشاره به تولد و حیات دنیوی انسان است؛ این خلقت انگار اینگونه به جایی میرسد که دیگر تمام میشود و انسان زندگی دنیویاش را میکند. این مناسبت دارد با اینکه میگوید «ثُمَّ إِنَّكُم بَعْدَ ذَٰلِكَ لَمَيِّتُونَ»، بعد از آن خلق آخر؛ اگر آن خلق آخر اشاره به متولد شدن و حیات دنیوی باشد، روانتر میشود.
دمیدن روح یا مرحله خلق دیگر
ولی بعضیها از نظر معنایی ترجیح میدهند بگویند دمیده شدن روح است، برای اینکه آن قسمت اصلی خلقت است. من اصراری ندارم؛ میخواهم دستکم این احتمال را در ذهنتان ایجاد کنم که کنار این تعبیر متداول، که احتمالاً زیاد شنیدهاید، تعبیر دیگری نیز همارز آن وجود داشته باشد که از یک جهاتی آیات را روانتر میکند. بعد: «ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ تُبْعَثُونَ»؛ این خلاصهای از ابتدا و انتهای زندگی است: از خاک شروع میشود، مراحلی را در جنین طی میکند، حالا احتمالاً به دنیا میآید، میمیرد و بعد در روز قیامت مبعوث میشود.
فکر میکنم کار آدم را راحت میکند که بگوید اینجا قطعهٔ جدیدی شروع میشود: «وَلَقَدْ خَلَقْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرَآئِقَ وَمَا كُنَّا عَنِ ٱلْخَلْقِ غَٰفِلِينَ». مراحل ابتدا و انتهای زندگی انسان را دیدید؛ از اینجا به نوعی دربارهٔ حیات دنیوی انسان و تاریخ حیات انسان حرفهایی گفته میشود. این آسمان دیگر آسمان جنین نیست؛ حالا آسمان معنوی هم ممکن است داشته باشد، ولی در بالای سر شما و در این حیات دنیوی که هستید هفت آسمان قرار دارد. بعد: «وَأَنزَلْنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۢ بِقَدَرٍۢ». آنجا به «طین» اشاره کردم و گفتم ترکیب خاک و آب است، برای اینکه میخواهم اینجا به این دقت کنید: یکدفعه از آن زندگی که از خاک شروع میشد — آن خلقت طبیعی انسان که از گل است و در زمین اتفاق میافتد، که در صحنهٔ قبل دیدید — میروید به آسمان و اینکه از آسمان آب روی این زمین میبارد. آن گل، آن چیزی که انسان از آن خلق میشود، از ترکیب این آبی است که از آسمان میآید و این چیزی که خاک است. خاک منشأ زمین است؛ در بعضی از این اصطلاحات اصلاً «کرهٔ خاک» هم میگویند؛ در زبان انگلیسی خیلی جاها اینطور است: عنصر خاک earth است و زمین هم earth است؛ یعنی این واژهها حتی اصلاً دیگر تفکیکشده نیستند. حیات روی این کرهٔ زمین اثر بارش این آب است، و این کاملاً به چیزی که قبلاً دیدید ربط دارد: مثل اینکه دارد میگوید آن «طین» که الان دیدید خلقت انسان چگونه از آن آغاز شد، این از کجا میآید؟
پساژ اتصال قطعات سوره
از بارش همین آسمان میآید.
