خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
در این جلسه محتوای مرکزی سورهٔ عنکبوت با محور شرک و نفاق و تمثیل خانهٔ عنکبوت بررسی میشود. اتکا به تارهای سستِ سنت، روابط اجتماعی و بتها در برابر پناه توحید مطرح است. زنجیرهٔ تکیهگاههای کاذب و نسبت دوستیها با شرک نیز دنبال میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
خوب است کسانی که قرآن میخوانند، مطالبی دربارهٔ دریافتهای خود بنویسند. ایمیل آقای شبانی این نکته را دوباره مطرح کرد. آقای شکری نیز نوشتهای نسبتاً مفصل و مقالهمانند دربارهٔ سورهٔ عنکبوت فرستاده که خواندنی است. چون آن را در وبلاگ خود منتشر کرده بود، نشانیاش را بدون گرفتن اجازه برای گروه فرستادم. یکی از اعضای گروه هم نوشتهای مستقیماً برای من فرستاده است. به ارتباط آن با سورهٔ عنکبوت کاری ندارم؛ از جهت دیگری برایم جالب است. چون برای نقل آن اجازه نگرفتهام و به گروه هم فرستاده نشده، نام نویسنده را نمیبرم. آغاز نوشته دربارهٔ سورهٔ عنکبوت است، اما در بخش پایانی تجربهای شخصی را بیان میکند.
تأثیر آیات ساده و دریافت شخصی
نویسنده میگوید به این برداشت رسیده است که اگر آیههایی را که سجده دارند خوب بخوانیم و بفهمیم، خودبهخود به سجده میافتیم. حدود دو هفته پیش، پس از روزی سخت و گرم، به خانه رسیده و تصمیم گرفته است با قرآنخوانی شبکهٔ سه سیما همراه شود و جزء آن روز را بخواند. حالش واقعاً بهتر شده، اما اتفاقی که شاید انتظارش را نداشته، تأثیر بینهایتِ خواندن سورهٔ اسراء بر او بوده است. هرچه خواندن به آیات پایانی نزدیک میشده، وضع روحیاش بیشتر تغییر میکرده، تا این آیات خوانده شدهاند:
«وَبِٱلْحَقِّ أَنزَلْنَٰهُ وَبِٱلْحَقِّ نَزَلَ ۗ وَمَآ أَرْسَلْنَٰكَ إِلَّا مُبَشِّرًۭا وَنَذِيرًۭا»؛ «وَقُرْءَانًۭا فَرَقْنَٰهُ لِتَقْرَأَهُۥ عَلَى ٱلنَّاسِ عَلَىٰ مُكْثٍۢ وَنَزَّلْنَٰهُ تَنزِيلًۭا»؛ «قُلْ ءَامِنُوا۟ بِهِۦٓ أَوْ لَا تُؤْمِنُوٓا۟ ۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْعِلْمَ مِن قَبْلِهِۦٓ إِذَا يُتْلَىٰ عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًۭا».
او میگوید واقعاً نمیداند چه شد که در همان لحظه از چشمانش چیزی جاری شد. او یادآوری میکند که بارها در کلاس آیاتی را مثال زدهام که به دلیل سادگی، بینهایت بر من تأثیر گذاشتهاند. اکنون به نظر او در این آیات نیز سادگی عجیبی موج میزند: خواه ایمان بیاورید یا نیاورید، سجده میکنند و میگویند: «سُبْحَٰنَ رَبِّنَآ إِن كَانَ وَعْدُ رَبِّنَا لَمَفْعُولًۭا». در آن لحظه واقعاً احساس کرده است که آیات همین اکنون و متناسب با حال او خوانده میشوند، گویی انتخاب میشدند. احتمال عکس آن را هم مطرح میکند: احساس خوب بسیار زیادی منتقل شده بود. آرزو کرده است که تلویزیونی در کار نبود، خودش با دستانش قرآن را باز کرده بود و این آیات در برابرش ظاهر شده بود.
به نظر من، وقتی انسان قرآن میخواند یا بهطور کلی عبادت میکند، خوب است چنین لحظههایی را ثبت کند؛ بهویژه در قرآنخوانی، اگر آیهای بر شما تأثیر میگذارد، بکوشید دستکم برای خودتان آن را بنویسید. نویسندهٔ این ایمیل ابتدا دربارهٔ سورهٔ عنکبوت بحث کرده و به مناسبتی به این خاطره رسیده است؛ ماجرایی که بهتازگی برایش رخ داده بود. فکر میکنم همین که کسی چنین نوشتهای را بخواند و توجهش جلب شود که آیهای خاص بر انسانی در این دنیا تأثیری خاص گذاشته، خوب است. آن آیه بعداً در ذهن شما شخصیتی پیدا میکند؛ وقتی دوباره سوره را میخوانید و به آن میرسید، قدری تأمل میکنید، چون پیشتر چیزی دربارهٔ آن خواندهاید.
این دو ایمیل دو نمونهٔ جالب در کنار هماند. نوشتهٔ نویسندهٔ بینام بیشتر ثبت یک خاطره است، در حالی که آقای شکری دریافتهایش از سورهٔ عنکبوت را مانند متنی علمی، در حدود هفت صفحهٔ نسبتاً فشرده نوشته و آیهبهآیه پیش رفته است. در ظاهر نوشتهٔ او مسئلهای شخصی دیده نمیشود؛ متنی روشن، واضح و همگانی است. فکر میکنم این دو نمونه در دو سر یک طیف قرار دارند و هرچه میان آنها باشد نیز خوب است.
ثبت دریافتهای شخصی از قرآن
حتی دریافتهای کاملاً شخصی هم جالباند. ممکن است احساسی که هنگام قرآنخوانی به کسی دست میدهد یا فکری که به ذهنش میرسد، قابل دفاع بهعنوان معنای واقعی آیه نباشد، اما به نظر من ثبت آن اشکالی ندارد.
در نقل معروفی از ملاصدرا، گفته میشود که ایدهٔ حرکت جوهری با خواندن آیهای به ذهن او رسیده است که کوهها را، با وجود آنکه ثابت به نظر میرسند، در حال گذشتن مانند ابر توصیف میکند: «تَمُرُّ مَرَّ ٱلسَّحَابِ». ممکن است کسی بگوید این آیه اصلاً به حرکت جوهری ربط ندارد. خود من هم فکر میکنم به حرکت جوهری، به آن معنایی که ملاصدرا میگوید، ربطی ندارد. با این حال، برایم خوشحالکننده است که چنین چیزی به ذهن کسی رسیده باشد؛ گویی متوجه حقایقی بوده، آیهای خوانده، آن حقایق در ذهنش قدری قوت گرفته و سرانجام به نتیجهای رسیده است. حتی اگر برداشت کاملاً درست نباشد، به نظر من ثبت چنین خاطرات قرآنی خوب است؛ میتوان آن را با دیگران در میان گذاشت یا برای خود نگه داشت.
فکر میکنم دربارهٔ خاطرات معنوی نیز میتوان این سخن کلی را گفت: خوب است انسان خاطرات، فکرهایی که به ذهنش میرسند و حالتهایی را که در طول روز پیدا میکند، دستکم در بخشهایی که به نظرش مهماند، بنویسد. سال اول دانشگاه، یک بار در قم به دیدن آقای جوادی آملی رفتم و با او صحبت کردم. از یکی از توصیههایش بسیار تعجب کردم؛ دقیقاً با این عبارت گفت: «خاطرات خودتون رو بنویسید». آن لحظه خاطره نوشتم، مانند خاطراتی که افراد از سفرهایشان مینویسند. خاطرهنوشتن این معنا را هم دارد که هنگام عبادت و قرآنخوانی، فکرها و حالتهایی را که پیدا میکنیم ثبت کنیم. در قرآنخوانی نیز خاطره داریم. خود من خاطرات بسیاری دارم از اینکه آیهای نخستین بار کجا توجهم را جلب کرد. با ادامهٔ خواندن، برای شما هم تأثیرهای خاصی پیش میآید که خوب است ثبت شوند.
ماه رمضان وایده تدبر
به نظر من، در ماه رمضان این اتفاقهای تازه افتاده است: مردم فعالتر شدهاند، حوصله میکنند و بیشتر قرآن میخوانند. همیشه حس میکردم ماه رمضان وقت اینگونه کارهاست. ایدهٔ برگزاری جلسات در ماه رمضان، بارها از چند سال پیش به ذهنم رسیده بود.
وقتی با سورهای مواجه میشویم، میکوشیم به محتوای عمیق آن نزدیک شویم و ویژگیهایش را پیدا کنیم. اگر بتوان نامش را محتوای مرکزی یا معنای اصلی گذاشت، و اگر سوره چنین چیزی داشته باشد، سخن از حس کلیای است که آیات را به هم پیوند میدهد؛ حسی که شاید نتوان آن را بهصورت یک عبارت یا فکر بیان کرد. همهٔ سورهها دربارهٔ توحید مطلب دارند. برخی مفسران، بهویژه مفسران جدید، دربارهٔ محتوای سورهٔ بقره یا مریم اظهار نظر میکنند. یک بار این نکته را به مناسبتی مطرح کردم؛ فکر میکنم شاید دربارهٔ سورهٔ مریم بود که این نظر را نقل کردم.
