خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
در این جلسه قطعه چهارم سوره مؤمنون و مرور تاریخ انبیا بررسی میشود، با تمرکز بر طوفان نوح، دعوت توحیدی، و موسی و فرعون. بحث به فساد پس از موسی، تقارن عقل و عمل، و خطاب به منکران میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
یادآوری سه قطعه اول سوره مؤمنون
قطعهٔ اول این سوره با «قَدْ» آغاز میشود و قطعهٔ دوم و سوم و چهارم هر کدام با «وَلَقَدْ»؛ این نشانهٔ بسیار خوبی است برای جداکردن این قسمتها از هم. دربارهٔ سه قطعهٔ نخست صحبت کردهام.
قطعهٔ اول، که فکر میکنم دربارهٔ آن مفصل صحبت کردم، آیههایی بود دربارهٔ وصف مؤمنان که ابتدا و انتهایش به نوعی به هم میرسید. بعد قطعهٔ دوم یادآوری میکرد که مؤمنان هم مثل همهٔ انسانها از گل آفریده شدهاند و منشأ خاکی دارند: از نطفه، یعنی از شیئی مادی و بیمقدار، آغاز کردند و رشد کردند و عروج کردند و شایستهٔ آن شدهاند که در بهشت جا بگیرند.
در قطعهٔ سوم، پس از تاریخچهٔ پدیدآمدن انسان، توصیفی از حیات روی زمین هست: آب از آسمان به زمین میآید، روی زمین ساکن میشود و حیات پدید میآید؛ از گیاهان و حیوانات سخن میگوید. دستکم از تکرار عبارت «وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ» کاملاً مشخص است که تأکید بر این است که این حیات نباتی و حیوانی اطراف ما غذای ما را تأمین میکند، افزون بر منافع بسیاری که در حیوانات هست؛ و نهایتاً به اینجا ختم میشود: «وَعَلَيْهَا وَعَلَى ٱلْفُلْكِ تُحْمَلُونَ».
دفعهٔ قبل توضیح دادم که این آیات از یک سو به آیات پیش از خود پیوستهاند و از سوی دیگر به آیات بعد، چون سخن از کشتی رفته و در خود این آیات هم از بارش باران سخن است: «وَأَنزَلْنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۢ بِقَدَرٍۢ فَأَسْكَنَّٰهُ فِى ٱلْأَرْضِ»؛ همه به داستان نوح مربوط میشود.
قطعه چهارم: مرور تاریخ انبیا
با داستان انبیا در قطعههای بعد هم ارتباطی بسیار روشن دارد که به آن اشاره میکنم.
قطعهٔ چهارم مروری کلی بر تاریخ انبیا در زمین است، چون از نخستین پیامبر بزرگ، نوح، آغاز میشود، به موسی و عیسی اشاره میکند و در آیات بعد سرانجام به خود پیامبر و اطرافیانش. این قطعه از همان آیهٔ ۲۳، «وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا»، شروع میشود و دستکم تا مثلاً آیهٔ ۵۰ ادامه دارد، یعنی کل داستان انبیا؛ منتها چند بخش دارد: یک بخش مربوط به حضرت نوح است؛ بخشهای دیگر با «ثُمَّ» جدا شدهاند، نه با «وَلَقَدْ»: «ثُمَّ أَنشَأْنَا مِنۢ بَعْدِهِمْ قَرْنًا ءَاخَرِينَ»، «ثُمَّ أَنشَأْنَا مِنۢ بَعْدِهِمْ قُرُونًا ءَاخَرِينَ»، «ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ». این قطعهٔ بلند چهار بخش دارد: نوح، جانشینان نوح، اشارهٔ کلی به سلسلهٔ انبیایی که بعدها آمدند، و انبیایی که از موسی به بعد هستند؛ به انبیای بنیاسرائیل هم جداگانه اشاره میشود.
در این قطعهٔ بلند مروری بر تاریخ انبیا میکنید، و به نظرم یکی از جاهایی که خیلی روشن به مراحلی که رسالت انبیا گذرانده اشاره میشود همینجاست: در ابتدای رسالت انبیا، که در قرآن همیشه با نوح میبینیم، نوح نخستین کسی است که شریعتی مختصر داشت، و ماجرای طوفان نوح از میان رفتن چیزی بیش از قوم اوست. طوفان نوح آغاز ماجرایی است که مرتب میبینید: انبیا میآیند، اقوام را دعوت میکنند، اقوام نمیپذیرند و نابود میشوند، و این روال تا زمان حضرت موسی ادامه دارد. در طوفان نوح انگار پاکسازیای سراسری صورت میگیرد، یعنی منطقهای بزرگ پاکسازی میشود؛ در انبیای بعد میبینید که چنین نیست. ماجرای جانشینان نوح بعدتر ذکر میشود و سپس بهطور کلی گفته میشود که این ماجرا تکرار شده است: برای هر قومی پیامبری میرود، قبول نمیکنند و نابود میشوند، تا زمان حضرت موسی که ماجرا دیگر فرق میکند. در داستان حضرت موسی مسئلهٔ نابودشدن قوم نیست؛ میگوید کسانی که منکرند، یعنی فرعون و ملأش، هلاک میشوند: «فَٱسْتَكْبَرُوا۟ وَكَانُوا۟ قَوْمًا عَالِينَ» و «فَكَانُوا۟ مِنَ ٱلْمُهْلَكِينَ»؛ ایناناند که هلاک میشوند و دیگران هلاک نمیشوند.
طوفان نوح و پاکسازی سراسری
بنابراین روالی در نبوت انبیا هست که از حضرت نوح شروع میشود: یک جور نابودی سراسری و پاکسازی بخش عمدهای از تمدن بشری. به نظر میآید توصیفهایی که از طوفان نوح میبینید حسی افسانهای دارد، به دلیل عقاید یهودی که کل کرهٔ زمین را آب گرفته است؛ در قرآن دربارهٔ طوفان نوح چنین چیزی گفته نمیشود، ولی از توصیفها میفهمید که منطقهای خیلی خیلی بزرگ دچار طوفان شده است. این طوفان یا سیل — شاید درست باشد که واژهٔ «سیل» را به کار ببریم — چیز ساده و عادیای نبوده، چون به نظر میآید که کشتی روی کوه نشسته و در جایی هم توصیف موجها میگوید موجها مثل کوهاند. بنابراین اتفاق عجیبوغریبی افتاده است.
اگر در جلسات دربارهٔ طوفان نوح هیچوقت حرفی از این تحقیقات جدید علمی نزدهام، یک بار اشارهای بکنم؛ بله، در جلسات هیچوقت نگفتهام. واقعاً دیگر چنان شده که نمیدانم چه گفتهام و چه نگفتهام.
فقط برای تحریک کنجکاوی شما: تحقیقی اخیراً انجام شده و «دیبیسی» هم دربارهٔ آن فیلمی مستند ساخته که به طور عادی ربطی به دین و مذهب ندارد. این نظریهای زمینشناختی است که دو دانشمند ارائه کردهاند و برایش شواهدی هم یافتهاند؛ به نظر میآید باید کنجکاو بشویم، چون اگر این تحقیقات درست باشد میتواند احتمالهای خوبی برای چگونگی رخدادن این طوفانها باشد. حدسشان این است که در جایی که اکنون دریای سیاه است دریایی نبوده و میان دریای مدیترانه و دریای سیاه بلندیای بوده؛ دریای مدیترانه بوده و دریای سیاه خشکی، و در اثر واقعهای زمینشناختی — مثلاً فرض کنید بالا آمدن آب دریای مدیترانه — مدیترانه در زمانی در همین جا سرریز کرده.
نظریه زمینشناسی سرریز مدیترانه
عین همین حدس را دربارهٔ خلیج فارس هم میزنند: اقیانوس هند و دریای عمان و این تنگهای که اینجا هست؛ زمانی آب پایینتر بوده و بعداً سرریز کرده و خلیج فارس پدید آمده است.
دربارهٔ دریای سیاه، که خیلی نزدیک به جایی است که قوم نوح میتوانسته وجود داشته باشد، تحقیقات به اصطلاح میدانی هم انجام دادهاند. بعد از اینکه اینها نظریهٔ خود را دادند، گروهی دیگر از زمینشناسان — فکر میکنم روسی — کف دریای سیاه را گودبرداری کردند. من کاری به جزئیات فنیاش ندارم؛ مثل اینکه لولهای را به اعماق فرو میکنند و استوانهای از خاک برمیدارند تا لایههای زمینشناختی را بفهمند، و شواهد خوبی به دست آمده که اینجا زمانی خشکی بوده و بعداً دریا شده است.
آدم وقتی این را میشنود به یاد توصیف موجهایی به ارتفاع کوه میافتد: اگر آن اتفاق افتاده باشد، پشت کوهی اقیانوسی بوده که این ارتفاعات جلوی آبش را میگرفته؛ ممکن است در لحظهای این ارتفاعات شکسته یا آب بالا آمده باشد یا هر دو، و این دریا مانند اقیانوسی در چالهای سرریز کرده باشد. بعد تلاطم ایجاد میشود، مثل اینکه در حوضی از یک طرف آب بریزید؛ فکر کنید چه صحنههای وحشتناکی پدید میآید که آب میرود و مثلاً به کوههای آن طرف میخورد و کشتی هم بعداً روی کوههای آن طرف فرود آمده. این با تصوراتی که ما از عظمت طوفان نوح داریم به نوعی جور درمیآید. این یک نظریهٔ زمینشناختی است، ولی شواهد خوبی هم برایش به دست آمده و شبیه چیزی است که ما تصور میکنیم؛ جالب است. تصور ما از طوفان نوح وقتی قرآن را میخوانیم چنین چیزی است: منطقهای بزرگ نابود شده است؛ در قرآن اشارهای به اینکه مثلاً کل زمین را آب گرفته باشد و از این حرفها نمیبینیم.