اصرار من این است که ببینید این قطعه چگونه قطعهٔ قبل و بعد را به هم وصل میکند؛ از الان دارم یک جوری میگویم که شما این حالت پاساژمانند این قطعه را ببینید: خودش مستقلاً معنای خودش را دارد، ولی یک جور خیلی جالبی دو قطعهای را که خیلی از هم دورند بهطور طبیعی به هم وصل میکند. در قطعهٔ قبلی حیات انسان را از ابتدا تا انتها، از «طین» تا قیامت، دیدید؛ حالا کلاً دربارهٔ حیات و آنچه دور و بر انسان در زمین میگذرد صحبت میکند، که از آسمان آب میآید روی زمین. به این عبارت دقت کنید: «وَأَنزَلْنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۢ بِقَدَرٍۢ»، به اندازه؛ این به اندازه بودن خیلی بعداً مهم میشود. آب میآید، «فَأَسْكَنَّٰهُ فِى ٱلْأَرْضِ»، آن را روی آن کرهٔ خاک ساکن میکنیم؛ این منشأ حیات است. شما در سورهٔ نور هم، که بعد از این سوره است، یادتان هست که حرف از این میشود که همهٔ حیات از آب به وجود میآید؛ حالا اینجا بعداً آب معنای تمثیلی خاصی هم دارد. «وَإِنَّا عَلَىٰ ذَهَابٍۭ بِهِۦ لَقَٰدِرُونَ»: اینکه این آب نباشد و از بین برود؛ یعنی آن را در زمین ساکن میکنیم، ولی میتواند ساکن هم نشود، میتواند در زمین فرو برود یا اصلاً از آسمان نازل نشود.
بعد: «فَأَنشَأْنَا لَكُم بِهِۦ جَنَّٰتٍۢ مِّن نَّخِيلٍۢ وَأَعْنَٰبٍۢ لَّكُمْ فِيهَا فَوَٰكِهُ كَثِيرَةٌۭ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ». دارد اشاره میکند که حیات دیگری که در زمین هست را همین آب به وجود آورده، و مهمترین عمل حیاتی که انجام میدهید خوردن است: این آب میآید و از آن باغی از نخل و انگور، با میوههای فراوان، به وجود میآید و از آن میخورید.
انعام، روغن و رمز صعود انسان
بعد: «وَشَجَرَةًۭ تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ تَنۢبُتُ بِٱلدُّهْنِ وَصِبْغٍۢ لِّلْءَاكِلِينَ»، که اشاره به زیتون است؛ در سورهٔ نور یادتان هست: رمز آن چیزی که وقتی دارد توصیف میکند نور از کجاست. فکر میکنم به اندازهٔ کافی در یک جلسه دربارهٔ این تمثیل زیتون صحبت کردم: کلاً دانههای روغنی که از درونشان چیزی به دست میآید که آتش میگیرد و نور به وجود میآورد. اینها به صورت نمادین در قرآن به عنوان رمز همان چیزی که انسان را از خاک به افلاک میبرد استفاده میشود. آن میوههایی که دارد توصیف میکند یک سری میوههایی هستند که انگار حیات دنیوی ما را استمرار میبخشند؛ و یک «شجره» میگوید، یک چیز خاصی هم هست که مثلاً مثل زیتون روغن دارد، که این مثل اینکه در زمین یک نوع خوردن دیگری هم دارد؛ به آن اشاره میکند، به طور نمادین، آن چیزی که انسان را تبدیل به همان مؤمنانی میکند که اول سوره دیدید. «وَإِنَّ لَكُمْ فِى ٱلْأَنْعَٰمِ لَعِبْرَةًۭ ۖ نُّسْقِيكُم مِّمَّا فِى بُطُونِهَا وَلَكُمْ فِيهَا مَنَٰفِعُ كَثِيرَةٌۭ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ»: از داخل بدن چهارپایان شیر به شما میدهیم و از گوشت و پوست و همهچیزشان استفاده میکنید و از آنها میخورید؛ «وَعَلَيْهَا وَعَلَى ٱلْفُلْكِ تُحْمَلُونَ». کل این ماجرا همهچیزهایی است که به آب و حیات مربوط میشوند و در زمین دارند اتفاق میافتند و ما از آنها برای استمرار حیات استفاده میکنیم؛ و برای اینکه مقامات معنوی هم در واقع یک جوری اشاره میشود که انگار مقدماتش در زمین فراهم شده، کاملاً ادامهٔ چیزهایی است که بعد گفته میشود.