برای مثال، در تفسیری نوشته شده بود که محتوای سورهٔ مریم دعوت به تقواست. اعتراض من این بود که این سخن به یک معنا درست است، اما تقریباً همهٔ سورهها دعوت به تقوا دارند. اگر بگویم محتوای سورهٔ آلعمران توحید است، چه کسی میتواند انکار کند؟ تقریباً دربارهٔ همهٔ سورههای قرآن میتوان گفت یکی از اصلیترین محتواهایشان توحید است. همیشه میتوان گفت سورهها دربارهٔ توحید، معاد، ایمان و کفرند.
از کلیات به ویژگی سوره
باید تا حد امکان از این کلیات نزدیکتر شویم و ببینیم هر سوره از چه دیدگاه خاصی دربارهٔ توحید یا شرک سخن میگوید.
این مفاهیم اصلی در سورهها بسیار تکرار میشوند. بهطور کلی میتوان گفت قرآن نازل شده است تا دربارهٔ توحید و صفات خدا چیزهایی بدانیم، اما در جایی تأکید بیشتر بر نفاق است و در جایی بر شرک یا کفر. مفاهیمی مانند ایمان و توحید، مفاهیم پیرامونیای دارند که ممکن است در بعضی سورهها پررنگتر باشند.
برای مثال، سورهٔ نور تمثیلی دارد و توحید در کل سوره همچنان مرکزیت دارد، اما نمیتوان اینقدر دور ایستاد و گفت سوره را خوب فهمیدهام. باید قدری نزدیکتر شویم و ببینیم اینجا بحث دربارهٔ خانواده است: خانواده چگونه میتواند به توحید منجر شود و شرایط توحید را فراهم کند؟ این سخن خاصتر است. در بحث سورهٔ نور از جایی شروع کردم تا محتوایی را در سوره ببینیم. وقتی محتوایی را بهروشنی تشخیص میدهید، دوباره سوره را میخوانید. فکر میکنم چند بار این نکته را تکرار کردهام.
من تعبیر «آنتی فوبیای فضای بسته» را به کار میبرم؛ وقتی در باز است، گویی کسی میخواهد بیاید یا برود. بیماری معروفی وجود دارد که در آن عدهای از فضاهای بسته میترسند. دوست همخوابگاهیای داشتم که بهشدت چنین مشکلی داشت. میگفت در دورهٔ لیسانس درس مهمی را حذف کرده بود؛ اکنون یادم نیست چه درسی بود. از استاد با لفظ بدی یاد میکرد: «فلان فلان شده». استاد بهمحض ورود میگفت همهٔ درها و پنجرهها را ببندید؛ اگر دری یا پنجرهای باز بود، بررسی میکرد و میگفت آن را ببندند. دوستم میگفت مجبور بود از کلاس بیرون برود و سرانجام درس را حذف کرد. گاهی به بهانهای بیرون میرفت و هنگام بازگشت در را کمی باز میگذاشت، اما استاد اجازه نمیداد باز بماند.
روش کشف محتوای مرکزی
بارها گفتهام که فهم متن منحصر به قرآن نیست؛ دربارهٔ هر متن، و بهطور کلی هر موضوعی، ابتدا ایدهای پیدا میکنیم که محتوای آن چیست. سپس خوب است دوباره متن را بخوانیم و ببینیم آیا همهٔ اجزایش حول آن محتوا انسجام پیدا میکنند. ممکن است احساس کنیم چیزهای دیگری در متن هست که کاملاً با این محتوا منطبق نیست. در این صورت، ایدهٔ خود را قدری توسعه میدهیم و میگوییم محتوا فقط این نیست؛ برای مثال، دو چیز است. سپس میکوشیم ارتباط و انسجام این دو را پیدا کنیم، تا به جایی برسیم که هنگام خواندن احساس کنیم همهچیز در خدمت ایدهای است که آن را ایدهٔ اصلی متن میدانیم.
یک بار گفتم نهایت فهمیدن متن این است که محتوایی در وجود خود پیدا کنم؛ نه فقط یک فکر، بلکه فکر و احساسی که اگر بخواهم بیانش کنم، بهترین بیان ممکن همان متن پیش رو باشد؛ احساس کنم از این بهتر نمیشد آن را گفت. ما سورههای قرآن را در این حد نمیفهمیم؛ خود من واقعاً نمیفهمم.
هیچوقت نمیتوانم بگویم اگر خودم میخواستم این محتوا را بیان کنم، از همینجا شروع میکردم و به همانجا میرفتم. قرآن پیچیدگیهایی دارد که فکر نمیکنم کسی بتواند ادعا کند اگر میخواست این محتوا را بیان کند، به همین صورت بیانش میکرد. هر سورهای را هرقدر بفهمید، حتماً هنوز جای فهمیدن دارد. وقتی میگویم همان چیزها را بیان کنید، حتی انتخاب واژهها را هم در نظر دارم.
ممکن است در حدی سورهای را بفهمید که به نظرتان برسد بهترین راه بیان این بوده که یک قطعه ابتدا بیاید و بعد قطعهٔ دیگر؛ از دور احساس کنید بهترین کار ممکن همین بوده است. اما اینکه دقیقاً بفهمید چرا آیهها به این ترتیب چیده شدهاند، چرا این جمله اینجا بهصورت معترضه آمده و سرانجام چرا این واژهها انتخاب شدهاند، مطمئناً کسی به اینجا نمیرسد.
تئوری چسباننده اجزای سوره
شیوهٔ کلی درک ما همین است: حدسی میزنیم. علم نیز اینگونه پیش میرود؛ مجموعهای داده داریم، حدسی میزنیم و نظریهای میدهیم. سپس میبینیم همهٔ دادهها توجیه نمیشوند و نظریه را اصلاح میکنیم. دادههای ما در قرآن همان آیهها و واژهها هستند؛ در هر متن، واژگان و عبارتهایی که با این ترتیب خاص آن را تشکیل میدهند. گویی نظریهای کشف میکنیم که همهٔ این اجزا را به هم پیوند دهد.
میکوشم محتوایی را در سوره نشان دهم که به محتوای اصلی نزدیک باشد و بسیاری از مطالب سوره به آن ربط داشته باشند. سپس میتوانیم دوباره سوره را مرور کنیم و ببینیم کجاها هنوز جای فکر و کار دارد. از همان ابتدا این ایده را داشتم؛ شاید در بحث سورهٔ بقره، این نکته از اوایل کاملاً در ذهنم بود که صحبت دربارهٔ یک سوره نباید این احساس را ایجاد کند که همهچیز آن روشن شده است. حتی در سورههای مفصل، میخواستم نشان دهم هنوز جاهایی را توجیه نکردهایم و معنای چیزهایی روشن نیست. گاهی این کار را کردم و گاهی نکردم، اما نباید به این احساس رسید که کار تمام شده است.
یک نفر پس از بحث سورهٔ بقره گفت سوره را دوباره خوانده و مطالب به نظرش کاملاً روشن آمده است. به نظرم، برای خود من هنوز روشن نیست؛ چگونه با یک جلسه و چند مطلب مختصر، اینقدر زود چنین احساسی پیدا میشود؟ پس از بحث سورهٔ نور هم دو نفر همین گفتوگو را با من داشتند و پیشنهاد کردند جلسات را به سمتی ببریم که دربارهٔ سورهها صحبت کنیم. در بحث نخست سورهٔ نور چیزی نگفته بودم. گویی عادت ذهنیای وجود دارد که ابتدا و انتهای سورهها به هم وصل نمیشوند؛ همین که قدری ارتباطشان را نشان میدهید، همه ناگهان هیجانزده و خوشحال میشوند که ابتدا و انتها به هم ربطی داشتند.
فکر میکنم در سورهٔ نور، پس از دو، سه جلسه بیشتر معلوم شد که ارتباطهای بسیار واضحی وجود دارد. نمیدانم؛ فکر میکنم بحثهایی که دربارهٔ این سوره کردم، بیش از این بود که فقط ابتدا و انتهایش قدری به هم پیوند بخورند. سورهٔ نور، همانطور که نامش نور است، روشن است؛ خواننده خوب میفهمد دربارهٔ چه سخن گفته میشود.
محتوای اصلی: شرک و نفاق
در سورهٔ عنکبوت نیز میخواهیم محتوایی مرتبط با خود سوره را پیدا کنیم و نشان دهیم بسیاری از مطالب به آن مربوطاند. مسئله فقط این نیست که سوره دربارهٔ توحید است؛ قطعاً دربارهٔ شرک و نفاق نیز سخن میگوید و بسیاری از محتواهای اصلی در آن هست. میخواهیم از این حالت کلی نزدیکتر شویم و چیزهای ویژهای پیدا کنیم که بتوان آنها را از ویژگیهای عنکبوت دانست.
