خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
جلسه با مرور جلسهٔ قبل آغاز میشود: قرار نیست تفسیر خطی متداول باشد، بلکه میخواهند کلیت سوره را درک کنند. او نشان میدهد سوره با خطاب به بنیاسرائیل شروع میشود، به داستان ابراهیم و اسماعیل و کعبه میرسد، و بعد تغییر قبله و شریعت میآید. به گفتهٔ او مشکل اساسی در درک سورهها این است که سؤالهای درستی نداریم و صورت مسئله را نمیفهمیم.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
مرور جلسه قبل و صورت مسئله
درک کلیت سورهٔ بقره مسئلهٔ اصلی این بحث است؛ قصد ندارم تفسیر متداول خطی و آیهبهآیهٔ آن را ارائه کنم. در جلسهٔ قبل مقدمهای دربارهٔ این روش گفتم و کوشیدم نشان دهم که مشکل اساسی در فهم سورهها، و بهطور کلی هر متنی، نداشتن پرسشهای درست است. وقتی صورت مسئله را نمیفهمیم، ممکن است راهحل آن را هم درست درک نکنیم.
در مقدمهٔ نسبتاً طولانی جلسهٔ گذشته، اوضاع تاریخی، بهویژه وضعیت ادیان ابراهیمی هنگام ظهور اسلام و نزول قرآن، را شرح دادم و بر آن اساس کوشیدم روند کلی و روشن سورهٔ بقره را نشان دهم. فکر میکنم از مطالبی که از تورات خواندم، روشن شده باشد که انگار در عقاید یهودیان و مسیحیان، دو دین اصلی ابراهیمی، جایی برای دین تازهای وجود ندارد: یهودیان منتظر ظهور مسیحاند و مسیحیان منتظر ظهور مجدد او. بنابراین، ظهور پیامبری تازه، آن هم بیرون از بنیاسرائیل، پرسشبرانگیز است.
اگر مقدمهٔ سوره را فعلاً کنار بگذاریم، سورهٔ بقره با خطاب به بنیاسرائیل آغاز میشود؛ در ادامهٔ وحی و نبوت یهودی و مسیحی که در شاخهٔ بنیاسرائیل از فرزندان ابراهیم جریان داشت. به آنان یادآوری میشود که نبوت و حکمت در میانشان بود، خداوند خود را بر آنان آشکار کرد و شریعت دریافت کردند، اما پیدرپی تمرد کردند؛ تا کار به جایی رسید که دیگر پیامبر تازهای نمیتواند در میان آنان ظهور کند.
پایان این بخش بر کشتن پیامبران، دشمنی با فرشتهٔ وحی و پیروی از چیزهایی تأکید دارد که شیاطین در ملک سلیمان نازل میکردند؛ جایی که انگار، شاید پایان هدایتپذیری بنیاسرائیل بوده است. اینها نشانهٔ آن است که گویی ۱۸۰ درجه چرخیدهاند: پیامبران را نمایندهٔ شیطان و شیاطین را نمایندهٔ خدا میپذیرند. بهنظر میرسد این روند، بهویژه با جرمی که در پایان مرتکب شدند، به بنبست رسیده است. درست است که از نظر مسلمانان مسیح کشته نشده، اما شکی نیست که یهودیان کوشیدند او را به دست رومیان بکشند. این قطعه در اینجا پایان مییابد.
پس از آن به داستان ابراهیم بازمیگردیم. قرآن یادآوری میکند که ابراهیم پسر دیگری به نام اسماعیل داشت. برخلاف روایت تورات دربارهٔ اخراج اسماعیل از خانه، بهسبب اختلاف مربوط به هاجر و ساره، یا اینکه نمیدانم اسماعیل اسحاق را آزار میداده است، او طبق فرمان خدا همراه ابراهیم آمده و این خانهٔ مکعبشکل، کعبه، را بنا کرده است. در پایان داستان، آنان از خدا میخواهند پیامبری در اینجا ظاهر کند.
تعبیری که به کار میبرم این است که انگار اسماعیل، بنیاسماعیل و این عبادتگاه، نیروهای ذخیرهٔ همان وحی و نبوت خاندان ابراهیماند: هرگاه آن شاخه به بنبست برسد، راه در این شاخه باز شود و دین ابراهیمی تجدید حیات کند. قرآن دعوت تازه را از طریق اسماعیل و شاخهای دیگر به ابراهیم پیوند میدهد؛ مبنا همان یکتاپرستی و دعوت به دین ابراهیم است.
با روشنشدن هویت کعبه، معلوم میشود که این ماجرا چیست و دین تازه چه جایگاهی در ادیان ابراهیمی میتواند داشته باشد. پس از مشخصشدن این جایگاه، دستور تغییر قبله میآید؛ نخستین حکم دین تازه. از آن پس تا پایان سوره، شریعت نازل میشود. دربارهٔ برخی مسائل هنوز دقیق بحث نکردهایم و وارد جزئیات نشدهایم، اما این روال کلی سوره است.
ضرورت آشنایی با تورات و انجیل
اگر با توضیحات جلسهٔ قبل این روال را در سوره میبینید و آن را راهی برای فهم کلیت سوره میدانید، باید متوجه نقطهضعف خود نیز شده باشید: تورات و انجیل نمیخوانید. در این صورت پذیرفتهاید که کسانی که با دیگر ادیان ابراهیمی، از طریق متون اصلی یا غیر آنها، آشنا نیستند، انگار به قرآن هم دسترسی پیدا نمیکنند.
جای تعجب نیست که به این نتیجه رسیدهاید؛ در آغاز همین سوره آمده است: «ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًۭى لِّلْمُتَّقِينَ». سپس یکی از شرایط متقین را ایمان به وحی نازلشده بر پیامبر و پیش از او میداند: «يُؤْمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ وَمَآ أُنزِلَ مِن قَبْلِكَ». با این خوانش، اتهام سنگینی به شما وارد میشود: چون به آنچه پیشتر نازل شده ایمان ندارید، جزو متقین نیستید و قرآن را نمیفهمید.