فار التنور و پدیده ماسههای آبدار
به هر حال این آیات نخستین اینجا به ماجرای طوفان نوح اشاره دارند.
اگر کسی کنجکاویهای زمینشناختی دارد، نکتهای بگویم: اگر بپذیریم که ماجرای سرریزشدن مدیترانه و تشکیل دریای سیاه اتفاق افتاده، شاید مثلاً شواهدی هم به دست بیاید که آنجا تمدنهایی بودند که نابود شدند؛ محتمل است، چون بالاخره در آن فضای زیر دریای سیاه در آن زمان حتماً کسانی زندگی میکردند، اگر ماجرا خیلی قدیمی نباشد، یعنی پیش از پدیدآمدن تمدنهای بشری نباشد. به هر حال اینها چیزهایی است که در آینده میتواند روشن شود؛ اگر این حرفها درست باشد، ممکن است در کف دریای سیاه آثاری از تمدن باشد که عدهای بروند و کشف کنند؛ هرچند نباید انتظار داشته باشید که اکنون کف دریا چیزی ببینید: دستکم فکر میکنم مثلاً باید ۱۰۰ متر گودبرداری شود تا به چیزی برسید، چون زیرش پر از رسوب و مانند آن است، یعنی کف دریا کمکم بالا آمده.
فقط یک نکته در قرآن هست: تأکید میشود که باران میآمده، ولی بر چیز دیگری هم تأکید میشود: «فَارَ ٱلتَّنُّورُ»، یعنی از زمین آب جوشیده. این چگونه اتفاق افتاده و آیا با آن ماجرا تطبیق میکند یا نمیکند؟ میخواهم بگویم کسانی که کنجکاویهای زمینشناختی دارند نباید خیلی فوری هیجانزده شوند: توصیف قرآن این است که هم باران میبارید و هم از زمین آب جوشیده است. پدیدهٔ زمینشناختی دیگری هم هست که اگر فیلمهای مستند مربوط به آن را ببینید خیلی تحریک میشوید، چون میفهمید «فَارَ ٱلتَّنُّورُ» یعنی چه: جاهایی که خاک ماسهای دارند، لایههای ماسه معمولاً پر از آب است و این به طور عادی همانطور میماند؛ در اثر تکانی، مثلاً چیزی مثل زلزله، کاملاً این احتمال وجود دارد که این آبها ناگهان جمع شوند و از زمین بیرون بزنند، و این اتفاق افتاده است.
از نظر آزمایش هم فیلمی مستند دربارهٔ این پدیده دیدم که حتی در چیزی مثل آکواریوم آزمایش کرده بودند: اگر ماسه و بعد آب بریزیم، فقط خیس میشود و هیچ اتفاق خاصی نمیافتد، ولی به محض اینکه آکواریوم را تکان میداد، ناگهان از جایی شیاری باز میشد و آبهای جمعشده از آنجا بیرون میزدند. فیلمهای مستند دیگری هم از زلزله در ژاپن نشان میداد، در فرودگاهی که یک نفر موفق شده بود فیلم بگیرد، که وقتی زلزله میشد آب از زمین میجوشید؛ توجیه میکردند که این همین پدیده است: این مناطق زیرشان خاک ماسهای است و در اثر یک تکان کوچک ممکن است آبها ناگهان جمع شوند و از زمین بیرون بزنند.
کتیبههای بینالنهرین و نام نوح
بنابراین ما دو پدیده داریم: یکی طوفانی عظیم، که بتوانیم تصور کنیم آب امواجی به اندازهٔ کوه داشته. فکر نکنید که قرآن میگوید امواجش به اندازهٔ کوه است، مثل شاعران که میخواهند بگویند خیلی بزرگ است؛ واقعاً واقعیتی وجود دارد، بهویژه اینکه گفته میشود کشتی روی جودی مینشیند؛ بنابراین عظمت موجی که میبینید در حدی واقعاً این است که انگار موجها به اندازهٔ کوه شدهاند. پس پدیدهای خیلی عادی نیست و به اینکه آب از جایی سرریز کرده باشد خیلی شباهت دارد. اینکه از پایین هم آب بیرون آمده و اینها را چگونه میشود از نظر زمینشناسی به هم ربط داد، مسئلهای علمی است؛ میشود امیدوار بود که با این پیشرفتی که زمینشناسان کردهاند و این نظریه را دادهاند، شاید بشود اطلاعات جالبی به دست آورد. اینها هیچجور جزو یادداشتهای من نیست؛ اگر میپرسیدید میگفتم حتماً موضوع طوفان نوح را یک بار گفتهام.
دربارهٔ خود طوفان نوح: کتیبههایی در منطقهٔ بینالنهرین به دست آمده که داستانی شبیه داستان تورات در آنها نوشته شده؛ یعنی چند هزار سال پیش در همین منطقه طوفانی اتفاق افتاده: کشتیای بوده که نجات پیدا کرده و بعداً مدتی در آب بوده، و حتی فکر میکنم این ماجرا که پرندهای را — نمیدانم چه پرندهای — فرستادند تا ببینند آب به اندازهٔ کافی پایین رفته، دقیقاً در این کتیبه نوشته شده. نکتهای که برایم جالب است و چیزی کاملاً جدا از این مسئله است این است که شواهد تاریخی داریم که چنین اتفاقی افتاده: بالاخره در بایبل هست، در کتیبه هم هست — نه، اصلاً کتیبههای بسیار قدیمی بینالنهرین است.
این کتیبهها از تورات قدیمیترند، بله؛ مثلاً ۵ هزار سال. فکر میکنم در اوایل قرن بیستم کشف شد.
زیتون، نور و نماد در سوره
به نظر میآید وجود این کتیبهها به نوعی نشان میدهد که چنین ماجرایی اینجا اتفاق افتاده و نوشته شده است؛ خود کتیبهها هم چنیناند که طوفانی آمد، و نوح در آنجا مثلاً نام دیگری دارد که کشتی ساخت و عدهای را سوار کرد و برد، و از این قبیل. پیش از کشف این کتیبهها، کسانی که با کتاب مقدس و مسائل دینی مخالف بودند کلاً مسخره میکردند که این چه داستان احمقانهای است و میگفتند داستانی درآوردی است که مثلاً در تورات آمده؛ یعنی نسبت به اینکه چنین اتفاقی ممکن است افتاده باشد چنین برخوردی داشتند. بعد از کشف کتیبهها ادعایی که کردند این بود که این افسانه پیشتر وجود داشته و تورات از آنجا اقتباس کرده است. یعنی تورات دارد میگوید و کتیبهها هم دارند میگویند؛ به نظر میآید به هر حال شواهدی هست که خلاصه چیزی اتفاق افتاده است.
فکر کنید کف دریای سیاه را حفاری کردهاند و آثار تمدن هم پیدا کردهایم؛ فکر میکنید تغییری ایجاد میشود؟ میگویند: آقا، بالاخره طوفانی آمده و این داستانها را از روی آن ساختهاند، تورات هم از روی آن داستانی ساخته است. در آغاز مسخره به نظر میرسید که اصلاً چنین اتفاقی افتاده باشد، و هنوز هم فعلاً موضع این است که اینها همه اسطوره است؛ اگر ثابت شود که چنین اتفاقی هم افتاده، باز کسی حرف خودش را پس نمیگیرد. فضا همیشه چنین است که در هر دو طرف — نمیخواهم بگویم کلاً — آدمها چیزی میگویند و همچنان ادامه میدهند؛ خیلی کم پیدا میشود که کسی شواهدی بر ضد عقاید خود ببیند و بگوید «آقا، من اشتباه میکردم». عقاید خود را تا جایی که میتواند حفظ میکند؛ آن شواهد را اگر بتواند نمیپذیرد، و اگر بپذیرد، به نوعی از رویش میپرد.
پس از جلسه از من دربارهٔ این آیه پرسیدند: «وَشَجَرَةًۭ تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ تَنۢبُتُ بِٱلدُّهْنِ وَصِبْغٍۢ لِّلْءَاكِلِينَ». این شجره چیست و منظور از «دُهن» و «صِبغ» چیست؟
پرسش جلسه قبل و سوره کوچک
من قبلاً، وقتی در سورهٔ نور صحبت میکردم، دربارهٔ اینکه زیتون به نوعی نماد عشق و نورانیت است بهوضوح صحبت کردم؛ در سورهٔ نور دربارهٔ نور الهی میگوید: «مَثَلُ نُورِهِۦ كَمِشْكَوٰةٍۢ فِيهَا مِصْبَاحٌ ٱلْمِصْبَاحُ فِى زُجَاجَةٍ ٱلزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌۭ دُرِّىٌّۭ يُوقَدُ مِن شَجَرَةٍۢ مُّبَٰرَكَةٍۢ زَيْتُونَةٍۢ لَّا شَرْقِيَّةٍۢ وَلَا غَرْبِيَّةٍۢ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِىٓءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌۭ». میگوید این نور، یعنی آتشی که در آن چراغدان توصیف میشود، از شجرهٔ مبارکهٔ زیتون است، و بعد میگوید «يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِىٓءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌۭ». زیتون میوهای است و میوههای دیگری هم هستند که روغن تولید میکنند.
