خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
در این جلسه پس از اشاره به قطعات سورهٔ مؤمنون، بحث به سورهٔ عنکبوت و فتنه و ابتلای ایمان میرود. طیفهای درون جامعهٔ مؤمنین، نفاق و بسط جامعهٔ مدینه و داستانهای نوح، ابراهیم و لوط مرور میشود. تمثیل عنکبوت، نماز و ذکر، و نسبت اهل کتاب در میان سوره بررسی میگردد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
به نظر من، شنوندگان این بحثها علاقههای یکسانی ندارند. بعضی به موضوعات خاص قرآنی علاقهمندند و بعضی همیشه از بحثهای اصولیتر و فلسفیتر بیشتر استقبال میکنند. برای مثال، وقتی در حاشیهٔ بحثها به فلسفهٔ علم اشاره کردهام، بعضی بسیار ابراز علاقه کردهاند و در ایمیلهایشان از آن بحثها تعریف کردهاند.
مسیر جزءبهجزء و روحانیت
خود من از گروهی هستم که بحث دربارهٔ قرآن را بیشتر دوست دارند.
انتقاد ملایمی دربارهٔ بحثهای مربوط به روحانیت و انحرافهای دینی شنیدهام. برنامهٔ اولیهٔ من این بود که هر بخشی از قرآن را که میخوانیم موضوع بحث قرار دهیم. در نتیجه، نخست دربارهٔ شریعت صحبت شد و بحثهای حاشیهای مرا به موضوع روحانیت رساند. میخواهم تأکید کنم که این موضوعات هم جزئی از قرآناند. در سورههای بقره، آلعمران و نساء، بحثهایی دربارهٔ «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ»، روحانیت فاسد و اسرائیل وجود دارد که نباید از آنها صرفنظر کنیم. ممکن است نکات عرفانی قرآن برای عدهای دلچسبتر باشد؛ اما مسائل درون جامعهٔ دینی را هم باید دید.
این تذکر را کسی داده بود که خارج از ایران زندگی میکند؛ از آن موضوعات چندان راضی نبود و از بحثهایی با جنبهٔ قرآنی و عرفانی استقبال میکرد. کسانی که خارج از کشورند، در زندگی روزانه کمتر با این مسائل درگیر میشوند. برای من و شاید برای کسانی که اینجا زندگی میکنند، با درجات متفاوت، اینها مسائل روزمرهاند؛ حتی ممکن است شبها هم با آنها روبهرو شویم. برای مثال، شب اول قدر به جایی رفتم که مراسمش آنقدر مشکل داشت که به جای دیگری رفتم و آن یکی بدتر بود. معمولاً به جای ناآشنا نمیروم؛ جایی را انتخاب میکنم که تا حدی مطمئن باشم مراسمش بد نیست. سالهاست در این مراسم شرکت میکنم؛ بیست سال پیش اینطور نبود که به مسجدی برویم و اینهمه حرف پرتوپلا بشنویم.
شاید به همین دلیل، ما که در ایران زندگی میکنیم سورههای نخست را با دقت و توجه بیشتری میخوانیم و برایمان بسیار جالباند. کسی که خارج از کشور و در اقلیت است، کمتر با این فسادهای درون جامعهٔ دینی برخورد دارد. دفاع من از پرداختن به این موضوعات، و آنچه خودم را قانع میکند، این است که با وجود نامطلوببودنشان برای خود من، هم مسائل مبتلابه ما هستند و هم قرآن بر آنها تأکید دارد. در آغاز سورهای که دربارهاش بحث میکنیم نیز بهطرز شگفتانگیزی چنین مسائلی مطرح میشود؛ بهنوعی از نخستین جاهای قرآن است که مسائل درون جامعهٔ دینی را مطرح میکند. انحرافهای دینی و نقش روحانیت، دستکم برای ما که اینجا زندگی میکنیم، مهماند.
اینرسی سنتگرایی در حوزه
در پایان بحث روحانیت گفتم که دو ویژگی کلی در این جامعه وجود دارد که اصلاح آن را دشوار میکند. البته عدهای از روحانیان، بیشتر در حاشیه، مشکلات را احساس میکنند و برای رفعشان تلاشهایی دارند. با این حال، کل جامعهٔ روحانیت بر اثر سنتگرایی اینرسی فوقالعادهای دارد. جرئت میکنم بگویم که سنتگرایی در آن از حقگرایی بسیار قویتر است. وقتی سلف صالح چیزی گفته است، گویی دیگر نمیتوان دربارهاش حرف زد؛ حتی جرئت بحثکردن دربارهٔ آن، متأسفانه، نوعی جرم به شمار میآید.
مثالی که آوردم ماجرای علامه طباطبایی بود: یکی از بزرگترین علمای حوزهٔ علمیهٔ قم میخواهد شرحی بر بحارالانوار بنویسد، جنجالهایی پیش میآید و او از ادامهٔ آن صرفنظر میکند. همین ماجرا نشان میدهد که اوضاع آنجا چگونه است و احترام به سلف صالح تا چه اندازه مانع نقد میشود؛ حتی وقتی ایرادی ساده در حوزهٔ تخصصی خود علامه طباطبایی مطرح باشد. فکر میکنم یکی از آن موارد مربوط به «مواد جسمانی» بود، یعنی موضوعی در تخصص خود او. قطعاً «علامیرسی» اطلاعات خاصی دربارهٔ حکمت و این مباحث نداشته است.
دومین ویژگی، غرور عجیبی است که روحانیت نسبت به دانش خود دارد، بهخصوص در حوزههای علمیه. خودم از نزدیک بسیار شاهد آن بودهام و شما هم شاید در بعضی بحثها آن را احساس کرده باشید. شاید این حالت از شدت بیخبری و از این ناشی شود که در میان خودشان بحث میکنند. این حالت عمدتاً از این احساس قوی نیز ناشی میشود که مباحث حوزه به گفتههای امامان و در نتیجه به آسمان متصل است؛ پس باید بپذیرند که از همه جلوترند.
در این نگاه، حکمت ما به هرمس و ادریس متصل است؛ نمیدانم. دربارهٔ اصول فقه و فقه نیز چنین نگاهی دارند: همهٔ فقه ما از ائمه آمده است. خود را وارث دانش الهی میدانند و گویی وظیفه دارند احساس کنند که دانششان از همهٔ دانشها برتر است.
عقبافتادگی علمی و غرور
این را در نظر نمیگیرند که با وجود منشأ الهی، کمکاری و اشتباههای علمی در طول تاریخ آنان را به وضع نامطلوب امروز رسانده است؛ در فقه، اصول و حوزههای دیگر، نوعی عقبافتادگی پیدا کردهاند. فکر میکنم پذیرش این عقبماندگی در فضای حوزه بسیار دشوار است. نخست باید بپذیریم که مشکلی داریم و عقب افتادهایم تا بعد بخواهیم آن را جبران کنیم؛ این دو مانع، متأسفانه، جلوی چنین اتفاقی را میگیرند.
مثالی که در آن بحث زدم شاید چندان مناسب نبود. بعد از آن، ماجرای دیگری به ذهنم رسید که همان احساس را بهخوبی نشان میدهد و چندان قدیمی هم نیست. چند سال پیش، یکی از دوستانم که استاد ریاضی یکی از دانشگاههای کشور است، تعریف کرد که شخصی از حوزه به مناسبتی برای سخنرانی یا کاری به دانشگاهشان آمده بود. چند دقیقهای با او تنها شده بود. آن شخص پرسیده بود: «شما دکترای ریاضی دارید؟» دوستم گفته بود: «بله.» پرسیده بود: «چند خاصیت مثلث را بلدید؟»
دوستم مانده بود چه پاسخی بدهد؛ خواص مثلث از موضوعاتی است که در دبیرستان میخوانیم. بهجد توضیح داده بود که در تحصیل ریاضی اصلاً از اینگونه چیزها نمیخوانیم و اینها چیزهای مهمی نیستند. با این حال، آن شخص اصرار کرده بود: «بالاخره دکترای ریاضی گرفتهاید؛ چند خاصیت مثلث را بلدید؟» دوستم پس از قدری مقاومت، چیزی گفته بود: «مثلاً ۲۰۰ خاصیت.» او گفته بود یکی از علمای قم، حضرت آقای فلان، «هزا و، نمیدانم، ۳۴۰» خاصیت مثلث را احصا و اثبات کرده است؛ نمیدانم، مثلاً در رسالهای نوشته است.
این برخورد نشان میدهد که هنوز در ریاضیات هم خود را سرآمد میدانند. با دیدن کسی که دکترای ریاضی دارد، چنین تصوری دارند. ماجرا قدیمی نیست و آن شخص هم کسی نبود که، مانند بعضی افراد، از در حوزهٔ علمیهٔ قم بیرون نیامده باشد؛ به دانشگاهها آمده بود. مثالهای دیگری هم از این نوع رفتار به ذهنم رسیده است. وقتی عدهای اینگونه به خود افتخار میکنند و فکر میکنند در همهٔ علوم، حتی ریاضیات و فیزیک، سرآمدند، چنین فضایی پدید میآید. تعداد خواص مثلث هم که به امامان ارتباطی ندارد؛ این بیشتر غروری درونی است.