این ویژگیها را چگونه میتوان پیدا کرد؟ در هر جای قرآن از توحید، تقوا و ایمان سخن میشنویم، اما وقتی سورهای را میخوانیم، ممکن است محتوا، داستان یا حتی واژگانی ویژهٔ آن باشد که مشابهش را جای دیگری ندیدهایم. مقصود صرفاً چیزهای بسیار ریز، مانند واژهای کوچک که جای دیگری نیامده، نیست. برای مثال، ممکن است تمثیلی ویژهٔ سورهٔ عنکبوت یا سخنی از پیامبران باشد که مشابهش را در جای دیگر نشنیدهایم. اینها بسیار مهماند.
از همین جهت، به نظرم کار آقای عبدالعلی بازرگان در کتاب نظم قرآن بسیار مفید است. او دربارهٔ واژگان هر سوره آمار میدهد: چه واژههایی، در مقایسه با سورههای دیگر، بیشترین تکرار را دارند؟ برای مثال، کدام نامهای خداوند در یک سوره نسبت به دیگر سورهها بیشتر آمدهاند؟ فکر میکنم در بحث مختصری که دربارهٔ سورهٔ انعام کردم، یک نکتهٔ کلیدی، استفادهٔ بسیار از واژهٔ «غول» بود. در سورهٔ نور نیز واژهٔ «بیت» زیاد به کار رفته است.
ممکن است در متنی ده بار «الله» آمده باشد، اما برای سورهای با طول ده صفحه، در مقایسه با کل قرآن، ده بار کم است و زیاد نیست. بنابراین، مانند محاسبهٔ آقای بازرگان، باید فراوانی نسبی را ببینیم: آیا واژهای نسبت به دیگر موارد و نسبت به حجم سوره بهاندازهٔ کافی تکرار شده است؟ چنین برخورد کاملاً مکانیکیای میتواند به کشف ویژگیهای سوره کمک کند.
جایگاه ویژه تمثیل در سوره
آیههایی نیز مهماند که به هر طریق در سوره برجسته میشوند. ممکن است آیهای فقط در همین سوره نیامده باشد، اما به دلایلی چنان بیان شده یا در جایی قرار گرفته باشد که هنگام خواندن بسیار پررنگ به نظر برسد. آغاز و پایان هر متن همیشه پررنگاند؛ محل قرارگرفتن عبارت مهم است. برای مثال، تمثیل سورهٔ نور بهوضوح پررنگ است، حجم زیادی گرفته و نمیتوانم توصیف کنم چرا. سوره را قطع میکند: احکامی میشنوید و ناگهان تمثیل ظاهر میشود و موضوع را عوض میکند. این نیز باعث پررنگی آن میشود.
در متن قرآن، فونت برجسته یا قلم درشتتر وجود نداشته و قرار هم نبوده باشد. به نظر من، اگر نویسنده برای برجستهکردن بخشی از متن از این ابزارها استفاده کند، به نوعی به ضعف خود اعتراف میکند: نمیتواند آن بخش را بهطور طبیعی پررنگ کند و به سراغ برجستهکردن فونت رفته است. میتوان متن را طوری نوشت که بدون هیچ علامتی، عبارتی در آن برجسته شود. تکرار یکی از راههای روشن است؛ همانطور که تکرار واژه آن را پررنگ میکند، آوردن چندبارهٔ یک عبارت نیز به آن شخصیتی میدهد.
ظاهرشدن یا پایانیافتن ناگهانی هم میتواند بخشی را نسبت به بقیهٔ متن پررنگ کند. روشهای بسیاری وجود دارد و جای عبارت نیز مؤثر است؛ آغاز و پایان در کل جاهای پررنگیاند. هرگاه به سورهٔ عنکبوت فکر میکنید، حتماً آیهٔ نخست که میگوید «أَحَسِبَ ٱلنَّاسُ» به ذهن میآید. خود آیه، حتی اگر در میانهٔ متن بود، به دلیل حالت پرسشی و شدتی که دارد پررنگ بود، اما قرارگرفتن در آغاز سوره آن را بسیار پررنگ کرده است.
نام متن نیز بخشی از آن را پررنگ میکند. برای مثال، نام سورهٔ بقره داستان بقره را برجسته میکند. حتی اگر عنکبوت نام این سوره نشده بود، تمثیل آن همچنان پررنگ بود: مانند تمثیل سورهٔ نور، ناگهان ظاهر میشود و بسیار ویژه است؛ مشابهی در قرآن ندارد. اگر سورهٔ عنکبوت را کنار سورههای دیگر بگذارید، میتوانید این تمثیل را ویژگی و محتوای خاص آن بدانید.
پررنگنویسی و تمثیل عنکبوت
من به هیچ وجه چیزی ندارم که بگویم روشهای مختلف ایجاد پررنگی چیست، اما بهوضوح در هر متنی، شیوهٔ نگارش بخشهایی را از بخشهای دیگر پررنگتر میکند. این کار ممکن است هزار راه داشته باشد. نویسندهای که وارد نیست و متن خوب نمینویسد، ممکن است ناخواسته چیزی را بیش از حد برجسته کند. بارها دیدهاید مردم بخشی را قسمت اصلی متن میدانند، اما نویسنده سوگند میخورد آن مطلب اصلاً برایش مهم نبوده و فقط نکتهای فرعی بوده که نوشته است.
برای مثال، کتابی دربارهٔ قرآن و تاریخ نزول آن را در نظر بگیرید که در بخشی از آن اطلاعات بسیاری هست و سخنی گفته شده که کسی نگفته است. مردم کل کتاب را میخوانند، اما همین سخن را به یاد میسپارند. ممکن است نویسنده نتواند کاملاً از این جلب توجه جلوگیری کند؛ سخن عجیب بالاخره توجه را جلب میکند، اما نحوهٔ آوردن و بیان آن میتواند قدری پررنگیاش را کم یا زیاد کند. گاهی ناتوانی نویسنده باعث برجستگی شدید یک قسمت میشود و در بسیاری از متنها از همین راه سوءتفاهم پیش آمده است.
به نظرم میرسد از نام سوره و تمثیل عنکبوت شروع کنیم. این تمثیل خاص در میانهٔ سوره، میان دو بخش قرار گرفته و نام سوره نیز از آن آمده است؛ بنابراین، بخشی کاملاً پررنگ است. تمثیل چه میگوید و چه چیزی را میخواهد در ذهن ما بیاورد؟
فکر نمیکنم کسی از پنجره بیاید. من فوبیای ورود ناخواستهٔ افراد دارم؛ از خروج زیاد نمیترسم.
آیه میگوید: «مَثَلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوْلِيَآءَ». در خود آیه گفته شده که تمثیل برای چه کسانی است؛ لازم نیست این محتوا را کشف کنیم.
آیه دربارهٔ کسانی تمثیل میزند که از غیر خدا برای خود اولیا میگیرند: «مَثَلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّخَذُوا۟ مِن دُونِ ٱللَّهِ أَوْلِيَآءَ كَمَثَلِ ٱلْعَنكَبُوتِ ٱتَّخَذَتْ بَيْتًۭا ۖ وَإِنَّ أَوْهَنَ ٱلْبُيُوتِ لَبَيْتُ ٱلْعَنكَبُوتِ». مثل آنان مانند عنکبوت است که برای خود خانهای ساخته؛ سستترین خانهها خانهٔ عنکبوت است، «اگر بدانید».
تلک الامثالو العالمون
سپس میگوید: «إِنَّ ٱللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ» و بعد: «وَتِلْكَ ٱلْأَمْثَٰلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ۖ وَمَا يَعْقِلُهَآ إِلَّا ٱلْعَٰلِمُونَ».
این از ابزارهای پررنگکردن است. ممکن است آیه را بخوانید و بگذرید، اما بهنوعی دعوت میشوید مکث و فکر کنید و بهسادگی نگذرید: «وَتِلْكَ ٱلْأَمْثَٰلُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ ۖ وَمَا يَعْقِلُهَآ إِلَّا ٱلْعَٰلِمُونَ». میگوید جز کسانی که علم دارند، تمثیل را درک نمیکنند. بنابراین، اینجا مستحب است برگردید و آیه را دوباره از آغاز بخوانید و ببینید چه گفته است؛ قدری دربارهٔ چگونگی خانهساختن عنکبوت فکر کنیم.
نخستین چیزی که به ذهن همهٔ ما میآید این است که عنکبوت خانهای بسیار نرم و سست دارد. چندان فکر نمیکنیم که آیا واقعاً سستترین خانهٔ موجود است یا نه. چیزی که بهوضوح از این تمثیل به ذهن میرسد، سستی بسیار خانهٔ عنکبوت است. اگر فقط اینگونه نگاه کنیم، چندان جایی برای تعقل و تفکر نمیماند. باید قدری بیشتر دقت کنیم: عنکبوت چگونه خانه میسازد و چه ویژگیای در خانهٔ آن هست که به کار مشرکان شباهت دارد؛ کسانی که از غیر خدا برای خود دوستان یا سرپرستان میگیرند؟
برای درک بهتر تمثیل، نخست فکر کنیم موجودات زنده و حیوانات چرا خانه میسازند و مفهوم مرکزی «بیت» چیست. خود ما انسانها هم خانه میسازیم. واژهٔ «سرپناه» معادل خوبی است که محتوای بیت را در خود دارد. ممکن است انسانها زمانی در بیابان یا جنگل زندگی کرده باشند و بعد به غار رفته باشند. چرا به غار میروند و جلوی آن آتش روشن میکنند یا دری میگذارند و میبندند؟ برای آنکه احساس امنیت کنند. برای خود سرپناهی میسازیم که در آن احساس امنیت پیدا کنیم.
