خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
در این جلسه نکاتی از بحثهای پیشین دربارهٔ طوفان نوح و فصاحت آیهٔ ابلعی ماءک مرور میشود. سپس تقسیمبندی سورهها، فرقه و امت واحده، و ساختار سورهٔ مؤمنون با شباهت به حج بررسی میگردد. بحث به دعوت انبیا به توحید، احوال پیامبر، انکار معاد و انسجام یکپارچهٔ سوره میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
ادامه بحث و نکات جلسه قبل
اگر قرار است توجیهی برای طوفان نوح از نظر زمینشناسی و مسائل علمی و تاریخی پیدا شود، باید به دو منبع آب توجه کرد: انگار هم باران فراوان آمده و هم از زمین آب جوشیده است. در اشارهٔ پیشین به طوفان نیز بر این نکته تأکید کردم که فقط باران از بالا نیامده است.
آیهٔ معروفی که معمولاً در بحثهای فصاحت و بلاغت میآید، به همین نکته اشاره دارد: «وَقِيلَ يَٰٓأَرْضُ ٱبْلَعِى مَآءَكِ وَيَٰسَمَآءُ أَقْلِعِى وَغِيضَ ٱلْمَآءُ وَقُضِىَ ٱلْأَمْرُ وَٱسْتَوَتْ عَلَى ٱلْجُودِىِّ». این آیه بهعنوان نمونهای از بلاغت قرآن شهرت دارد؛ فکر میکنم در همهٔ کتابهای قدیمیِ بلاغت، نخستین آیهای است که مثال میزنند. لحن و حالت خاص آن، این قاف و «ز» و ترکیبهای جالبی که با حروف ساخته شده، در این شهرت نقش دارد. مضمون آن این است که به زمین گفته میشود آبش را ببرد و به آسمان گفته میشود دیگر نبارد، بس کند. پس بهروشنی اشاره میکند که انگار دو منبع برای این آب وجود داشته است.
نظریهٔ بهوجودآمدن دریای سیاه را جالب میدانم، اما همانطور که همیشه گفتهام و باز هم تکرار میکنم، خیلی نباید زود هیجانزده شد. عدهای بهمحض دیدن شباهتهایی میان یک نظریهٔ علمی و چیزی در قرآن، با هیجان میگویند علم قرآن را تأیید کرده است؛ مثلاً هفت آسمان همان هفت لایهٔ جو است. فردا کسی تقسیمبندی تازهای ارائه میدهد و تعداد لایهها هشت، شش یا بیشتر میشود، یا در آن تقسیمبندی هفتگانه ایرادی اساسی پیدا میشود.
تقسیمبندی سورهها و برخورد سطحی
این برخوردها خوب نیست. از نظر من، فعلاً آن نظریه به همان دلایلی که پیشتر گفتم بسیار جالب است، ولی این ایراد را دارد که منابع دوگانهٔ آب را خوب توجیه نمیکند.
جلسهٔ قبل بر پایان داستان پیامبران خیلی تأکید نکردم؛ شاید چون بحث از سورههای نخست، مدام به فساد جامعهٔ دینی و روحانیت میرفت و سپس ناگهان وارد سورهٔ مؤمنون شدیم. به نظر من، نکتهٔ این بخش بسیار مهم و شایستهٔ تأکید است. پس از داستان موسی، این آیات میآید: «وَإِنَّ هَٰذِهِۦٓ أُمَّتُكُمْ أُمَّةًۭ وَٰحِدَةًۭ وَأَنَا۠ رَبُّكُمْ فَٱتَّقُونِ»؛ «فَتَقَطَّعُوٓا۟ أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ زُبُرًۭا». بار دیگر به امت واحده، به همان معنایی که در بقره و جاهای دیگر آمده، اشاره میشود: همهٔ کسانی که ایمان میآورند و اهل توحیدند، به این معنا امت واحدهاند.
در بحث سورهٔ بقره هم آیههای پنجاهودو و پنجاهوسه را خواندم. مفهوم امت واحده صرفاً مفهومی مذهبی یا دینی به معنایی نیست که اکنون گاهی گفته میشود. امروز در بزرگراه، عبارتی دربارهٔ امت واحده دیدم. احتمالاً تعبیر «امت واحدهٔ اسلام» را شنیدهاید؛ گاهی منظور فقط این است که میخواهیم با هم متحد باشیم. اما امت واحده مفهومی کلی است: جمع یا جماعتی که هدف واحد دارد و حرف واحدی میزند. پیش از پیامبران نیز از مردم بهعنوان امت واحده سخن میرود؛ با یکدیگر اختلاف نداشتند. کسانی که به پیامبران ایمان میآورند، بهطور کلی باید امت واحده باشند.
اینجا خطاب به همهٔ رسولان است: «أُمَّتُكُمْ أُمَّةًۭ وَٰحِدَةًۭ». میگوید امت شما یک امت است؛ نمیگوید امتهای شما. سپس میگوید: «فَتَقَطَّعُوٓا۟ أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ زُبُرًۭا ۖ كُلُّ حِزْبٍۭ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ». بهوضوح اشاره میکند که پس از آمدن انبیا، دربارهٔ پیام آنان اختلاف پدید میآید و حزبها و فرقهها تشکیل میشوند. قرآن بارها به این نکته اشاره کرده که فرقهگرایی بهنوعی مخالف توحید و هدف انبیاست.
چند بار از من پرسیدهاند چه کنیم که فرقه تشکیل ندهیم.
فرقه، امت واحده و عقاید حق
پاسخ من این است که فرقه تشکیل ندهیم؛ کار خاصی لازم نیست بکنیم. عدهای چنین فکر میکنند: «ما شیعهایم و آنان سنی؛ پس فرقه شدهایم و دیگر چه میتوان کرد؟ آنان حرفهای بدی زدهاند و حق را نپذیرفتهاند، ما حق را پذیرفتهایم و اهل حق هستیم؛ بنابراین طبعاً فرقهای شدهایم، با این تفاوت که فرقهٔ حقه هستیم و عقاید حقه داریم.»
توضیحی که همیشه دربارهٔ امت واحده ماندن میدهم این است؛ یادم نیست در جلسات گفتهام یا نه، چون معمولاً این بحثها در حاشیهٔ جلسات پیش آمده است: همانطور که مجموعهای از اختلافهای فقهی در حوزهٔ علمیهٔ قم به تشکیل فرقه نمیانجامد، اختلافهای دیگر میان مسلمانان و ادیان مختلف هم میتواند به تشکیل فرقه نینجامد. چه اشکالی دارد که مسلمانان با یکدیگر اختلاف داشته باشند؟ همین اکنون اهل سنت با هم اختلافهایی دارند و شیعیان نیز در عقاید و شریعت خود هزاران اختلاف با یکدیگر دارند.
اینکه چه چیزی را جزئی و چه چیزی را کلی فرض کنیم، باعث تشکیل فرقه میشود. مطلبی را که به اندازهٔ توحید، اعتقاد به معاد و حیات پس از مرگ اهمیت ندارد، چنان مهم میشماریم که فکر میکنیم اگر کسی آن را نپذیرد، جهنمی است و دیگر نمیتوانیم با او به هیچ تفاهمی برسیم. اگر بپذیریم که همهٔ انبیا آمدهاند و اصل سخنشان توحید، معاد، عمل صالح و همین کلیاتِ مشترک بوده است، و اگر این مبنای اصلی دعوت آنان است، بنابراین همهٔ مردم، همهٔ پیروان انبیا، امت واحدهاند. اختلافهای دیگر در سطحی نیست که این امت را بر هم بزند؛ مانند اختلافهای میان فقها و اختلافهای جزئی در عقاید. هیچ فرقهای نیست که در درونش میان پیروان اختلاف عقیده پیدا نشده باشد.
اکنون ما مثلاً شیعهٔ اثنیعشریِ معتقد به ولایت فقیه، نمیدانم، مثلاً نوع هفتم هستیم؛ عدهای نوع ششماند و پیشتر نوع اول، دوم و سوم بوده است. نسخههای مختلفی از عقاید میآید و میپذیریم، اما برای هر یک فرقهای با اسمی عجیبوغریب تولید نمیکنیم. این تقسیمشدن: جناحی پدید میآید، بقیه را از بین میبرد و سپس خودش به دو یا سه دسته تقسیم میشود. در انتخابات سال نودودو، گروهی که بسیار حاکم شده بودند، به چند دسته تقسیم شدند و بهدلیل فرقهگرایی باختند.
امکان ماندن بر امت واحده
امکان اینکه فرقه تشکیل نشود و همهٔ پیروان انبیا امت واحده بمانند، واقعاً وجود دارد؛ وجود داشته و همین اکنون هم دارد. به همین دعوت شدهایم. هرقدر میخواهید فرقه تشکیل دهید، اما به نظر من لحن این آیات بسیار تند و تکاندهنده است: «فَتَقَطَّعُوٓا۟ أَمْرَهُم بَيْنَهُمْ زُبُرًۭا ۖ كُلُّ حِزْبٍۭ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ». احتمالاً بسیاری از فرقههای مذهبی واقعاً حقیقتی نزد خود دارند و بسیار خوشحالاند که آن حقیقت نزد آنان است؛ حتی ممکن است دیگران را به این دلیل که به آن حقیقت خیلی توجه نمیکنند، بکشند.