فضای کلاس و ارجاع به بزرگان
این عبارتها مرتب در کلاسها گفته میشود و مدام از افرادی با عنوان بزرگان یاد میکنند؛ گویی بزرگان علم و فقه همه آنجا هستند. به نظر من، شکستن این فضا نیازمند آن است که این غرور و اینرسی قدری کاهش پیدا کند؛ وگرنه ممکن است این درها تا ابد در حوزهٔ علمیهٔ قم باز نشوند. احساس من این است که بیشتر کسانی که از حوزه بیرون میآیند تا علوم دیگر را مطالعه کنند، دستکم در آغاز میخواهند ببینند دیگران چه چرندیاتی گفتهاند تا پاسخشان را بدهند. واقعاً این باور وجود ندارد که در بیرون تحولاتی رخ داده و در بعضی زمینهها پیشرفتهای بسیار مهمی اتفاق افتاده که حتی به فقه هم کمک میکند. دانشهایی مانند زبانشناسی و نسخهشناسی وجود دارند که شناختشان برای همین کارها ضروری است و باید در پی آنها بود. متأسفانه خدا میداند چقدر طول میکشد تا چنین فضایی پدید آید.
سختی خلاصه کردن سوره مؤمنون
دربارهٔ سورهٔ مؤمنون نیز نکتهای هست. در بحث پیشین، موضوعی را که در یادداشتهایم نوشته بودم و پرسشی هم آن را تشدید کرده بود، مدتی توضیح دادم و بعد احساس بدی پیدا کردم. گفته بودم که مؤمنون از نظر محتوا شباهتهایی با حج دارد. مدتی پس از آن، در خانه از خود پرسیدم: وقتی مؤمنون و حج را میخوانم، آیا واقعاً احساس میکنم تأثیرشان بر من شبیه یکدیگر است؟ واقعاً چنین احساسی ندارم؛ به نظرم دو دنیای متفاوتاند. احساس کردم وقتی میکوشم محتوای اصلی یک سوره را در یک جمله بگویم، گویی چیزی با ابعاد بسیار بالا را در ابعادی بسیار پایین جا میدهم.
در چنین خلاصهای، سورهها به یکدیگر نزدیک میشوند و فکر میکنم این اتفاق خوبی نیست. در ذهن من، مؤمنون واقعاً شبیه حج نیست؛ هرچند اگر هنوز بخواهم آنها را خلاصه کنم، ممکن است جملههایی شبیه یکدیگر به دست آید. از این خلاصهکردن احساس چندان خوبی ندارم. ممکن است گاهی مفید باشد، اما این خلاصهها چیزهای خوبی نیستند. سوره تأثیری بر انسان میگذارد که شاید نتوان آن را در یک جمله بیان کرد. شاید با چندین جمله بتوانیم اندکی به آن نزدیک شویم، اما خلاصهکردن بیش از حد ممکن است ما را از آن دور کند.
وقتی مؤمنون را میخوانم، آیات نخست و حالت متعالیای که به مؤمنان نسبت داده میشود، همراه با عبارت آغازین «قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ»، احساس شدیدی ایجاد میکند: احساسی مثبت نسبت به مؤمنان و شوق اینکه خودمان از آنان باشیم. لحن آیات نیز همین اثر را دارد. در میانهٔ سوره، پس از بیان مطالبی، بار دیگر آن لحن ستایشآمیز تکرار میشود؛ گویی میخواهد آن احساس برای ادامهٔ سوره باقی بماند. در پایان نیز به دعای مؤمنان اشاره میشود و آخرین آیه فرمان میدهد که تو هم همان دعا را بکن؛ شما هم همانگونه دعا کنید.
برای من، گویی بیشترین اثر این سوره شوق و احساس وظیفه است که ما هم مانند مؤمنان شویم، به فلاح برسیم و رضایت خدا را جلب کنیم. در این سوره، مؤمنان انسانهایی متعالی توصیف میشوند و وقتی خود را با آنان مقایسه میکنیم، اگر ضعفی احساس کنیم، شوق پیدا میکنیم که در زمرهٔ آنان قرار بگیریم. حتی اکنون نمیتوانم بگویم محتوای مؤمنون همین است، ولی این حالت در آن بسیار برجسته است. در کنار شوق رسیدن به فلاح، ترس هم هست: اگر از آنان نباشیم، از کسانی میشویم که فکر میکنم آیهٔ پیش از پایان دربارهشان میگوید «إِنَّهُۥ لَا يُفْلِحُ ٱلْكَٰفِرُونَ».
قرآن بهطور کلی میخواهد ما را میان رجای رسیدن به بهشت و خوف از جهنم، میل به مؤمنبودن و ترس از کافربودن قرار دهد. ویژگی مؤمنون این است که مؤمنان در آن وصف و ستایش میشوند و گویی دعوت به ایمان، از این جهت که قرار است چه انسانی بشویم، پررنگتر است. این ویژگی در سورهٔ حج نیست. به نظر من، این احساس در مؤمنون بسیار قوی است و ساختار سوره آن را ایجاد و حفظ میکند و تا پایان ادامه میدهد.
تقابل عقل و عمل صالح
مطالب دیگری هم میتوان در سوره تشخیص داد؛ برای مثال، اینکه انسان از گل است، نمیدانم، یا تقابل «عملکوکل» با عمل صالح. با این حال، به نظر من آن شوق بسیار پررنگ است.
حج شاید این حالت شوقانگیز را به همین شکل و با همین قدرت نداشته باشد، ولی با خلاصهکردن، دو سوره نزدیک به نظر میآیند. شاید خلاصهای که ارائه کردهام به احساسی که خودم از سوره دارم چندان نزدیک نبوده و باعث شده است بگوییم این سوره شبیه آن یکی است. البته شاید واقعاً نتوان گفت حج چنین شوقی ندارد؛ حالت آن متفاوت است. نکته این است که سورهها در پی اثبات یا بیان یک گزاره نیستند. مانند هر اثر هنری خوب، احساسی در آنها وجود دارد. ارتباط با سوره حالتی ایجاد میکند، احساساتی پدید میآورد و چیزهایی نشان میدهد که با خلاصهکردن بسیار فشرده قابل بیان نیستند؛ شاید بتوان به آنها اشاره کرد.
فکر میکنم سورهها از این نظر متفاوتاند. بعضی بیشتر قابل بیاناند و در بعضی، حالت هنری و احساسی و عاطفی غلبه دارد. از این عادت که در پایان بحث هر سوره نتیجه بگیریم محتوای اصلی آن فلان چیز است، میخواهم پرهیز کنم؛ فکر میکنم این کار آن را خراب میکند. اینکه فضای سوره را دنبال کنیم و قطعاتش را مشخص کنیم، به نظر من مقدمهای فراهم میآورد تا هنگام خواندن، به کلیت آن بیشتر توجه کنیم. نمیخواهم انتظار بیشتری ایجاد کنم، مثلاً اینکه ناگهان نور بسیار شدیدی بر محتوای سوره بیفتد. فکر میکنم گاهی ارتباط آغاز و پایان سوره بهآسانی دیده نمیشود؛ همین که ارتباطی دیده شود، خوب است.
تأثیر شخصی آیات بر افراد
بعد، هنگام خواندن، ممکن است هرکس احساس متفاوتی از سوره دریافت کند. این به وضعیت شخصی خود ما هم وابسته است. مثلاً ممکن است در ذکر یا احساسی، کمبود و ضعف بیشتری داشته باشم و وقتی آن را در سوره میبینم، به همان قسمت بیشتر توجه کنم. به نظر من معنا ندارد که همهٔ خوانندگان باید از یک آیه یا یک فراز سوره بسیار متأثر شوند. کاملاً ممکن است کسی آیهٔ ۱ را جالبترین آیه بداند، دیگری آیهٔ ۲ را و همینطور تا پایان؛ هر آیه ممکن است بر فردی بیشتر اثر بگذارد. این به شرایط روحی و شخصی افراد بستگی دارد.
احساس کردم انگار دربارهٔ مؤمنون حرف بدی زدهام و خواستم آن را تصحیح کنم. حتی این توضیحات فعلی را هم از نظر خودم جدی نمیدانم. شاید بهتر باشد بحث در حد قطعات و ارتباطهای آنها باقی بماند، بهجای اینکه بیش از حد در پی مفهومی مرکزی باشیم و اصرار کنیم معنای سوره همین است. خوب است مجموعهای از مفاهیم بیان شود و افراد بر اساس طبیعت خود از آن تأثیر بگیرند. به نظر من، خواندن سوره بیشتر فعالیتی شخصی است؛ هرکس باید خودش بخواند و استفادهٔ خود را ببرد.
ایمیل آقای شبانی و خوشحالی
دریافت یک ایمیل بسیار خوشحالم کرد. به نظر من گروه «کیولیس»، جز هنگام پیشآمدن بحثهای سیاسی، در جهت هدفهایی مانند بحث دربارهٔ قرآن بسیار غیرفعال بوده است. فکر میکنم پیش از این هیچوقت از میزان فعالیت اعضای آن ابراز نارضایتی نکرده بودم. تقریباً همزمان از این گروه و گروهی در دانشگاه تهران پرسیدم چه موضوعهایی را برای ادامهٔ بحثها در نظر دارند. فکر میکنم تعداد پاسخهایی که از گروه روانکاوی گرفتم، با اینکه احتمالاً اعضای کمتری دارد، ده برابر پاسخهای گروه کیولیس بود. گویی نظر خاصی نداشتند؛ چند نفر نظر دادند و بسیاری از پاسخها هم این بود که هر موضوعی باشد خوب است.
یک سال پیش، یا بیشتر، گفته بودم که میخواهم دربارهٔ مؤمنون صحبت کنم. امیدوار بودم عدهای در این مدت سوره را خوانده باشند و به چیزی رسیده باشند یا نظری داشته باشند. واقعاً امیدوار بودم از کسانی که زحمت خواندن را کشیدهاند، در بحثها نظرهایی بشنوم. چنین چیزی چندان پیش نیامد و بعد از بحثها هم کسی نظری نداد، تا اینکه آقای شبانی ایمیلی نوشت و برداشتش از محتوای عمدهٔ سوره را بیان کرد. این برای من بسیار خوشحالکننده بود.