این آیه را میتوان چنین فهمید که فهم قرآن و رسیدن به هدایت آن، انگار موکول به دانستن اتفاقهای پیشین است. کسی که از آنها هیچ نمیداند، چگونه به آنچه پیشتر نازل شده ایمان پیدا میکند؟ بالاخره باید بداند پیش از قرآن چه اتفاقهایی افتاده است. درست است که قرآن مطالبی دربارهٔ وحیهای پیشین میگوید، اما در همین قرآن بارها از تورات و انجیل یاد شده است.
با جستوجوی این اشارهها در قرآن میتوانید به این نتیجه برسید که منظور، توراتی است که در همان زمان در دست یهودیان بوده و اکنون نیز در دست آنان است. مسئله با ادعای تحریف کلی تورات کنار نمیرود. اینکه عین تورات وحی الهی نیست، بحث جداگانهای است؛ آشنایی با تورات و انجیل میتواند در فهم قرآن بسیار مؤثر باشد.
سؤال: ذلک الکتاب نه هذا الکتاب
پرسش خوبی است که چرا آغاز کتاب، بهجای «این کتاب»، از «آن کتاب» سخن میگوید و چرا از صورت غایب استفاده شده است. هنوز کلیت سوره را نمیدانیم و باید ابتدا و انتهای آن و قطعههای بزرگش را به یکدیگر وصل کنیم؛ پیش از آنکه به تکتک کلمات بپردازیم.
فکر میکنم مرور آیات از جایی در متن سوره، و توجه به نکتههای خاص آنها، میتواند روالی را که توصیف کردم محکمتر کند و همزمان پرسشهای تازهای پیش بیاورد که ما را در فهم سوره جلو ببرد. این مرور از آغاز سوره نیست، بلکه از بخشی است که تا اینجا مطالبی از آن فهمیدهایم.
تأیید برگزیدگی بنیاسرائیل در بقره
تصور من این است که اگر از مسلمانان بپرسید آیا ادعای یهودیان دربارهٔ قوم خاص خدا بودن و برگزیدهشدن راست است یا دروغ، فکر میکنم بیشتر آنان بگویند دروغ است. اما بهنظر میرسد سورهٔ بقره تأیید میکند که چنین چیزی بوده است: داستانهای تورات دربارهٔ ظهور خداوند در کوه سینا، که در قرآن نیز آمده، انتقال این قوم به آنجا و عهدبستن با آنان. مدام از آنان خواسته میشود به عهد وفا کنند؛ با اقوام دیگر عهدی بسته نشده است.
یکی از کجفهمیهای بزرگ دربارهٔ این سوره از آنجا ناشی میشود که مسلمانان از زمانی با یهودیان دشمن شدهاند و خطابهای «یا بنی اسرائیل» و سخنان دربارهٔ تمرد آنان را چنین میفهمند که خداوند به مؤمنان هشدار میدهد: از این مردم برحذر باشید، چون مردمی بد، متمرد و دشمن خدا هستند. میتوانم تفسیرهایی بیاورم که با تأکید بسیار این برداشت را تکرار میکنند.
این برداشتها همه اشتباه است. قرآن تأیید میکند که آنان قوم خاصی بودند و با آنان عهد بسته شده بود؛ انگار هنوز فرصت دارند به عهد خود وفا کنند. اگر از اساس مردمی بد بودند، چرا خداوند بدترین قوم دنیا را برگزید و با آنان پیمان بست؟ آنان فرزندان ابراهیماند. نه این قطعهٔ قرآن و نه دیگر جاهایی که از بنیاسرائیل انتقاد میشود، مطلقاً به این معنا نیست که آنان مردمی بد هستند. انتظار زیادی از آنان میرفت: خداوند خود را بر آنان آشکار کرده و عهد بسته بود؛ بنابراین باید به عهد وفا میکردند.
گویی نسبت به آنان سختگیری وجود دارد. اگر تذکرهای قرآن را نشانهٔ بدبودن مخاطب بدانید، باید پیامبر ما را نیز بد بدانید؛ چون پیوسته به او تذکر داده میشود که چرا این کار را کردی، چرا آن کار را کردی یا چرا چنین نگفتی. تذکرگرفتن بنیاسرائیل به معنای بدبودن آنان نیست. آنان قوم برگزیدهای هستند که تمرد کردهاند. قرآن به این سمت میرود که شما استحقاق ادامهٔ نبوت را از دست دادهاید و پیام تازه، عهد تازهای است که خداوند با خاندان ابراهیم میبندد.
در برابر بدبینی به بنیاسرائیل، که ممکن است موجب کجفهمی در بسیاری از بخشهای قرآن شود، خوشبینی عجیبی به مؤمنان در میان مفسران و مسلمانان وجود دارد. مؤمنان صدر اسلام را بسیار مقدس میدانند؛ بهویژه در میان اهل سنت، که صحابه را بهنوعی مقدس میشمارند. این خوشبینی بیش از اندازه نیز نوع دیگری از کجفهمی است: دیگران بد هستند، یهودیان و مسیحیان کافرند و ما مؤمن و خوب هستیم. چنین تقسیمبندیهایی در قرآن وجود ندارد و توجه به این مسئله در فهم سورهٔ بقره مهم است.
ماجرای بنیاسرائیل و سؤال خفا بودن خدا
یکی از مسائل خداشناسی، جدا از مسئلهٔ ادیان ابراهیمی، خفای الهی یا خدای در حجاب است. پرسش این است که اگر خدایی هست، چرا خود را آشکار نمیکند تا همه به او ایمان بیاورند؟ وجود خدا باید روشن باشد، اما ظاهراً چنین نیست؛ چون برخی وجود او را درک نمیکنند. این چگونه ممکن است؟
یک پاسخ بسیار خوب آن است که خداوند خود را بر قومی آشکار کرده است. در عبارتی از تورات که خواندم، آمده بود که تا جای ممکن خود را آشکار کرد: صدای شیپور شنیدند، ابر غلیظ آمد و انگار صدای خداوند را شنیدند. چه اتفاقی برای بنیاسرائیل افتاد؟ آیا همگی مردمی خوب و مؤمن شدند؟ چند ماه بعد گوسالهپرستی کردند.