ما هم که مثلاً شیعه هستیم، اختلافی را با دیگران فرض میکنیم که اصل آن به نظر من حقیقی است. اگر ریشهٔ اختلاف، جانشینی پیامبر است، شیعه حرف حق را میزند؛ اما آیا لزومی دارد که فرقه تشکیل شود؟ مثلاً حضرت علی فرقه یا حزبی از طرفداران خود تشکیل داد؟ چنین حسی وجود داشت؟ فکر میکنم دعوت شدهایم که نهفقط در اسلام، بلکه در ادیان الهی فرقه درست نکنیم. به نظر من این آیات روشناند.
در نیمهٔ اول این سوره واژهٔ «انشا» تکرار میشود. اگر آماری نگاه کنیم، نسبت تکرار این واژه به حجم سوره چنان نیست که در مقایسه با سورههای دیگر بیشترین باشد و بگوییم اتفاق بسیار خاصی افتاده است. بااینحال توجه مرا جلب میکند، چون فکر میکنم نباید صرفاً با واژهها برخورد آماری کرد، آنها را شمرد و بر عددی تقسیم کرد. گاهی شیوهٔ خاصِ استفاده از واژه آن را برجسته میکند. به نظر من، در عبارتهایی مانند «ثُمَّ أَنشَأْنَٰهُ خَلْقًا ءَاخَرَ» و «فَأَنشَأْنَا لَكُم بِهِۦ جَنَّٰتٍۢ مِّن نَّخِيلٍۢ»، این تکرارها در ابتدای آیات و بخشهایی قرار گرفتهاند و همین آنها را برجسته میکند.
خلق و انشاء در سوره مؤمنون
انگار در آغاز چیزی قرار دارند و آدم آنها را حس میکند.
در مقابل، واژهٔ «خلق» در اینجا بسیار تکرار شده است؛ مثلاً در آیهای که چند بار «خَلَقْنَا» میآید، تراکم این واژه قطعاً رکوردی در قرآن است. در ادامه نیز واژهٔ خلق را میبینیم که به انشا نزدیک است. اگر این دو را کنار هم بگذاریم، مفهوم انشا و خلقت در این سوره قدری پررنگتر از اکثر سورههای قرآن است. قبلاً توجهم به آن جلب شده بود، ولی هیچ ایدهٔ خاصی نداشتم؛ چیز خاصی هم به نظرم نرسید. بااینحال به نظرم بد نیست کسانی که سوره را خواندهاند و به آن فکر میکنند، یا قبلاً فکر کردهاند، به این نکته توجه کنند.
فکر میکنم به شباهت این آیه اشاره نکردم: «وَٱلَّذِينَ يُؤْتُونَ مَآ ءَاتَوا۟ وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَٰجِعُونَ». در سورهٔ دهر آیات معروفی هست که طبق شأن نزولی، به اهل بیت، حضرت علی و فاطمه و حسنَین، مربوط است. به نظرم بد نیامد فقط شباهت این آیات را یادآوری کنم. در این لحظه آن را پیدا نمیکنم؛ یادم رفته است: «وَيُطْعِمُونَ ٱلطَّعَامَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ مِسْكِينًۭا وَيَتِيمًۭا وَأَسِيرًا»؛ «إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ ٱللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَآءًۭ وَلَا شُكُورًا»؛ «إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًۭا قَمْطَرِيرًۭا».
درحالیکه اطعام میکنند، سخنشان این است: «إِنَّا نَخَافُ مِن رَّبِّنَا يَوْمًا عَبُوسًۭا قَمْطَرِيرًۭا». این محتوا با آنچه بهطور کلی به مؤمنان نسبت داده شده، شباهت دارد: «وَٱلَّذِينَ يُؤْتُونَ مَآ ءَاتَوا۟ وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَٰجِعُونَ». آن آیات بسیار جالباند و با این آیه مناسبت دارند.
از نظر ساختار، این سوره به سورهٔ حج شباهت دارد.
ساختار سوره و شباهت به حج
در حج نیز، چنانکه بحث کردیم، از تصاویر کلی، بهاصطلاح در لانگشات، آغاز میشد، مسئلهٔ حج مطرح میشد و سپس به بخش پایانیِ معاصر میرسید. بسیاری از سورهها چنین ساختاری دارند: از مفاهیم کلی و داستانهای تاریخی آغاز میکنیم، اما اغلب به جایی میرسیم که خطاب به خود پیامبر است و دربارهٔ مشرکان زمان او سخن میرود. پایان سورهٔ حج چنین فرمی داشت؛ اینجا نیز همان حالت را میبینیم.
از نظر محتوا هم به سورهٔ حجر شباهت دارد. آنجا بسیار تأکید میشد که میان کسانی که ایمان نمیآورند و سنگ، نوعی شباهت و مناسبت وجود دارد. اینجا آنان در مرحلهٔ گل و خاک و جسمانیت ماندهاند. این محتوا در قرآن تکرار شده است: منشأ شرک و کفرِ کسانی که در برابر پیامبران ایمان نمیآورند، این است که در مراحل نازل حیات دنیوی گیر افتادهاند. پیامبران بسیار روشن سخن میگویند و استدلال میکنند، اما سخنشان به قلب آنان نمینشیند؛ در آن مراحل ماندهاند و چیزی نمیفهمند.
به نظر من، پس از بررسی محتوای همهٔ سورهها و پیدا کردن ایدههایی دربارهٔ محتوای مرکزی آنها، فعالیت تازه و ثانویهای میتوان داشت: سورههایی را که به نظرمان بسیار به هم نزدیکاند، کنار هم مطالعه کنیم تا محتوایشان را با ظرافت بیشتری دریابیم. برای نمونه، کسی میتواند مؤمنون و حجر را از نظر ساختار و محتوا مقایسه کند و تفاوتهایشان را ببیند؛ البته این دو سوره تفاوتهای زیادی دارند. میتوان مجموعههایی از سورههای دارای محتوای مشابه تشکیل داد و آنها را کنار هم گذاشت.
بعضی سورههای دارای محتوای مشابه، اتفاقاً حروف مقطعهٔ مشابه هم دارند. فکر میکنم نظر معیار مفسران این است که «حوامیم سبع»، یعنی سورههایی که با «حامیم» آغاز میشوند، از نظر محتوا به هم شباهت دارند. محتوای بسیاری از سورهها نیز بر توحید یا نبوت متمرکز است.
تکرار آیات خشیت و ایمان
پس از یک دور مطالعه و تقسیمبندی محتوایی و یافتن شباهتها، اگر سورههای شبیه را دوباره کنار هم بخوانیم، قطعاً چیزهای تازهای به دست میآوریم.
ما فعلاً در همان مرحلهٔ نخست به جایی نرسیدهایم که بخواهیم به آن ظرافتها فکر کنیم و تفاوت محتوای سورههای مشابه را درآوریم. دربارهٔ فرم این سوره، فکر میکنم نکته این است: وقتی دوباره آیاتی با این عبارتها میآید، «رَبِّهِم مُّشْفِقُونَ» و «وَٱلَّذِينَ هُم بِـَٔايَٰتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ»، گویی به وزن، آهنگ و محتوای آغاز سوره بازمیگردیم. حسی داریم که در یک دایره به جای خود برگشتهایم؛ حتی بهدلیل همین بازگشت، حسی از پایان پدید میآید.
در هر اثر هنری، وقتی به چیزی برمیگردیم که در ابتدا دیدهایم، دستکم احساس میکنیم فصلی پایان یافته است؛ نه اینکه همهچیز تمام شده باشد. بارها در بحث سورهها کوشیدهام این نقشِ تکرار را نشان دهم. مثلاً در همین سوره «قَدْ» و «لَقَدْ» تکرار میشوند؛ عبارتی در آغاز میآید و دوباره آن را میبینیم. یا عبارتی از آیهٔ نخست سورهٔ نور، در میانهٔ آن تکرار میشود و حس میکنیم انگار سوره دستکم اینجا به دو قسمت تقسیم شده است. بازگشت به آغاز این حس را بسیار قویتر میکند: انگار فصلی بسته و تمام شده است.
اینجا هم این حالت بسیار شدید است. به یک اعتبار، میتوان واقعاً سوره را به دو نیمه تقسیم کرد؛ اگر بگوییم از نظر حجم هم تقریباً دو نیمهاند، درست است. در نیمهٔ نخست مقدمهٔ کلی بیان میشود و تاریخ انبیا مرور میشود؛ از جایی به بعد، بحث کاملاً معاصر میشود. این بحث با آن مرور تاریخی بسیار فرق دارد. تاریخ مرور شده تا مراحل مختلفش و تفاوتها را تا حدی احساس کنیم، اما از دور و بهصورت کلی به آن پرداخته شده است. شاید تأکید بیشتر بر نوع واکنش اقوام باشد. برخلاف بسیاری از سورهها، اینجا بر دعوت انبیا تأکید نمیشود.