بهویژه وقتی خانواده تشکیل میشود و مسئلهٔ حفاظت از بچهها پیش میآید، چون با موجودات و انسانهای آسیبپذیرتر روبهرو هستیم، نیاز به بیت بسیار مبرمتر میشود. حس ما نسبت به خانه این است که در آن گرما و امنیت پیدا میکنیم. بیت ما را به یاد خانواده میاندازد و در خانواده نیز همین احساس وجود دارد. در کنار خانواده یا جمعی که کنار هم گرد میآیند، بهنوعی احساس امنبودن میکنیم.
بیت عنکبوت و سستی خانه
خانه جایی است که قرار است موجودی در آن زندگی کند.
وقتی بیت عنکبوت را میشنویم، تصویری طبیعی در ذهن داریم. ممکن است انواع خاصی از عنکبوت فقط چند تار رها کنند و در واقع خانهای نسازند که در آن زندگی کنند. با این حال، حتماً انواع تار عنکبوت را دیدهاید؛ عنکبوت موجود فراوانی است که در باغچهها و خانههای خودمان هم پیدا میشود. گاهی کنار دیوار تار میتند و در آن زندگی میکند یا میان درختان تاری میسازد. باید به چگونگی ساختن این خانه و ویژگی جالب آن دقت کنیم.
تار عنکبوت وسیلهٔ شکارش هم هست، اما در این سوره بهعنوان بیت به آن نگاه میشود؛ جایی که عنکبوت در آن زندگی میکند. برای فهم تمثیل، آنچه را از تار عنکبوت در ذهن دارید، بهعنوان خانهاش در نظر بگیرید. ممکن است کاربردهای دیگری هم داشته باشد و فکرکردن به ارتباطش با شکار نیز جالب است، اما آنچه اینجا به نظر میآید، اشاره به بیت و سستی آن است؛ نه به وسیلهٔ شکاری ناکارآمد. اتفاقاً تار وسیلهٔ کارآمدی برای شکار است.
عنکبوت برای ساختن این بیت، شاخهٔ درخت، دیوار یا چیز سفتی پیدا میکند و سر تارهایی را به آنها وصل میکند. بهویژه همان تار آشنایی را در نظر بگیرید که سطحی مسطح است و چند طرفش به جاهایی وصل شدهاند. عنکبوت لایهلایه پیش میآید تا به مرکز برسد؛ جایی که خود مستقر میشود. از آنچه به آن آب دهانش میگویند، هرچه هست، چیزهایی را به جایی وصل میکند، سپس چیزهای دیگری را به آنها و لایههای بعد را به لایههای پیشین متصل میکند، تا گویی خانه و محوطهای برای خود ساخته باشد.
اتکای عنکبوت به تار خود
وقتی عنکبوت را در میانهٔ تار در نظر میگیرید، کاملاً به چیزهایی تکیه کرده است که خودش ساخته. جای نخستین اتصال دیگر بسیار دور است؛ اکنون گویی در آسمان، روی آب دهان خودش ایستاده است، روی چیزی که خود تولید کرده. البته تارها لایهلایه به هم متصلاند و در نهایت به چیزهای سفتی میرسند که خودشان استحکام دارند. با مجموعهای از تارهای بههمپیوسته و تنیده روبهرو هستیم که استحکامی موقت پیدا کردهاند، چنانکه میتوان در آن زندگی کرد.
در واقع، این ساخت بسیار سست است. چیز واقعاً سفتی وجود داشته که تار به اتکای آن در هوا مانده، اما لایههای مختلف ایجاد شده و از آن نقطه دور شدهایم. بعضی از خانههای عنکبوت بسیار بزرگاند و تارهای زیادی پیرامونشان تنیده شده است. عنکبوت در آن بهنوعی احساس امنیت میکند، دیده نمیشود و تارها در حد وزن خودش او را نگه میدارند. فکر میکنم ویژگی اصلی تار عنکبوت این است که با تنیدن چیزهای سست و پیشآمدن لایهبهلایه، چیزی در کل سست پدید میآید که در حدی بسیار پایین قابل اتکاست، اما بهآسانی با وزش باد شدید یا تکانی شدید میتواند از بین برود.
بهویژه وقتی به تار عنکبوت فکر میکنم، این حالت به ذهنم میآید که عنکبوت گویی در آسمان روی ساختهٔ خودش ایستاده و دستوپایش بر تارهای خودش است. فرض کنید حافظهاش کوتاهمدت باشد و فراموش کرده باشد که از جایی سفت شروع کرده و تارها را به آن وصل کرده است. پس از مدتی در میانهٔ تار، گویی روی چیزی که خودش تنیده زندگی میکند.
این چه شباهتی با شرک دارد؟ قطعاً میفهمیم یکی از شباهتها سستیای است که در شرک هم وجود دارد. در جهان، به معنای واقعی کلمه، بیش از یک نقطهٔ اتکا نداریم، اما ما انسانها مانند عنکبوت به چیزهای بسیاری تکیه میکنیم که قابل اتکا نیستند. میخواهم از همان واژهٔ بیت شروع کنم: احساس امنیت یکی از اساسیترین نیازهای زندگی ماست و هر کار ممکنی میکنیم تا آن را به دست آوریم.
احساس امنیت کودک و والدین
کودک پس از تولد، احساس امنیت را از تکیهکردن به پدر و مادر میگیرد. فکر نمیکنم بتوان کودک را مشرک نامید؛ هنوز به مرحلهای نرسیده که واژههای کفر، شرک و ایمان دربارهاش به کار بروند. کاملاً به پدر و مادر وابسته است و در آغوش پدر احساس امنیت مطلق میکند. میکوشیم این احساس را به هر طریق ممکن حفظ کنیم. از کودکی یاد میگیریم با تعلق به خانواده و انجامدادن خواستههای پدر و مادر، حمایتشان را به دست آوریم: کارهایی را که میگویند نکن، نکنیم و آنچه را میگویند بکن، بکنیم، چون به آنها وابستهایم و این حس امنیت را لازم داریم.
با بزرگشدن و ورود به جامعه، باز هم حرفشنوی میکنیم، چون به امنیت و حفاظت در برابر خطرهایی نیاز داریم که در خود جامعه تهدیدمان میکنند. عادت میکنیم بیرون از خانه به آدمهای دیگر یا به یک نظام سلطه تکیه کنیم.
با شکلگرفتن جامعهٔ انسانی، منابع قدرتی پدید میآیند و انسانها میکوشند با نزدیکشدن به آنها از خود محافظت کنند. مشکل اساسی زندگی اکثریت قاطع مردم این است که احساس امنیت را بیش از اندازه لازم دارند و گویی هیچ راهی جز تکیهکردن به جاهایی که قابل اتکا به نظر میرسند پیدا نمیکنند، تا قدری احساس کنند به امنیت رسیدهاند.
از همین رو، مردم اینقدر از سنتهای جامعهای پیروی میکنند که در آن به دنیا آمدهاند. قدرتی در کل اجتماع، در قالب عقاید و سنتها انباشته شده است. کسانی که با این سنتها همراه و همرنگ جماعتاند، محفوظ میمانند؛ اما اگر خلاف جریان حرکت کنند، بهشدت تهدید میشوند. همه میکوشند در زندگی امنیت و دوری از تهدید را به دست آورند. این روند از خانواده شروع میشود و در اجتماع ادامه مییابد.
اجداد، سنت و بتپرستی
این نوع رفتارها شرکآلودهاند. عبارت تکرارشده در قرآن را در نظر بگیرید: وقتی از مشرکان میپرسند چرا این کارها را میکنید و این بتها را میپرستید و از وهمی خالص اطاعت میکنید، پاسخ میدهند اجداد ما چنین میکردند؛ سنتی در جامعهٔ ما پدید آمده بود و ما نیز از آن پیروی کردیم. چرا؟ به همان دلیلی که از پدر خود پیروی میکنیم. با ورود به جامعه، سنتهای اجداد گویی نقش همان منبع قدرت و پدر را بازی میکنند و با تکیه بر آنها بهنوعی از خود محافظت میکنیم.
هرگاه دربارهٔ عوامل شرک صحبت میکنم، به این آیه اشاره میکنم. پایهٔ اصلی فراوانی شرک از اینجا میآید که سنتها در جامعه استقرار پیدا میکنند و انسانها با پیروی از آنها و همرنگ و همراهشدن با دیگران، میکوشند قدرت نهفته در جمع را پشتیبان خود داشته باشند.
نمونهٔ ایستادن در برابر یک جامعه، ابراهیم است که داستانش در همین سوره آمده است. او دقیقاً همهٔ این تکیهها را میشکند. در قرآن میبینید که در برابر پدرش میایستد و با وجود تهدید او به کشتن، حرف خودش را میزند. مسئله این نیست که به احساس امنیت نیاز ندارد؛ گویی آن را از جایی گرفته و احساس امنیت میکند، پس دیگر نیازی ندارد از پدر خود پیروی کند. از شکستن بتها و طرد و نفی سنتهای جامعهٔ خود نمیترسد، با آنکه میداند وقتی پدرش او را به سنگسار تهدید میکند، جامعه میخواهد بلای بدتری بر سرش بیاورد. پاسخ قوم به سخنانش این است: «قَالُوا۟ ٱقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ»؛ در برابر این حرفها، میخواهند آتشش بزنند.