گویی این اشکال از ناآشنایی با روانشناسی انسان ناشی میشود. تصور میکنند اگر خداوند آشکار باشد، همه ایمان میآورند و اتفاق خوبی میافتد. اصلاً چنین نیست؛ مردم همین کارهای کنونی را میکنند، با این تفاوت که میدانند خدایی هم هست. آشکارشدن خدا به این معنا نیست که دیگر گناه نمیکنند.
ببینید چه بر سر بنیاسرائیل آمد. آیا همگی مؤمن شدند و دیگر گناه نکردند؟ چند ماه بعد عدس و پیاز خواستند؛ شکمشان چیزهایی میخواست و نفسشان آنان را به راههایی میکشاند.
نفسانیت و عشق به دنیا این افراد را به گناه میاندازد. حتی اگر بنیاسرائیل بدانند خدایی هست و هر روز معجزه ببینند، باز هم این اتفاق میافتد. گویی ماجرای بنیاسرائیل پاسخ این پرسش است که چرا خداوند در خفاست؛ البته وجود او بر بعضی پوشیده است. چرا همانگونه که خود را بر بنیاسرائیل آشکار کرد، هر صبح همراه طلوع خورشید بر همهٔ مردم آشکار نمیشود؟ چون این کار نهتنها مفید نیست، بلکه بهنظر میرسد زیانآور هم باشد.
ریشهٔ واژهٔ انسان در عربی، به معنای فراموشی است. بشر به همهچیز عادت میکند و حالتی از فراموشی به او دست میدهد. قسم میخورم اگر مرگ در خفا بود، عدهای میگفتند اگر مردم میدانستند روزی میمیرند، چنین زندگی نمیکردند؛ از عمر و لحظههای زندگی بیشتر استفاده میکردند، چون میدانستند زندگی موقت است. اکنون که این را نمیدانند، چنین زندگی میکنند.
اما ما میدانیم که میمیریم و زندگیمان موقت است. این آگاهی چه تأثیری بر زندگی مردم گذاشته است؟ طوری زندگی میکنند که انگار نمیمیرند. دانستن یا ندانستن، و آشکار یا پنهانبودن، لزوماً موجب نمیشود درست عمل کنند یا در زندگی به دانش خود ترتیب اثر دهند. همان اتفاقی که دربارهٔ خدا میپرسند چرا نیفتاده، دربارهٔ مرگ افتاده است.
واقعاً وقتی زندگی اکثریت قریببهاتفاق مردم را میبینم، احساس میکنم انگار هر روز فراموش میکنند که خواهند مرد؛ بهندرت آن را به یاد میآورند و گویی زندگیشان بر اساس مرگآگاهی نیست. در مورد آگاهی از خدا نیز همین اتفاق میافتاد: اگر بسیار آشکار بود و هر روز خود را آشکار میکرد، اتفاق خاصی نمیافتاد. مسئلهٔ کسانی که میخواهند هدایت شوند، دانستن یا ندانستن وجود خدا نیست؛ مسئله در جای دیگری است. این نکته فرعی بود و به درک سوره ارتباطی نداشت.
توجه به ایمان به وحی پیشین را به شوخی و جدی مطرح کردم. انگار شرط هدایت بهوسیلهٔ قرآن، ایمان به آن چیزی است که قبلاً نازل شده؛ یعنی تورات، انجیل و ادیان ابراهیمی پیشین. دستکم در فهم این سوره، بهنظر میرسد توجه به این امور بسیار مهم است.
مقدمهٔ سوره تا پایان داستان آفرینش را کنار میگذاریم و از خطاب به بنیاسرائیل در آیهٔ ۴۰ شروع میکنیم؛ قطعهٔ بزرگی که پیش از داستان ابراهیم قرار دارد. در قرآنی که پیش رو دارم، این قطعه از صفحهٔ ۷ تا صفحهٔ ۱۹ است؛ با خطاب به بنیاسرائیل آغاز میشود و پس از آن داستان ابراهیم، اسماعیل و بنای کعبه میآید. مرور این ۱۲ صفحه، بدون خواندن همهٔ آیات، جزئیات روالی را روشن میکند که پیشتر بهطور کلی گفتم.
از نحوهٔ خطاب و سخنگفتن دربارهٔ بنیاسرائیل میتوان دید که گویی با پیشرفتن آیات، آنان لحظهبهلحظه دور و کمرنگ میشوند و از صحنه خارج میشوند؛ در مقابل، مؤمنان کمکم وارد صحنه میشوند. عبور از ادیان مربوط به بنیاسرائیل و رسیدن به دین تازه، که تغییر قبله انگار بیانگر آن است، در همین ۱۲ صفحه دیده میشود.
آغاز قطعه چنین است: «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ ٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتِىَ ٱلَّتِىٓ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا۟ بِعَهْدِىٓ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّٰىَ فَٱرْهَبُونِ». خطاب مستقیماً به بنیاسرائیل است. ضمیرها و فعلها مخاطباند و این روال ادامه مییابد: «وَءَامِنُوا۟ بِمَآ أَنزَلْتُ مُصَدِّقًۭا لِّمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوٓا۟ أَوَّلَ كَافِرٍۭ بِهِۦ». سپس بار دیگر همین خطاب میآید: «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ ٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتِىَ ٱلَّتِىٓ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّى فَضَّلْتُكُمْ».