دعوت انبیا به توحید
مثلاً در سورهٔ هود و بسیاری از سورههای دیگر، انبیا سخنان زیبایی میگویند که آدم را تحت تأثیر قرار میدهد. دعوت به توحید، استدلالها، معجزاتی را که برای نبوت خود آوردهاند و سخنان بسیار نغز دربارهٔ آخرت میشنویم. این سوره تقریباً چنین چیزی ندارد؛ فقط تیتروار گفته میشود که به توحید دعوت کردند. حتی دربارهٔ قوم پس از نوح، فقط میشنویم که رسولی آمد و دعوت کرد؛ نام او را اینجا نمیشنویم. بلافاصله «قَالَ ٱلْمَلَأُ» میآید. نشنیدهایم که آن پیامبر از قیامت سخنی گفته باشد؛ از اعتراض آنان میفهمیم که مثلاً دربارهٔ قیامت بحث شده است.
دو نکتهٔ بسیار اساسی وجود دارد. نخست اینکه کمبودِ بخش اول، که تاریخ انبیا را مرور میکند، در بخش دوم جبران میشود. اینجا علاوه بر سخنان مخالفان، غلبه با سخن خداوند و دعوت به توحید و معاد است؛ چیزی که در نیمهٔ اول نیست. بحث معاصر است: خطاب به پیامبر، کسانی که در عذاباند، کسانی که در تصویر قیامت کارشان تمام شده و کسانی که میمیرند. گویی خداوند در همین زمان حضور دارد؛ این حالت در مرور داستان انبیا نیست. شرح پیام توحید و قیامت، برخلاف بسیاری جاها، در آن مرور حذف شده و اینجا تکمیل میشود.
دربارهٔ آیات آغاز سوره گفته بودم که وقتی آنها را میخوانم، حسی از ناتمامبودن ندارم. به نظر من، این بخش میتواند چیزی در جزء سیام باشد. قطعاً در این نظر من اشتباهی هست؛ میگویم من نمیفهمم. ممکن است کسی نکتهای ظریف دریابد، واژه یا عبارتی را ببیند که ادامه میطلبد و به دلیلی نمیشد سوره همینجا تمام شود. گاهی میپرسم: «اگر سوره اینجا تمام میشد، چه مشکلی داشت؟» سپس میگفتند مشکلش چیست؛ اما در این یک مورد میپرسم که اگر این سوره اینجا تمام میشد، مشکل چه بود؟
من مشکل را نمیفهمم، ولی حتماً مشکلی وجود دارد و کسی میتواند توجیه خوبی بیاورد.
نقص ظاهری در پایان قطعه
اما آیاتِ این بخشِ میانه، هم از نظر محتوا حس ناتمامبودن دارند و هم از نظر فرم. با اینکه در میانهٔ سوره به آغاز بازمیگردیم، میتوانم بهراحتی بگویم سوره نمیتوانست اینجا تمام شود. از نظر محتوا نقصی هست: دربارهٔ خود توحید و معاد، آنگونه که رسم قرآن است و پس از بیان دعوت انبیا آیاتی دربارهٔ آنها میآید، سخنی نیست.
از نظر فرم نیز، فکر میکنم به نکتهای اشاره کردهام: حالت معاصری که بعد میآید، یکیدو آیه پیش از آغاز این آیات پیدا شده است. پس باید منتظر ادامهٔ آن باشیم. پس از سخن از امت واحده و «وَأَنَا۠ رَبُّكُمْ فَٱتَّقُونِ»، میگوید: «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ». خطاب به سمت پیامبر برمیگردد. سپس عبارتهایی میآید و به شکلی پیچیده همان بازگشت به آغاز رخ میدهد؛ به «نُسَارِعُ لَهُمْ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ» پاسخ داده میشود و تقابل با عمل صالحی که پیشتر مطرح شده بود، تکمیل میشود. انتظار داریم ادامهٔ «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ» را بشنویم. پس از آن «أَيَحْسَبُونَ» آمده و چیزی ناتمام مانده است. این بخش پایانی مانند جمله یا عبارتی معترضه در سوره است؛ از نظر محتوا و فرم احساس میکنیم هنوز باید چیزی بشنویم.
به نظر من، با «وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ» در آیهٔ شصتودو، پرانتز بسته میشود و ادامهٔ «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ» میآید. پیش از پرانتز، «نُسَارِعُ لَهُمْ فِى ٱلْخَيْرَٰتِ» و «بَل لَّا يَشْعُرُونَ» آمده بود؛ آیهٔ بعد نیز با «بَلْ» آغاز میشود: «بَلْ قُلُوبُهُمْ فِى غَمْرَةٍۢ مِّنْ هَٰذَا». در «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ» توضیحی نداده بود؛ گفته بود «حَتَّىٰ حِينٍ»، اما تا کی؟ تأکید من بر همین «حَتَّىٰ حِينٍ» است که اساس ادامهٔ سوره را میسازد. این خطاب معاصر، به پیامبر دربارهٔ مشرکان زمان خودش است.
سپس میگوید: «حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِم بِٱلْعَذَابِ» و دو صفحه بعد: «حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَهُمُ ٱلْمَوْتُ». این دو «حَتَّىٰ» در پاسخ به همان «حَتَّىٰ حِينٍ» هستند و بحث قسمت دوم سوره را به دو قسمت تقسیم میکنند.
ضربآهنگ اولیه و الفاظ مشترک
هجرت و مرحله دوم تاریخ
اتصال پایان این بخش به آن بخش بسیار پیچیده است؛ پیوندهای لفظی بسیاری وجود دارد، از جمله ارتباط «نُسَارِعُ» با «يُسَٰرِعُونَ».
گویی دو قطعه که کنار هم قرار گرفتهاند، به ایجاد الفاظ مشترک و پیوندهای بسیار نیاز داشتهاند. شاید واقعاً بهدلیل ضربآهنگ نخستین، که بسیار قوی است و حس پایان میدهد، چیزهای زیادی از آن فصل به این فصل پل زده شده است. چند مورد را گفتم، اما امروز هم که نگاه میکردم، میدیدم میتوان این قسمتها را به قسمتهای پیشین ربط داد. هم «بَلْ قُلُوبُهُمْ فِى غَمْرَةٍۢ مِّنْ هَٰذَا» ادامهٔ «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ» است و هم در «حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِم» بسیار مهم است که این «حَتَّىٰ» را همان «حَتَّىٰ حِينٍ» بدانیم.
پیامبر، پیامبری تازه برای قومی است که انکارش میکنند. در تاریخ انبیا دو صورت دیدهایم، اگر نگوییم سه صورت. در موارد نابودی اقوام، گاهی نابودی بسیار است؛ در داستان نوح آبی میآید و سیل همه را میبرد. گاهی نیز همان قریهها نابود میشوند. صورت دیگری هم هست که گویی چنین عذابهایی برای قومِ دعوتشده وجود ندارد؛ البته چون ایمان آوردهاند.
اکنون، هنگام نزول این سوره، در مکهایم؛ هنوز جامعهٔ دینی تشکیل نشده و معلوم نیست این دعوت از کدام نوع است. نمیخواهم خیلی اصرار کنم که خدا میداند چه پیش میآید و پیامبر هم میداند؛ اما در قرآن این امکان و انذار وجود دارد که ممکن است شما هم مانند آن اقوام نابود شوید. هرچند میدانیم بعداً صاعقهای نیامد و زلزلهای نشد؛ اینان با جنگ نابود شدند.
در بحث سورهٔ انفال بسیار تأکید کردم که یکی از مفاهیم مرکزی آن، این تحول است: انگار از زمان پیامبر خاتم، روال کارها دنیاییتر و طبیعیتر میشود. شاید دلیل آن به یک معنا روشن باشد. فرض کنید روندی از سلسلهٔ انبیا آغاز شده تا مثلاً به خلقت شخصیتی چون حضرت مسیح و نزول کتابی مانند قرآن برسد. در این فاصله تصفیههایی انجام شده؛ عدهای که مناسب نبودند و ممکن بود انحراف ایجاد کنند، حذف شدهاند. روند همینگونه پیش رفته تا ارسال انبیا به نهایت خود رسیده است. از پیامبر خاتم به بعد، دیگر آن حالت نیست که خدا کسی را بفرستد، تهدید کند و اگر نپذیرفتند، عذاب نازل کند. گویی وارد دنیایی تازه شدهایم.
مسیحیان تاریخ را به پیش از میلاد مسیح و پس از میلاد مسیح تقسیم میکنند. به نظر من بسیار بسیار جالب است که این تقسیمبندی بسیار درست است؛ آنجا واقعاً میلاد مسیح اهمیت دارد. دربارهٔ پیامبر، میلاد او مهم نیست؛ حتی بعثتش هم مهم نیست، هجرتش مهم است.