خوب است مردم دریافتهایشان از یک آیه یا یک سوره را مطرح کنند؛ چه در این گروه، چه مثلاً در وبلاگی پس از خواندن قرآن. بیان تأثیری که از قرآن میپذیریم کار سختی است، اما فکر میکنم حتی بیان دستوپاشکستهٔ آن نیز بسیار مفید باشد. امیدوارم افراد بیشتری مؤمنون را خوانده و نظرهایی داشته باشند. طرح این برداشت میتواند دیگران را هم به بیان نظرشان برانگیزد. به نظر من دیدگاه ایشان بسیار خوب است.
او نوشته است که فکر میکند سوره به این پرسش پاسخ میدهد: چرا فقط مؤمنان رستگار میشوند؟ عبارت نخست، «قَدْ أَفْلَحَ ٱلْمُؤْمِنُونَ»، پرسشهایی ایجاد میکند: مؤمنان چه کسانیاند؟ فلاح یعنی چه؟ چرا اینان به فلاح میرسند؟ انگار ادامهٔ سوره میخواهد همان آیهٔ اول را توضیح دهد و بگوید چرا مؤمنان رستگار شدهاند؛ خداوند برای هدایت بشر چه کارهایی کرده است تا رستگار شوند؟
قطعات سوره: آسمان، زمین، باران
در توضیح این برداشت، چنین گفته میشود: «من فکر میکردم ادامهٔ سوره توضیح میدهد که خداوند چه کرده است تا انسانها در وضعیت مؤمنان قرار بگیرند. شاید من اینطور میفهمم: نعمتهایی بیان میشود که گویی خداوند همواره کوشیده است مردم را به ایمان و در نتیجه به رستگاری برساند. در آفرینششان کار را کامل کرده است؛ مانند «أَنشَأْنَٰهُ خَلْقًا ءَاخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ ٱللَّهُ أَحْسَنُ ٱلْخَٰلِقِينَ». در زمین و آسمان نیز همینگونه است؛ در قطعهٔ بعد، باران و نعمتها مطرح میشود.»
سپس در پیام آمده است که به گمان نویسنده، اشاره به سیر تاریخی انبیا با موضوعی ارتباط دارد که من در یکی از بحثها به آن اشاره کردهام: برای پیشرفت سریعتر، جز ارتقای نرمافزاری، ارتقای سختافزاری هم لازم است. به همین دلیل، سیر از داستان نوح آغاز میشود؛ تغییری سختافزاری در وجهی بزرگ رخ میدهد و سپس در وجههای کوچکتر ادامه پیدا میکند تا در نهایت به موسی میرسد.
این نوشته یک پیام خصوصی است. نویسنده گفته بود وقت کمی دارد؛ نباید از چنین پیامی انتظار داشت که متنی برای عرضهٔ عمومی باشد. نمیخواهیم افراد را از نوشتن پشیمان کنیم و اگر دو خط نوشتند، از آنان ده صفحه توضیح بخواهیم. او میگوید نمیداند موفق شده است این تعبیر را خوب توضیح دهد یا نه، اما آن را با جملهٔ پایانی سوره، که کافران رستگار نمیشوند، همخوان میبیند.
بیشتر قطعات سوره را از این جهت میخوانده است که چه پیشرفتی حاصل شده و چه چیزی به نسل بعد افزوده شده است. برای مثال، مصنوعات بشری، که «فُلک» در پرانتزش آمده، طبقات اجتماعی پدید میآورند؛ در داستان نوح ملأیی وجود دارند. همچنین به نکتهای اشاره کرده است که من هم بیان کردهام: بعدتر تصور دهر به انسانها اضافه شده است. این قسمت را نفهمیدم؛ منظور از تصور دهر چیست؟
انسان اولیه و پیشرفت سختافزاری
در پاسخ به پرسش دربارهٔ تصور دهر، توضیح داده میشود که منظور سخن قومی است که میگویند فقط زندگی دنیا وجود دارد. اکنون متوجه میشوم: قوم دوم در مقایسه با قوم نخست حرفهای پیشرفتهتری میزند؛ گویی استدلالی میکند. قوم نوح فقط میگفتند این چه کسی است، او هم انسانی است و از اینگونه سخنان. در سراسر قرآن از قوم نوح حرف درستوحسابی نمیشنویم. آقای جوادی آملی هم در تفسیرشان بسیار تأکید میکنند که توصیفهای قرآنی و سخنان نقلشده از قوم نوح، آنان را انسانهایی اولیه نشان میدهد؛ انسانهایی بسیار عقبافتاده، پیش از شکلگیری تمدنهای بسیار ابتدایی.
حزبحزبشدن بر گرد کتاب یا تشکیل جامعهٔ دینی نیز نسبت به آن مراحل پیشرفتهتر است. اکنون نیز به وضعی رسیدهایم که قرار نیست عذابی به آن شکل بیاید؛ البته این بخشها کمتر با توصیف شما از آن قطعه سازگار است. به نظر من نکتهای که مطرح کردهاید جای تأمل دارد: گویی سوره سیری از توجه به نعمتهای مربوط به ساختهشدن انسان و هدایت او را نشان میدهد. اینهمه کوشش برای آنکه انسان خوب ساخته شود و سپس پیامبران بیایند، او را پیشرفت دهند و با او سخن بگویند، توجیه میکند که اگر کسی ایمان نیاورد، سزاوار است رستگار نشود.
اگر کسی بپرسد چرا مؤمنان به فلاح میرسند و کسانی که به ایمان نمیرسند و در کفر میمانند، سزاوار رستگاری نیستند، میتوان از آغاز تا پایان این سوره پاسخی یافت. نعمتها یادآوری میشود و اینکه چه تلاشهایی انجام شده است تا انسانها به ایمان برسند. گویی اتمام حجت شده است؛ کار به جایی رسیده که اگر کسی ایمان نیاورد، سزاوار است به فلاح نرسد و عذاب ببیند. به نظر من این ایدهٔ خوبی است که هنگام خواندن در ذهن داشته باشیم و میتواند به جمعکردن محتوای سوره کمک کند.
بیش از هرچیز از اینکه بالاخره کسی چنین برداشتی دربارهٔ محتوای بحثها مطرح کرده است شوق دارم. ایمیلهای خوبی دریافت کردهام؛ کسی نکتهای به ذهنش رسیده یا پرسش خوبی مطرح کرده است. اما کمتر پیامی گرفتهام که در آن دربارهٔ محتوای بحثها نظر دیگری پیشنهاد شود. هنگام خواندن قرآن، آنچه را احساس میکنید بر شما اثر میگذارد، دستکم در یادداشتهای شخصی خود بنویسید و روی آن کار کنید؛ شاید بتوانید به دیگران هم منتقلش کنید. فکر میکنم اگر خوانندگان قرآن در طول تاریخ بیشتر از این دریافتها گفته بودند، اکنون گنجینهٔ بزرگی داشتیم؛ شاید مفیدتر از تفسیرهای موجود.
خود من چندان این کار را نمیکنم که بکوشم احساسم را نسبت به آیه بیان کنم. در عین حال تأکید میکنم که کار سختی است: وقتی احساسی را مینویسیم و بعد دوباره میخوانیم، گمان میکنیم آنچه میخواستیم نشده است؛ دیگری هم شاید نفهمد چه احساسی به ما دست داده بود. با این حال، تلاشکردن از هیچ بهتر است.
گذار به سوره عنکبوت
شاید کمتر سورهای در قرآن به اندازهٔ عنکبوت تکآیههایی داشته باشد که برای من بسیار تکاندهنده بودهاند. تعداد این آیات برای من در عنکبوت زیاد است؛ به همین معنا سورهای بسیار اثرگذار است. البته چون بر من اثر گذاشته نمیتوانم آن را برای همه اثرگذار بدانم؛ شاید مؤمنون برای شخص دیگری بسیار اثرگذار باشد. از مؤمنون، جز یکی دو جا، به یاد ندارم اثر بسیار تکاندهندهای گرفته باشم. آیات آغازینش بسیار اثرگذارند و هنوز هم به نظرم چنیناند. اما در عنکبوت جاهای زیادی هست که به یاد میآورم شبی آیهای را خواندم و چه احساسی پیدا کردم.
دربارهٔ آیهای در اواخر عنکبوت حتی نمیتوانم بگویم اثرش چیست، ولی اشاره به آن بد نیست: «يَٰعِبَادِىَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِنَّ أَرْضِى وَٰسِعَةٌۭ فَإِيَّٰىَ فَٱعْبُدُونِ». نخستین آیهای که از این سوره بسیار بر من اثر گذاشت، آیهٔ آغازین آن بود؛ فکر میکنم هجدهساله بودم.
فتنه و ابتلای ایمان
سوره با لحنی خاص و پرسشی قدری تکاندهنده آغاز میشود، برای هرکس که ایمان آورده و ادعای ایمان دارد: آیا انتظار دارید با گفتن اینکه ایمان آوردهایم، دیگر آزمایش نشوید؟ باید انتظار داشته باشید در آینده لحظههایی پیش بیاید که ایمانتان با چالش روبهرو شود. نمیدانم چگونه بیانش کنم؛ گویی لحظههایی هست که اگر اندکی پا را کج بگذاریم، بسیار خطرناک است.
انسان در طول زندگی خصوصی خود دچار ابتلا و فتنه میشود؛ این فراتر از مسائل شرع است. گویی در لحظهای باید چیزی را بفهمید. برای مثال، در جهاد یا جنگ به نظر میآید حکم شرعی هم وجود داشته باشد. اما ممکن است در جمعی نشسته باشید، کسی نظری بدهد و مردد شوید که برخیزید و مخالفتتان را اعلام کنید یا نه.