چگالی خطاب یا بنیاسرائیل
با جستوجوی «کم» در یک قرآن دیجیتال میتوانید ببینید این ضمیر با چه چگالیای در آیات آمده است. بنیاسرائیل مدام مخاطباند؛ هیچ واسطهای دیده نمیشود و انگار خداوند مستقیماً با آنان سخن میگوید. حتی واسطهٔ پیامبر را هم انگار نمیبینید.
برای نمونه: «وَإِذْ نَجَّيْنَٰكُم مِّنْ ءَالِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوٓءَ ٱلْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَآءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَآءَكُمْ ۚ وَفِى ذَٰلِكُم بَلَآءٌۭ مِّن رَّبِّكُمْ عَظِيمٌۭ». در همین یک آیه پنج «کم» وجود دارد؛ «کم» در «ذلکم» به آن موارد مربوط نیست. این روال ادامه پیدا میکند و سپس نخستین تخلف جدی مطرح میشود: «أَرْبَعِينَ لَيْلَةًۭ ثُمَّ ٱتَّخَذْتُمُ ٱلْعِجْلَ مِنۢ بَعْدِهِۦ وَأَنتُمْ ظَٰلِمُونَ». همچنان مستقیماً با آنان سخن گفته میشود.
در آیهٔ ۵۵ نیز همین وضع برقرار است: «وَإِذْ قُلْتُمْ يَٰمُوسَىٰ لَن نُّؤْمِنَ لَكَ حَتَّىٰ نَرَى ٱللَّهَ جَهْرَةًۭ فَأَخَذَتْكُمُ ٱلصَّٰعِقَةُ وَأَنتُمْ تَنظُرُونَ». هنوز مخاطب آیات هستند.
گذار از خطاب حاضر به غایب
در آیهٔ ۵۷ آمده است: «وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ ٱلْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَيْكُمُ ٱلْمَنَّ وَٱلسَّلْوَىٰ ۖ كُلُوا۟ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقْنَٰكُمْ ۖ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَٰكِن كَانُوٓا۟ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ». برای نخستین بار از آنان بهصورت غایب سخن گفته میشود. در توضیح این تغییر میگویم: ما به آنان ظلم نکردیم؛ خودشان به خودشان ظلم کردند. دیگر بهصورت مخاطب گفته نمیشود که ما به شما ظلم نکردیم و خودتان به خودتان ظلم کردید.
این روال ادامه پیدا میکند: چگالی «کم» پایین میآید و دربارهٔ آنان بیشتر بهصورت غایب سخن گفته میشود؛ چون واقعاً گویی در حال غایب و کمرنگشدناند. فکر میکنم نخستین «هم» در آیهٔ ۵۷ آمده است.
در آیات ۵۸ و ۵۹ دوباره از فرمان سجده سخن میرود: «وَقُولُوا۟ حِطَّةٌۭ نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَٰيَٰكُمْ ۚ وَسَنَزِيدُ ٱلْمُحْسِنِينَ». باز تمرد میکنند و روایت به غایب تبدیل میشود: «فَبَدَّلَ ٱلَّذِينَ ظَلَمُوا۟ قَوْلًا غَيْرَ ٱلَّذِى قِيلَ لَهُمْ». کسانی که ظلم کردند، آنچه را به ایشان گفته شده بود تغییر دادند.
دو آیه بعد، در ماجرای درخواست عدس و پیاز، آمده است: «ٱهْبِطُوا۟ مِصْرًۭا فَإِنَّ لَكُم مَّا سَأَلْتُمْ». سپس باز بهصورت غایب گفته میشود: «وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ ٱلذِّلَّةُ وَٱلْمَسْكَنَةُ». ذلت و مسکنت بر آنان زده شد. دلیل آن نیز بهصورت غایب بیان میشود: «ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا۟ يَكْفُرُونَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقْتُلُونَ ٱلنَّبِيِّۦنَ بِغَيْرِ ٱلْحَقِّ ۗ ذَٰلِكَ بِمَا عَصَوا۟ وَّكَانُوا۟ يَعْتَدُونَ». به آیات خدا کفر ورزیدند و پیامبران را بهناحق کشتند. عبارتها از اینجا کاملاً بهصورت غایب است. این نوسان ادامه مییابد؛ چگالی «کم» پایین و چگالی «هم» بالا میرود.
پس از داستان بقره نیز خطابها غایباند. در آیهٔ ۸۰ گفته میشود: «وَقَالُوا۟ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامًۭا مَّعْدُودَةًۭ». دیگر گفته نمیشود شما گفتید، بلکه گفتند؛ آتش جز روزهایی معدود ما را لمس نمیکند. حتی اگر به جهنم برویم، مدت آن محدود است. این روال پیشتر شروع شده بود؛ همهٔ نمونههای آن را نخواندم. تأکید من بر این آیه دلیل دیگری دارد.
در ادامه آمده است: «قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِندَ ٱللَّهِ عَهْدًۭا فَلَن يُخْلِفَ ٱللَّهُ عَهْدَهُۥٓ ۖ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ». بگو آیا در این باره از خدا عهد گرفتهاید؟ اگر چنین باشد، خدا خلاف عهد نمیکند؛ یا دربارهٔ خدا چیزی میگویید که نمیدانید؟ بنا بر سنت روایی قرآن، این تحولی بسیار بزرگ است: خدا میخواهد چیزی به بنیاسرائیل بگوید، اما به پیامبر میگوید که تو به آنان بگو.
اگر به قرآن نگاه کنید، همهٔ سخنانی که خداوند میخواهد به مشرکان و کافران بگوید، با فرمان گفتن به پیامبر همراه است. خدا هرگز مستقیماً به مشرک و کافر خطاب نمیکند؛ حتی خطاب به کافران نیز با «قل» میآید. در این آیهٔ ۸۰ نیز پرسش از بنیاسرائیل با «قل» مطرح میشود. این وضع از غایبشدن و خطابنشدن مستقیم هم یک درجه بدتر است؛ مانند وقتی که با کسی قهرید و به شخص دیگری میگویید به او بگو. لحن آن شدیدتر از سخنگفتن دربارهٔ شخص غایب است.