جوامع انسانی پر از آسیبهاییاند که از همین نکته پدید میآیند. برای مثال، من برای احساس امنیت به کسی تکیه میکنم که خودش امنیت را از تکیه به چیزهای دیگر گرفته است، و این زنجیره ادامه مییابد. سرانجام شبکهای از موجودات معلق است که فکر میکنند روی چیزی سفت ایستادهاند. تمثیل خوب امنیت این است که پای شما روی زمین سفت باشد؛ ناامنی یعنی جایی باشید که هر لحظه ممکن است فرو بریزد.
زنجیره تکیههای سست
احساس امنیت ما از پناهبردن به اهرمها و مظاهر قدرت اطرافمان میآید، اما اگر دقت کنیم، خود آنها نیز به چیزهای دیگری تکیه دارند. اگر در این زنجیره بسیار دور برویم، سرانجام به منابعی میرسیم که بهنوعی اتکای واقعی به خدا دارند. ما در چنین تارهایی زندگی میکنیم. منظورم از انسان مشرک، کسی است که اهل توحید نیست؛ در مجموعهای از این تارها زندگی میکند و امنیت مییابد. بنابراین، رفتارهای اجتماعی همهٔ ما به این وضعیت نزدیک است، چون در اطرافیان خود قدرت احساس میکنیم.
مسئله فقط قدرت حکومت و نیروهای نظامی و انتظامی نیست. همین که از گفتن حرفی خجالت میکشید، یا حرفی را که باید بزنید نمیگویید چون از مسخرهشدن میترسید، در میانهٔ همین تار عنکبوت قرار دارید. تمسخر و مانند آن، شکل نرمافزاریتری دارند، اما بهشدت مؤثرند. انسانها اهرمهایی برای خود میگیرند تا به هر طریق ممکن از طردشدن جلوگیری کنند، حتی در جمعهای کوچکی که با آنها زندگی میکنند.
این نکته در سورهٔ عنکبوت بسیار پررنگ و به محتوای آن نزدیک است؛ بیان تمثیلی و غیرتمثیلیِ آنچه میتوان منابع و منشأهای اجتماعی شرک نامید. شبکههای شرکآلودِ جامعه به تار عنکبوت شبیهاند: انسانها به یکدیگر وابستهاند و هرکدام دوباره به دیگری و چیزهای دیگر وابستگی دارند. تار مفصلی شکل میگیرد که در آن کاملاً بیهوده احساس امنیت میکنند. واضح است که این امنیت کاذب است.
ممکن است احساس امنیت عنکبوت در تار خودش به نظرتان مضحک برسد، چون هر لحظه انسانی میتواند با حرکت دست تمام تار را به هم بریزد. عبور پرنده، افتادن سنگ یا حتی سقوط برگ درخت هم ممکن است تارها را از هم بپاشد. به همان اندازه خندهدار است که انسانی با پیروی از سنتهای اجتماع یا قرارگرفتن در گروههای اجتماعی امنیت پیدا کند. کسی عضو فرقه یا گروهی میشود و احساس میکند اعضای آن حمایتش میکنند. مردم بسیار از این کارها میکنند و وارد شبکههای اجتماعی میشوند.
احتمالاً خود تعبیر «شبکهٔ اجتماعی» و واژهٔ «وب» که برای این چیزها به کار میرود، به این تمثیل بسیار نزدیک است.
روابط اجتماعی به مثابه تار
اجتماع تارهایی درهمتنیده دارد؛ اگر روابط اجتماعی را ترسیم کنید، بسیار شبیه تار عنکبوت میشوند. شرک در همین بافتهای اجتماعی ماست: در گروههایی با عقاید خاص عضو میشوید و احساس امنیت میکنید. برای مثال، در جامعهٔ بزرگی مانند تهران، مسلمانبودن و نمازخواندن چندان امر ویژهای نیست، چون همه مسلماناند.
حتی اگر کسی دکترایی جعلی آورده، وزیر شده و حقوق گرفته باشد، در هر جای دنیا بهمحض روشنشدن ماجرا از او اعلام برائت میکنند و کنارش میگذارند. اینجا نهتنها اعلام برائت نمیکرد، بلکه موضع این بود که هرکس وارد حلقهٔ من شد، تا پایان پای او میایستم.
این مانند رفتار لاتهای جنوب شهر است که میگویند: «ما یا علی که گفتیم دیگه تا آخرش هستیم». معلوم نیست سرانجام طرف به کجا میرسد، اما چنین رفتارهایی مردم را جذب میکند، چون احساس امنیت میدهد. کسی قدرتی دارد و نشان میدهد هرکس وارد کلوپش شود، به هیچ وجه او را کنار نمیگذارد؛ حتی اگر خطایی اساسی کند، تا وقتی عضویت او در کلوپ باقی است، با تمام قدرت حمایتش میکند.
تمام این پدیدههای شبکههای اجتماعی توهماند. آیا میتوان کسی را یافت که به او تکیه کرد؟ همین مثال نمونهٔ روشنی بود؛ خود آن فرد پس از مدتی به تکیهگاه نیاز پیدا کرد. فردی که به او تکیه میکنیم، فردا میمیرد؛ هزار بلا بر سرش میآید. احمقانه است که امنیت خود را از حمایت کسی بگیرم که خودش معلق است. همهٔ موجودات جامعه، و خود آن شهرک، جامعه و کشور نیز معلقاند.
یکی از مفاهیم مرکزی سورهٔ عنکبوت، چنانکه این مثال بیان میکند، شباهت شبکهها و تکیهگاههای موهوم اجتماعی به تار عنکبوت است.
سستی شبکههای اجتماعی
واژهٔ «اولیا» نیز به همین اشاره میکند. این شبکهها سستاند و چیزی در آنها نیست.
باید این شباهت را درک کنیم و تمثیل کاملاً این حس را در ما ایجاد کند که همهٔ تکیههایی که در طول زندگی به آنها اعتماد کردهایم و تصور کردهایم میتوانند حفظمان کنند، پوشالیاند و با بادی از بین میروند. میخواهم بهتدریج نشان دهم این محتوای مرکزی که بیان میکنم، چگونه با بخشهایی از سوره هماهنگ است، بدون آنکه ادعا کنم محتوای سورهٔ عنکبوت همین است.
نخست داستان پیامبران را در این سوره نگاه کنید. چه ویژگیای دارند؟ دعوت ابراهیم و دیگر پیامبران به توحید، ویژگی خاص داستانها در این سوره نیست. آمدن پیامبران، مخالفت عدهای و سپس مجازات آنان، روالی است که در همهٔ سورهها میبینیم. اینجا آنچه بسیار پررنگ و مورد تأکید است، آمدن عذاب و درهمپیچیدن بساط آن جوامع است.
در آغاز، از آمدن نوح به قومش سخن میگوید و پارهٔ «خَمْسِينَ عَامًۭا» میآید؛ سپس طوفان میآید. جامعهای بودهاند مانند هر جامعهٔ دیگر، با سنتهایی که ساخته و تارهایی که تنیدهاند و در آن احساس امنیت میکردهاند. طوفانی آمده و همه را برده است؛ اینجا آب است، نه باد. گویی روی زمین تار تنیده بودند و سیلی تمام آن جامعه را برده است. چه امنیتی در پیروی از سنتهای خود داشتهاند؟
برای دیدن پررنگی این نکته، پایان داستان لوط را نگاه کنید. بخش آمدن فرشتگان برای مجازات چقدر طولانی است؛ خود این یک ویژگی است. بلافاصله آیهای کوتاه دربارهٔ فرستادن شعیب به مدین میآید و سپس میگوید: «فَكَذَّبُوهُ فَأَخَذَتْهُمُ ٱلرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا۟ فِى دَارِهِمْ جَٰثِمِينَ». بعد عاد و ثمود را میآورد: «تَّبَيَّنَ لَكُم مِّن مَّسَٰكِنِهِمْ». پس از قارون و فرعون، این آیه میآید:
«فَكُلًّا أَخَذْنَا بِذَنۢبِهِۦ ۖ فَمِنْهُم مَّنْ أَرْسَلْنَا عَلَيْهِ حَاصِبًۭا وَمِنْهُم مَّنْ أَخَذَتْهُ ٱلصَّيْحَةُ وَمِنْهُم مَّنْ خَسَفْنَا بِهِ ٱلْأَرْضَ وَمِنْهُم مَّنْ أَغْرَقْنَا ۚ وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَٰكِن».