دربارهٔ چنین موقعیتی بهسختی میتوان گفت حکم شرعی وجود دارد، ولی ممکن است آن لحظه برای شما آزمایشی مهم در ایمان باشد. در درون احساس میکنید باید واکنش نشان دهید؛ چیزی را درک کردهاید. مثالی از تذکرةالاولیای عطار هست که البته به این فتنه دربارهٔ ایمان ارتباطی ندارد: کسی در بیابان مقدار کمی آب داشت، سگی تشنه دید و آبش را به او داد. خداوند همین عملش را پذیرفت. اینجا حکم شرعیای نمیگفت باید آب را به سگ بدهد یا نباید بدهد.
اتفاقاً چنین لحظههای رشد، صرفاً عمل به واجبات نیستند. شاید از بعضی جهات بهتر باشد شریعت جزئیات بیشتری پیدا نکند و واجبات بسیار نشوند، تا جامعهٔ دینی در وضع بهتری زندگی کند. موقعیتی پیش روی انسان قرار میگیرد که اگر از خود بگذرد و کاری کند، ممکن است ناگهان زندگیاش متحول شود. اینگونه لحظهها وجود دارند. فکر میکنم پرسش آغاز سوره چنین معنایی دارد: اینطور نیست که راهی بیخطر در اختیار ما باشد و هر لحظه فقط ببینیم چه چیزی واجب و چه چیزی حرام است، واجبات را انجام دهیم و از محرمات دوری کنیم. امور شخصیای هست که در محدودهٔ دستور واجب و حرام نمیگنجد.
نزدیکی به هجرت و فشار
برای مثال، درمییابید که باید این محیط را ترک کنید و دیگر اینجا زندگی نکنید؛ وقتش رسیده است و اگر بمانید، ایمانتان از بین میرود، هرچند رفتن برایتان سخت است. عنکبوت شهرت دارد که سورهای مکی است و در اواخر دوران مکه، بسیار نزدیک به هجرت پیامبر، نازل شده است؛ مقصودم از بسیار نزدیک، فاصلهای در حد دو سه سال است. به نظر میآید شاید پس از هجرت به حبشه باشد. هجرت نیز چنین حالت فتنهای دارد. در زمان پیامبر، خودش حضور دارد و دستور هجرت میدهد و ماجرا تا حدی شبیه واجب و حرام میشود. اما در زندگی افراد هم پیش میآید که در جایی احساس کنند دیگر نمیتوانند به رشدشان ادامه دهند و ایمانشان ممکن است بهجای تقویت، تضعیف شود.
مثال دیگری، ماجرایی است که مرحوم علامه طباطبایی در خاطرات خودنوشتهاش دربارهٔ درس فلسفه نقل میکند. پس از اعتراضها، درس تعطیل شد. به حافظ تفأل زد و ابیاتی آمد؛ اگر اشتباه نکنم، شعر این بود: «من که عیب توبهکاران کرده باشم بارها / توبه از می وقت گل دیوانه باشم گرم کنم». او میگوید ابیات را خواندم و احساس کردم معنایشان برای من این است که اگر این کار را ترک کنم، مشکلی پیش میآید؛ تدریس فلسفه هم که واجب شرعی نیست.
او در تبریز، فعالیت حزب دموکرات آذربایجان را دیده بود و میدید سستی مبانی عقلی دین در جامعهٔ دینی، بهویژه در جوانان، پیشرفت افکاری مانند مارکسیسم را چقدر آسان کرده است. فکر میکنم دقیقاً نوشته بود که میدیدم جوانان با خواندن یک اعلامیه از دین برمیگردند، کمونیست میشوند و به آن جریان میپیوندند. این به او احساس وظیفهای داد که به قم بیاید و این کار را انجام دهد. فکر میکنم اعتراضها و تعطیلی با اظهارنظر آقای بروجردی پیش آمد؛ از او خواست کلاسها را تعطیل کند، چون آشوب زیادی ایجاد میشود. او هم گویا به آن تن داده بود، تا اینکه به ذهنش رسید اگر این کار را ادامه ندهد، سیر و سلوکش دچار خلل میشود.
آتیناهم حکماً و علماً
سیر و سلوک در طول زندگی فقط انجام واجبات و پرهیز از محرمات نیست. اعطای «حُكْمًۭا وَعِلْمًۭا» به محسنین را، به نظر من، میتوان چنین فهمید: از زندگی کسی که در زمرهٔ محسنین است مدتی میگذرد و حکمی به او داده میشود؛ با وضوح درمییابد که گویی خداوند از او کاری میخواهد. از درون و با تمام وجود احساس میکند باید آن را انجام دهد. اگر در راه انجامش به مانع برخورد و کوتاه بیاید، ممکن است به کل سیر و سلوکش آسیب برسد؛ گویی خداوند چیزی از او خواسته و آن را انجام نداده است.
گاهی در درون، با وضوح وظیفهای احساس میکنیم که اگر انجامش ندهیم برایمان مشکل ایجاد میشود؛ اگر انجام دهیم و سختیهایش را تحمل کنیم، گشایشهایی پدید میآید. اینها خارج از دستورهای عمومی شریعت برای عبادت عمومی است. در عبادت هم همینگونه است: گاهی ممکن است لازم باشد بیش از حد متعارف عبادت کنیم و این فشار را در درون احساس کنیم. شوقی در آن مقطع پیدا کردهایم و ممکن است متناسب با آن، چند برابر حالت عادی عبادت کنیم. در بعضی حالتها هم به واجبات اکتفا میکنیم و خوب است که اکتفا کنیم.
پرسش آغاز سوره، «أَحَسِبَ ٱلنَّاسُ أَن يُتْرَكُوٓا۟ أَن يَقُولُوٓا۟ ءَامَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ»، به چنین فتنههایی اشاره دارد. فرض کنید در جنگ همه عقبنشینی میکنند، ولی شخصی در درون احساس میکند باید بایستد و در عین حال میترسد. تصمیم درست در آن لحظه یک آزمایش است که ممکن است او را، گویی، از زمرهٔ مؤمنان جدا کند و وضعیت ایمانش را آشکار سازد. این لحن آغازین برای کسانی که ادعای ایمان دارند تکاندهنده است.
ایمان واقعی، همان ایمانی که باید در پی آن باشیم، ممکن است در لحظههایی دچار خلل شود، اگر درست عمل نکنیم. بنابراین، انسان باید همواره مراقبت کند و تصمیمهای زندگی خود را بسنجد: آیا با اعتقادات و ایمانش مطابقت دارند یا نه؟ فکر میکنم اگر این بحث را ادامه دهم، هر چند آیه یکبار میتوانم به آیهای اشاره کنم که به دلایلی برای من بسیار تکاندهنده بوده است. از این نظر، عنکبوت سورهٔ بسیار جالبی است.
انسجام درونی آیات سوره
از سورههایی که بررسی کردهام و نشستهام تا خلاصهشان را بنویسم و کلیتشان را درک کنم، به یاد ندارم هیچیک در نخستین تلاش به اندازهٔ عنکبوت احساس ناامیدی در من ایجاد کرده باشد: این آیات چگونه به یکدیگر ربط پیدا میکنند؟ در آغاز، آیهای میآید و سپس آیهای دیگر که اندکی به قبلی ارتباط دارد؛ بعد به نظر میآید آیات قدری واگرا میشوند و داستانهایی میآید. در همان ابتدا میشود ارتباطهایی ضعیف دید، اما نه آن اندازه انسجامی که من انتظار دارم در یک سوره ببینم. دقیقاً به یاد دارم که نخستین بار احساس کردم دریافت یک حس کلی از این سوره زحمت بسیار میخواهد.
سوره با «الٓمٓ» آغاز میشود که دربارهٔ آن بحث خاصی ندارم. سپس میپرسد: «أَحَسِبَ ٱلنَّاسُ أَن يُتْرَكُوٓا۟ أَن يَقُولُوٓا۟ ءَامَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ». پرسشی قدری تکاندهنده از مؤمنان، از کسانی که ادعای ایمان میکنند. از نظر من، این آغاز برای سورهای که میدانیم در مکه نازل شده، تا اندازهای شگفتانگیز است.
جامعهٔ ایمانی مکه را تصور کنید: پیامبر و نزدیکانش که میدانیم همگی مؤمنان واقعی بودهاند؛ در آن سالها نیز عدهٔ کمی ایمان آوردهاند. بعضی میگویند بیشتر قسمتهای عنکبوت در «شعر ابیطالب» نازل شده است، هنگامی که مؤمنان زیر فشار بسیار شدید بودهاند. حس کلی این است که همراهان پیامبر در آن زمان همه مؤمنان واقعی بودهاند.
نفاق و بسط جامعه مدینه
نفاق هنگامی مطرح میشود که جامعه بسیار گسترش پیدا میکند؛ برای مثال، در مدینه ناگهان همه ایمان میآورند، یا پس از فتح مکه مردم فوجفوج ایمان میآورند. در آن جمع خاص پیرامون پیامبر، احساس میکنیم نشانههای نفاق چندان وجود ندارد. آنان افرادی برگزیدهاند که در برابر فشار عمومی به پیامبری ایمان آوردهاند، رنج میکشند و پایداری میکنند؛ بنابراین، مؤمنان واقعیاند.
از این نظر، آغاز سوره تا اندازهای شگفتانگیز است. اگر واقعاً درست باشد که عنکبوت در «شعر ابیطالب» نازل شده، میتوانیم با اطمینان بگوییم در سالهای آخر مکه و پیش از هجرت بوده است؛ این سخنان دربارهٔ همان جامعهٔ بسیار نخبهٔ اطراف پیامبر بیان میشود. من نمیدانم؛ اگر میتوانستیم ترتیب سورهها را با دقت تعیین کنیم، میشد دقیقتر سخن گفت. اما میتوان احتمال داد که شاید عنکبوت نخستین جایی باشد که دربارهٔ پدیدهٔ نفاق و «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ» سخن میگوید.