در آیهٔ ۸۸ آمده است: «وَقَالُوا۟ قُلُوبُنَا غُلْفٌۢ ۚ بَل لَّعَنَهُمُ ٱللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَقَلِيلًۭا مَّا يُؤْمِنُونَ». رسماً لعنت میشوند. لعنت یعنی دورباد؛ همان دورشدنی که در روال آیات میبینید، اکنون صریح بیان میشود. سخن کفرآمیزی گفتهاند و از ساحت الهی دور میشوند.
نکتهٔ جالب دیگر، تکرار داستان گوساله است. حتی اگر به «کم» و «هم» و این خطابها دقت نکنید، این تکرار باید توجهتان را جلب کند. در آغاز قطعه، این داستان کاملاً خطاب به بنیاسرائیل روایت شده بود. در تکرار آن، پس از خطاب به آنان، آمده است: «وَأُشْرِبُوا۟ فِى قُلُوبِهِمُ ٱلْعِجْلَ بِكُفْرِهِمْ ۚ قُلْ بِئْسَمَا يَأْمُرُكُم بِهِۦٓ إِيمَٰنُكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ». باز «قل» میآید. حتی اگر فقط دو روایت نخست و آخر را مقایسه کنیم، میفهمیم که انگار در این فاصله اتفاقی افتاده است: بنیاسرائیل دیگر حاضر نیستند و کمکم غایب میشوند. این نمونه در آیهٔ ۹۳ است.
در آیهٔ ۹۶ گفته میشود: «وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ ٱلنَّاسِ». اکنون دربارهٔ آنان با پیامبر سخن گفته میشود؛ به او میگوید که آنان را حریصترین مردم بر زندگی دنیا مییابی. آیهٔ کلیدی ۹۸ نیز چنین است: «مَن كَانَ عَدُوًّۭا لِّلَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَرُسُلِهِۦ وَجِبْرِيلَ وَمِيكَىٰلَ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَدُوٌّۭ لِّلْكَٰفِرِينَ». کمکم دوستی به دشمنی تبدیل شده است. عقایدشان به جایی رسیده که بهجای دوستی، بوی عداوت با خدا، فرشتگان، رسولان و فرشتهٔ وحی میدهد.
در آیات ۱۰۰، ۱۰۱ و ۱۰۲ تقریباً بهطور کامل غایباند و کارها و سخنانشان به این صورت روایت میشود. تا اینکه در آیهٔ ۱۰۴ خطاب عوض میشود: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَقُولُوا۟ رَٰعِنَا وَقُولُوا۟ ٱنظُرْنَا وَٱسْمَعُوا۟ ۗ وَلِلْكَٰفِرِينَ عَذَابٌ أَلِيمٌۭ». این نخستین خطاب به مؤمنان و نخستین خطاب «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟» در قرآن، در آیهٔ ۱۰۴ سورهٔ بقره، است.
بلافاصله پس از آن آمده است: «مَّا يَوَدُّ ٱلَّذِينَ كَفَرُوا۟ مِنْ أَهْلِ ٱلْكِتَٰبِ وَلَا ٱلْمُشْرِكِينَ أَن يُنَزَّلَ عَلَيْكُم مِّنْ خَيْرٍۢ مِّن رَّبِّكُمْ». این را برای کسانی میخوانم که تصور میکنند شاید اهل کتاب یا مشرکان با مؤمنان پیمان ببندند و دوست شوند. گویی نخستین یا دومین چیزی که به مؤمنان گفته میشود آن است که کافرانِ اهل کتاب و مشرکان دوست ندارند خیری از جانب خدا به شما برسد.
«بهاییان خرمشایی» دو کتاب دربارهٔ حافظ دارد و در یکی از آنها نکتهٔ جالبی میگوید: میتوان برداشتهای حافظ را، بر اساس اختلاف در صورت این شعر، به دو نوع تقسیم کرد. یک خوانش چنین است: «کشتی نشستگانی ای باد شورت برخیز باشد که باز بینیم بیدار و آشناها». در بعضی نسخهها آمده است: «کشتی شکستگانی ای باد شورت برخیست».
این نویسنده بهصورت تمثیلی از دو قرائت امیدوار و ناامید سخن میگوید. با خوانش نشستن در کشتی، باد نمیآید، اما اگر بیاید به ساحل و مقصد میرسیم؛ خوانش امیدوارانه است. با خوانش شکستن کشتی، امیدی به رسیدن نیست؛ حتی با آمدن باد، کشتی شکسته است.
خوشبختانه دربارهٔ قرآن در این مورد اختلاف نسخهای وجود ندارد. میتوانستیم دو نوع قرآن داشته باشیم: قرآنی که این مجموعهٔ آیات با همان وضع خراب تمام شود، و قرآن موجود ما که در آیهٔ ۱۲۲، در پایان قطعه، دوباره چنین خطاب میکند: «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ ٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتِىَ ٱلَّتِىٓ أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّى فَضَّلْتُكُمْ عَلَى ٱلْعَٰلَمِينَ». قهر مطلقی از جانب خدا در کار نیست. همهٔ آن کارها را کردهاند و انگار به دینی دستدوم و ردهای پایینتر منتقل میشوند، اما همچنان از آنان وفای به عهد خواسته میشود.
دو قرائت از اسلام ممکن است وجود داشته باشد. در یکی، با آمدن اسلام، یهودیان و مسیحیان باید از دین خود دست بردارند؛ اگر بر دینشان بمانند، کافر و دشمناند و باید کشته شوند. در قرائت دیگر، اگر به همان دین خود عمل کنند، خداوند همچنان آنان را میپذیرد. قرار نیست همهٔ یهودیان و مسیحیان را به اسلام تبدیل کنیم و اگر نپذیرفتند، بهزور آنان را بکشیم.