در این سوره، آنجا که داستان به خلقت انسان از گل اشاره میکند، مبدأ انسان — باز این چهار عنصر را در نظر بگیرید — خاک است همراه با آب، و گیاهان هم از همان آبی که بر این خاک باریده رشد میکنند؛ ولی بالاخره میوههایی پدید میآید که در آنها روغن هست، و روغن به نوعی نزدیک به آتش است. مخصوصاً اینکه در آن آیه دربارهٔ شجرهٔ زیتون میگوید «يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِىٓءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌۭ»؛ انگار پیش از آنکه چیزی به آن خورده باشد دارد نور میدهد، یعنی آمادهٔ اشتعال و نورافشانی است. بعد از مرحلهٔ خاک و آب به مرحلهٔ آتش میرسید، و آتش نور دارد: «ٱللَّهُ نُورُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ». این تمثیلی است از مسیری که از خاک تا افلاک کشیده میشود: موجودات خاکی همراه با آب نهایتاً تبدیل میشوند به چیزی قابلاشتعال که شعلهٔ نور دارد، و نور همان چیزی است که خداوند خودش را با آن توصیف میکند؛ رسیدن به نور، رسیدن به نورانیت. مرکز سورهٔ نور اصلاً کلاً همین تمثیل است.
اینجا هم به نوعی به همان تمثیل اشاره میشود: بعد از اینکه گیاهانی کمی معمولیتر را نام میبرد، میگوید «فَوَٰكِهُ كَثِيرَةٌۭ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ وَشَجَرَةًۭ تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ تَنۢبُتُ بِٱلدُّهْنِ وَصِبْغٍۢ لِّلْءَاكِلِينَ». «دُهن» به معنای همان زیت، مثل روغن، است و «صِبغ» را مترجمان «خورش» ترجمه کردهاند، برای کسانی که میخورند. اینجا دوباره به نوعی عروج اشاره میشود که حتی در مرحلهٔ نباتی رخ میدهد، به چیزی که به آتش و نور نزدیک شده است.
تین، زیتون و ارتباط آیات
نکتهٔ دیگر اینکه این شجره را به طور سینا نسبت میدهد، و این چیزهایی به ذهن آدم میآورد.
ابتدا به سورهٔ تین اشاره میکنم که اینگونه آغاز میشود: «وَٱلتِّينِ وَٱلزَّيْتُونِ وَطُورِ سِينِينَ وَهَٰذَا ٱلْبَلَدِ ٱلْأَمِينِ». یادم هست قبلاً در سورهٔ نور به معنای این آیات اشاره کردم: وقتی بفهمیم زیتون در قرآن نماد چیست، که چند بار به آن اشاره میشود — اینجا بدون اینکه نامی برده شود اشارهای هست، بگوییم دانهای روغنی، و در سورهٔ نور نام زیتون آمده است. در سورهٔ تین هم درست بعد از زیتون واژهٔ «طور سینین» را داریم. فکر میکنم در آن جلسه اشاره کردم که فهمیدن سورههای کوچک — فکر نکنید فهمیدن سورهٔ کوچک راحتتر از سورهٔ بزرگ است — بسیاری چیزها در سورههای بزرگتر به تدریج کد شدهاند؛ مثلاً زیتون: وقتی سورهٔ تین را میخوانید هیچ راهنمایی به شما نمیشود که زیتون یعنی چه، و حتماً باید در سورهٔ نور یا اینجا فهمیده باشید که زیتون به چه دلیل به آن اشاره میشود. بنابراین بعضی سورههای کوچک فوقالعاده فهمشان سخت است، به دلیل اینکه بسیار فشردهاند و از چیزهایی استفاده میکنند که پیشتر به آنها اشاره شده، که ممکن است درک آنها هم آسان نبوده باشد؛ یا گاهی اصلاً ممکن است بعضی از چیزهایی که در سورههای کوچک میآید حالت اسرارآمیز داشته باشد و فهمیدنش از جاهایی که سورهها بلندند سختتر باشد.
من دستکم این احتمال را میخواهم ایجاد کنم که «تین»، که با «ت» دو نقطهدار نوشته میشود، املایش خیلی شبیه «طین» است که با «ط» دستهدار نوشته میشود، و به نوعی با آن ارتباط داشته باشد یا دقیقاً در همان سوره به معنای خاک باشد؛ یا اگر به معنای انجیر هم هست، میوهٔ انجیر نماد — بر خلاف زیتون — میوهای است که از خاک آمده و هیچ چربی ندارد: میوهای خشک و خیلی نزدیک به خاک. در زبان عبری و عربی، که زبانهای خاصی هستند، واژههایی که از نظر تلفظ و حروف به هم نزدیکاند معمولاً معنای نزدیک به هم دارند؛ اگر فعلها را نگاه کنید، وقتی دو واژه فقط در یک حرف اختلاف دارند معنیهای خیلی نزدیکی پیدا میکنند.
بازگشت به داستان نوح
این نزدیکی «تین» و «طین» باید به اندازهٔ کافی این حس را برای ما ایجاد کند که حتی اگر «تین» در آن آیه به معنای انجیر باشد — که چون کنار زیتون آمده این احتمال زیاد است و املایش هم املای انجیر است — «تین» بالاخره نماد خاک هم هست. بنابراین آنچه آنجا به آن اشاره میشود همین رفتن از خاک به افلاک است: از «تین» شروع میکند، بعد زیتون، و طور سینین جایی است که به موسی وحی شد، و «هذا البلد الأمین» جایی است که محل وحی به پیامبر است.
اگر زیتون را نفهمیده باشید، احتمالاً سورهٔ تین را هم نمیفهمید؛ بعضی از تفسیرها مینویسند که زیتون و انجیر دو میوهٔ خیلی مفیدند و به همین دلیل به آنها قسم میخورد، در حالی که به نظرم اگر این چیزها را فهمیده باشیم خیلی واضح است که دارد به همین سیری اشاره میکند که از خاک شروع میشود: از «تین» به چیزی مثل زیتون میرسد، و بعد آنجا هم مثل اینجا ملازمت زیتون با طور سینا را میبینید. طور سینا محل وحی است؛ احتمالاً باید یاد این بیفتید که در طور سینا درختی بود که آتش گرفت و موسی به دنبالش رفت و آنجا صدای خدا را شنید و به او وحی شد؛ بعد یاد این آیه بیفتید که «يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِىٓءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌۭ»، انگار آن بوته از شدت این حالت آتش گرفته بود. این درخت زیتون، این شجرهٔ مبارکه که موسی به آن نزدیک میشود و به او وحی میشود، اینجا به نوعی به آن هم اشاره میشود. یعنی میخواهم بگویم زیتون و شجره و طور سینا در آن داستان هم با هم جمع شدهاند، جز «تین»؛ چنین ملازمتی میان زیتون و طور سینا هست. به نظر میآید اینها را همه کنار هم در ذهنتان بچینید؛ مجموعهای از تمثیلهای جالب است که قرآن از آنها استفاده میکند، تمثیلهایی که همینطور شاعرانه هم نیستند و در حقایقی ریشه دارند؛ شاید برایتان جالب باشد.
آیات مربوط به داستان نوح با این آیه آغاز میشود: «وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا نُوحًا». پس از آیهٔ «وَعَلَيْهَا وَعَلَى ٱلْفُلْكِ تُحْمَلُونَ» نکتهٔ دیگری هم یادداشت کردهام. در داستان نوح گفته میشود که از بالا خیلی باران بارید و از پایین هم «فَارَ ٱلتَّنُّورُ». آن آیهٔ اول را نگاه کنید: «وَأَنزَلْنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۢ بِقَدَرٍۢ»؛ باران به طور معمول با اندازهای میبارد، ولی در داستان نوح همین باران، که موجب رحمت است، بیاندازه باریده است. بعد عبارت دیگری هم هست: «فَأَسْكَنَّٰهُ فِى ٱلْأَرْضِ». از آن چه میفهمید؟ «فِى ٱلْأَرْضِ» یعنی دریاها نیست؛ منظور چشمهها و سفرههای زیرزمینی است، آنچه درختها را سیراب میکند، نه آبی که به دریا میرود و شور میشود. در واقع نظامی هست که قرآن در جاهای دیگر هم به آن اشاره میکند: مجموعهٔ کوهها و وضعیت زمین این آب را ذخیره میکند و انگار لولهکشی هم میکند؛ بالای کوهها و در سفرههای زیرزمینی، به صورت برف یا آب، آب جمع میشود، بعد جاری میشود، رودخانهها پدید میآیند و درختها سیراب میشوند. «فَأَسْكَنَّٰهُ فِى ٱلْأَرْضِ» اشاره به این است که این آب، آب باران است، نه آبی که به دریا رفته؛ دریا را فکر کنید که بیشتر منبع چیزی است که به آسمان میرود و دوباره برمیگردد؛ آبی که مهم است همان است که در زمین ساکن میشود. بیشترین چیزی که به ذهنم میرسد آب برف است؛ حالا فعلاً این را کنار بگذارید، سفرههای آب زیرزمینی تشکیل میشود.
ماجرای «فَارَ ٱلتَّنُّورُ» به این ربط دارد: همان آبی که از بالا میآمد از اندازهٔ خود خارج شد و همان آبی که ساکن شده بود به طور غیرعادی بیرون آمد. چون بعداً در همین آیات به این اشاره میشود: نوح گفت خدایا مرا یاری کن، و گفته میشود «أَنِ ٱصْنَعِ ٱلْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا فَإِذَا جَآءَ أَمْرُنَا وَفَارَ ٱلتَّنُّورُ»؛ این همان آبِ ساکنشده است که از زیر زمین جوشیده. آن آیهٔ اول، جز اشاره به اندازهداربودن باران، به چیز دیگری هم دربارهٔ باران اشاره دارد، آنجا که مفید است، یعنی ساکنشدن آن در زمین؛ هر دوی آنها در طوفان نوح به هم خورده است. آدم این را از توصیف قرآن میفهمد. بعد میگوید «فَقَالَ يَٰقَوْمِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُۥٓ أَفَلَا تَتَّقُونَ».