میتوان اینگونه دریافت که در همان جامعه هم رگههایی از نفاق وجود داشته است؛ افرادی که ایمانشان سست است و وقتی دستور هجرت داده میشود، عدهای نمیآیند. گویی زمینهٔ چنین پدیدهای در جامعه فراهم میشود. شاید در سال اول و دوم دعوت پیامبر چنین افرادی پیرامون او نبودهاند، اما کمکم ایمان در همانجا گسترش مییابد و این پدیدهها هم در آن پیدا میشوند.
عنکبوت از این جهت آغازی تا اندازهای غیرمنتظره دارد. از نخستین و دومین آیه پس از «الٓمٓ» درمییابیم که در میان کسانی که اکنون ادعای ایمان دارند، افرادی هستند که ایمانشان کاذب است: «وَلَقَدْ فَتَنَّا ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ ۖ فَلَيَعْلَمَنَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ صَدَقُوا۟ وَلَيَعْلَمَنَّ ٱلْكَٰذِبِينَ». خداوند آزمونهایی برای مؤمنان فراهم میکند تا صاحبان ایمان صادقانه از کسانی که ایمانشان کاذب است جدا شوند. این کار را در گذشته انجام داده است و برای شما هم انجام خواهد داد. نسبت به کسانی که میگویند ایمان آوردهایم، فضای منفیای وجود دارد: گویی ناخالصیهایی در این جمع هست که لازم است از هم تفکیک شوند.
پرسشهای آغازین سوره عنکبوت
سوره با یک پرسش آغاز میشود و با پرسشی دیگر ادامه پیدا میکند: «أَمْ حَسِبَ ٱلَّذِينَ يَعْمَلُونَ ٱلسَّيِّـَٔاتِ أَن يَسْبِقُونَا ۚ سَآءَ مَا يَحْكُمُونَ». آیا کسانی که کارهای بد میکنند، گمان میکنند پیشی گرفتهاند؟ بد داوری میکنند. چون تعبیرِ کسانی که کارهای بد میکنند کلی است، میتوان آن را به داخل جامعهٔ مؤمنان هم تسری داد؛ کسانی که ادعای ایمان دارند، اما کارهای بد میکنند. با این حال، بیشتر به ذهن میآید که شاید این آیه به افرادی متمایل باشد که در جامعهٔ مؤمنان نیستند و کارهای بد میکنند. به هر حال، بیان آیه کاملاً کلی است.
«مَن كَانَ يَرْجُوا۟ لِقَآءَ ٱللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ ٱللَّهِ لَءَاتٍۢ ۚ وَهُوَ ٱلسَّمِيعُ ٱلْعَلِيمُ». اگر بپذیریم که پرسش دوم بیشتر ناظر به کفار است و آیات نخست به منافقان، به «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ»، اشاره دارند، میتوان در آغاز عنکبوت نیز حالت سهگانهای را حس کرد که در آغاز بقره و آلعمران و بعضی سورههای دیگر هست. نخست میان ایمان واقعی و ایمان کاذب در جامعهٔ ایمانی تفکیک میکند و سپس به مؤمنان و کفار اشاره میشود. گویی مقدمه فضایی میسازد که سه گروه در آن داریم: کسانی که رسماً ایمان ندارند و مرتکب اعمال بد میشوند، و کسانی که در جامعهٔ ایمانیاند، اما به صادق و کاذب تقسیم میشوند.
از آیهٔ پنجم، وصف مؤمنان میآید و پس از آن: «وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفْسِهِۦٓ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِىٌّ عَنِ ٱلْعَٰلَمِينَ». سپس از «وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ» سخن میگوید و در پایان تعبیر «أَحْسَنَ ٱلَّذِى كَانُوا۟ يَعْمَلُونَ» میآید. گویی تا پایان آیهٔ هفتم، به نحوی اشاره به آن سه گروه را میبینیم و در نهایت به مؤمنان و کسانی که عمل صالح انجام میدهند، جزای خوب نسبت داده میشود. آیهای دربارهٔ والدین میآید و دوباره آیهای شبیه آیهٔ هفتم تکرار میشود؛ سپس مفصل دربارهٔ منافقان سخن میرود و بار دیگر به کفار اشاره میشود.
از منافقان آغاز میشود و بعد، شاید بتوان گفت، به کفار میپردازد؛ چون در آیهٔ چهارم واژهٔ کفر نیامده و تعبیر کارهای بد میتواند کلی باشد. سپس به ایمان، دوباره به نفاق، و پیش از آغاز داستان نوح، بهصراحت به کسانی که کفر ورزیدهاند میپردازد.
طیفهای داخل جامعه مؤمنین
از آغاز تا آیهٔ سیزدهم، در فضای جامعهٔ مؤمنان با دو طیف درون آن و ارتباطشان با کفارِ بیرون این جامعه هستیم. چیزی شبیه تقسیمبندی سهگانه است که در بقره مفصلتر دربارهٔ حالات «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ» مطرح میشود و آلعمران هم آن را دارد. گویی نزدیک هجرت، نطفهٔ جامعهٔ دینی بسته میشود و در همان سورهٔ مکی، مقدماتی برای جامعهٔ دینی فراهم میشود.
معمولاً چندان دوست ندارم به مسائل تاریخی پیرامون آیات اشاره کنم. اما گاهی که دستکم از مکی یا مدنی بودن یک سوره مطمئنیم، بد نیست در همین حد بگوییم جالب است که این آیات در مکه نازل میشوند.
در میان این بحث، حکمی دربارهٔ والدین میآید و بحث را قطع میکند. اگر خواننده در نخستین خواندن تا اینجا احساس پراکندگی نکرده باشد، با آن دو پرسش و سپس سخن دربارهٔ مؤمنان، این یک آیه باید چنین احساسی ایجاد کند: ناگهان آیهای شبیه یک حکم میآید و بعد بحث ادامه پیدا میکند. «وَوَصَّيْنَا ٱلْإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيْهِ حُسْنًۭا ۖ وَإِن جَٰهَدَاكَ لِتُشْرِكَ بِى مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌۭ فَلَا تُطِعْهُمَآ». تأکید، بیش از سفارش نیکی به والدین، بر موقعیتهایی است که ممکن است شما را به شرک دعوت کنند و نباید از آنان اطاعت کنید.
بعد، ادامهٔ آیهٔ هفتم میآید: «وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِى ٱلصَّٰلِحِينَ». عبارت آغازینِ آیهٔ هفتم عیناً تکرار میشود. سپس «وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا» میآید که کاملاً آیات بقره را به یاد میآورد. دربارهٔ منافقان سخن میگوید؛ کسانی که میگویند ایمان داریم، اما وقتی فتنه یا فشاری که مردم ایجاد کردهاند پیش میآید، آن را عذاب خدا تصور میکنند. این توصیف کسانی است که ایمان ضعیف دارند. اگر نصرت باشد، میگویند با شما هستیم؛ اگر نباشد، نمیگویند. سپس میآید: «وَلَيَعْلَمَنَّ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟» و از منافقان سخن میگوید. نمیدانم این نخستین بار است که واژهٔ منافقین آمده یا نه؛ شاید نخستین بار باشد.
پیشنهاد کفار: حمل خطایا
بعد، دربارهٔ کفار میگوید: «وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّبِعُوا۟ سَبِيلَنَا وَلْنَحْمِلْ خَطَٰيَٰكُمْ». اگر اشارهٔ آیهٔ چهارم به کفار چندان روشن نبود، اینجا به گروه سوم، یعنی کفار، صریحاً اشاره میشود. پیشنهاد مذبوحانهای آوردهاند: از ما پیروی کنید و ما خطاهایتان را به عهده میگیریم. هنوز هم مردم میگویند گناهش گردن من. یعنی چه؟ گویی گناه امری قراردادی است؛ کسی کاری کرده و میتواند بگوید این گناه را تو بگیر و آن یکی را به من بده، یا تقسیمش کنند. میگویند شما کارهای خطا بکنید، ما به گردن میگیریم. آیه میگوید: «وَمَا هُم بِحَٰمِلِينَ مِنْ خَطَٰيَٰهُم». نهتنها خطاهای آنان را به گردن نمیگیرند، بلکه بارهای دیگری هم دارند که باید به دوش بکشند.
این سیزده آیه، مقدمهٔ سوره است و به سه گروه و رابطهٔ میانشان اشاره دارد. این اشاره مانند بقره نیست که روانشناسیِ «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ» را بیان میکند، و مانند آلعمران هم نیست که مفهوم کتاب در مرکز آن بود. اما شاید برای نخستین بار، از وجود منافقان، کنار هم قرارگرفتن این گروهها و ارتباطشان سخن گفته میشود.
پس از این مقدمه، وارد بخش دوم سوره میشویم. شاید بتوان گفت از آیهٔ چهاردهم تا آیهٔ چهلم، داستان انبیاست با تأکید کامل بر ابراهیم و لوط. دو جملهٔ مقدماتی دربارهٔ نوح داریم و چند آیهٔ سریع دربارهٔ شعیب، چند پیامبر دیگر و موسی. سخن از آن پیامبران دیگر در دو سه آیه آمده و اشارهٔ آغازین به نوح هم دو آیه است.
بدنهٔ این فصل به ابراهیم و لوط مربوط است: دعوت ابراهیم، ایمانآوردن لوط، آمدن فرشتگان، تلاش کفار برای ازبینبردن ابراهیم، ایمانآوردن نوح، موعظههای ابراهیم و لوط برای قومشان و سخنان ردوبدلشده. سرانجام نیز عذاب قوم لوط مطرح میشود و مؤخره آن را پررنگتر میکند؛ پیوسته از دیگران، کارهایشان، ایمانآوردن و عذابشدنشان سخن میرود. مانند بسیاری از سورهها، بخشی به تاریخ انبیا اختصاص دارد. اما باید بفهمیم چرا داستان ابراهیم و لوط در اینجا انتخاب شده و چه نسبتی با قبل و بعد خود در سوره دارد.