پایان این قطعه میتوانست خطاب دوباره به بنیاسرائیل نباشد و با این مضمون تمام شود که دیگر پذیرفته نیستید و مورد غضب قرار دارید؛ اما چنین نیست. در عین آن روند، دوباره خطاب به بنیاسرائیل میآید و سپس گفته میشود: «وَٱتَّقُوا۟ يَوْمًۭا لَّا تَجْزِى نَفْسٌ عَن نَّفْسٍۢ شَيْـًۭٔا». به آنان یادآوری میشود که قیامتی در کار است و باید پرهیزکار باشند. قهر مطلق، به معنای خارجشدن از رده، رخ نداده است. به شوخی میگویم که انگار به دستهٔ پایینتری منتقل شدهاند، اما هنوز در بازیاند.
پایان قطعه با خطاب دوباره به بنیاسرائیل، به آغاز آن بازمیگردد. با اینکه انگار همهٔ این اتفاقها و عهدشکنیها رخ داده، خداوند همچنان منتظر است که آنان به عهد خود وفا کنند تا او به عهد خود وفا کند. این روال کلی این بخش از سورهٔ بقره است.
این نکته به بحث اصلی سوره مربوط نیست: «کم» و «هم» و این ظرافتها را انسان در خواب نمیبیند. کسی که خواب دیده و سپس آن را تعریف میکند، نمیتواند با چنین تسلطی این صنایع لفظی و ظرافتها را بهگونهای جالب کنار هم بچیند. صنایع لفظی در خواب ظاهر نمیشوند و همهٔ آیات قرآن سرشار از صنایع لفظی و بلاغیاند. این ویژگیها تصور یادشده را قطعاً نقض میکنند.
تصور یادشده آن است که چیزهایی در رؤیا ظاهر شده و سپس پیامبر خود آنها را بیان کرده است. در سراسر تاریخ، یکی از حجتهای مسلمانان دربارهٔ قرآن، باورنکردنیبودن فصاحت و صنایع بلاغی آن بوده است؛ بهنظر من حق دارند.
این قطعه فضایی را که در بحث پیشین ترسیم کردم، بهروشنی در خود دارد. حتی بدون توجه به محتوا، فقط با نگاهکردن به ضمیرها میبینید که از بنیاسرائیل به خطاب به مؤمنان منتقل میشویم. همین اتفاق با تغییر قبله رخ میدهد: از اورشلیم به کعبه و از اسحاق به اسماعیل میچرخیم.
در ادبیات، بهویژه سینما، یکی از راههای بستن یک اثر آن است که پایان را به آغاز برگردانند. برای نمونه، میگویند یکی از تکنیکهای فیلمنامهنویسی آن است که مکان صحنهٔ پایانی همان مکان آغاز فیلم باشد؛ این بازگشت نوعی احساس کمال و پایان ایجاد میکند. خطاب پایانی این قطعه نیز، علاوه بر محتوای مهمش که بنیاسرائیل همچنان در بازیاند و کاملاً خارج نشدهاند، همین حس کمال را میدهد. قطعهٔ ۱۲ صفحهای با خطاب به بنیاسرائیل آغاز و با همان خطاب تمام میشود.
قطعه ابراهیم و اسماعیل
قطعهٔ بعدی داستان ابراهیم و اسماعیل است: چگونه خداوند ابراهیم را برگزید و قرار شد نبوت در ذریهٔ او باشد. سپس میرسیم به «وَإِذْ جَعَلْنَا ٱلْبَيْتَ مَثَابَةًۭ لِّلنَّاسِ» و بلافاصله «وَعَهِدْنَآ إِلَىٰٓ إِبْرَٰهِۦمَ وَإِسْمَٰعِيلَ أَن طَهِّرَا بَيْتِىَ لِلطَّآئِفِينَ». آنان فقط خانهای نساختند؛ خانه را بنا کردند، اسماعیل در اینجا ماند و مراسم حج را نیز بنیان گذاشتند.
هنوز مشرکان به اینجا رفتوآمد میکنند و کارهایی شبیه طواف انجام میدهند. قرآن تأیید میکند که ماجرا فقط ساختن کعبه نبود؛ از ابراهیم و اسماعیل عهد گرفته شد که اینجا را برای طوافکنندگان پاک نگه دارند. پس از رفتن ابراهیم، اسماعیل مانند متولی اینجا بود. در سورهٔ حج نیز پس از بنای خانه، به ابراهیم گفته میشود مردم را به حج دعوت کند: «وَأَذِّن فِى ٱلنَّاسِ بِٱلْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًۭا».
بنابراین، آنان بنیانگذار حج نیز بودند و از همان دورانی که اسماعیل اینجا زندگی میکرد، مردم به حج میآمدند. انتظارمان این است که مراسم حج ابراهیمیِ واقعی وجود داشته باشد. بتگذاشتن در اینجا، کارهای عجیبوغریب، دستزدن و شادیکردن مردم، ممکن است پیرایههایی باشد که به آن حج افزودهاند؛ اما خود حج وجود داشته است. پیش از آمدن احکام حج، به بنیانگذاری مراسم بهدست ابراهیم و اسماعیل، جدا از ساختن کعبه، اشاره شده است.
پس از این ماجرا دعای درخواست رسول میآید: «رَبَّنَا وَٱبْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًۭا مِّنْهُمْ يَتْلُوا۟ عَلَيْهِمْ ءَايَٰتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ ٱلْكِتَٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ». این آیات تقریباً یک صفحه طول میکشد: برگزیدهشدن ابراهیم، آمدنش همراه اسماعیل و دعای آنان. سپس آمده است: «وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَٰهِۦمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفْسَهُۥ». از همان روز نخست قرار بوده پیامبر بزرگی در اینجا ظهور کند و کتاب و حکمت به مردم بیاموزد.