یکی از حاضران به رویداد دریای مدیترانه اشاره کرد: از آن توصیف خیلی خوشش آمده و از این دفاع میکند که آب مدیترانه سرریز کرده است. احساس من این است که وقتی آنجا میگوید «وَأَنزَلْنَا مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۢ بِقَدَرٍۢ فَأَسْكَنَّٰهُ فِى ٱلْأَرْضِ»، منظور ساکنشدن در دریا نیست، چون آبی که در دریا ساکن میشود به درد درختها نمیخورد؛ آبی که در کوهها و سفرههای زیرزمینی است آبی است که سیراب میکند. مخصوصاً که «فِى ٱلْأَرْضِ» گفته میشود — نمیدانم، دریاها «على الأرض»اند یا «في الأرض»؟ نمیخواهم بگویم این توصیف بد است؛ حسم این است که سخن از آبی است که سیراب میکند، آبی که برکت با خود میآورد، و این با سفرهٔ زیرزمینی ارتباط بهتری دارد تا با دریایی مثل مدیترانه. نمیدانم؛ احتمالی که ایشان مطرح میکند این است که دریاها را هم حساب کنیم: دریاهایی که ساکناند، و دریایی که سرریز میکند دریایی است که به نوعی از سکون بیرون آمده، و آن را به این شکل به ماجرای طوفان نوح ربط بدهیم.
باران مفید و طوفان نوح
دعوت نوح: توحید و معاد
از همین حالا که این آیات را میخوانیم، بد نیست نگاهی هم به آیات سری بعدی بکنیم: تفاوتی میان دعوت نوح و دعوت بعدی هست. آنجا مسئلهٔ بعثت و آخرت خیلی موضوع صحبت است، اینجا نیست؛ در قسمت مربوط به نوح دعوت به توحید میبینید، نه از نوح سخنی دربارهٔ قیامت نقل میشود و نه آنان نسبت به امکان حیات پس از مرگ حالت استبعاد دارند. در آیات سری دوم عین دعوت نوح تکرار میشود، یعنی دعوت به توحید و عبودیت خدا، و آنان جواب میدهند «مَا هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٌۭ مِّثْلُكُمْ»، بعد میگویند «أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنتُمْ تُرَابًۭا وَعِظَٰمًا أَنَّكُم مُّخْرَجُونَ هَيْهَاتَ هَيْهَاتَ لِمَا تُوعَدُونَ إِنْ هِىَ إِلَّا حَيَاتُنَا ٱلدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ»؛ علاوه بر انکار خود رسالت، قیامت را هم انکار میکنند.
دعوت نوح، همانطور که قبلاً بارها اشاره کردهام و ابنعربی هم خیلی بر آن تأکید دارد، بینهایت بر توحید تأکید داشته است. دربارهٔ دعوت به قیامت هم قبلاً صحبت کردهام. در قرآن تأکید بر این است که همهٔ انبیا خبر از حیات پس از مرگ میآوردهاند، که قطعاً درست است؛ ولی اینکه چه حجمی از تبلیغ و رسالت خود را به حیات پس از مرگ و توصیف آن اختصاص بدهند، به نظر میآید قرآن از این نظر حجم بزرگی دارد.
خاک، نور و انسانهای متعالی
در تورات حیات پس از مرگ خیلی پررنگ نیست؛ در عین حالی که چنین چیزی در دعوت موسی و همهٔ انبیا بوده، در کتاب اشارهٔ خیلی روشنی به مسئلهٔ مثلاً قیامت و اتفاقهایی که میافتد نمیبینید. توجیه من این است که بشری که در زمان نوح زندگی میکند — همانطور که تصور ما دربارهٔ تاریخ بشر قطعاً همین است — نه فقط از نظر تمدن عقبافتادهتر است، از نظر ذهنی هم هنوز مفاهیم انتزاعی را نمیفهمد؛ هر نوع توصیفی ممکن است برایش مشکلاتی ایجاد کند، یعنی ذهن بشر کودکانهتر است و بیشتر دچار توهم میشود؛ برای همین انبیای گذشته دربارهٔ خیلی چیزها کمتر صحبت کردهاند.
نمونهٔ روشنش به نظر من این است که شخصیت شیطان و ابلیس را در تورات به این شکلی که در قرآن میبینید مورد تأکید نمیبینید. قرآن جایی است که انگار برای شنوندگان و خوانندگان به اندازهٔ کافی احتمال هست که اگر از این نیروی مخالف خدا سخن گفته شود، فرق آن را با شرک بفهمند؛ حتی در داستان تورات مار است که میآید و آدم و حوا را فریب میدهد، نه ابلیس، و مسئلهٔ مخالفت با خدا در تورات حتی در این حد هم ذکر نشده است.
نوح به سمت قومش آمد و مردم را به توحید و عبودیت خدا دعوت کرد، و آنان چه جوابی دادند؟ «فَقَالَ ٱلْمَلَؤُا۟ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِن قَوْمِهِۦ مَا هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٌۭ مِّثْلُكُمْ يُرِيدُ أَن يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَآءَ ٱللَّهُ لَأَنزَلَ مَلَٰٓئِكَةًۭ». چند نکتهٔ جالب اینجا هست. نکتهای خیلی پررنگ هست که مدام در داستانها تکرار میشود و مقدماتش هم از قبل به شدت آماده شده: اینکه اینها اصلاً باورشان نمیشود. از اول سوره افرادی متعالی را دیدید؛ بعد ناگهان آن بخش تمام شد و اشاره شد که این انسانها هم، مثل همهٔ انسانها، از چیزی خیلی ناچیز، از پستترین عنصر پدید آمدهاند، رشد کردهاند، مراحلی را طی کردهاند و به نورانیت رسیدهاند و مؤمن شدهاند.
مقدمه سوره و مسیر کمال
ایمان نور است؛ وقتی کلمهٔ مؤمن را میشنوید، اگر عنصری قرار است به ذهنتان بیاید باید این باشد که اینها به نوعی از خاک تبدیل شدهاند به نور؛ ولی اکثریت قاطع مردم در حد خاک باقی ماندهاند. دعوت انبیا در برابر مخالفانش دقیقاً این است که از آن افراد نورانی کسی برگزیده میشود تا با این موجودات خاکی، که در حد همان «تین» باقی ماندهاند و هیچ رشدی نکردهاند، صحبت کند.
مهمترین کاری که این افراد، که اهل «تین» هستند، انجام میدهند «اکل» است، یعنی خوردن. آن آیاتی که آن وسط آمده و توصیف میکند چگونه باران از آسمان میآید و گیاهان رشد میکنند، مدام میگوید «وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ»؛ این بخشی از حیاتی است که خداوند خلق کرده و جنبهٔ خاکی انسان را تغذیه میکند. به طور نمادین آنجا از نوعی گیاه دیگر هم سخن گفته شده که چیزی غیر از «اکل» تولید میکند، که اینها با زیتون و مانند آن کاری ندارند؛ این آدمهای خاکی همان گیاهان و حیوانات و مانند آنها را میخورند، و به نظر میآید این واقعاً تنها کاری است که انجام میدهند. برای همین آدمی که در حد خاک مانده نمیتواند بپذیرد که موجود خاکی دیگری، که او هم غذا میخورد، با عالم نور ارتباطی پیدا کرده باشد.
در دعوت انبیا، که در قرآن بارها دعوت انبیای مختلف را در برابر قومشان میبینید، در این دو قطعه بر استبعاد کافران نسبت به اینکه موجودات خاکی بتوانند با عالم بالا ارتباط داشته باشند تأکید میشود؛ به نظرشان ساکنان عالم بالا ملائکهاند و ملائکه باید از بالا بیایند و ما را دعوت کنند؛ اینکه تصور کنند موجودی خاکی که مثل ما غذا میخورد به بالا رفته و برگشته و آنها را دعوت میکند، مورد پذیرششان نمیتواند باشد. مرتب میبینید که اینها کلاً جواب توحید و قیامت را نمیدهند؛ بیشتر حرفشان این است که این هم آدمی است مثل شما: مشکلشان این است که چگونه ممکن است یک آدم خاکی به جایی رسیده باشد که چنین دعوتی را از طرف خداوند آورده باشد. حرفشان این است که این بشری است مثل شما و میخواهد بر شما برتری یابد، و اگر خدا میخواست ملائکه را میفرستاد؛ گروه دوم میگویند «مَا هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٌۭ مِّثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ»، این بشری است مثل شما، و تأکید میکنند که این هم همانطور که شما میخورید میخورد و همان چیزی را که شما میآشامید میآشامد.
ناکامی قوم نوح در کمال
بنابراین ببینید: مقدمهٔ سوره در ابتدا توصیف انسانهای متعالی نورانی بود، و تأکید بود بر اینکه منشأ همین آدمها خاک است ولی به جایی رسیدهاند؛ دقیقاً میبینید که مشکل انبیا و قومشان هم همین است: کسانی که منشأشان خاک است و در همان خاک ماندهاند نمیتوانند این انسانها را به عنوان انسان متعالی اصلاً تصور کنند و دعوتشان را بپذیرند. استفادهٔ دوم از آن مقدمه این است که — اگر بخواهم بگویم تأکید در این دو بخش، و کلاً در این بخش مربوط به انبیا، روی چیست — نهایت آن مقدمه را در این داستانها میبینید: این آدمها به دلیل اینکه در خاک ماندهاند، نه میتوانند بپذیرند که آدمی خاکی از عالم بالا پیامی برایشان بیاورد و نه میتوانند بپذیرند که وقتی خاک شدند دوباره برانگیخته شوند. میخواهم بگویم مسئلهٔ عدم ایمان به توحید، نبوت و معاد را همینجا میتوانید در شرک هم ببینید: خاکی که به دلیل ماهیت خاک مجسمه لازم دارد، یعنی اصلاً به جایی نرسیده که بتواند چیزی انتزاعی یا عالمی را بدون دیدن چیزی درک کند. همهٔ مشکل در رابطهٔ دعوت انبیا و این اقوام همین است: اینها موجوداتی هستند که از آن عالم خاکی نتوانستند پای خودشان را بالاتر بگذارند.