خطاهای قوم و عذاب محتمل
با ایجاد جامعهٔ دینی تازه در مدینه، انگار وارد مرحلهٔ دوم تاریخ و آخرالزمان شدهایم. اسلام به معنای دین آخر، بهنوعی در مدینه است. در مکه هنوز حس میکنم ابهامی هست که این چه نوع دعوتی است. گویی کاملاً این تهدید وجود دارد که ممکن است در مکه عذاب نازل شود و همهٔ این آدمها نابود شوند. پیش از آمدن به مدینه، دربارهٔ سرنوشت این اقوام تعلیقی وجود دارد.
پاسخ آن «حَتَّىٰ» دو «حَتَّىٰ» است. نخستین آنها به همان تهدید مربوط میشود: ممکن است مترفان این قوم نیز مانند اقوام پیشین عذاب شوند. میگوید: «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ»؛ سپس «حَتَّىٰٓ إِذَآ أَخَذْنَا مُتْرَفِيهِم بِٱلْعَذَابِ إِذَا هُمْ يَجْـَٔرُونَ». این بهصورت کلی گفته میشود؛ میتوان چنین فهمید که اگر این اتفاق بیفتد، آنان چنین میکنند و فریاد میزنند. بعد میگوید: «لَا تَجْـَٔرُوا۟» و «إِنَّكُم مِّنَّا لَا تُنصَرُونَ»؛ سپس «كَانَتْ ءَايَٰتِى تُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ».
همانطور که انتظار داریم، در دعوت پیامبر تأکید بر قرآن است. دربارهٔ دیگران گفته میشد معجزه میدیدند، ایمان نمیآوردند و سپس عذاب میشدند. معجزهای که پیامبر آورده و اینان را سزاوار عذاب میکند، همین «تُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ» است. این غیر از آن است که بگوییم «آیات را به شما نشان دادیم». معجزهٔ پیامبر تلاوت همین آیات است. سخن از «تَنكِصُونَ»، «مُسْتَكْبِرِينَ» و «تَهْجُرُونَ» میرود؛ توطئه هم میکردید.
این اشاره به کسانی است که بعضی از آنان میرفتند و قرآن بر آنها اثر میگذاشت، اما بعد شبانه مینشستند و فکر میکردند فردا چه کنند: به جایی که قرآن خوانده میشود بروند، حرفهایی بزنند و شلوغ کنند تا قرآن اثر نگذارد. چند بار در قرآن به همین توطئه اشاره میشود. فضای آیات کاملاً این است که آنان سزاوار عذاباند؛ کارشان چنان است که به انکار اقوام پیشین شباهت دارد و میتواند عذاب نازل شود.
سوره دو فصل شده و اکنون در فصل دومیم. این فصل با دو «حَتَّىٰ» دو بخش دارد. بخش نخست، پیش از «حَتَّىٰ» دوم، با این خطاب به پیامبر پایان مییابد: «قُل رَّبِّ إِمَّا تُرِيَنِّى مَا يُوعَدُونَ»؛ اگر آنچه را به آنان وعده میدهی به من نشان دادی، یعنی عذاب نازل شد، «رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِى فِى ٱلْقَوْمِ ٱلظَّٰلِمِينَ»؛ مرا جزو این قومِ ظالم حساب نکن. به پیامبر گفته میشود به خدا پناه ببرد تا اگر عذابی نازل شد، او نیز جزو گرفتارشدگان نباشد.
تأکید من این است که فضای این بخش، تهدید نزول عذاب است؛ این تهدید وجود دارد و وجود داشته است. نازلنشدن عذاب به معنای نبودن امکان آن نیست. اصلاً نمیدانم چگونه باید بحث کنم و بگویم امکان داشته یا احتمال داشته؛ بههرحال تهدید هست، تا حدی که به خود پیامبر آموزش داده میشود ممکن است این اتفاق بیفتد. صرفاً تهدیدی برای دیگرانی که نمیدانند نیست. میگوید ما قادریم آنچه را به آنان وعده داده شده، عملی کنیم.
این قطعه پیامبر را به پناهبردن به خدا از شیطان و از اینکه مبادا عذاب دامنگیر خودش شود، دعوت میکند و دستور میدهد چگونه رفتار کند: «ٱدْفَعْ بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ ٱلسَّيِّئَةَ ۚ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ». بدیهایی را که میبینی، با نیکی پاسخ بده. گویی این راهکاری است که اگر خدایناکرده عذابی نازل شد، مصون بمانی.
از این لحن قرآن تعجب نکنید. ما معمولاً از پایین به بالا به انبیا نگاه میکنیم؛ خدا از بالا به پایین به آنان نگاه میکند. مثلاً پیامبر را به زدن رگ گردنش تهدید میکند. ممکن است او هم عذاب شود؛ موضوع شوخیبردار نیست. پیامبر در حال حیات است، شیاطین هم هستند و گاهی عتابهایی میآید که نزدیک بود کمی به سمتی متمایل شوی.
تمرد یونس و تفاوت قوم پیامبر
نهفقط قوم، بلکه خود پیامبران نیز در زمان رسالتشان تهدیدهایی دارند و باید بترسند که مبادا کار بدی کنند. نمونهای در قرآن، حالت شبیه تمرد در یونس است که خدا بهنوعی عذابش میکند؛ سپس توبه میکند و بازمیگردد. این حالتها وجود دارد. بنابراین این قطعه که با نخستین «حَتَّىٰ» آغاز میشود، دربارهٔ احتمال آمدن همان بلایی بر قوم پیامبر است که بر اقوام دیگر آمده بود.
فرقِ ماجرا این است که اینجا خداوند سخن میگوید و در این بخش آیات توحید وجود دارد؛ در بخش دوم آیات قیامت میآید. دعوت اصلی انبیا به این مفاهیم، همراه با توضیح و استدلال دربارهٔ آنها، باید در سوره بیاید و در همین دو بخش آمده است: در بخش نخست توحید و در بخش دوم قیامت.
بخش دوم این است که اگر آن اتفاق نیفتاد، مرگ لحظهای است که همهٔ آن اتفاقها برایشان میافتد. فکر میکنم قبلاً دربارهٔ این موضوع صحبت کردهام؛ مناسبتش را به یاد ندارم. مردن هرکس دقیقاً مانند همان لحظه است و فرقی ندارد. کسانی که عذاب آشکارشده در قوم خود را میدیدند، لحظهای پیش از مرگ با باریدن آتش، آمدن مواد مذاب یا بادی عجیب روبهرو بودند که همهچیز را میسوزاند. چندان فکر نکنید صحنهٔ مردن آدمها از نظر محتوا با این لحظات فرق دارد؛ منتها دیگران آن را نمیبینند.
گویی چشم آدمها باز میشود و چیزی شبیه حالت عذاب پیش میآید. سکرات مرگ چندان تفاوتی ندارد؛ منتها اینها مشاهدات شخصی و درونیاند. همانطور که اقوام در لحظهٔ نزول عذاب، وقتی کار تمام شده بود، به آگاهیهایی میرسیدند، آدمها نیز در لحظهٔ مرگ درمییابند اشتباه کردهاند، خدا وجود داشته، شرک غلط و توحید درست بوده است. دربارهٔ فرقهای که در آن بودهاند نیز، از جمله درمییابند که زیادی بر نکتهای درست تأکید کردهاند و نباید آن فرقه را تشکیل میدادند.
تفاوت لحظهٔ مرگ با لحظهٔ عذاب، بهنوعی تفاوت ظاهر و باطن است؛ چشم دیگران بر آن مشاهدهٔ شخصی باز نمیشود. این دو «حَتَّىٰ» در «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ» میتواند چنین معنا دهد: قومت را رها کن تا آن لحظه که عذاب بر همهٔ آنان نازل میشود، یا تا لحظهای که تکتک میمیرند.
دلبستگی به دنیا و روح لاغر
بگذار در گمراهیهای خود سرگرم باشند. لحظهٔ مرگ قطعی است و همهٔ آنان در آن لحظه با همان اتفاقها روبهرو میشوند؛ سکرات مرگ بهنوعی حالت عذاب دارد.
کسانی بسیار به دنیا دلبستهاند؛ از بس خوردهاند، روحشان بهاندازهٔ یک بند انگشت باقی مانده و جسمشان بهاندازهٔ کوه شده است. چون در ماه رمضانیم، بر این مسئله تأکید میکنم: کمخوردن و خوردن با قاعدهای مشخص. تقابل خوردن و عمل صالح که گفته شد، از این نظر است که کمتر یا بهتر بخورید تا عمل صالح بیشتری انجام دهید. با این همه، به رسولان گفته شده است «كُلُوا۟ مِنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ»؛ خوردن فینفسه اشکال ندارد، اما زیادخوردن قطعاً خوب نیست. کسانی که به دنیا، مال و بنین و جسم خود وابستهاند، مرگ برایشان عذابی دردناک است.