در ادامه، بخشهایی مانند وصیت ابراهیم هنگام مرگ و وصیت یعقوب وجود دارد. فکر میکنم فعلاً از خواندن آنها صرفنظر کنم. ارتباط این بخشها با بقیهٔ سوره میتواند پرسشی باز بماند؛ نمیخواهم همینجا همهچیز را حل کنم.
حکم تغییر قبله
پس از داستان ابراهیم و اسماعیل، به تغییر قبله میرسیم. قطعه با این عبارت آغاز میشود: «سَيَقُولُ ٱلسُّفَهَآءُ مِنَ ٱلنَّاسِ مَا وَلَّىٰهُمْ عَن قِبْلَتِهِمُ ٱلَّتِى كَانُوا۟ عَلَيْهَا». بهزودی نادانان خواهند گفت چه چیزی باعث شد آنان از قبلهٔ خود روی برگردانند. در تقسیمبندی کنونی قرآن، این دقیقاً آیهٔ نخست جزء دوم است. بنابراین، پس از مقدمه، قطعهٔ بنیاسرائیل و قطعهٔ ابراهیم و اسماعیل، مستقیماً به تغییر قبله میرسیم.
این آغاز دین، امت و شریعت تازه است؛ چون خود تغییر قبله حکمی شرعی است. نخستین حکم شریعت، نماز به سمت مسجدالحرام است. سپس نکتهها با تفصیل بیان میشوند و دستور تغییر قبله سه بار میآید. یکی از راههای تأکید، تکرار است. فکر میکنم در سراسر قرآن مثال دیگری نداریم که یک حکم در دو آیهٔ پیاپی عیناً تکرار شود. گویی این تکرار توجه شما را به لحظهای مهم در تاریخ و اتفاق بزرگی که با این حکم رخ میدهد جلب میکند.
در آیهٔ ۱۴۹، این عبارت آمده است: «مِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ». ابتدا به پیامبر گفته میشود از هر سمتی که خارج شدی، به سوی مسجدالحرام رو کن. بار دوم چنین ادامه مییابد: «وَحَيْثُ مَا كُنتُمْ فَوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُۥ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيْكُمْ حُجَّةٌ». همهٔ شما هرجا هستید، به سمت مسجدالحرام بایستید.
بلافاصله پس از حکم تغییر قبله، آیاتی میآید که به «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ» ختم میشود. همانطور که در بحث قبل گفتم، نهتنها پرشی در کار نیست، بلکه اگر ماجرا را بفهمید، این آیات بسیار تأثیرگذارند. ماجرا به خیر ختم میشود، اما لزوماً به خوشی ختم نمیشود. نباید تصور کنید با تغییر قبله و اعلام دین تازه، همهچیز بهخوبی پیش خواهد رفت. منتظر جنگ و نقصان در جانها و اموال باشید و از اکنون خود را برای این دشواریها آماده کنید. این قطعهٔ کوتاه، مسلمانان را برای دشواریهای پس از اعلام دین تازه آماده میکند.
آیهای که مانند مکمل داستان ابراهیم و اسماعیل است، پیش از آغاز پیاپی احکام شریعت میآید: «إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ ٱللَّهِ». پیش از دستور حج، این موضوع تأیید میشود. احتمالاً مسلمانان تردید داشتهاند که طواف صفا و مروه از حج ابراهیمی باشد؛ اینجا تأیید میشود که سعی صفا و مروه نیز از شعائر خداست و میتوانند آن را انجام دهند.
در صفحهٔ ۲۵، تقریباً وسط سورهٔ بقره، نخستین احکام خوراکیها با خطاب به همهٔ مردم بیان میشود: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ كُلُوا۟ مِمَّا فِى ٱلْأَرْضِ حَلَٰلًۭا طَيِّبًۭا». سپس همین موضوع در آیهٔ ۱۷۲ با خطاب به مؤمنان میآید: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُلُوا۟ مِن طَيِّبَٰتِ مَا رَزَقْنَٰكُمْ وَٱشْكُرُوا۟ لِلَّهِ إِن كُنتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ». شریعت آیهبهآیه، تقریباً تا پایان سوره، ادامه مییابد؛ با بخشهایی که داستانهایی در میان آنها آمده و باید جداگانه بررسی شوند.
جزئیات خوراکیهای حرام بیان میشود: «إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ ٱلْمَيْتَةَ وَٱلدَّمَ»؛ مردار، خون، گوشت خوک و «وَمَآ أُهِلَّ بِهِۦ لِغَيْرِ ٱللَّهِ»، آنچه برای بتها یا غیر خدا ذبح شده باشد. بحث از دستورهای کلی اخلاقی به جزئیات شریعت میرسد: چه بخورید، چه چیزهایی حرام است و چه کارهایی نکنید. در عین حال، حالت اضطرار نیز با قید «غَيْرَ بَاغٍۢ وَلَا عَادٍۢ» و «فَلَآ إِثْمَ» مطرح است.
نیکویی فراتر از جهت قبله
پس از احکام خوراکیها، حکم اخلاقی مهمی آمده است: «لَّيْسَ ٱلْبِرَّ أَن تُوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ ٱلْمَشْرِقِ وَٱلْمَغْرِبِ». نیکویی این نیست که روی خود را به مشرق یا مغرب بگردانید. سپس گفته میشود: «وَلَٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ». نیکویی ایمان به خدا، روز جزا، فرشتگان، کتاب و پیامبران است؛ و «وَءَاتَى ٱلْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ ذَوِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ»؛ مالی را که دوست دارید به نزدیکان، یتیمان، مساکین، درراهماندگان و کسانی که درخواست میکنند بدهید.
پس از آن آمده است: «وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَٰهَدُوا۟». بعد از ایمان، نخستین چیزی که گفته میشود آن است که مال خود را، در حالی که دوستش دارید، به اطرافیان، مردم و نیازمندان بدهید. پس از آن، نماز، زکات، وفای به عهد و صبر در مشکلات از مؤمنان خواسته میشود.