در داستان دوم بر همین ترکیب است که نبوت را تکذیب میکنند، چون باورشان نمیشود که این انسان به موجودی تبدیل شده باشد که به عالم بالا رفته و از آنجا پیام آورده است. اینان میگویند آیا وعده میدهد که وقتی مردید و خاک شدید دوباره خارج میشوید؟ چرا پذیرفتن این برای ما آسان است که بعد از خاکشدن دوباره زنده میشویم؟ برای اینکه ما درک میکنیم از اول هم از همینجا شروع کردهایم. اینان خاکیاند ولی انگار منشأ خاکی خودشان را هم نمیبینند؛ وگرنه اگر متوجه باشند که بار اول هم از خاک درست شدهاند، برایشان عجیب نیست که بعد از خاکشدن دوباره درست شوند. میخواهم بگویم این دو محتوایی که اینجا بر آنها تأکید میشود، یعنی شیوهٔ انکار، دعوت انبیا را مختصر نشان میدهد و انکار آنان را پررنگ، و همهٔ این انکارها به همان موضوع برمیگردد که منشأ اینان از خاک است و منشأ خودشان را نمیبینند، در حالی که خودشان هنوز در حد همان منشأ ماندهاند و از نظر کمال انسانی به جایی که باید میرسیدند نرسیدهاند.
دعای منزل مبارک نوح
در قطعهٔ اول، در داستان نوح، یک نکتهٔ خیلی جالب برای من هست: از آنان نقل میشود که میگویند «مَّا سَمِعْنَا بِهَٰذَا فِىٓ ءَابَآئِنَا ٱلْأَوَّلِينَ». قوم نوح، که اولین قوم است، از این جهت انکار میکند که میگوید این را از پدران خودمان نشنیدهایم، ولی قومهای بعدی، که انکارشان را در قرآن میبینید، میگویند این «أَسَٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ» است، این را قبلاً همه گفتهاند. یک بار ایراد این است که این حرف جدیدی است و به این دلیل انکار میکنند، یک بار هم چون تکراری است انکار میکنند؛ خلاصه نمیخواهند بپذیرند. اینجا به دلیل نو بودنش قوم نوح میگویند «إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌۢ بِهِۦ جِنَّةٌۭ فَتَرَبَّصُوا۟ بِهِۦ حَتَّىٰ حِينٍۢ». بعد: «قَالَ رَبِّ ٱنصُرْنِى بِمَا كَذَّبُونِ»؛ این آیهٔ مشترک این دو قطعه است و قوم بعدی هم عین همین عبارت را دارند.
این توصیف طوفان به نوعی به آن قطعهٔ بالا ارتباط پیدا میکند: هم کشتی در آن هست، هم باران، هم آمدن آب از زمین؛ مقدماتش آنجا انگار در حالت متعادل نمایش داده شده بود و اینجا از آن این استفاده میشود که انگار تعادل طبیعت به هم میخورد: «فَأَوْحَيْنَآ إِلَيْهِ أَنِ ٱصْنَعِ ٱلْفُلْكَ». «بِأَعْيُنِنَا» یعنی اصلاً پیش چشم ما، ولی به معنای انگار با کمک ما؛ «وَوَحْيِنَا» یعنی با وحی ما، که به حضرت نوح دربارهٔ ساختهشدن کشتی هم وحی میشد که چه بکند. «فَإِذَا جَآءَ أَمْرُنَا وَفَارَ ٱلتَّنُّورُ»: وقتی فرمان ما آمد و تنور — از زمین آب جوشید — دو تا با خودت توی کشتی ببر، و همهٔ کسانی که پیشتر گفته شده هلاک میشوند. «وَلَا تُخَٰطِبْنِى فِى ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓا۟ إِنَّهُم مُّغْرَقُونَ» شاید یک جور اشاره است به آن خطابی که نوح بعداً دربارهٔ پسر خودش دارد. «فَإِذَا ٱسْتَوَيْتَ أَنتَ وَمَن مَّعَكَ عَلَى ٱلْفُلْكِ فَقُلِ ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ ٱلَّذِى نَجَّىٰنَا مِنَ ٱلْقَوْمِ ٱلظَّٰلِمِينَ»: وقتی به خشکی رسیدید، سپاس خدا را بگو که ما را از ظالمان نجات داد؛ و «وَقُل رَّبِّ أَنزِلْنِى مُنزَلًۭا مُّبَارَكًۭا وَأَنتَ خَيْرُ ٱلْمُنزِلِينَ» دعای خیلی قشنگی است که به نوح یاد داده شده؛ ما هم چون کلاً در حالت طوفانزدهایم این آیه به درد ما هم میخورد، و به هر معنایی که دوست داریم میتوانیم این دعا را بخوانیم.
تکرار انکار اقوام بعدی
این داستان نوح نخستین ماجرای مهمی است که در سلسلهٔ پیامبران اتفاق افتاد؛ انکار آنان و نحوهٔ عذابشدن و نابودی او و قومش در آن دیده میشود. بعد سلسلههای انبیای بعدی میآیند؛ اولی را با تفصیل میآورد بیآنکه نام پیامبر را بگوید، و بعداً اشاره میکند که این دعوتها، میان نوح و موسی، دعوتهایی است که پیامبران در منطقهای خاص، در قریهای، میآیند و افراد آنجا را دعوت میکنند و آنان نمیپذیرند و نابود میشوند، و مدام تکرار میشود تا زمانی که موسی میآید و نبوت و رسالت انبیا انگار وارد مرحلهٔ جدیدی میشود؛ پیامبران بنیاسرائیل دیگر آن حالت قبلی را ندارند. به عنوان نمونه میشود حدس زد که اگر از نظر تاریخی به پیامبری که در قرآن بدون ذکر نام آمده اشاره میکند، باید حضرت هود باشد، پیامبر قوم بعدی؛ به نظر میآید از الفاظ اینطور میفهمید که وقتی میگوید «ثُمَّ أَنشَأْنَا مِنۢ بَعْدِهِمْ قَرْنًا ءَاخَرِينَ»، شاید اشاره به همین افراد باشد که جانشیناند، یعنی آن کشتی که در جایی لنگر انداخت و مردم آنجا پیاده شدند و تمدن جدیدی تشکیل شد.
ولی لزوماً اینطور نیست که این حتماً دقیقاً پیامبر بعد از نوح باشد؛ به هر حال این نکتهٔ خیلی مهمی نیست.
«فَأَرْسَلْنَا فِيهِمْ رَسُولًۭا مِّنْهُمْ أَنِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُۥٓ أَفَلَا تَتَّقُونَ»: عین همان عبارت نوح را آورده است. بعد باز با تفصیل زیاد واکنش آن آدمها را نشان میدهد که خاکی و بیخبرند: وجودشان نه با توحید هماهنگی دارد، نه با رسالت انبیا، نه با بعثت پس از حیات دنیا؛ اینها همه نتیجهٔ همان مقدمهای است که در ابتدا فراهم شده: آدمهایی که در همان مرحلهٔ خلقت جسمانی ماندهاند و از حرفهایشان میفهمید خیلی اهل خوردن و آشامیدناند، اصلاً جسماند؛ انگار آن قسمت روحشان سهم مهمی در وجودشان ندارد. «وَقَالَ ٱلْمَلَأُ مِن قَوْمِهِ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟» — آنان که کافر شده بودند — «وَكَذَّبُوا۟ بِلِقَآءِ ٱلْءَاخِرَةِ» — لقای آخرت را تکذیب کرده بودند — «وَأَتْرَفْنَٰهُمْ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا» — و مشغول به حیات دنیا بودند: «مَا هَٰذَآ إِلَّا بَشَرٌۭ مِّثْلُكُمْ يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ»؛ عین همان عبارت قوم نوح، که اینجا هم تکرار میشود و تأکید میکنند که این هم میخورد و میآشامد. «وَلَئِنْ أَطَعْتُم بَشَرًۭا مِّثْلَكُمْ إِنَّكُمْ إِذًۭا لَّخَٰسِرُونَ»: اگر از بشری که مثل شماست اطاعت کنید زیانکارید.
در ادامه میگویند: آیا وعده داده میشوید که وقتی مردید و تبدیل به خاک و استخوان شدید دوباره خارج میشوید؟ «هیهات»، یعنی دور است این وعدهای که داده میشود؛ همهٔ حیات ما دنیای ماست، میمیریم و زندگی میکنیم و مبعوث نمیشویم. «إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ ٱفْتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًۭا وَمَا نَحْنُ لَهُۥ بِمُؤْمِنِينَ»: آنجا گفتند دیوانگی در اوست، اینجا گفتند افترا زده بر خدا و دروغ بسته، و ما به او ایمان نمیآوریم. «قَالَ رَبِّ ٱنصُرْنِى بِمَا كَذَّبُونِ»، عین همان عبارت نوح؛ «قَالَ عَمَّا قَلِيلٍۢ لَّيُصْبِحُنَّ نَٰدِمِينَ»، که گفته شد جز تعداد کمی، بقیه پشیمان میشوند. «فَأَخَذَتْهُمُ ٱلصَّيْحَةُ بِٱلْحَقِّ فَجَعَلْنَٰهُمْ غُثَآءًۭ فَبُعْدًۭا لِّلْقَوْمِ ٱلظَّٰلِمِينَ»: صیحهای آمد و اینان تبدیل به گیاه خشک شدند، و دور باد قوم ظالم.