اقوام نابودشده و تار عنکبوت
در این آیه دیگر نام قومها را نمیبرد: یکی را باد برد، دیگری را آب؛ برای یکی زلزله آمد و برای دیگری صیحهٔ آسمانی. حس این است که مردم در شهرکی برای خود تار تنیدهاند و بهگونهای مضحک احساس امنیت میکنند، اما در برابر خدا امنیت ندارند. هر لحظه ممکن است اتفاقی بیفتد و همهٔ کسانی که به هم تکیه کردهاند، با هم نابود شوند. کل جامعه معلق است و بادی ممکن است همه را از صفحهٔ زمین محو کند. امنیتی در زمین و جهان وجود ندارد، بهویژه با این تکیهگاههای پوشالی اجتماعی.
مشرک میشوم و حرف دیگری، حرف ناحق، را میشنوم تا احساس امنیت کنم؛ این ویژگی همهٔ کسانی است که مشرک شدهاند. پایان داستان پیامبران و این آیه به تمثیل عنکبوت وصل میشود: این جوامع از میان رفته یا غرق شدهاند و تمام تار عنکبوت از بین رفته است. همانقدر که برای شما آسان است با دست تمام تار را جمع کنید، برای خدا آسان است بساط جامعه، کشور، قوم یا قبیلهای را که برای خود تار تنیدهاند، با حرکتی برچیند. اینها همان نابودیهای ناگهانیاند.
آیهٔ پررنگ دیگری نیز هست. به نظرم تمثیل عنکبوت پررنگتر و برای آغاز بحث مناسبتر بود.
قبلاً هنگام خواندن سوره، به این آیه که رسیدم، گفتم آیهٔ جالبی است و مشابهش را در قرآن ندارید.
تمثیل عنکبوت نشان میدهد که دستکم یکی از موضوعات سوره، وضعیت شرک است: آدمها به یکدیگر تکیه میکنند و اولیا برمیگزینند، و این شبیه تار عنکبوت است. اکنون به جملهٔ فوقالعادهای که ابراهیم میگوید و درکی که از شرک مردم دارد توجه کنید: «وَقَالَ إِنَّمَا ٱتَّخَذْتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَوْثَٰنًۭا مَّوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا». میگوید شما بتهایی تراشیدهاید تا گویی روابط اجتماعی خود را با یکدیگر محکمتر کنید.
بتها ابزار موده اجتماعی
خود بتها مهم نیستند؛ مانند چیزهاییاند که این تارها میتوانند به آنها وصل شوند.
این مانند همان فرقهها و کلوپهاست. آدمها بتهایی ساختهاند، مراسم مشترکی انجام میدهند و عقیدهای پدید آوردهاند. گروهی تشکیل شده که گویی عضویت در آن مزایایی دارد؛ دقیقاً مانند یک کلوپ. ابراهیم به آنان میگوید خود این بتها چیزی نیستند؛ شما کلوپ ساختهاید. این قریه طرفدار یک بت است و قریهٔ دیگر طرفدار بتی دیگر. حول عقاید، سنتها و آدابی که ساختهایم، سالی چند بار گرد هم میآییم، کارهای عجیبوغریبی میکنیم و میانمان مودتی پدید میآید. سپس در این تار مودت احساس امنیت میکنیم.
ابراهیم در این بیان، بهجای آنکه از اشتباه مردم دربارهٔ بتها بگوید، بر نکتهای اجتماعی بسیار تأکید میکند: «إِنَّمَا ٱتَّخَذْتُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ أَوْثَٰنًۭا»؛ از غیر خدا بتها و معبودهایی گرفتهاید. تعبیر «إِنَّمَا» گویی نشان میدهد عامل اصلی همین وجه اجتماعی است که ابراهیم میبیند. او توحید را بهوضوح مشاهده میکند و میبیند عدهای دور وهمی جمع شدهاند که هیچ شاهدی برایش ندارند؛ نه رزقی داده و نه کاری کرده است. پس خود این جمعشدن عامل اصلی است و آن بت بهانه است. نه معجزهای کرده، نه رزقی داده و نه واقعیتی دارد؛ چیزی موهوم است. این مردم به گردآمدن کنار یکدیگر نیاز داشتهاند؛ چیزی ساختهاند، دورش جمع شدهاند و اکنون ظاهراً پرستش میکنند.
آیهای در قرآن هست که میگوید مشرکی که به معنای واقعی بت را پرستیده باشد وجود ندارد؛ کسی واقعاً اینها را صدا نکرده است. اینها چیزی نیستند و بتپرستی، بهنوعی پرستش واقعی نیست؛ خود پرستش در آن پررنگ نیست و چیز دیگری عامل شرک است. این آیه صریحاً میگوید بتپرستی پایگاه و عامل اجتماعی دارد. آدمها بت میتراشند، عقاید موهوم پدید میآورند و دور آنها جمع میشوند، چون مودتی که به وجود میآید شیرین است و احساس امنیت میدهد.
در رؤیاها نیز تار عنکبوت بهطور تمثیلی و نمادین نشاندهندهٔ عواطف است؛ رشتههای عاطفی به صورت تار عنکبوت ظاهر میشوند.
رشتههای عاطفی و امنیت کاذب
دقیقاً همین رشتهها به آدمها احساس امنیت میدهند: عدهای مرا دوست دارند و عدهای حامی مناند. عواطفی که پیرامون ماست، بیش از هر چیز احساس امنیت میدهد. به همین دلیل در خانوادهٔ خود احساس امنیت و آرامش میکنیم. این تا حدی طبیعی است؛ اساساً نیاز به احساس امنیت طبیعی است و امر غیرطبیعیای نیست. اما یافتن چنین دستاویزهای غیرواقعی برای خود میتواند به وضعیتهای غیرطبیعی بینجامد.
پس این جملهٔ خاص ابراهیم، بیان روشنی از تمثیل عنکبوت در سوره است. بیان آن حس واقعی که انسان موحد باید به آن برسد برای من بسیار دشوار است. کسی که ایمان و باور به توحید دارد، واقعاً باید در درون احساس کند هیچ دستاویزی در دنیا بهجز خدا وجود ندارد. وقتی به خود نگاه میکنم، باید حس کنم همین که هستم و میتوانم حیاتم را ادامه دهم، به جایی تکیه دارم؛ و در دنیا بیش از یک تکیهگاه نیست. فقط یک چیز سفت وجود دارد. اگر بتوان به چیز دیگری دست گرفت، برای آن است که با دنبالکردن اتصالش به همان تکیهگاه میرسیم. یک چیز در دنیا به معنای واقعی کلمه وجود دارد که میتوانیم به آن تکیه کنیم.
این احساس فطری است؛ چنین نیست که بخواهید دربارهاش فکر کنید. در درون همهٔ ما این احساس هست که چیزی بیرون از ما وجود دارد که به آن تکیه کردهایم؛ همیشه هست و همیشه میتوان به آن تکیه کرد. انسان موحد کسی است که این احساس در او همواره زنده است: میداند تکیهگاهی وجود دارد و بیش از یکی نیست. همهٔ چیزهای دیگر پیرامون من باطلاند؛ تمام قدرتهای اجتماعی مانند سراباند. به نظر میرسد چیزی هستند، اما واقعاً چیزی در آنها نیست. ابراهیم این را بهوضوح میدید و میفهمید.
کشتی، طوفان و پناه توحید
حتی انسانی غیرموحد که چنین دیدگاه و احساسی را در طول زندگی ندارد، در چه شرایطی به آن میرسد؟ وقتی در حال غرقشدن است. این وضعیت را بارها در قرآن دیدهاید؛ تمثیل نیست، واقعیت است: سوار کشتی شدهاید و کشتی در حال غرقشدن است. مسئله این نیست که از روی ناامیدی چنین احساسی پیدا میکنید.
پیشتر روایتی را نقل کردم که در آن کسی نزد امام جعفر صادق میآید و میگوید دربارهٔ وجود خدا و توحید شک دارد. امام از همراهانش میخواهد او را در آب دریا بیندازند. در حالی که غرق میشود، مدتی نگهش میدارند و سپس بیرونش میآورند. او گویی مداوا شده و ایمان یافته است و اظهار ایمان میکند. چرا؟ انسان در چنین شرایطی حقیقتی را در درون خود میبیند. انسان موحد بهسبب درک بالای خود پیوسته با آن حقیقت زندگی میکند، اما دیگری در شرایط خاص آن را میبیند: چیزی وجود دارد که به آن تکیه کردهام و همیشه میتوانم صدایش کنم. این واقعیتی است که در بحران دیده میشود و کسانی که در کشتیاند به چنین وضعیتی میرسند.
در پایان سوره همین لحظه بیان شده است: «فَإِذَا رَكِبُوا۟ فِى ٱلْفُلْكِ دَعَوُا۟ ٱللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ ٱلدِّينَ فَلَمَّا نَجَّىٰهُمْ إِلَى ٱلْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ». دوباره دنبال تمتع میروند و آنچه گفتهاند را فراموش میکنند. ما در تمام لحظات گویی سوار کشتی هستیم؛ امنیت نداریم، هر لحظه ممکن است غرق شویم و دستمان به جایی بند نیست. انسان موحد باید همیشه خود را در این حالت ببیند: هر لحظه ممکن است غرق شود و فقط یک تکیهگاه وجود دارد که میتواند به آن تکیه کند و صدایش کند. انسانهای معمولی در شرایط خاص به این درک میرسند که تکیهگاهی بهجز خدا نیست.