دربارهٔ حضرت عیسی، برعکس، انگار اصلاً مرگی وجود ندارد؛ گویی گفته میشود «بیا بالا»، با جسم یا بدون جسم. نمیخواهم وارد این بحث شوم.
داستانی هست دربارهٔ اینکه عطار چگونه به عرفان گرایش پیدا کرد. او بسیار به دنیا وابسته بود. روزی درویشی پیر نزدش آمد و گفت: «تعجب میکنم با این علاقهای که به دنیا داری، چگونه میخواهی بمیری؟» عطار پرسید: «تو چگونه میخواهی بمیری؟» گفت: «من خیلی راحت.» رفت و دراز کشید و مرد؛ به همین سادگی. عطار بسیار منقلب شد. انگار روح آن مرد آنقدر از دنیا جدا شده بود که بهنوعی میتوانست به اختیار خود از آن جدا شود.
حدس دیگری هم میتوان زد: شاید پیرمرد علائم مرگش را درک کرده بود و با خود گفته بود: «اشکالی ندارد؛ لااقل یک نفر را هدایت کنیم تا به دنیا وابسته نباشد.» بههرحال مردن برای چنین آدمهایی راحت است؛ در حد سرگذاشتن و خوابیدن، چیزی بسیار ساده. در مقابل، برای دیگران گویی همان عذاب غرقشدن در مواد مذاب، یا شاید حتی بدتر، پیش میآید. این دو بخش فصل، این دو حالت را جدا میکنند: یا عذاب نازل میشود، یا به آن حالت میرسند.
در بخش مربوط به نزول عذاب، عبارتی که خواندیم به «سَٰمِرًۭا تَهْجُرُونَ» میرسید. دعوت انبیا در این دو بحث، به یک معنا بیشتر از زبان خود خداوند بیان میشود. در جاهای بسیاری، محاجه دربارهٔ توحید و رفتار مردم را از زبان پیامبر میشنویم؛ اینجا آن را از زبان خداوند و خطاب به پیامبر میشنویم. با پایان «سَٰمِرًۭا تَهْجُرُونَ»، قطعهای تازه آغاز میشود: «أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا۟ ٱلْقَوْلَ». آیا در این قول و کلام، که اشاره به قرآن یا بههرحال سخن خداوند است، تدبر نمیکنند؟ سپس «أَمْ جَآءَهُم مَّا لَمْ يَأْتِ ءَابَآءَهُمُ ٱلْأَوَّلِينَ»؛ آیا چیزی برایشان آمده که برای پدران نخستینشان نیامده است؟
پس از آن چهار بار «أَمْ» تکرار میشود. این مجموعه سخن خداوند خطاب به پیامبر است. خطاب از «وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ» کاملاً روشن میشود. «واو» آن هم مهم است؛ انگار این قسمت دقیقاً ادامهٔ قسمت بالاست. اصرار دارم عبارتهای پیشین را نیز خطاب به پیامبر بشنوید.
دعوت از زبان خداوند
هرچند در معنا تفاوتی نمیکند؛ شاید هم از جهتی تفاوت کند، چون برای من تفاوت دارد و به همین دلیل این را میگویم. نکتهای که میخواهم بیان کنم شاید تفاوت ایجاد کند؛ تا پیش از آمدن، در گفتن یا نگفتن آن تردید داشتم، اما به نظرم آمد بد نیست اشاره کنم.
اینگونه ختم میشود: «وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَىٰ صِرَٰطٍۢ مُّسْتَقِيمٍۢ» و «وَإِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱلْءَاخِرَةِ عَنِ ٱلصِّرَٰطِ لَنَٰكِبُونَ»؛ سپس آغاز «وَلَوْ رَحِمْنَٰهُمْ» میآید. آن چهار «أَمْ» سخن خداوند خطاب به پیامبر است؛ شاید برای اینکه آنان هم بشنوند. چرا حرف حق را نمیپذیرند، در حالی که تو آنان را به راه مستقیم دعوت میکنی؟ آنان که به آخرت ایمان ندارند، از راه منحرف میشوند.
افلا یتدبرون و به جنه
«أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا۟ ٱلْقَوْلَ»؛ آیا در کلام حق تدبر نمیکنند؟ «أَمْ جَآءَهُم مَّا لَمْ يَأْتِ ءَابَآءَهُمُ ٱلْأَوَّلِينَ»؛ آیا چیزی آمده که برای پدران پیشینشان نیامده است؟ «أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا۟ رَسُولَهُمْ»؛ آیا پیامبرشان را نمیشناسند و نسبت به او بیگانهاند؟ روشن است که این پرسشها حالت انکاری دارند؛ اینطور نیست و پاسخشان منفی است. پیامبرشان را میشناسند؛ او از آسمان یا جای دیگری نیامده بود، همانجا زندگی میکرد.
«أَمْ يَقُولُونَ بِهِۦ جِنَّةٌۢ»؛ آیا میگویند دچار جنون شده است؟ «بَلْ جَآءَهُم بِٱلْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كَٰرِهُونَ»؛ او حق را آورده، اما بیشترشان حق را خوش ندارند. در میان این عبارتها جملهای معترضه هست که اگر حق از خواهشهای آنان پیروی کند، آسمان و زمین به فساد کشیده میشود. دوباره میگوید: «أَمْ تَسْـَٔلُهُمْ خَرْجًۭا فَخَرَاجُ رَبِّكَ خَيْرٌۭ ۖ وَهُوَ خَيْرُ ٱلرَّٰزِقِينَ». آیا خرج یا مزد خاصی از آنان خواستهای؟ مزد پروردگارت بهتر است و او بهترین روزیدهندگان است. از اینجا میتوانم استدلال کنم: «أَمْ» چهارم روشن است که خطاب به پیامبر است؛ پس آن چهار عبارت قبلی را هم باید با همین حالت بخوانیم.
این «أَمْ»ها چه میکنند؟ چه چیزی در این آیات مورد تأکید است و چرا میآیند؟ رسولشان را نمیشناسند؟ چرا، میشناسند. دیوانه است؟ نه، دیوانه نیست. مزد خواسته؟ مزد نخواسته است. به نظر میآید شاید این آیاتِ خطاب به پیامبر، چندان حالت محاجه نداشته باشند. البته قطعاً بیشتر مفسران آنها را محاجه میدانند: این آیات را به مردم برسان تا فکر کنند پیامبر را میشناختند، پیامش پیشتر به پدرانشان داده شده و از آنان مزدی نمیخواهد. بدینسان زمینهای فراهم شود که دربارهٔ پیامبر احساس کنند: «آدم خوبی بود و همه میشناختیمش؛ کاملاً عاقل است، مزدی هم نمیخواهد و سخنش حق است که پیشتر شنیده بودیم؛ پس به او ایمان بیاوریم.» معمولاً چنین گفته میشود.
نکتهٔ من این است که آیاتی در قرآن صریحاً، و در جاهای بسیاری تلویحاً، اشاره میکنند که یکی از دلایل نزول قرآن، رابطهای میان قرآن و خود پیامبر است.
احوال شخصی پیامبر در قرآن
همانطور که گاهی دربارهٔ احوال شخصی او سخن گفته میشود، شناخت بیشتر و نزدیکشدن ما به این رسول نیز مهم است؛ بهخصوص که رسول خاتم است و مقام و موقعیت معنوی ویژهای دارد. انبیای گذشته نیز به ما معرفی شدهاند.
مثلاً در سورهٔ هود، آیهٔ صدوبیست، گفته میشود قصههای انبیا را برای تو میخوانیم؛ «لِنُثَبِّتَ بِهِۦ فُؤَادَكَ». اگر بپرسیم داستانهای انبیا چرا در قرآناند، معمولاً میگوییم تا مردم با خواندن قرآن، انبیا و سلسلهٔ آنان را بشناسند. به این فکر نمیکنیم که خود پیامبر، جدا از مردم، منظور است. مقصودم این نیست که این آیات برای بهکمالرساندن یا تکمیل معنویت اوست؛ بلکه به دلیلی مانند همین تثبیت دل. پیامبر در کوران مشکلات است و، چنانکه این آیات میگویند، نخستین کارکردشان تثبیت اوست؛ بعد گفته میشود مؤمنان هم پند بگیرند.
در سورهٔ فرقان میپرسند چرا قرآن یکباره نازل نمیشود. پاسخ میآید: «كَذَٰلِكَ لِنُثَبِّتَ بِهِۦ فُؤَادَكَ». از جهتی پاسخ بسیار خوبی است. اگر قرآن برای مردم آینده و بشریت بود، شاید یکباره نازلشدنش تفاوتی نمیکرد. پیامبر مأموریتی بیستوسهساله و بسیار دشوار دارد و نزول تدریجی آیات او را تثبیت میکند. استبعاد نکنید؛ فکر نکنید پیامبران مانند رباتاند و آزار نمیبینند؛ بسیار آزار میبینند.