«ثُمَّ أَنشَأْنَا مِنۢ بَعْدِهِمْ قُرُونًا ءَاخَرِينَ»: اشاره به دعوتهای فراوان مشابه است. نوح تا حدی استثناست و از موسی به بعد هم جور دیگری است، ولی واقعاً در این میان روالی تکراری هست؛ ما بعضی از داستانهایشان را، مثل داستان قوم لوط و داستان هود و ثمود، جداگانه شنیدهایم، و همه روال همین است که در همین داستان بود. بعد میگوید «مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَـْٔخِرُونَ ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَا كُلَّ مَا جَآءَ أُمَّةًۭ رَّسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُم بَعْضًۭا وَجَعَلْنَٰهُمْ أَحَادِيثَ»: پیامبران را مرتب فرستادیم و هر کدام که آمدند تکذیب شدند و قومهای دیگر جانشین شدند؛ این اتفاق مداوم افتاد تا به حضرت موسی میرسد. از زمان حضرت موسی که کتاب و شریعت میآید و جامعهٔ دینی تشکیل میشود، دیگر تا انبیای بنیاسرائیل ماجرایی نیست که انبیا بیایند و اقوام نابود شوند؛ به نوعی خود وجود آن جامعهٔ دینی و شریعت حائلی است در برابر عذابهای الهی که در دوران پیش از موسی نازل میشد.
«ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَىٰ وَأَخَاهُ هَٰرُونَ بِـَٔايَٰتِنَا وَسُلْطَٰنٍۢ مُّبِينٍ إِلَىٰ فِرْعَوْنَ وَمَلَإِي۟هِۦ»: گفته نمیشود به سوی قوم خاصی آمدند؛ به سوی فرعون و ملأش آمدند.
موسی و فرعون: مرحله جدید نبوت
کلوا من الطیبات و اعملوا صالحا
«فَٱسْتَكْبَرُوا۟ وَكَانُوا۟ قَوْمًا عَالِينَ»؛ دوباره اینان میگویند «فَقَالُوٓا۟ أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَٰبِدُونَ»: آیا به دو آدمی که مثل ما هستند ایمان بیاوریم در حالی که قومشان بندههای ما هستند؟ «فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا۟ مِنَ ٱلْمُهْلَكِينَ»: این فرعون و ملأش هستند که این دفعه هلاک میشوند، و موسی با قوم خودش از آنجا خارج میشود و ماجرای جدیدی در تاریخ انبیا پدید میآید که تا زمان حضرت مسیح ادامه پیدا کرد و بعد قطع شد. این قرآن ادامهٔ سلسلهٔ انبیاست و بعداً میبینید که بهاصطلاح به جریان معاصر هم میرسد: این ماجرای انبیا را که شروع کرده، مراحل مشخص را ذکر میکند — نوح در ابتدا، مرحلهٔ بینابین، و بعد موسی — بعد میرسد به اینکه همین قرآن اکنون دارد نازل میشود؛ قومی هستند که حرفهایشان به تفصیل گفته میشود و پاسخ داده میشود؛ میبینید فضای کلی این دعوت هم مثل همان دعوتهای قبلی است؛ مثلاً اگر به پیامبران پیشین نسبت دیوانگی دادند، به پیغمبر ما هم این نسبت را دادند و اینجا ذکر میشود که چنین حرفی میزنند.
بعد میگوید «وَلَقَدْ ءَاتَيْنَا مُوسَى ٱلْكِتَٰبَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ»: این نقطهٔ عطفی است که شریعت، یعنی تورات، نازل شد و موضوع رسالت انبیا وارد مرحلهٔ جدیدی شد. و «وَجَعَلْنَا ٱبْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُۥٓ ءَايَةًۭ وَءَاوَيْنَٰهُمَآ إِلَىٰ رَبْوَةٍۢ ذَاتِ قَرَارٍۢ وَمَعِينٍۢ»: ماجرای بنیاسرائیل و پیامبران بنیاسرائیل، که بخش عمده و مهمی از تاریخ انبیا هستند، با حضرت مریم و حضرت عیسی و ظهور حضرت مسیح به آخر خود میرسد.
این مروری خیلی کلی است با هدفی مشخص: بیشترین چیزی که در ذکر این سه داستان — نوح، قوم بعدی و حضرت موسی — مشخص است نوع انکار است: اینان اصلاً نمیتوانند بپذیرند که بشر به چنین جایی رسیده باشد؛ حرف مشترک هر سه قوم این است که این بشری است مثل شما. استبعاد وجود دارد نسبت به اینکه موجودی خاکی که غذا میخورد و آب مینوشد بتواند به جایی برسد که از عالم بالا پیامی بیاورد. در جاهای دیگر هم که به تاریخ انبیا اشاره میشود مرورهای کلی یا جزئی هست، ولی اینطور نیست که همیشه بر چنین عبارتهایی تأکید شود؛ اینجا دقیقاً تأکید بر این است که اینان موجودات خاکیاند که نمیتوانند بپذیرند موجودی خاکی به نورانیت برسد. آیهای که ابتدای قسمت بعدی است معنایی خیلی روشن دارد؛ مثل جواب همهٔ این آدمهاست.
شیرینی پایان قطعه انبیا
«يَٰٓأَيُّهَا ٱلرُّسُلُ كُلُوا۟ مِنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَٱعْمَلُوا۟ صَٰلِحًا»؛ بخورید! آنچه آنان را به شک میانداخت همین بود که اینها میخورند؛ همین خوردن. این آیه به نوعی خطاب به پیامبران میگوید «كُلُوا۟ مِنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَٱعْمَلُوا۟ صَٰلِحًا»؛ آن قسمت خوردنش مهم نیست، مهم این است که این خوردن به چه تبدیل میشود: به عمل، چیزی که آنان کم دارند. آنان دربارهٔ آن قسمت خوردن، که واقعاً آدم را پایین میکشد، چیزی را درست میفهمند: این خوردن، چون با منشأ خاکی ما ارتباط دارد، به نوعی ما را پایین نگه میدارد. چه چیز ما را بالا میبرد؟ ایمان و عمل صالح؛ و اینها با هم تعارض ندارند. پیامبران آدمهایی هستند که غذاها را میخوردند ولی عمل صالح انجام میدادند و برای همین بالا میرفتند. بعد از آن مقدمات و این داستانها، این آیه به نوعی خیلی مختصر و مخفی است؛ حسی که آدم از آن میگیرد این است که انگار میگوید: به کوری چشم اینها، بخورید، همراه با عمل صالح؛ اینان که فکر میکنند هر کس بخورد حتماً به زمین میچسبد این را نمیفهمند.
اولاً آنچه میخورید باید از طیبات باشد: انگار قیدی زده میشود که هر چیزی نمیخورند، از طیبات تغذیه میکنند؛ بعد هم آنچه از آن تغذیه میکنند در وجودشان تبدیل به عمل صالح میشود، مثل کارخانهای که ورودیاش در طول زندگی یک سری چیزهای خاکی است ولی خروجیاش اعمال نورانی؛ به این ترتیب اینها در واقع عروج کردهاند و به آن بالا وصل شدهاند. «إِنِّى بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌۭ»؛ من به آنچه میکنید دانایم. در انکار آن اقوام چنین چیزی نبود که اصلاً حرفی بزنند از اینکه چه کسی چه کار میکند؛ همهاش نگاهشان به این است که چه کسی چه میخورد: «آها، این هم که خورد؛ این هم دیگر سوخت»؛ یا دیدند که یک لیوان آب خورد؛ هیچ نمیگویند که من چه کار میکنم و شما چه کار میکنی.
فساد جدید پس از موسی
این قسمت جسمانی آنقدر در نظرشان بزرگ و مهم است که نمیبینند با همین جسمی که داریم، با خوردن طیبات و عمل صالح، میتوانیم پیغمبر بشویم. واقعاً این آیه به نوعی پاسخی خلاصه و مختصر و به نظر من خیلی شیرین به کل این قطعههاست و به ادعاهای متعددی که شنیدید دربارهٔ اینکه آنان به چه دلیلی انبیا یا قیامت را انکار میکردند.
این خطابی است که ما را هم دربر میگیرد؛ من از این آیه خیلی خوشم میآید، چون سادگی دارد: از ما هم — نه فقط از انبیا — چیز خیلی مختصری خواسته شده: ما غذا میخوریم و کارهایی میکنیم؛ غذایمان از طیبات باشد و کارهایی هم که میکنیم کارهای خوب باشد. اصطلاح «واردات و صادرات» را از آقای حسنزاده آملی یاد گرفتم، یکی از روحانیونی که از او خجالت میکشیدم دربارهٔ روحانیت حرف بزنم؛ ایشان خیلی این اصطلاح را به کار میبرد و میگوید آدم باید مواظب واردات و صادرات خودش باشد: در طول زندگیمان چیزهایی میگذاریم و داخل میرود، و از آن داخل هم بعداً حرفهایی و کارهایی بیرون میآید؛ اینها را باید کنترل کنیم. این آیه سادگی کار را نشان میدهد: ما کلاً داریم میخوریم. روایتی هست — عبارت دقیقش را نمیدانم — که در هر آدمی حکمتی هست؛ شما با یک آدم، مثلاً فرض کنید عامی هم ممکن است باشد، ناگهان نگاه میکنید و میبینید انگار چیز خیلی عمیقی را فهمیده، بر عکس خیلی از آدمها؛ مخصوصاً اگر مؤمن باشند، حتماً چیزی را فهمیدهاند که آدم میتواند از آن یاد بگیرد.