سپس در پایان سوره میگوید: «أَوَلَمْ يَرَوْا۟ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمًا ءَامِنًۭا وَيُتَخَطَّفُ ٱلنَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ». ندیدهاید که خدا حرمی امن قرار داده و مردم پیرامونش مورد دستبرد و آسیب قرار میگیرند؟ تعبیر «حرم امن» اینجا آمده است. فکر میکنم معمولاً در تفسیرها میگویند منظور بیتالله و مسجدالحرام است. خونریزی در مسجدالحرام حرام است؛ اگر کسی از بیابان بیاید و در بیتاللهالحرام بنشیند، آنجا امن است و قرآن نیز به این ویژگی اشاره کرده است.
حرم امن و حصن توحید
مقرراتش این است که حق ندارید انسانی را آزار دهید یا حتی به حیات گیاهی آسیب برسانید. برای آنجا چنین قانون و وضعیتی قرار دادهاند تا امنیت داشته باشد.
اما پس از آیهٔ مربوط به کشتی، بسیار بعید است این تعبیر را فقط به آن مکان نسبت دهیم؛ حرم امن خدا توحید است. در روایت قدسی بسیار معروفی که از زبان امام رضا آمده، سخن از «لا اله الاالله»، ورود به این پناهگاه و ایمنی از عذاب است. کسی که مانند ابراهیم به این ادراک و به توحید برسد در حرم امن است؛ حتی اگر در آتش بیندازندش، نمیسوزد. انسان موحد به امنیت کامل رسیده است و تا زمانی که موحد است امنیت دارد. اگر مسجدالحرام امن است، به این دلیل است که مکان تجلی توحید است؛ جایی که برای توحید ساخته شده و همین قانون را برایش قرار دادهاند. این تجلی حقیقتی باطنی است که در عالم وجود دارد. یک راه برای امنیت واقعی وجود دارد: رسیدن به توحید، به آنچه ابراهیم و پیامبران رسیدند.
در این دو آیه، مسئلهٔ امنیت و ناامنی و ارتباطش با شرک و توحید را بهصراحت میبینید. هنگام ناامنی، تارهای انسان پاره میشود. سوار کشتی که شد، دیگر رئیسبودن، داشتن «خدم و هشم» یا وعدهٔ رئیس که نمیگذارد آسیبی به او برسد، کاری نمیکند. اگر رئیس هم در کشتی باشد، همراه آن غرق میشود. در شرایطی، سستی تارهای پیرامون ما آشکار میشود و آدمها ظرفیت دیدن حقیقت و فاصلهگرفتن از این تارها را پیدا میکنند. حتی تعبیر امنیت در آیهٔ بعد آمده و به توحید و مسجدالحرام بهعنوان حرم امن اشاره میکند؛ چیزی که همهٔ ما در پی آنیم. هیچ انسانی نیست که دنبال این حرم امن نباشد.
پایان سوره بهصراحت به همین محتوا بازمیگردد: تمثیل عنکبوت، سخن ابراهیم و پایان سوره، همگی رابطهٔ شرک و توحید با احساس امنیت را بیان میکنند. وقتی از این زاویه نگاه کنیم، چه بخشهای دیگری از سوره همین وضعیت را نشان میدهند؟ جملهٔ معترضهای در ابتدای سوره، بهسبب معترضهبودنش، بسیار پررنگ است: «وَوَصَّيْنَا ٱلْإِنسَٰنَ بِوَٰلِدَيْهِ حُسْنًۭا ۖ وَإِن جَٰهَدَاكَ لِتُشْرِكَ».
والدین و اولین حرکت ابراهیم
منشأ همهچیز از خانه آغاز میشود؛ والدین منشأ این احساس امنیت کاذب برای انساناند.
همهٔ ما در تاریخ زندگی خود جایی وابستگیای شبیه شرک داشتهایم. وقتی در خانه متولد شدیم، به پدر و مادرمان تکیه داشتیم و ایرادی هم نداشت. همهٔ آدمها اگر مانند ابراهیم میخواهند به توحید برسند و والدینشان حرف ناحق میزنند، باید بایستند و از آن حرف پیروی نکنند.
کلید ماجرا و گویی نخستین حرکتی که انسان باید در زندگی بکند تا این تارها به او نچسبند، روشنکردن تکلیف خود با خانواده است.
روشنکردن این تکلیف یعنی تا وقتی حرف حق میزنید گوش میدهم، اما اگر ناحق بگویید گوش نمیدهم. در وجود کسی که حرف ناحق را میشنود، مبنای شرک گذاشته شده است. نخستین جایی که احتمالاً حرف ناحق میشنویم خانواده است. تاری بسیار محکم ما را به آنجا وصل کرده و از بریدنش میترسیم؛ بنابراین اطاعت میکنیم.
وقتی دو، سه، چهار یا پنج سال داریم این وضعیت خوب است؛ اما در هشت، ده یا پانزدهسالگی، جایی اگر بخواهیم اهل حق شویم، باید اینکه «پدرم گفته و من انجام میدهم» را کنار بگذاریم. اگر حرف پدرم را انجام میدهم، چون حق گفته است. اگر باطل بگوید، آزمایشی پیش میآید: کسی که به او وابستهاید، حتی پدری که آدم بسیار خوبی است، بالاخره حرف ناحقی میزند. اگر میفهمید حرفش ناحق است، نباید پیروی کنید. اگر حق را تشخیص میدهید، باید آن رشته را برید و دنبال حرف حق رفت.
تاری که در زندگی همهٔ ما بوده و نباید بعداً در آن گرفتار بمانیم، تار خانواده، بهویژه پدر و مادر است. نخستین احساس امنیت قوی از اینجا آغاز شد. به همین دلیل ابراهیم در صحنهای بسیار حساس در برابر پدر خود ایستاد؛ نمیشود این ارتباط را قطع نکنید. اینکه پدرش بود یا کسی که والد یا «اب» او حساب میشد، مهم نیست. مهم این است که در خانهٔ او زندگی میکرد و تهدید میشد اگر این کار را نکند، از خانه بیرونش میاندازد. نخستین خطری که تهدیدمان میکند، بیرونافتادن از خانه و ازدستدادن آن بیت کوچک اولیه است.
من شخصاً از ششسالگی وارد مدرسه شدم، بسیار به شبکههای اجتماعی تکیه کردم، شاگرد خوبی شدم و به حرف معلمان و همه گوش دادم؛ احساس امنیت بسیار خوبی هم داشتم.
حکومت، جامعه و تارهای جدید
امروز در جوامع ما امنیت خانوادگی خیلی زود جای خود را به چیز دیگری میدهد. در بستر جامعه، حکومت و ساختار اجتماعی احساس امنیت پیدا میکنیم؛ به همین سبب مردم بهراحتی در برابر پدر و مادر میایستند. هزار سال پیش چنین نبود؛ این شبکههای اجتماعی و تارهای جدید وجود نداشتند.
بهویژه اینترنت؛ البته این را به شوخی میگویم، اینترنت چندان احساس امنیت نمیدهد. هرقدر میخواهید وارد شبکههای اجتماعی شوید. البته ممکن است، نمیدانم، از آنجا به جاهایی وصل شد و احساس امنیت کرد. سنتهای خانوادگی ضعیف شدهاند چون جایگزینهایی بیرون از خانواده پیدا شده است. در برابر پدر میایستید چون زودتر تاری بزرگتر پیدا کردهاید: پلیس، نیروی انتظامی، معلم، مدرسه و ساختارهای اجتماعیای که میتوان طنابشان را گرفت و نخ مادر را رها کرد. اینها خودشان به کجا وصلاند؟ میتوانید به جاهایی وصل شوید که به دیوار نزدیکتر به نظر میرسند؛ در میانهٔ تار نمانید.
آیهٔ مربوط به والدین، ناگهان میان بحثهایی میآید که ابتدا به نظر میرسد دربارهٔ شرک، توحید و نفاقاند، چون این حکم منشأ همهچیز است: به پدر و مادر نیکی و خوشرفتاری کنید، اما اگر ناحق گفتند پیروی نکنید. برای ماندن در آغوش خانواده هرگز از حق منحرف نشوید. فکر میکنم نخستین آزمون و فتنهای که معلوم میکند وضعیت چیست همین است: جایی حرف ناحق میشنوید، باید از حق پیروی کنید و ممکن است حمایتهایی را در جامعه، محل کار یا خانواده از دست بدهید. همهٔ ما باید از این آزمون بگذریم.
پس از همین سخن نیکی به والدین میگوید: «وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يَقُولُ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ فَإِذَآ أُوذِىَ فِى ٱللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ ٱلنَّاسِ كَعَذَابِ ٱللَّهِ». گویی تمام ماجرا همین است؛ فتنهٔ آیهٔ نخست هم همین است. مردم تهدید میکنند که میکشیمت، اخراجت میکنیم یا حمایت مالیای را که باید بدهیم نمیدهیم. فتنهٔ مردم را مانند عذاب خدا قرار میدهند. در اجتماعی زندگی میکنید و به نظر میرسد قدرتهایی پیرامونتان هست: «فَإِذَآ أُوذِىَ فِى ٱللَّهِ»؛ از سوی مردم تهدید میشوید.