با تصوری که از شخصیت حضرت موسی و حضرت رسول دارید، احتمالاً کدام بیشتر آزار میدیده است؟ موسی را آدمی جنگجو و قدرتمند میبینیم و فکر میکنیم تحملش بسیار بالاست. بااینحال در قرآن به قوم خود میگوید: «يَٰقَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِى»؛ چرا آزارم میدهید، در حالی که «تَّعْلَمُونَ أَنِّى رَسُولُ ٱللَّهِ»؛ میدانید فرستادهٔ خدا هستم؟ آنان آزار میدیدند؛ قومشان بر سرشان بلا میآورد و به حرفشان گوش نمیکرد.
بارها در قرآن میبینیم پیامبر از طعنهها و رفتار بد کسانی که بسیار دوستشان دارد آزار میبیند؛ به او توهین میکنند. بیش از همه، حق را نمیپذیرند و او نگرانشان است؛ بهشدت در فشار است.
دلداری پیامبر در برابر تهمت
وقتی این آیات را میخوانم، بیشتر حسم این است که، با حفظ کارکرد استدلالی سخن، خود پیامبر شخصاً اولویت دارد، بیش از اینکه دیگران بشنوند و تحت تأثیر قرار بگیرند.
برای شبیهسازی این درد دل، فکر میکنم پیامبر مینشیند و با خود میگوید: «اینها چگونه چنین حرفی میزنند؟ چرا میگویند مجنونم؟ حرفها، رفتار و کارم عاقلانه است. چرا چنان برخورد میکنند که انگار آدمی بیگانهام؟» تا همیندیروز، چنانکه در داستان معروف نصب حجرالاسود دیده میشود، او امین مردم مکه بود؛ همه احترامش میکردند و به پاکیاش اعتقاد داشتند. در این بازسازی میپرسد: «چرا ناگهان از آغاز دعوت، چنان با من برخورد میکنند که انگار بیگانهام؟» وقتی میخوانم، احساس میکنم این پرسشها بیشتر دلداریاند؛ گویی خداوند درد دل پیامبر را دوباره تکرار میکند و این بر پیامبر تأثیری اساسی میگذارد.
گویی پیامبر آنچه را در دل خود دارد از خداوند میشنود: مگر حرف عجیبی میزنم که پیشتر گفته نشده است؟ آنان خودشان این حرفها را شنیدهاند، میدانند و دربارهٔ توحید سخن میگویند. در آیات بعد نیز پرسیده میشود چه کسی اینها را خلق کرده است و پاسخشان «الله» است. این قومی است که ابراهیم و اسماعیل آن را بنیان گذاشتهاند؛ بنیادهای اعتقاد توحیدی در میانشان بوده و تأکید میشود که به بسیاری از امور توحیدی اعتقاد دارند، دستکم در حد کلام و پاسخ به پرسش.
مثلاً اگر از شیعیان و اهل سنت بپرسید فرقهگرایی را بد میدانند، همه میگویند بله، اما باز دنبال فرقهگرایی میروند. اینجا نیز چنین است. آنان توحید را میپذیرند و سه پرسش از آنان میشود. پرسش سوم بسیار سخت است: «قُلْ مَنۢ بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍۢ وَهُوَ يُجِيرُ وَلَا يُجَارُ عَلَيْهِ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ». ما خودمان هم در پاسخدادن «الله» شک داریم؛ دربارهٔ پاسخ آنان میگوید: «سَيَقُولُونَ لِلَّهِ». چنین باورهایی در اعتقادات رسمی و کتابهایشان هست؛ از توحید چیزهایی شنیدهاند، میدانند و میپذیرند. میگویند بتها را هم نزد الله شفیع قرار میدهیم. اساس اعتقاد توحیدی بوده که آلوده شده است. بنابراین به بعضی چیزها که باید ایمان داشته باشند، واقعاً ایمان ندارند؛ در حد حرف پاسخ میدهند، اما اگر واقعاً ایمان داشتند، شرک را کنار میگذاشتند.
درد پیامبر و غصه هدایت
وقتی اینها را میخوانم، حسم این است که، در عین پاسخدادن به قوم، بیشتر دردهای پیامبر از برخورد بد قومش مطرح است. انگار در درجهٔ نخست بر خود پیامبر اثر عاطفی میگذارد؛ اگر این را درک کنیم، بر ما نیز اثر عاطفی دارد. با این نگاه، آیات بسیار تأثیرگذارند: پیامبری را میبینیم که این تهمتها به او زده شده و خدا با کلامی که نازل میشود دلداریاش میدهد؛ گویی بر زخمهایش مرهم میگذارد. این تعبیر برایم دلچسبتر است تا اینکه آیات را صرفاً محاجه با قوم بدانم.
عذاب و حالت یأس منکران
بعداً پاسخ آنان به همان «أَمْ» نخست میآید: «أَمْ جَآءَهُم مَّا لَمْ يَأْتِ ءَابَآءَهُمُ ٱلْأَوَّلِينَ». در جلسهٔ قبل هم اشاره کردم که میگویند: «لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَءَابَآؤُنَا هَٰذَا مِن قَبْلُ إِنْ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ». اعتراف دارند قیامت پیشتر به پدرانشان هم وعده داده شده است؛ پس خبر، تازه نیست. به نظرم سخن نقلشده از آنان کمی حالت فکاهی هم دارد.
پس در بخش نخست، احتمال نزول عذاب بر این قوم مطرح میشود. از «فَذَرْهُمْ فِى غَمْرَتِهِمْ حَتَّىٰ حِينٍ»، سخن خداوند کمکم حالت خطاب به پیامبر مییابد و ادامه پیدا میکند. این هم بهنوعی تثبیت پیامبر است: «وَإِنَّ ٱلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِٱلْءَاخِرَةِ عَنِ ٱلصِّرَٰطِ لَنَٰكِبُونَ». در او تثبیت میکند که تو آنان را به راه مستقیم هدایت میکنی، اما بهدلیل ایماننداشتن به آخرت و اشتغال به دنیا، هدایتپذیر نیستند و از راه منحرف میشوند.
سپس میگوید: «وَلَقَدْ أَخَذْنَٰهُم بِٱلْعَذَابِ فَمَا ٱسْتَكَانُوا۟ لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ» و «حَتَّىٰٓ إِذَا فَتَحْنَا عَلَيْهِم بَابًۭا ذَا عَذَابٍۢ شَدِيدٍ إِذَا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ». نمیخواهم وارد جزئیات شوم؛ به نظر من این آیات بیشتر موقعیت را فراهم میکنند تا حس ما بهسوی بخش دوم برود. عذابهای پیشین اثری نداشتهاند؛ سختیهایی میآوردیم و بهمحض برداشتن آنها، دوباره گمراه میشدند.
عذاب شدید نیز آنان را به یأس و ناامیدی میرساند. این عذابها هدایتکننده نبودهاند. پیامبر در قرآن عتاب میشود که بیش از اندازه به فکر هدایت این آدمهاست. آنان هدایتشدنی نیستند و غصهخوردن هم حدی دارد. صریحاً به او گفته میشود اینقدر غصه نخور؛ از شدت غصه برای آنان نزدیک است بمیری. این آیات میگویند عذابها هدایتکننده نیستند، فقط نابودکنندهاند. بنابراین وعدهٔ احتمال نزول عذاب که به آنان داده شده، به معنای رخدادن اتفاقی خوب نیست. اگر چنین عذابی بیاید، همه مانند اقوام گذشته نابود میشوند.
پس از این توصیف احتمال نزول عذاب و بیفایدهبودن آن، همراه دلداریهای میان آن برای پیامبر، آیات توحید میآید. تقریباً جز جملهای که در میانه آن را قطع میکند، بیان خالص توحید است و به جاهای دیگر قرآن شباهت دارد. نخست سه «هُوَ ٱلَّذِى» و یاد نعمتها و آیات الهی میآید؛ سپس مجموعهٔ پرسش و پاسخ که، مطابق عقاید رسمی آنان، بهنوعی اعترافگرفتن به توحید است؛ بعد آیات کاملاً انتزاعی توحید: «مَا ٱتَّخَذَ ٱللَّهُ مِن وَلَدٍۢ وَمَا كَانَ مَعَهُۥ مِنْ إِلَٰهٍ ۚ إِذًۭا لَّذَهَبَ كُلُّ إِلَٰهٍۭ بِمَا خَلَقَ وَلَعَلَا بَعْضُهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍۢ ۚ سُبْحَٰنَ ٱللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ».
این از آیات معروفِ استدلال بر توحید است. در المیزان، از میان مواردی که در قرآن بر استدلال علیه شرک تأکید شده، یکی همین است. علامه طباطبایی «إِذًۭا لَّذَهَبَ كُلُّ إِلَٰهٍۭ بِمَا خَلَقَ» را حتی با تعبیرهای فلسفی بهصورت برهان تقریر میکند تا روشن کند توحید چگونه اثبات میشود. آغاز این بیان آیات الهی است و پایانش حالتی استدلالی، نزدیک به استدلال عقلی دارد. تمام این قسمت، از آیهٔ هفتادوهشت تا نودودو، به ابلاغ پیام توحید اختصاص دارد.