داستان نوح در عنکبوت
دو آیه به داستان نوح اشاره میکند: «أَلْفَ سَنَةٍ إِلَّا خَمْسِينَ عَامًۭا» و «فَأَخَذَهُمُ ٱلطُّوفَانُ». نوح به سوی قومش فرستاده شد، ۹۵۰ سال میان آنان بود و در نهایت طوفان آمد. سپس از نجات اصحاب سفینه میگوید و اینکه «وَجَعَلْنَٰهَآ ءَايَةًۭ لِّلْعَٰلَمِينَ».
ابراهیم و دعوت توحیدی
داستان ابراهیم با دعوت قوم به بندگی خدا آغاز میشود: «وَٱتَّقُوهُ ۖ ذَٰلِكُمْ خَيْرٌۭ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ». در بیشتر مواضعی که دعوت ابراهیم را در قرآن میبینیم، حساسیت او به شرک و دشمنیاش با بتها آشکار است؛ اینجا نیز علیه بتها با قومش سخن میگوید. «وَإِن تُكَذِّبُوا۟ فَقَدْ كَذَّبَ أُمَمٌۭ مِّن قَبْلِكُمْ ۖ وَمَا عَلَى ٱلرَّسُولِ إِلَّا ٱلْبَلَٰغُ ٱلْمُبِينُ». اگر تکذیب کنید، امتهای پیش از شما نیز تکذیب کردهاند و بر رسول جز ابلاغ روشن نیست.
تا اینجا بهوضوح سخن ابراهیم است. از آیهٔ نوزدهم، گویی دیگر آن را سخنان ابراهیم فرض نمیکنیم؛ شکل بیان مانند آیات الهی است که میان سخنان دعوت او گنجانده شدهاند. ممکن است عین سخن ابراهیم باشند یا نباشند. گاهی میان سخنان یک شخص، جملههایی میآید که سخن خداست؛ به هر دلیلی آن شخص عین آن را نگفته، اما مناسبت دارد که در اینجا گفته شود.
نمونهٔ بسیار خوبش نصیحت لقمان به پسرش است. از شرک آغاز میکند و میگوید شرک ظلمی عظیم است. اما چون پدر است و مخاطبش پسرش، به احسان به والدین امر نمیکند؛ خداوند این توصیه را مانند جملهای معترضه میان سخنان او میآورد، نه از قول لقمان. گویی محذوری وجود داشته که آن سخن گفته نشده، اما در میان توصیههای اخلاقی جایش همانجاست. پس از نهی از شرک، حکم بعدی احسان به والدین است. مناسب نبود لقمان به پسرش بگوید شرک نورز و به من هم بسیار نیکی کن. این موضوع بسیار مهم است و پس از آن، باقی نصایح لقمان میآید.
در دعوت انبیا نیز بسیار پیش میآید که میان سخن، عبارتی معترضه هست که به نظر میرسد آن پیامبر نگفته و خداوند در قرآن آن را میافزاید؛ گویی چیزی است که گفتنش مناسب است، اما به دلیلی در آن زمان مناسبت نداشته است. اینجا، این آیات را هرطور بخوانیم، به توحید مربوطاند: «أَوَلَمْ يَرَوْا۟ كَيْفَ يُبْدِئُ ٱللَّهُ ٱلْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُۥٓ». آیا نمیبینند خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده و به سوی خود بازمیگرداند؟ این کار آسان است. سپس «قُلْ سِيرُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ فَٱنظُرُوا۟ كَيْفَ بَدَأَ ٱلْخَلْقَ» و تعبیرهای «يُعَذِّبُ» و «يَرْحَمُ مَن يَشَآءُ» میآید. «وَمَآ أَنتُم بِمُعْجِزِينَ فِى ٱلْأَرْضِ» و «وَٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَلِقَآئِهِۦٓ» و «لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌۭ» نیز در همین میان است.
از جایی خطاب به پیامبر میشود و دیگر سخن خداست. با این حال، چنین درمییابیم که ابراهیم اگر عین این جملهها را به این شکل نگفته، سخنانی مانند این را به قومش گفته است؛ زیرا بعد میآید: «فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِۦٓ إِلَّآ أَن قَالُوا۟ ٱقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنجَىٰهُ ٱللَّهُ مِنَ ٱلنَّارِ». گویی ابراهیم سخنانی مانند این گفته و قومش پاسخ میدهند. میتوانید هم بگویید این پاسخ به همان عبارتی است که مستقیماً از ابراهیم نقل شده؛ مهم نیست. پاسخ قوم این بود که او را بکشید یا بسوزانید. پاسخشان بامزه است؛ همین را جواب میدهند. خداوند ابراهیم را از آتش نجات میدهد و برای کسانی که ایمان دارند، در این امر نشانهای هست.
در سخن ابراهیم علیه بتها، نکتهٔ رزق نیز هست: اینها به شما روزی نمیدهند. چون در آیات بعد هم از رزق سخن میرود، فکر کردم به این نکته اشاره کنم؛ اگر ارتباطهایی وجود دارد، همین نکات بسیار ساده را ببینیم.
اوثان و موده بینکم
بعد میگوید: «وَقَالَ إِنَّمَا ٱتَّخَذْتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَوْثَٰنًۭا مَّوَدَّةَ بَيْنِكُمْ». سخن جالبی دربارهٔ بتپرستی است: غیر از خدا بتهایی قرار دادهاید، برای دوستی میان خودتان.
فهمیدن نسبت بتپرستی با مودت میان افراد بسیار مهم است؛ شرک هنوز هم کارکرد ایجاد مودت دارد. بارها تأکید کردهام که شناخت شرک اهمیت بسیار دارد. فکر میکنم شرکشناسی در کنار خداشناسی باید از رشتههای مهم دینی باشد: عواملش از نظر روانشناسی چیست و از نظر جامعهشناسی چگونه است؟ ابراهیم اینجا به نکتهای اجتماعی دربارهٔ شرک اشاره میکند.
آن نکته در این پاره بیان میشود: «إِنَّمَا ٱتَّخَذْتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَوْثَٰنًۭا مَّوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا». در ادامه هم میآید: «يَكْفُرُ بَعْضُكُم بِبَعْضٍۢ». سپس «فَـَٔامَنَ لَهُۥ لُوطٌۭ ۘ وَقَالَ إِنِّى مُهَاجِرٌ إِلَىٰ رَبِّىٓ ۖ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ». به نظر من، این از آیات بینهایت اثرگذار است، به سبب سادگی و فشردگیاش. میگوید لوط ایمان آورد و گفت: من به سوی پروردگارم میروم؛ او عزیز و حکیم است.
پیشتر از نظر ادبی به این نکته اشاره کردهام که داستان ابراهیم با همین جمله قطع میشود، سپس تمام میشود و دوباره به لوط برمیگردیم. فکر میکنم در بحثی دربارهٔ «زیستگاهشناسی» نیز به آن اشاره کردم. در مؤمنون هم چنین چیزی دیدیم: پیش از تمامشدن یک فصل، مقدمهٔ فصل بعد فراهم میشود و گویی دو فصل به یکدیگر گره میخورند. پس از ذکر ایمانآوردن لوط، بسیار سریع در آیهای فشرده میآید: «وَوَهَبْنَا لَهُۥٓ إِسْحَٰقَ وَيَعْقُوبَ». داستان ابراهیم با عبارتی فشرده که بهسرعت میگوید چه شد پایان مییابد. سپس «وَلُوطًا إِذْ قَالَ لِقَوْمِهِۦٓ» میآید؛ گویی از آیهٔ پیش، سخن از لوط آغاز شده بود. زندگی خود ابراهیم دیگر ادامهٔ داستان نیست؛ باقی، داستان لوط است. ابراهیم هم اگر دوباره ظاهر شود، در صحنهای از همین داستان است که میخواهند قوم لوط را عذاب کنند.
لوط و جواب قوم
لوط به گناه قومش اعتراض میکند و «معجزه میکند»؛ از آنان میخواهد این کارهای زشت را نکنند: «أَئِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ ٱلرِّجَالَ وَتَقْطَعُونَ ٱلسَّبِيلَ وَتَأْتُونَ فِى نَادِيكُمُ ٱلْمُنكَرَ». به کارهای زشتی که در قوم لوط صورت میگرفت اشاره میکند. آنان تکذیبش میکنند و رسماً پاسخ میدهند: اگر میتوانی و راست میگویی، عذاب خدا را بیاور. از لوط نقل میشود: «قَالَ رَبِّ ٱنصُرْنِى عَلَى ٱلْقَوْمِ ٱلْمُفْسِدِينَ». تقاضای نصرت و یاری در برابر مفسدان، به نزول عذاب میانجامد.
بخش مهمی از این آیات به آمدن فرشتگان اختصاص دارد؛ نخست نزد ابراهیم و سپس نزد لوط میآیند تا مقدمات عذاب فراهم شود. فرستادگان ما نزد ابراهیم، «بِٱلْبُشْرَىٰ»، میآیند و میگویند: «إِنَّا مُهْلِكُوٓا۟ أَهْلِ هَٰذِهِ ٱلْقَرْيَةِ ۖ إِنَّ أَهْلَهَا كَانُوا۟ ظَٰلِمِينَ». ابراهیم میگوید: «قَالَ إِنَّ فِيهَا لُوطًۭا». جملهٔ بسیار زیبایی است؛ میگویند برای عذاب این قوم آمدهایم و ابراهیم میگوید لوط در میان آنان است. پاسخ میدهند: «قَالُوا۟ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَن فِيهَا». آیهٔ بسیار جالبی است؛ میگویند خودش و اهلش را، بهجز همسرش، نجات میدهیم. سپس نزد حضرت نوح میآیند و دوباره همان سخنِ نجات اهل، جز همسر، تکرار میشود: «أَهْلَكَ إِلَّا ٱمْرَأَتَكَ» و «إِنَّا مُنزِلُونَ». پس از آن، چگونگی عذاب شرح داده میشود.