آسیب روابط اجتماعی به توحید
اینجا بهوضوح شرک، نفاق و تأثیر روابط اجتماعی بر آن مطرح است. این روابط میتوانند آسیب برسانند، امنیت را به خطر بیندازند و آزار دهند؛ آدمها با تهدید جمعی از مردم میلرزند و دچار شرک میشوند.
در آیات بعد میگوید: «وَقَالَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ لِلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱتَّبِعُوا۟ سَبِيلَنَا وَلْنَحْمِلْ خَطَٰيَٰكُمْ». شاید موضوع، آسیبشناسی توحید در جامعه و چگونگی بهخطرافتادن آن از طریق روابط اجتماعی باشد؛ این نمونهای بسیار صریح است. کسی پیشنهاد میدهد کاری را که من میگویم انجام بده، ما به تو امنیت میدهیم. «وَلْنَحْمِلْ خَطَٰيَٰكُمْ» گویی به او کردیت میدهد: از تو حمایت میکنم.
ممکن است فکر کنید مردم در جامعه چنین حرفی به یکدیگر نمیزنند، اما حرفها همین حالت را دارند. اگر باطنشان را نگاه کنید، مضمون این است که تو کاری بکن و من حمایتت میکنم. در برابر چه چیزی میخواهید حمایت کنید؟ ظاهری دارد، اما باطنی بسیار عمیق نیز در آن هست. روابط اجتماعی پر از چنین وعدههایی است: فلان کار را انجام بده تا حمایت شوی. کسی میگوید خیالت راحت باشد، روز قیامت هم پشتت هستم. رئیس کلوپ میگوید بیا نامت را در کلوپ من بنویس و کارهایی را که میگویم انجام بده؛ از پل صراط عبورت میدهم. این بخشهای سوره اشارههایی بسیار صریح به همین وضعیت دارند.
پیشتر گفتم نکتهٔ عجیب سوره این است که مکی است، اما بحث «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ» در آن وجود دارد. در بحث همین عبارت اشاره کرده بودم که در هر جامعهای، سنتهایی پدید میآیند که بهتدریج از توحید خالص منحرف میشوند. افرادی در جامعهٔ دینی ظاهراً ادعای دین دارند، اما واقعاً دیندار نیستند. گفتم ریشهٔ اصلی این پدیدهها احساس امنیت است: به سنتها پناه میبریم و انحرافهای پدیدآمده را میپذیریم. مثلاً در فرقهای متولد شدهاید و همان را میپذیرید، یا در جای جغرافیایی خاصی به دنیا آمدهاید.
شرک از مسیر دوستیها
عامل شرکبودن روابط اجتماعی بسیار روشن است. شاید هنگام نزول این سوره هنوز جامعهٔ اسلامی چندان شکل نگرفته بود، اما بالاخره جماعتی شده بودند و با هم زندگی میکردند؛ پس حتماً شرک راه خود را باز میکند. جوامع دینی چرا از توحید دور میشوند؟ آدمها در روابط خود به یکدیگر وعده میدهند که تو این کار را بکن و من برایت کاری میکنم. با آن منشأ خانوادگی، شرک در جامعه بزرگ و بزرگتر میشود؛ دستاویزها و تکیهگاههای موهوم افزایش مییابند و جامعه به سوی شرک میرود.
جامعهٔ اسلامی بهتدریج شکل میگیرد. هنوز به مدینه نرسیدهایم، اما در مکه جمعیتی شدهاند و تحریم شدهاند. یک حدس این است که سورهٔ عنکبوت حوالی ماجرای «شعر ابیطالب» نازل شده است. با اینکه تحت فشارند، گروهی را تشکیل دادهاند؛ اگر واژهٔ «کامیونیتی» را به کار ببرم، اندکی با «سوسایتی» فرق دارد. این جمع در معرض آلودهشدن به شرک است، چون جامعه و روابط اجتماعی به این سمت میروند.
چند بخش سوره با محتوایی که گفتم ارتباط دارند و به نظر میرسد بسیاری از مطالب حول همین مسئلهاند؛ اما آیا همهچیز چنین است؟ میتوان پرسشهایی طرح کرد. آیهٔ پنجم اکنون چقدر روشن است؟ در ابتدای سوره برجسته است و ناگهان ظاهر میشود. پارهٔ «مَن جَٰهَدَ فَإِنَّمَا يُجَٰهِدُ لِنَفْسِهِۦٓ» نیز میآید. مفهومی دربارهٔ «رجاع» و «اجل الله» وجود دارد که باید به آن فکر کنیم.
مسئلهٔ اعتقاد به معاد هم در این سوره مطرح است. اینکه چقدر پررنگ است یا نه، دستکم این یک آیه به نظر پررنگ بود. با توضیحاتی که دادم، دربارهٔ آیات اول و دوم میتوانید بگویید در جامعه زندگی میکنید و میگویید ایمان داریم؛ اکنون وضعیتهایی پیش میآید که باید واقعاً ایمانتان را نشان دهید.
نفاق و پرسشهای باز
نسبت اینها با بحث روشن نیست؛ مسئلهٔ نفاق هم به نکاتی که گفتم ربط دارد. اما آن یک آیه و آیهٔ بعدش چقدر توجیهپذیرند؟ نمیگویم توجیهپذیر نیستند. اگر میخواستید همین محتوا را بیان کنید، آنها را آنجا میگذاشتید؟ آیا تا این حد میتوان توجیه کرد که واقعاً خوب در آن موضع نشستهاند؟
طرح این پرسشها به این معنا نیست که پاسخ دقیق همه را خواهم گفت؛ خوب است ناتمام بمانند. داستان ابراهیم و لوط نیز آیا واقعاً فقط همین را میگوید؟ اگر مقصود فقط نشاندادن بیثباتی جامعهای بود که احساس امنیت میکند اما هر لحظه ممکن است نابود شود، کوتاهگفتن داستانها و اشاره به نحوهٔ نابودی کفایت میکرد. آیا داستان ابراهیم و لوط با این حجم فقط همین را بیان میکند؟ بخشی از موعظهٔ ابراهیم همان محتوا را دارد، اما بقیهٔ سخنان او و ماجرای لوط چطور مرتبطاند؟ از آغاز داستان ابراهیم تا پایان داستان لوط بیش از دو صفحه است و جای فکرکردن دارد.
به جزئیات سخنان ابراهیم و لوط اشاره نکردم. گفتم طولانیبودن صحنهٔ عذاب بسیار موجه است، چون نابودی این مردم پررنگ است: ثبات و امنیت را تصور میکردند، اما نداشتند. آمدن فرشتگان نزد ابراهیم و لوط، بهنوعی هولآورتر از این است که فقط گفته شود نابود شدند. حتی خود لوط میگوید از آنان ترسید. مراحل و جزئیات آمدن و نابودکردن نشان داده میشود.
پرسش اصلی دربارهٔ بخشی است که از آیهٔ ۴۵ شروع میشود: «ٱتْلُ مَآ أُوحِىَ إِلَيْكَ مِنَ ٱلْكِتَٰبِ وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ». ناگهان محتوا بهشدت تغییر میکند و حدود ده آیه دربارهٔ کتاب، اهل کتاب، معجزهبودن قرآن و مانند آن میآید. این بخش چقدر با آنچه گفتم ارتباط دارد؟ چنانکه پیشتر گفتم، در این سوره چند بار بر رزق تأکید میشود.
استعجال عذاب و ولیّ خدا
بعضی پایانبندیها نیز بهروشنی با بحث سازگارند: «وَمَآ أَنتُم بِمُعْجِزِينَ فِى ٱلْأَرْضِ وَلَا فِى ٱلسَّمَآءِ ۖ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ مِن وَلِىٍّۢ وَلَا نَصِيرٍۢ»؛ بهجز خدا هیچ پشتیبانی ندارید. چند جا چنین پایانبندیهایی هست و همین محتوا بعداً هم میآید.
احساس میکنم دربارهٔ آیات ۴۵ تا دستکم ۵۲ سخنی نگفتهام و باید دربارهشان بحث شود. «يَسْتَعْجِلُونَكَ بِٱلْعَذَابِ» اندکی مرتبط است. سپس «يَٰعِبَادِىَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِنَّ أَرْضِى» میآید. بهطور کلی، از آیهٔ ۴۵ تقریباً تا ۶۳ همچنان جای فکرکردن دارد.
هجرت مانند این است که عنکبوت ناگهان از تار خود بیرون بپرد؛ عاملی است که ارتباطهای اجتماعی را پاره میکند. بنابراین، اینکه این سوره با مفهوم هجرت ارتباط داشته باشد، مناسب است. این سوره پیش از هجرت ظاهر شد و آیهای در آن بهصراحت به هجرت تشویق میکند؛ محتوای سوره با آن گزارش تاریخی ارتباطی بسیار قوی دارد. به جامعهٔ خود نچسبید. در جایی به دنیا میآیید، تارها آنجا هستند و به آنها میچسبید.
هجرت آنتیتز این وضعیتی است که سوره دربارهاش سخن میگوید. در این بخش حدود دو صفحه هست که به محتوای آن اشاره نکرده بودم.