پیام توحید وخلق آسمانها
نمیدانم چقدر وارد جزئیات شوم؛ آیات را سریع میخوانیم.
فکر میکنم ابتدا سه «هُوَ ٱلَّذِى» هست. نخست «هُوَ ٱلَّذِىٓ أَنشَأَ لَكُمُ ٱلسَّمْعَ وَٱلْأَبْصَٰرَ وَٱلْأَفْـِٔدَةَ»؛ خداوند برای شما گوش و چشم و قلب قرار داده است، و «قَلِيلًۭا مَّا تَشْكُرُونَ». این آیه با «أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا۟ ٱلْقَوْلَ» بسیار ملازمت دارد، چون وسایل شناخت به انسان داده شده است.
نکتهای که اکنون به ذهنم میرسد، شباهت به نخستین آیهٔ الهیِ بیانشده در سورهٔ روم است؛ از خلق انسان و سپس منتشرشدنش در زمین میگوید. محتوای این آیه به همان شباهت دارد: «وَهُوَ ٱلَّذِى ذَرَأَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ». شما در زمین خلق شدهاید و در «ذَرَأَكُمْ» حالت بسطیافتن و پراکندهشدن هم هست. نکتهای نمیبینم که در آیات جای دیگر قرآن نباشد؛ اینها همان نشانههای متداول توحیدند. سوم «وَهُوَ ٱلَّذِى يُحْىِۦ وَيُمِيتُ وَلَهُ ٱخْتِلَٰفُ ٱلَّيْلِ وَٱلنَّهَارِ ۚ أَفَلَا تَعْقِلُونَ» است.
یکبار گفتهام و دوباره میگویم: اگر مجموعهای از آیات برای حضور در سوره هیچ توجیهی نخواهد، آیات توحید و معاد است. برای حضور بقیه باید توضیح بدهیم. کل قرآن دعوت به توحید است؛ نیازی ندارم توجیه کنم این قطعه اینجا چه میکند. در سورهای مثلاً هشتصفحهای، اختصاص یک یا دو صفحه به بیان و استدلال توحید، آیات الهی یا احوال قیامت، طبیعیترین اتفاق است. اگر در سورهای اصلاً سخنی از توحید نباشد، که البته نمیشود، یا آیات الهی و قیامت ذکر نشود، باید توجیه کنم چرا چنین اشارهای ندارد.
«قَالُوا۟ مِثْلَ مَا قَالَ ٱلْأَوَّلُونَ»، «وَكُنَّا تُرَابًۭا وَعِظَٰمًا أَءِنَّا لَمَبْعُوثُونَ» و «لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَءَابَآؤُنَا هَٰذَا مِن قَبْلُ إِنْ هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ». این سه آیه حلاوت و بامزگیای دارند.
حیات پس از مرگ و فکاهی انکار
اشاره کردم که در قوم نوح میگفتند حرف تازهای است، ولی بعدیها میگفتند پیشتر هم گفته شده. بامزگی این است که سخن از حیات پس از مرگ و قیامت است. دعوت انبیا این است که میمیرید و سپس همه روزی زنده و محشور میشوید. آنان میگویند: «لَقَدْ وُعِدْنَا نَحْنُ وَءَابَآؤُنَا هَٰذَا مِن قَبْلُ»؛ این را به پدران ما هم وعده دادند و نشد! چنین وعدهای ندادهاند که موعدش رسیده و انجام نشده باشد. حالت فکاهیاش از بیعقلی و حماقت این استدلال میآید.
فرض کنید پیامبری به مردم گفته باشد از من پیروی کنید تا پولدار شوید، و پیامبری دیگر نیز همین را بگوید. در این فرض منطقی است بگویم به اجداد من هم کسانی مثل شما گفته بودند توحید را بپذیرید تا پولدار شوید و نشد. اما وعدهٔ فعلی این است که روزی در آینده محشور میشوید؛ موعدش هنوز نرسیده است. جمله را طوری میگویند که گویی وعدهای داده شده، موعدش رسیده و انجام نشده است. لحنشان بسیار طلبکارانه است؛ حتی روی «نَحْنُ» تکیه دارند: به ما وعده دادهاند، پس کو؟ بهشت و جهنم کجاست؟ از حماقتی که در این سخن موج میزند، ممکن است هنگام خواندن کمی حالت فکاهی پیدا کند.
در میان آیات توحید، اشارهای به انکار قیامت هست؛ سپس دوباره آیات توحید میآید: «قُل لِّمَنِ ٱلْأَرْضُ وَمَن فِيهَآ»، که پاسخ میدهند «الله»؛ «قُلْ مَن رَّبُّ ٱلسَّمَٰوَٰتِ ٱلسَّبْعِ»، باز «الله»؛ و «قُلْ مَنۢ بِيَدِهِۦ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍۢ»، که میگویند «الله». این نشان میدهد مبانی فکرشان، دستکم مبانی رسمی، توحیدی است. سپس توحید بهصراحت، مانند اعتقادنامه یا مرامنامه، بیان میشود و استدلالی برایش میآید. پایان این بخش، چنانکه ابتدا گفتم، درخواست از پیامبر برای پناهبردن به خداست تا اگر این حالت پیش آمد، جزو ظالمان قرار نگیرد و عذاب نشود؛ همچنین از شیطان به خدا پناه ببرد. اینگونه بخش پایان مییابد.
بخش بعدی با «حتّی» دوم به آن حالتی میپردازد که میدانیم اتفاق افتاده است. ممکن است کسی بگوید جنگها تحقق عذاب الهی بودهاند و آن حالت زمینی در جنگها پیش آمده و آن قوم نابود شده است.
حتی اذا جاء احدهم الموت
بههرحال آنان مردهاند؛ مرگ یعنی «حتّی» دوم تحقق پیدا کرده است. اینکه «حتّی» اول هم در زمان پیامبر تحقق پیدا کرد یا نه، بحث دیگری است. مرگ از ابتدا معلوم بود و در وقوع آن شکی نیست: آنان تا وقتی زندهاند در غمرهٔ خود میمانند، تا اینکه «حَتَّىٰٓ إِذَا جَآءَ أَحَدَهُمُ ٱلْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ٱرْجِعُونِ»؛ وقتی مرگ را میبینند میگویند خدایا ما را برگردان.
ریتم و سرعت این عبارت جالب است؛ حالت «سکسک» دارد: مرگ که میآید، فوراً میگوید مرا برگردان، اکنون میخواهم خوب شوم؛ «لَعَلِّىٓ أَعْمَلُ صَٰلِحًۭا فِيمَا تَرَكْتُ». این همان عمل صالحی است که انجام نداده بودند. پیشتر مشغول خوردن بودند و حالا که مردهاند میخواهند برگردند و عمل صالح انجام دهند. پاسخ «كَلَّآ» است: چنین نیست، این حرفی است که میزنند. «وَمِن وَرَآئِهِم بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ»؛ پس از مرگ وارد برزخ میشوند تا روزی که برانگیخته شوند. هیچکس با این حرفها برنمیگردد.
در این بخش دوم به آیات قیامت میرسیم: «فَإِذَا نُفِخَ فِى ٱلصُّورِ فَلَآ أَنسَابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍۢ وَلَا يَتَسَآءَلُونَ». این آیات توحید و قیامت را به مناسبتهای مختلف در قرآن میبینیم؛ ممکن است تفاوتهای جزئی داشته باشند، ولی محتواها همان است. وقتی در صور دمیده میشود، دیگر نسبتی با یکدیگر ندارند و «وَلَا يَتَسَآءَلُونَ»؛ از یکدیگر چیزی نمیخواهند.
«فَمَن ثَقُلَتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُفْلِحُونَ» و «وَمَنْ خَفَّتْ مَوَٰزِينُهُۥ فَأُو۟لَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ خَسِرُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ فِى جَهَنَّمَ خَٰلِدُونَ». به دو دسته تقسیم میشوند: کسانی که موازین سنگینی برای اعمال خود داشتهاند و کسانی که موازین سخیفی برای زندگی خود داشتهاند. دستهٔ نخست به بهشت میروند؛ آنان رستگارانند، یا افرادی نزدیک به مؤمنون هستند. دستهٔ دیگر در جهنم میمانند. «تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ ٱلنَّارُ وَهُمْ فِيهَا كَٰلِحُونَ» از عذاب آنان در جهنم سخن میگوید.
«أَلَمْ تَكُنْ ءَايَٰتِى تُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فَكُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ» یادآور خطابی است که یکبار در زندگی به آنان گفته شد: چرا این حرفها را گوش نمیدهید؟ اکنون وقت گذشته است و دوباره یادآوری میشود که آیات بر شما تلاوت میشد. در آغاز این بخش آمده بود: «قَدْ كَانَتْ ءَايَٰتِى تُتْلَىٰ عَلَيْكُمْ فَكُنتُمْ عَلَىٰٓ أَعْقَٰبِكُمْ تَنكِصُونَ». آن خطاب در حالت اول، هنگام نزول عذاب بود؛ خطاب دوم وقتی است که انگار وارد مراحل قیامت شدهاند.