بعد، بسیار مختصر از شعیب میگوید که آمد، دعوت کرد و تکذیبش کردند: «فَأَخَذَتْهُمُ ٱلرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا۟ فِى دَارِهِمْ جَٰثِمِينَ». عذاب مخصوص قوم شعیب ذکر میشود. ریتم آیات تندتر میشود؛ از دو قوم دیگر سخن میرود و نام عاد میآید: «وَعَادًۭا» و «وَزَيَّنَ لَهُمُ ٱلشَّيْطَٰنُ أَعْمَٰلَهُمْ». سپس «وَقَٰرُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهَٰمَٰنَ»؛ سه نفر که موسی برایشان آمد و باز هم «استغفار» کردند.
آیهٔ چهلم، آخرین آیهٔ این فصلِ تاریخ انبیاست: «فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنۢبِهِۦ». فکر میکنم تقریباً تنها آیهای از این نوع است که مجموعهٔ عذابها را بدون اشاره به اقوام، کنار یکدیگر ذکر میکند. هرکدام را به گناهشان گرفتیم و عذاب کردیم. «فَمِنْهُم مَّنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًۭا»: برای عدهای، مثلاً، باد ویرانگر فرستادیم. «وَمِنْهُم مَّنْ أَخَذَتْهُ ٱلصَّيْحَةُ»: برخی گرفتار صیحهای، مثلاً آسمانی، شدند؛ به هر تعبیری. «وَمِنْهُم مَّنْ خَسَفْنَا بِهِ ٱلْأَرْضَ»: زمین بعضی را بلعید. «وَمِنْهُم مَّنْ أَغْرَقْنَا»: برخی غرق شدند. خداوند به آنان ظلم نمیکند؛ خودشان به خود ظلم میکنند. این فصل با این آیه تمام میشود.
تمثیل عنکبوت در میان سوره
پس از آن، آیاتی میآید که نام سوره از آنها گرفته شده است؛ تمثیلی دربارهٔ مشرکان و دستدرازکردنشان به سوی غیر خدا، به هر تعبیری که بخواهیم بگوییم. به عنکبوت تشبیه میشوند که خانهای سست برای خود فراهم میکند: «مَثَلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُوا۟».
فکر میکنم روشن است که فهم این آیه اهمیت دارد؛ به سبب نام عنکبوت هم تکرار میشود و جایش در میانهٔ سوره جلب توجه میکند. پس از پایان داستان، مانند آغاز بخش تازهای است و حتی اگر نام سوره هم نبود، این برجستگی را داشت. مانند تمثیل نور در سورهٔ نور که هم نام سوره از آن گرفته شده و هم در آغاز بخشی تازه تمثیلی میآید؛ البته آنجا پیچیدگی خود تمثیل آشکار بود و دقت بسیار میخواست.
کسانی که غیر از خدا اولیایی برای خود قرار میدهند، مانند عنکبوتاند که خانهای برای خود اختیار میکند؛ سستترین خانهها خانهٔ عنکبوت است. این آیه دستکم انسان را به دقت و تأمل بیشتر برمیانگیزد. سپس «إِنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِن دُونِهِۦ مِن شَىْءٍۢ ۚ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ». خداوند میداند آنچه را غیر از او صدا میکنند و میخوانند. او عزیز و حکیم است. به شرکشان علم دارد و میداند به چه چیزی غیر از خدا اعتماد میکنند، پناه میبرند یا آن را صدا میزنند.
«وَتِلْكَ ٱلْأَمْثَٰلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ۖ وَمَا يَعْقِلُهَآ إِلَّا ٱلْعَٰلِمُونَ». این عبارت بار دیگر بر اهمیت آن تمثیل تأکید میکند؛ گویی میگوید جز کسانی که علم دارند آن را درک نمیکنند. با این مقدمه و مؤخره، آیات مربوط به خانهٔ عنکبوت در سوره پررنگ میشوند.
نماز، فحشاء و ذکر الله
سپس دو آیه میآید که باز از آیات بعد جداست: «خَلَقَ ٱللَّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ بِٱلْحَقِّ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَءَايَةًۭ لِّلْمُؤْمِنِينَ». آیهٔ دیگر از خواندن کتاب و برپاداشتن نماز میگوید: «ٱتْلُ مَآ أُوحِىَ إِلَيْكَ مِنَ ٱلْكِتَٰبِ وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ»؛ نماز «تَنْهَىٰ عَنِ ٱلْفَحْشَآءِ وَٱلْمُنكَرِ» و «وَلَذِكْرُ ٱللَّهِ أَكْبَرُ ۗ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ». یکی دربارهٔ آفرینش آسمانها و زمین است و دیگری دربارهٔ نماز. مانند همان آیهٔ والدین که میان بحث پیشین آمد، اینجا هم ناگهان وسط بحثها آیهای دربارهٔ نماز میآید.
اهل کتاب و مباحثات
فکر میکنم عنکبوت، که در مکه و نزدیک هجرت نازل شده، اندکی حالوهوای مدنی دارد. تقریباً سورهٔ مکیای نداریم که اهل کتاب در آن بسیار مطرح باشند. مطمئناً این نخستین اشاره به اهل کتاب نیست، اما بحثهایی میان مؤمنان و اهل کتاب که در سورههای مدنی پررنگ است، اینجا در عنکبوت آغاز میشود. «وَلَا تُجَٰدِلُوٓا۟ أَهْلَ ٱلْكِتَٰبِ إِلَّا بِٱلَّتِى هِىَ أَحْسَنُ»؛ آشکارا فصل تازهای است. داستان انبیا را خواندهایم، تمثیل آمده و آن دو آیه را هم به نحوی ادامهٔ تمثیل فرض میکنیم. اگر بگوییم موضوع فصل تازه چیست، موضوعش وحی و کتاب است: نخست دربارهٔ آنان که پیشتر کتاب داشتهاند و سپس دربارهٔ اینکه اکنون به تو کتاب میدهیم و این کتاب معجزهٔ توست.
«وَقُولُوٓا۟ ءَامَنَّا بِٱلَّذِىٓ أُنزِلَ إِلَيْنَا». دعوت همیشگی قرآن این است که با اهل کتاب به شیوهٔ احسن مجادله کنید و بگویید به آنچه شما ایمان دارید ایمان داریم. ایمانمان یکی است؛ احکاممان هم یکی است. همهٔ این سخن حالت اتحاد دارد: با یکدیگر یکی باشیم و فرقه حساب نشویم؛ اتحاد میان همهٔ کسانی که توحید را قبول دارند و به وحی و معاد معتقدند.
«وَكَذَٰلِكَ أَنزَلْنَآ إِلَيْكَ ٱلْكِتَٰبَ ۚ فَٱلَّذِينَ ءَاتَيْنَٰهُمُ ٱلْكِتَٰبَ يُؤْمِنُونَ بِهِۦ ۖ وَمِنْ هَٰٓؤُلَآءِ مَن يُؤْمِنُ بِهِۦ ۚ وَمَا يَجْحَدُ بِـَٔايَٰتِنَآ إِلَّا ٱلْكَٰفِرُونَ». از اینجا خطاب به پیامبر است که کتاب را به سوی تو فرستادهایم. سپس «وَمَا كُنتَ تَتْلُوا۟ مِن قَبْلِهِۦ مِن كِتَٰبٍۢ وَلَا تَخُطُّهُۥ بِيَمِينِكَ ۖ إِذًۭا لَّٱرْتَابَ ٱلْمُبْطِلُونَ». پیش از آن، کتابی نخوانده بودی و چیزی با دست خود ننوشته بودی. با این حال، کسانی که دنبال باطلاند شک میکنند که این کتاب، وحیِ آمده از جانب خداست.
«بَلْ هُوَ ءَايَٰتٌۢ بَيِّنَٰتٌۭ فِى صُدُورِ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ ۚ وَمَا يَجْحَدُ بِـَٔايَٰتِنَآ إِلَّا ٱلظَّٰلِمُونَ». آیهٔ بسیار جالبی است؛ حقایق قرآن در سینهٔ کسانی است که به آنان علم داده شده است. نه اینکه هرکس همهٔ آن حقایق را بداند؛ هرکس بعضی را میداند. گویی این مجموعهٔ حقایق که پراکنده در سینهٔ دریافتکنندگان علم بوده، در قرآن جمع میشود.
از همین رو، اهمیت دارد که مؤمنان هنگام خواندن قرآن، هرجا چیزی را بسیار خوب میفهمند، یادداشتی از خود باقی بگذارند. به کسی علمی داده شده است و ممکن است دیگران آن زمینه را بهروشنی نبینند. انسان گاهی چیزی را خوب میداند و خیال میکند همه میدانند و با خواندن آیه همان معنا را میفهمند؛ اما واقعاً چنین نیست. نمیخواهم بگویم این علمی اختصاصی است؛ گاهی موضوعی برای یک نفر بسیار روشن است و سخنگفتن دربارهٔ آن آسان. ممکن است آیهای را بسیار عمیق بفهمد و خوب است این فهمها به اشتراک گذاشته شود. گویی آیات از نظر محتوا سابقه دارند؛ مقصودم عین جملههای آیه نیست. محتوایشان در سینهٔ کسانی که علم یافتهاند هست و قرآن گویی این علم اعطاشده را کنار یکدیگر جمع میکند.