یک موقع صاحبخانهای داشتم و این جمله را از او شنیدم، پیش از اینکه این آیه نظرم را جلب کند: خانمش جلوی من به شوخی مثلاً گفت که این آقا همهاش یا میآید در خانه میخورد و بعد میرود بیرون — چیزی شبیه این گفت؛ یادم نیست خانمش چه گفت — و او برگشت گفت: «خب همین است دیگر؛ ما یا داریم میخوریم یا داریم کار میکنیم.» یعنی زندگی ما از خوردن تشکیل شده، مثل بنزین زدن و انرژی گرفتن، و بعد با آنچه میخوریم کارهایی انجام میدهیم؛ همینها را باید تحت کنترل داشته باشیم.
یسارعون فی الخیرات و غفلت
برای همین این آیه خیلی دلچسب است، پس از شنیدن آن یک صفحه و نیم، دو صفحه ادعاهایی که آنان در برابر انبیا میکردند؛ آیهٔ جالبی است، بهویژه اینکه خطابش «يَٰٓأَيُّهَا ٱلرُّسُلُ» است.
انبیایی که بعد از حضرت موسی وارد این مرحلهٔ جدید شدند، اقوام هم وارد این مرحلهٔ جدید شدند؛ فسادهای جدیدی پدید آمد که اصلش فسادهای دینی است: مشرکان یا کافران به معنای ظاهری دیگر در این جوامع نیستند؛ منافقان و «الذین فی قلوبهم مرض» در این جوامع پدید میآیند و فساد تولید میکنند، فسادی از نوع دینی که مهمترینش فرقهگرایی است. در همهٔ جاهایی که دعوت انبیا گفته میشود غالباً میبینید جملههای خیلی شبیه هم از انبیا نقل میشود؛ اینجا دعوت حضرت نوح با دعوت پیامبر بعدی عیناً همان جمله است، مثلاً «يَٰقَوْمِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرُهُۥٓ»، که دعوت به توحید است و در جاهای دیگر قرآن هم هست؛ پیامبران همه با چیزی خیلی ساده و روشن، حتی با عبارتهای مشابه، به اقوام خودشان گفتند. ولی فسادی که بعد از حضرت موسی و تشکیل جوامع دینی پدید آمد این است: آدمهایی که واقعاً کافرند در جامعهٔ دینی تظاهر به ایمان میکنند، حتی ممکن است در رأس روحانیت باشند، فرق نمیکند، همهجا هستند و اکثریت را هم به نوعی شامل میشوند؛ دین را تعریف میکنند و فرقه به وجود میآورند، آن سادگی دعوت انبیا را، که دعوت به توحید و ایمان به معاد است، از بین میبرند، هزار چیز اضافه کنارش میگذارند و شکلهای دیگری به آن میدهند.
قطعهٔ بعدی همان خطاب به رسول است، بعد از اینکه میگوید «كُلُوا۟ مِنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَٱعْمَلُوا۟ صَٰلِحًا إِنِّى بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌۭ»: «وَإِنَّ هَٰذِهِۦٓ أُمَّتُكُمْ أُمَّةًۭ وَٰحِدَةًۭ وَأَنَا۠ رَبُّكُمْ فَٱتَّقُونِ». این امت شما امتی واحد است، امتی که یک هدف دارد و تحت پرچم توحید تشکیل شده؛ قرار است که مؤمن باشد و آنان هم مثل انبیا بخورند و عمل صالح را یاد بگیرند و انجام بدهند. «فَتَقَطَّعُوٓا۟ أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ زُبُرًۭا كُلُّ حِزْبٍۭ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ»: راههای خودشان را جدا کردند، هر کدام به آنچه پیششان است شادمان است. «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ»: در واقع اشاره میکند به اینکه این مرحلهٔ جدید هم اینگونه به انحراف کشیده میشود: مدام فرقهفرقه میشوند، حرفهای مختلف میزنند، این دعوت ساده انبیا را پیچیده میکنند و ایمان به چیزهای جدید و اعمال عجیبوغریب را وارد چیزی میکنند که قرار بود امت واحد — چیزی خیلی ساده و روشن که انبیا میخواستند به آن دعوت کنند — تشکیل شود. این از جهتی نقطهٔ عطف این سوره است، چون خطاب به سمت پیغمبر برمیگردد.
تقارن عقل و عمل
میتوانیم بگوییم این دو سه آیهٔ انتهایی را به نوعی ادامهٔ انتهای آن بخشی بگیریم که تاریخ انبیا مرور شد؛ منتها خیلی نمیشود جدا کرد، چون این عبارت هم به نوعی همان را میگوید: «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ»، یعنی اینان را در غفلت خودشان رها کن. ولی بالاخره اینجا مرزی است که دارد چیز جدیدی شروع میشود: از تاریخ انبیا وارد دورهٔ معاصر پیغمبر میشویم، یعنی مرحلهٔ انتهایی؛ همانطور که نوح را مثلاً در خود این سوره دیدید، قرار است مهاجران و نحوهٔ مخالفت قوم خود پیغمبر را هم به تفصیل ببینیم.
«أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِۦ مِن مَّالٍۢ وَبَنِينَ نُسَارِعُ لَهُمْ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ بَل لَّا يَشْعُرُونَ»: آیا میپندارند که اینکه به آنان مال و فرزند میدهیم، یعنی ما شتاب داریم در اینکه به آنان مثلاً خیر برسانیم؟ این مثل همان آیهای است که گفتم. بعد این آیات ناگهان ظاهر میشوند، وسط این انتهای این قسمت که پروندهٔ آن داستانهای تاریخی بسته شد و داستان جدیدی دارد شروع میشود که رابطهٔ پیغمبر با قومشان است. بعد از این آیه که میگوید «نُسَارِعُ لَهُمْ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ» ناگهان آیاتی گفته میشود که انگار ادامهٔ آن است؛ ببینید چگونه به این حرفی که به اینان نسبت داده شد ربط داده میشود؛ میگوید نه: «إِنَّ ٱلَّذِينَ هُم مِّنْ خَشْيَةِ رَبِّهِم مُّشْفِقُونَ وَٱلَّذِينَ هُم بِـَٔايَٰتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ وَٱلَّذِينَ هُم بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ وَٱلَّذِينَ يُؤْتُونَ مَآ ءَاتَوا۟ وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَٰجِعُونَ»؛ دوباره توصیف مؤمنان را میآورد؛ کسانی که آنچه را میدهند در حالی که میدهند قلبهایشان ترسان است که به سوی پروردگارشان برمیگردند. «أُو۟لَٰٓئِكَ يُسَٰرِعُونَ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ وَهُمْ لَهَا سَٰبِقُونَ»: ایناناند که در خیرات شتاب میکنند.
نمیدانم چگونه بگویم، این تقارن میان دو جور آدم هست: آنان منتظرند که خیر به آنان برسد، اینان کسانیاند که خیر تولید میکنند. آنان همان اهل «اکل»اند، دهنشان باز است که مدام غذا بخورند؛ اگر مالی هم به آنان داده شد، میگیرند و میخورند، بچههای خودشان را هم میخورند، و همهاش فکر میکنند که دارد به آنان چیزی میرسد؛ حالا کم هم هست، بیشتر هم میخواهند. اینان غرق در عمل صالحاند و حتی مالی که به آنان میرسد را نمیخورند؛ مال در دست آنان است و به دیگران میدهند؛ تازه میگوید «وَٱلَّذِينَ يُؤْتُونَ مَآ ءَاتَوا۟ وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَٰجِعُونَ»: هر چه عملاً انجام میدهند، باز به نوعی حالت بدهکاری هم دارند، انگار اعمالشان هنوز آنان را راضی نمیکند؛ برای همین «أُو۟لَٰٓئِكَ يُسَٰرِعُونَ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ وَهُمْ لَهَا سَٰبِقُونَ».
اعمال دون ذلک و خوردن بیحد
دو عبارت مشابه است: آنان فکر میکنند خداست که باید با شتاب به آنان خیر برساند، اینان خودشان شتاب دارند در اینکه خیر انجام بدهند. آنان در جذبکردن نعمتها و خیر و غذا و مال غرقاند، و این بخش اصلی وجودشان را تشکیل میدهد. این تکرار آن آیات، جدا از آن زیبایی فنی که در سوره ایجاد میکند، تقابل میان «اکل» و «عمل» است، تقابل میان آن موجوداتی که منکرند با این موجوداتی که ایمان دارند، و یک بار دیگر انگار از این عبارت استفاده شده؛ و اینکه این تقابل را شما بهتر ببینید.
«وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا» ادامهٔ همین آیات است: مؤمنان بالاخره در حالتی از ترس به سر میبرند، چون قلبهایشان ترسان است، و این تسکینی است که میگوید هر کاری که از دستشان برمیآید بکنند همین کافی است و ما بیشتر از این از کسی انتظاری نداریم. «وَلَدَيْنَا كِتَٰبٌۭ يَنطِقُ بِٱلْحَقِّ»: اشاره به اینکه همهٔ اعمال ضبط میشود؛ معقولات خیلی ضبط نمیشود، اعمال ضبط میشود. «وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ»: به کسی ظلم نمیشود. بعد میگوید «بَلْ قُلُوبُهُمْ فِى غَمْرَةٍۢ مِّنْ هَٰذَا». این واژهٔ «غمرة» را ببینید: عبارتی آمد «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ» که یعنی اینان را رها کن. اینجا یک جور نقطهٔ حرف دیگر است: خطابی به پیغمبر هست؛ ماجرا دیگر معاصر شده، دیگر از پیغمبر سخن میرود و آنچه گفته میشود به نوعی مربوط به معاصران پیغمبر است، مخصوصاً اعراب که به مال و فرزند به طور وحشتناکی اهمیت میدادند: «نُسَارِعُ لَهُمْ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ».