درخواست بازگشت از جهنم
در هر دو مورد کار تمام شده و بازگشتی وجود ندارد.
«قَالُوا۟ رَبَّنَا غَلَبَتْ عَلَيْنَا شِقْوَتُنَا وَكُنَّا قَوْمًۭا ضَآلِّينَ»، «رَبَّنَآ أَخْرِجْنَا مِنْهَا فَإِنْ عُدْنَا فَإِنَّا ظَٰلِمُونَ» و «قَالَ ٱخْسَـُٔوا۟ فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ». این بار به نظر میآید درخواست بازگشت از داخل جهنم است، نه از لب مرگ؛ من اینطور میفهمم. دیگر بسیار دیر شده و حکمها هم داده شدهاند. میگویند ما را از جهنم بیرون بیاور؛ اگر برگشتیم، آنوقت ظالمیم.
نمیدانم «عُدْنَا» به چه برمیگردد و با اطمینان نمیتوانم بگویم. در من مقاومتی هست نسبت به اینکه از داخل جهنم بخواهند به دنیا برگردند و بگویند اگر به کارهای قبلی خود بازگشتیم، ظالمیم. ظاهرش اینگونه است، ولی نمیدانم.
از کجا میتوان بخش پایانی سوره را در نظر گرفت؟ بههرحال این آیه بهشدت حالت رسیدن به پایان را دارد: «إِنَّهُۥ كَانَ فَرِيقٌۭ مِّنْ عِبَادِى يَقُولُونَ رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱغْفِرْ لَنَا وَٱرْحَمْنَا وَأَنتَ خَيْرُ ٱلرَّٰحِمِينَ». به این دلیل به پایان نزدیک میشویم که دوباره به مؤمنان برمیگردد؛ بندگانی که میگفتند پروردگارا ایمان آوردیم، ما را ببخش و بر ما رحمت کن، تو مهربانترینی.
«فَٱتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّىٰٓ أَنسَوْكُمْ ذِكْرِى وَكُنتُم مِّنْهُمْ تَضْحَكُونَ»؛ آنان را مسخره کردید، تا جایی که یاد مرا فراموش کردید و به آنان میخندیدید. سپس میگوید «إِنِّى جَزَيْتُهُمُ ٱلْيَوْمَ بِمَا صَبَرُوٓا۟». آنان همان کسانیاند که به دلیل صبر خود به فلاح و فوز رسیدهاند؛ «ٱلْفَآئِزُونَ».
«قَٰلَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِى ٱلْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ» از همان پرسش و پاسخی است که بارها در قرآن دیدهایم: چقدر در زمین مکث کردید؟ میگویند یک روز یا پارهای از روز. ترجیح میدهم دربارهٔ این سه آیه چیزی نگویم. هنوز دربارهٔ محتوای آنها تردید دارم: مخاطب کیست؟ منظور از مکث در زمین چیست؟ تکرار این حقیقت که انگار زمان را احساس نکردهاند و نمیکنند، چه معنایی دارد؟ چون نمیتوانم قاطعانه سخن بگویم و گویی احتمالهای برابری در ذهنم هست، ترجیح میدهم چیزی نگویم. هرکدام همان چیزی را که خود میفهمید در نظر بگیرید.
«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَٰكُمْ عَبَثًۭا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ»؛ آیا پنداشتید خلقت بیهوده بوده و به سوی ما برنمیگردید؟
افحسبتم انما خلقناکم عبثا
«فَتَعَٰلَى ٱللَّهُ ٱلْمَلِكُ ٱلْحَقُّ ۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» نشان میدهد سوره رو به پایان است: خداوندِ بلندمرتبه، ملکِ حق که خدایی جز او نیست و پروردگار عرش کریم است. هرکس شرک بورزد، برهانی ندارد و حسابش نزد پروردگارش است: «لَا بُرْهَٰنَ لَهُۥ بِهِۦ فَإِنَّمَا حِسَابُهُۥ عِندَ رَبِّهِۦٓ». «إِنَّهُۥ لَا يُفْلِحُ ٱلْكَٰفِرُونَ» در برابر «قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ» در آغاز سوره قرار میگیرد.
«وَقُل رَّبِّ ٱغْفِرْ وَٱرْحَمْ وَأَنتَ خَيْرُ ٱلرَّٰحِمِينَ» دوباره اشارهای به مؤمنان دارد. پیشتر آنان کسانی معرفی شدند که میگفتند «رَبَّنَآ ءَامَنَّا فَٱغْفِرْ لَنَا وَٱرْحَمْنَا وَأَنتَ خَيْرُ ٱلرَّٰحِمِينَ» و اکنون به پیامبر گفته میشود این دعا را بگو. سوره با ذکر مؤمنان پایان مییابد؛ پایان جالبی است. قطعاً از «فَتَعَٰلَى ٱللَّهُ ٱلْمَلِكُ ٱلْحَقُّ ۖ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ» آیات پایانی شروع شدهاند، ولی به نظرم شاید بتوان گفت قطعهٔ پایانی از سخن دربارهٔ آن گروه از بندگان آغاز میشود و با امر به گفتن همین دعا تمام میشود.
فکر میکنم نمیتوانم محتوای کل سورهٔ مؤمنون را در یک جمله خلاصه کنم. به نظرم توصیف ابتدایی مؤمنون مهم است، به دلیل حالتی که دارد و شوقی که در آدم ایجاد میکند تا به چنین حالتی برسد. شاید محتوای اصلیِ بقیهٔ سوره اشاره به وجه درونیِ انکار انبیا و ایماننیاوردن به توحید و قیامت باشد.
سوره دربارهٔ زمان پیامبر و آن دو احتمالی که ممکن است پیش بیاید سخن میگوید.
انسجام یکپارچه سوره مؤمنون
وجه مشترک هر دو این است که در لحظهٔ نزول عذاب جمعی یا مرگ فردی، چشم آنان به حقیقت باز میشود و مورد خطاب خداوند قرار میگیرند. نمیدانم؛ اصراری ندارم سوره را در یک جمله خلاصه کنم. شاید هم درست نباشد که بخواهیم محتوای آن را در یک جمله بگوییم. سعی میکنم قطعههای مختلف و ارتباط آنها را با یکدیگر بیان کنم.
سوره کاملاً یکپارچه است و نظم دارد: مقدمهای دارد، وارد بحث تاریخ انبیا میشود و سپس از زمان معاصر خود سخن میگوید. فکر میکنم قرار بود در این جلسات به دیدن همین کلیت برسیم. ممکن است کسی برداشت متفاوتی از اصلیترین پیام یا محتوای سوره داشته باشد، ولی به نظرم وجود این قطعهها و چگونگی ارتباط آنها با یکدیگر ثابت میماند.
قرائت سورهٔ عنکبوت در شبهای قدر، بهویژه شب بیستوسوم، بسیار توصیه شده است. خودم این سوره را بسیار دوست دارم و در شب قدر خواندن آن سه سورهٔ توصیهشده را رعایت میکنم؛ از مدتها پیش چنین کردهام و همچنان ادامه میدهم. به نظر من سورهٔ بسیار زیبایی است.
اخیراً آقای سید حسن نصرالله از آیات این سوره دربارهٔ اسرائیل استفاده کرده و آن را سستتر از بیت عنکبوت خوانده است. این جمله بسیار معروف شده و در رسانههای غربی از آن خوششان آمده است. نمیدانم چه فکر میکنند؛ شاید آن را سخنی شاعرانه تصور میکنند. این سخن قرآنی است، چیزی نیست که خودش ساخته باشد.
به یاد دارم، اگر اشتباه نکنم در جریان همین انتفاضه، جوانان فلسطینی سنگ پرتاب میکردند، هر روز درگیر بودند و روز بعد دوباره میآمدند. خبرنگاری غربی از یکی از آنان پرسیده بود: هوا مثلاً ۵۰ درجه است؛ وقتی بیرون میآیید گرمتان نمیشود؟ جوان به عربی پاسخ داده بود: «نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّۭا». خبرنگار در روزنامه نوشته بود که از یکی از آنان پرسشی کرده و او حرف بسیار جالبی زده است؛ این پاسخ بر او اثر گذاشته بود. نمیدانست جوان چون قرآن میدانسته، این عبارت را عیناً از قرآن گفته است.
همان پرسش در قرآن از سوی منافقان مطرح شده است: «لَا تَنفِرُوا۟ فِى ٱلْحَرِّ» و پاسخ «نَارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّۭا» است. سخن مربوط به بیت عنکبوت هم همین حالت را پیدا کرده است؛ بعضیها انگار نمیدانند که اقتباس قرآنی است و ابتکار خود آقای نصرالله نیست.