«وَقَالُوا۟ لَوْلَآ أُنزِلَ عَلَيْهِ ءَايَٰتٌۭ مِّن رَّبِّهِۦ ۖ قُلْ إِنَّمَا ٱلْءَايَٰتُ عِندَ ٱللَّهِ وَإِنَّمَآ أَنَا۠ نَذِيرٌۭ مُّبِينٌ». میپرسند چرا نشانههایی از پروردگار بر این پیامبر نازل نمیشود. پاسخ این است که نشانهها نزد خداست و من فقط انذار میکنم. سپس «أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّآ أَنزَلْنَا عَلَيْكَ ٱلْكِتَٰبَ يُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ ۚ إِنَّ فِى ذَٰلِكَ لَرَحْمَةًۭ وَذِكْرَىٰ لِقَوْمٍۢ يُؤْمِنُونَ». شاید صریحترین آیه در این باره باشد که قرآن معجزهٔ پیامبر است؛ گویی قرار نیست نشانههای دیگری در پاسخ به چنین درخواستی نازل شود. در قرآن هیچگاه نمیبینیم درخواست آنان برای نشانههایی مانند نشانههای پیامبران پیشین پاسخ داده شود. اینجا صریحاً گفته میشود همین کتاب کافی است و در آن، برای مؤمنان رحمت و ذکر هست.
«قُلْ كَفَىٰ بِٱللَّهِ بَيْنِى وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًۭا». فضای سوره پس از مقدمه و فصل دوم و تمثیلِ پایان آن، وارد بحث کتاب شده است: نخست اهل کتاب که پیشتر کتابهایی گرفتهاند و همان سخن را میگویند؛ سپس خود پیامبر و کتاب او. این را کاملاً میتوان موضوعی تازه در سوره حساب کرد.
دوباره «قُلْ كَفَىٰ بِٱللَّهِ بَيْنِى وَبَيْنَكُمْ شَهِيدًۭا» میآید؛ از علم خدا به آسمانها و زمین، از «وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ بِٱلْبَٰطِلِ وَكَفَرُوا۟ بِٱللَّهِ» و «ٱلْخَٰسِرُونَ» سخن میگوید. این مجموعهٔ آیات تمام میشود.
بحث معاصر با مشرکان
در اینجا شباهتهایی با بحث معاصران در مؤمنون هست. اندکی جلوتر میآید: «وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضَ وَسَخَّرَ ٱلشَّمْسَ وَٱلْقَمَرَ». دو سه آیهٔ اینگونه با مشرکان زمان پیامبر بحث میکند. پس از بحث کتاب، بحث با معاصران است؛ از نظر ساختار، تاریخ انبیا به خطاب به پیامبر در زمان حاضر و بررسی ادعاهای اطرافیان او میرسد و آیات توحیدی میآید. از این جهت، به همان بخش مؤمنون شباهت دارد: بحث کتاب، بیان ادعاها و پاسخ به آنها.
سپس درخواست عذاب مطرح میشود؛ مشابه درخواست قوم لوط و اقوام دیگری در قرآن که میگویند اگر میتوانی و راست میگویی عذاب بیاور. اینجا پاسخ میدهد که اجلی مسمّا هست. درخواست بار دیگر تکرار میشود و پاسخ بسیار جالب، کلیدی و مهمی میآید: «يَسْتَعْجِلُونَكَ بِٱلْعَذَابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌۢ بِٱلْكَٰفِرِينَ». غالباً چنین تعبیر میکنند که همین کسانی که اکنون عذاب میخواهند، در همین دنیا درون جهنماند؛ باطن کفر عذاب است. «يَوْمَ يَغْشَىٰهُمُ ٱلْعَذَابُ مِن فَوْقِهِمْ وَمِن تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ». روزی این عذاب میآید. در مؤمنون هم این تفکیک بود که ممکن است در دنیا با عذاب بمیرند، یا مرگ به سراغشان بیاید و وارد عذاب شوند.
اگر این روایت تاریخی را بپذیریم، آیهٔ ۵۶ در فضای محاصرهٔ مکه، زمینهٔ فکرِ ترک خانه و کاشانه را نشان میدهد: «يَٰعِبَادِىَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِنَّ أَرْضِى وَٰسِعَةٌۭ فَإِيَّٰىَ فَٱعْبُدُونِ». اگر جایی هستید که نمیتوانید عبادت کنید، زمین خدا گسترده است؛ از آنجا بروید. چنین دعوتی در آیه هست. سپس «كُلُّ نَفْسٍۢ ذَآئِقَةُ ٱلْمَوْتِ ۖ ثُمَّ إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ». این معروفترین آیهٔ سوره است؛ چون آن را بسیار بالای نوشتههای ترحیم دیدهایم، از این جهت شهرت بسیار دارد. بعد «وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَعَمِلُوا۟ ٱلصَّٰلِحَٰتِ» تکرار میشود و از رفتن صالحان به بهشت میگوید. موضوع رزق هم دوباره میآید.
بسط رزق و سه اشاره
فکر میکنم در این سوره سه بار به رزق اشاره شده است: یکبار در سخن ابراهیم، یکبار اینجا و بار دیگری هم پیش یا پس از آن. چنین چیزی در ذهنم هست. نکتهٔ دوم، در آیهٔ ۶۲ و میان آیات توحیدی، این است: «ٱللَّهُ يَبْسُطُ ٱلرِّزْقَ لِمَن يَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِۦ» و «وَيَقْدِرُ»؛ سپس «إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ». بحث با معاصران پیامبر با چند آیهٔ خطاب به مؤمنان و دربارهٔ رفتن به بهشت قطع میشود. دوباره برمیگردد به اینکه اگر بپرسید چه کسی آسمانها را آفریده، میگویند خدا؛ اگر بپرسید چه کسی از آسمان آب نازل میکند، میگویند خدا. به نظر میآید این باید ادامهٔ بخشِ درخواست شتاب در عذاب باشد، اما چند آیه میانشان فاصله انداخته است. این فصل دربارهٔ کتاب، نزول آن، معجزهٔ قرآن و واکنش اطرافیان است.
فکر میکنم از آیهٔ ۶۴ میتوان قطعهٔ پایانی سوره را حساب کرد. نخست حیات دنیا «لَهْوٌۭ وَلَعِبٌۭ» معرفی میشود و آخرت «لَهِىَ ٱلْحَيَوَانُ»؛ مانند آنچه در سورههای دیگر داریم، تحقیر حیات دنیا در برابر حیات آخرت است. سپس دو آیه با این مضمون هست که وقتی در کشتی مشکلی پیش میآید، خدا را با اخلاص میخوانند و بعد فراموش میکنند.
آیهٔ شگفتانگیز دیگری در همین قسمت پایانی هست: «أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا ءَامِنًۭا وَيُتَخَطَّفُ ٱلنَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ ۚ أَفَبِٱلْبَٰطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ ٱللَّهِ يَكْفُرُونَ». دربارهٔ مقصود حرم امن اختلاف هست. افزون بر دشواریِ پیوند آیات، فهم خود این آیه هم پیچیدگی دارد. آیا نمیبینند خداوند حرم امنی قرار داده است که مردم پیرامونش آسیب میبینند، اما آنجا امناند؟ به باطل ایمان میآورند و به نعمت خدا کفر میورزند.
«وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ ٱفْتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِٱلْحَقِّ لَمَّا جَآءَهُۥٓ». افترا به خدا و تکذیب حق مطرح میشود. معمولاً افترا به خدا دربارهٔ کفار گفته میشود؛ دربارهٔ منافقانِ درون جامعهٔ دینی نیز معمولاً از افترا به خدا سخن میرود. چه کسی از آنان ظالمتر است؟ سپس «وَٱلَّذِينَ جَٰهَدُوا۟ فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَمَعَ ٱلْمُحْسِنِينَ».
بازگشت به جهاد و آیه اول
گویی به این آیه در آغاز سوره برمیگردد: «وَمَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفْسِهِۦٓ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَغَنِىٌّ عَنِ ٱلْعَٰلَمِينَ». دعوت به جهاد و تلاش است و در پایان، وعدهٔ هدایتهایی از سوی خدا به تلاشکنندگان، تا راه خدا را بیابند.
به نظر من، مشکل سوره این است: اگر از داستان انبیا آغاز کنیم و به بخش معاصران برسیم و فعلاً تمثیل عنکبوت را کنار بگذاریم و چندان به آن نپردازیم، این بخشها خوب به هم میپیوندند. مسئله این است که مقدمه و مؤخره، بهویژه مؤخره، چگونه با کل سوره هماهنگاند. تمثیل میانهٔ سوره نیز باید عمیق فهمیده شود و ارتباطش با قبل و بعد خود روشن شود.
قصدم این نبود که احساس اولیهٔ خودم را منتقل کنم؛ میخواستم چند نکتهٔ ساده بگویم و فرصت بیشتری برای فکرکردن در سوره فراهم شود. از چند نفر شنیدهام که وقتی قرار است دربارهٔ سورهای سخن گفته شود، خودشان روی آن کار میکنند؛ اگر کارشان تمام نشده باشد، در بحث حاضر نمیشوند و آن را هم نمیشنوند. برخی آنقدر حساساند که میخواهند ابتدا ببینند خودشان چه اندازه سوره را میفهمند؛ گویی تمرینی را خودشان حل میکنند.
با این اشارهها نکات کوچکی توضیح داده شد، اما به نظر من عمدهٔ مطلب، یعنی رابطهٔ قطعات، همچنان مجهول است. هنوز فکر نمیکنم با این توضیحات، مؤخره بسیار روشن شده باشد؛ شاید بتوان به مقدمه اندکی نزدیک شد، اما مؤخره همچنان ابهامهایی دارد. امیدوارم این مقدمه مفید باشد و علاقهای ایجاد کند که خودتان سوره را بخوانید.