خطاب به کافران معاصر پیامبر
این قسمت مثل یک پرانتز باز میشود و وقتی بسته میشود، شما با این «غمرة» دوباره برمیگردید؛ یعنی میتوانید آیات «إِنَّ ٱلَّذِينَ هُم مِّنْ خَشْيَةِ رَبِّهِم مُّشْفِقُونَ» تا همین آیه را به نوعی بگذارید توی پرانتز و فکر کنید این حرفهایی که اینجا زده میشود ادامهٔ همان عبارتی است که آنجا گفته شد: «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ» — «أَيَحْسَبُونَ أَنَّمَا نُمِدُّهُم بِهِۦ مِن مَّالٍۢ وَبَنِينَ»؛ و بعد میگوید «بَلْ قُلُوبُهُمْ فِى غَمْرَةٍۢ مِّنْ هَٰذَا وَلَهُمْ أَعْمَٰلٌۭ مِّن دُونِ ذَٰلِكَ هُمْ لَهَا عَٰمِلُونَ». از یک طرف به خطابی که به پیغمبر بود برمیگردیم و این قطعه معاصر میشود، و از طرف دیگر به آیهٔ بالای خودش، چون میگوید «فِى غَمْرَةٍۢ مِّنْ هَٰذَا»: آنان که منکرند در غفلت از ایناند که همهٔ اعمال ضبط میشود.
اصلاً غفلت از ایناند که عمل خیلی مهم است، چون زیاد دارند میخورند. ببینید چقدر واژهٔ «عمل» اینجا تکرار میشود: «وَلَهُمْ أَعْمَٰلٌۭ مِّن دُونِ ذَٰلِكَ هُمْ لَهَا عَٰمِلُونَ». آنچه از پیامبران خواسته شده بود این بود که بخورید و عمل صالح انجام بدهید؛ دربارهٔ عمل اینان صحبت میکند: اعمالی دارند به غیر از آن اعمالی که باید داشته باشند، به غیر از آن «يُسَٰرِعُونَ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ» که مؤمنان دارند؛ از یک طرف هر چه دلشان میخواهد میخورند و زیاد هم میخورند، بعد کم عمل میکنند، و اگر هم بکنند از نوع اعمال صالح نیست.
از آن خطاب «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ» قطعه معاصر شد: تاریخ انبیا را تا حضرت مسیح مرور کردیم و حالا دیگر زمان پیامبر است. نمیدانم چند آیه، ولی تقریباً تا آیهٔ ۹۸، دستکم تا ۹۲، یک جور مناسبات و روابط بین پیامبر و قوم خودش را نشان میدهد؛ از یک طرف ادامهٔ سلسلهٔ انبیاست و از طرف دیگر وصل میشود به آن بخش انتهایی سوره، که بخش پایانی و مسئلهٔ قیامت است. این قطعه تقریباً از همینجا شروع میشود: «حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِم بِٱلْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْـَٔرُونَ». این دو آیه با آیهٔ «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ» با لفظ مشترک «غمرة» و «حتی» ارتباط پیدا میکند؛ چون پرانتزی باز شده، یک سری پل باید زده شود تا آن قسمت قبل با این قسمت ارتباط پیدا کند: این آیه آن «حتی» را توضیح میدهد — «حَتَّىٰ حِينٍ» تا اینکه خوشگذرانهایشان، یعنی «مترفین»، را به عذاب بگیریم — بعد فریادشان بلند میشود.
گفتگوی خداوند با منکران
یادتان هست که در سورهٔ انعام، بعد از آن چهار سورهٔ اول — بقره و آلعمران و نساء و مائده — که به شدت بحثهای دروندینی بود دربارهٔ تأسیس دین جدید و روابط با اهل کتاب، انعام اولین سورهای بود که اختصاص داشت به بحث با کفار. در آن چهار سورهٔ اول این بحث در حاشیه است و اشارههایی میشود، ولی کل سورهٔ انعام بحث با کسانی است که اصلاً ایمان به توحید و قیامت و اینها ندارند، و در این سوره اهل کتاب خیلی در حاشیهاند و فقط یک جایی اشارهای به اهل کتاب هم شد. یادتان هست که نکتهٔ اصلی از نظر فنی و لفظی در سورهٔ انعام فراوانی واژهٔ «قل» بود؛ چرا؟ برای اینکه خداوند با کفار حرف نمیزند؛ در قرآن هیچوقت کفار مورد خطاب قرار نمیگیرند، یعنی «یا أیها الذین آمنوا» داریم ولی «یا أیها الذین کفروا» و «یا أیها الکافرون» نداریم؛ «قل یا أیها الکافرون» داریم. خدا با کسی که پشت پرده قرار دارد از طریق پیامبر صحبت میکند.
ولی نکتهای هست که به نظرم لازم نیست اینجا گفته شود، اما بیمناسبت هم نیست، چون نمونههای دیگر هم در قرآن دارد: جاهایی خداوند با کفار صحبت میکند، وقتی که عذاب نازل شد، در جهنم، به آنان خطاب میکند؛ خطابهای مستقیم، چون وقتی عذاب نازل میشود پرده برداشته میشود و اینان خداوند را میبینند و مورد خطاب قرار میگیرند. نمونهاش همینجا؛ نگاه کنید: «حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِم بِٱلْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْـَٔرُونَ»، و «لَا تَجْـَٔرُوا۟ ٱلْيَوْمَ إِنَّكُم مِّنَّا لَا تُنصَرُونَ قَدْ كَانَتْ ءَايَٰتِى تُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فَكُنتُمْ عَلَىٰٓ أَعْقَٰبِكُمْ تَنكِصُونَ» مستقیماً به اینان خطاب میشود. بعد از اینکه عذاب نازل میشود، با فرعون هم مستقیماً سخن گفته میشود. شما حس نمیکنید که مورد خطاب خداوند بودن شأن بالایی میخواهد؟ وقتی میبینید که خدا با فرعون دارد صحبت میکند، انگار فرعون بالاخره پیشرفتی کرده است؛ تا وقتی در پردهٔ انکار است این نعمت را ندارد که مورد خطاب خداوند قرار بگیرد. با کفار و منکران همیشه غیرمستقیم صحبت میشود، مگر جایی که دیگر کار تمام شده، یعنی از این دنیا دارند خارج میشوند یا خارج شدهاند و در آن دنیا هستند.
من بارها اشارههایی به این کردهام که عذاب در باطنش نعمت است. این آدمها بالاخره به دلیل نزول عذاب از پرده بیرون آمدهاند و خدا را میبینند؛ درست است که نمیشود گفت ایمان پیدا میکنند، ولی دستکم علم پیدا کردهاند، انگار به طور مصنوعی نورانیت پیدا کردهاند؛ یعنی میبینند چیزهایی برایشان روشن شده و به جایی رسیدهاند که خداوند برایشان سخن میگوید، ولو اینکه سخن خوبی نگوید.
لحن خطاب و کوه طور
یاد آن بیت میافتید که آن شاعر میگوید: «چو به کوه تو رفتی ارنی بگو و بگذر تا صدایی دوست بشنو چه ترا چه لن ترانی». برای آدمی که آگاه است، حتی خطاب «لَا تَجْـَٔرُوا۟ ٱلْيَوْمَ إِنَّكُم مِّنَّا لَا تُنصَرُونَ» بالاخره شأنی برای این آدمها ایجاد کرده است؛ در اثر وقوع عذاب، انگار از مرحلهای وارد مرحلهٔ جدیدی شدهاند و پیام مستقیم از طرف خداوند به آنان میرسد.
لازم نبود بگویم، ولی چون بعداً دوباره در این سوره به بخشی میرسیم، حتماً باید به این اشاره میکردم: مثل سورهٔ انعام پر از «قل» است، یعنی در فاصلهٔ کوتاهی، مثلاً هفت هشت آیه، ۱۰ آیه، فکر میکنم چگالی بیش از یک «قل» در هر آیه است؛ اگر واژهٔ «قل» را کلاً نگاه کنید، نه فقط «قل» دوحرفی را، خداوند یک چیزهایی میگوید، آنان یک چیزهایی میگویند، و چنین آیاتی وجود دارد. به نظر من مناسبت دارد که شما این لحظهای را که بعد از عذاب توصیف میشود با آنجا مقایسه کنید: اینجا گفته نمیشود «قل لا تجأروا»؛ «لَا تَجْـَٔرُوا۟ ٱلْيَوْمَ إِنَّكُم مِّنَّا لَا تُنصَرُونَ» میگوید، یعنی دیگر واسطهٔ پیامبر برای کسی که به آخر کار رسیده وجود ندارد. اینان تا وقتی در آن پردهٔ انکارند با آنان غیرمستقیم صحبت میشود؛ بنابراین به نوعی انگار قهری میان خداوند و اینان وجود دارد، که بعد از نزول عذاب و در آن دنیا این حالت دیگر وجود ندارد.
به نظر من این نورانیت مصنوعی است که خودشان نتوانستند تولیدش کنند، حالا با یک چراغقوه یا چیزی؛ خلاصه چیزهایی روشن شده است و خداوند را در سایهٔ شعلههای آتش میبینند؛ بالاخره آنجا در جهنم نورانی است و اینان چیزهایی میبینند. میبینید که در قرآن خطابهای مستقیم به کفار بعد از مرحلهٔ عذاب هست، حتی انگار پیش از مرگ: فرعون به نظر میرسد که هنوز نمرده است، ولی دیگر کارش تمام است؛ هنوز مثلاً روح از بدنش خارج نشده ولی حکمش داده شده است، و بنابراین هیچ راهی وجود ندارد.
بخش پایانی سوره، دربارهٔ دعوت و پیامبر خودمان، در واقع مشابه همان داستانهای انبیاست؛ فرق این است که آنجا هر داستان در حد چند آیه بود و اینجا در دو صفحهونیم ارتباط پیامبر با معاصران خودش دیده میشود، که طبیعی است برای ما از همهٔ داستانها مهمتر باشد و طول و تفسیر بیشتری هم دارد.