در انتهای این قطعه «فلک» هم میآید. قبلاً اشاره کردم که کشتی نماد صنعت است: طبیعت ساخته شده و امکاناتی در آن وجود دارد که ما میتوانیم چیزهای دیگری هم بسازیم. مرتب در قرآن وقتی به نعمتهایی که در زمین در اختیار ما قرار داده شده اشاره میشود، به فلک هم اشاره میشود. فلک را ما میسازیم؛ صنعت ادامهٔ خلقت خداوند است، یعنی امکاناتی در زمین گذاشته شده که ما مثلاً چوب را — چوب هست، آب هست — میتوانیم بیندازیم روی آب و شناور بمانیم؛ و هزاران چیز، هر چه که شما تحت عنوان صنعت به آن اشاره کنید: اینکه ما از امکانات طبیعت میتوانیم استفاده کنیم، ترکیبهای جدید به وجود بیاوریم، چیزهای جدید بسازیم؛ و خداوند همهٔ اینها را هم در ادامهٔ خلقت خودش همیشه به خودش نسبت میدهد. یعنی شما مثلاً بر انعام سوار میشوید و بر فلک هم سوار میشوید، همانطور که انگار دارد نعمت الهی را میگوید: «وَعَلَيْهَا وَعَلَى ٱلْفُلْكِ تُحْمَلُونَ».
ببینید، این آیات از آن اول که شروع میکنند حرف باران است و اینکه به قدر؛ معمولاً اینطور میگیریم که به اندازه باران از آسمان میآید؛ مثل اینکه یک جوری نطفهٔ این فکر در ذهن آدم نقش میبندد که این آب خوشبختانه به اندازهٔ لازم و کافی میآید برای اینکه حیات اینجا به وجود بیاید، و اگر از این قدر خارج شود حیات از بین میرود. این چیزی است که در ذهنتان هست. بعد خیلی عادی، دارد دربارهٔ حیات صحبت میکند: گیاهان به وجود میآیند، انعام؛ و فلک میآید. اینطور نیست که اینجا یکدفعه چون میخواهد به داستانی اشاره کند فلک بیاید؛ فلک همیشه آخر اینجور نعمتهای الهی میآید. بعد چهارپایان هستند؛ در مرحلهٔ بعدی خودتان هم چیزهایی میسازید مثل فلک. میگوید «وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا إِلَىٰ قَوْمِهِۦٓ»: مثل اینکه این کشتی و آن آب و باران و اینها، حالا یک تصویر بعدی را میبینید که همهچیز برعکس میشود.
ف لک و ارسال نوح
آب به جای اینکه به قدر باشد زیاد میشود؛ بعد آن فلک اینجا یک جوری — آن فلکی که اینان سوار آن میشوند و باعث حفظ حیاتشان میشود — یک چیز نمادین پیدا میکند.
من این سه قطعه اول را گفتم. من این پاساژ را خیلی دوست دارم؛ هر وقت میرسم، حالا اولش که شروع میشود یک جوری است دیگر، خیلی حالت کلهپاکننده دارد. یعنی اگر من آن دو قطعه را به شما میدادم، اگر خودتان را تلف میکردید — من خودم را تلف میکردم — نمیتوانستید قطعهای در این حد در خود کامل بسازید که اشاره به چیزهای الهی و نعمتهای الهی بکند و دقیقاً وصل شود به آن قبلی و دقیقاً هم تهاش وصل شود به آن داستان بعدی. مثل یک برنامهٔ طنز که درست کردهاند و شبها پخش میشود به اسم «قند پهلو»: یک شاعر، شاعر طنزپرداز، میآورند؛ یک قسمتش این است که دو سه کلمهٔ بیربط میگویند و میگویند بسازید. خب آنها هم بیربطاند، چون گفته شده و قرار است طنز باشد، زیاد به زحمت نمیافتند. ولی من اگر مثلاً بگویم آقا شما جنین را ربط بدهید به داستان نوح، یعنی حالا چیزی بگویید که از اینجا شروع شود و به آنجا برسد، کار ساده نیست که چیز روان و معنیداری بگویید که به عنوان قطعهای جای خودش را دارد و کار خودش را میکند، سرش به آن وصل است و تهاش به این. این قطعه از نظر هنری به نظر من جذابیت خاصی دارد.