سپس حکم قصاص و احکام روزه میآید. تقریباً همهٔ این احکام با خطاب به مؤمنان آغاز میشوند: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلْقِصَاصُ» و «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلصِّيَامُ». دربارهٔ هلالهای ماه، حج و، مفصلتر از همه، طلاق و نکاح سخن گفته میشود.
بار دیگر به بنیاسرائیل اشاره میشود: «سَلْ بَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ كَمْ ءَاتَيْنَٰهُم مِّنْ ءَايَةٍۭ بَيِّنَةٍۢ». از بنیاسرائیل بپرس چقدر آیات روشن به آنان دادیم. مانند فرمان «قل»، مستقیماً از آنان پرسیده نمیشود؛ به پیامبر گفته میشود که از آنان بپرسد. در «يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ» نیز از شراب و قمار میپرسند و گفته میشود گناهشان بیشتر از فایدهشان است. چند صفحه نیز به زندگی زناشویی مربوط است.
از صفحهٔ ۴۱ تا آخر را، مانند مقدمه، مؤخره مینامیم. بهنظر میرسد روال سوره از نخستین خطاب به بنیاسرائیل تا پایان احکام طلاق روشن شده باشد، اما این بخشهای ابتدا و انتها هنوز مجهولاند. پس از پایان احکام طلاق، دو داستان آغاز میشود: نخست داستان بسیار کوتاه افرادی که چندان معلوم نیست کجا بودهاند؛ «أَلَمْ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ خَرَجُوا۟ مِن دِيَٰرِهِمْ وَهُمْ أُلُوفٌ». هزاران نفر از ترس مرگ از دیار خود خارج شدند؛ به آنان گفته شد بمیرید و سپس زنده شدند. این داستان مانند داستانکی بسیار کوتاه است.
پس از آن، داستان نسبتاً طولانی طالوت، جالوت و کشتهشدن جالوت بهدست داوود میآید. دو صفحهٔ مؤخره به این داستان مربوط است. این داستان در اینجا چه میکند؟ احکام صادر شده و سوره میتوانست همانجا تمام شود. نظریهای که مطرح کردهام، از نخستین خطاب به بنیاسرائیل تا پایان نزول شریعت را خوب توجیه میکند؛ اما مقدمه و مؤخره، هرکدام با چند صفحه در آغاز و پایان سوره، چه میگویند؟
در داستان، بنیاسرائیل برای جنگهای خود پادشاهی میخواهند و طالوت تعیین میشود. اعتراض میکنند که چرا او تعیین شده، در حالی که علم و مال ما بیشتر است. طالوت با عدهای از بنیاسرائیل به جنگ جالوت میرود. در راه نهری هست و به آنان میگوید فقط اجازه دارند یک مشت آب از آن بخورند؛ از نوشیدن زیاد نهیشان میکند. عدهای زیاد مینوشند، اما تعداد کمی که مؤمناند، کم مینوشند و به حرف طالوت گوش میدهند. همین گروه اندک، هنگام مواجهه با جالوت، با وجود کمیِ تعداد، پیروز میشود.
این داستان پس از آیات شریعت آمده است. پس از پایان آن و چند آیهٔ دیگر، آیتالکرسی میآید؛ بیان توحیدی بسیار عمیقی که به همین دلیل خواندنش بسیار متداول شده است.
ابراهیم و نمرود: احیاء و اماته
پس از آیتالکرسی، داستان گفتوگوی ابراهیم با کسی میآید که احتمالاً «نمورود» است؛ نام آن شخص در متن نیامده است. ابراهیم پروردگار خود را کسی معرفی میکند که زنده میکند و میمیراند. طرف مقابل میگوید او نیز زنده میکند و میمیراند. منظور این است که دو زندانی آوردهاند، یکی را آزاد کرده و دیگری را کشته و گفته است او نیز کسی را زنده کرده است.
سپس ابراهیم میگوید پروردگار او خورشید را از شرق میآورد و در غرب غروب میکند؛ «فَبُهِتَ ٱلَّذِى كَفَرَ». آن شخص مبهوت میشود؛ آیا میتواند مسیر خورشید را برگرداند؟ این گفتوگو در مؤخرهٔ سوره چه میکند؟
داستان مردی که همراه الاغش میرود، میرانده و دوباره زنده میشود تا قیامت را باور کند، و داستان ابراهیم که از او خواسته میشود چهار مرغ را قطعهقطعه کند، بر کوهها بگذارد و صدا بزند تا بیایند، بهنظر میرسد به قیامت مربوط باشند. چرا در مؤخره آمدهاند؟ مهمتر از همه، سه یا چهار صفحه دربارهٔ انفاق و قرضدادن است که تقریباً تا پایان سوره ادامه دارد. میتوان اینها را ادامهٔ شریعت و جزو آیات آن دانست.
با بحث جلسهٔ قبل و مرور کنونی، ارتباط بخشهای بدنهٔ اصلی سوره را از جایی تا جایی خوب میفهمیم. ممکن است آیات کوتاهی در میان قطعههای بزرگ باشد که به توضیح بیشتری نیاز داشته باشند، اما مقدمه و مؤخره همچنان جای بحث دارند.
مقدمه از آغاز سوره تا پایان داستان آفرینش است؛ پس از پایان آن، خطابهای بنیاسرائیل میآید. مقایسهٔ داستان آفرینش در تورات و قرآن میتواند تفاوتها و ویژگیهای روایت قرآن را روشن کند. پرسش مهم این است که چرا داستان آفرینش باید درست در اینجا، پیش از داستان پیامبران بنیاسرائیل و دین تازه، قرار گیرد و چه کار مهمی انجام میدهد.
اگر داستان آفرینش در تورات را تاکنون نخواندهاید، شاید برایتان جالب باشد. ساختار سورهٔ بقره بسیار شبیه تورات است: قطعهای کوتاه، سپس داستان آدم و حوا، و بعد داستان پیامبران، از ابراهیم تا موسی. «صفر پیدایش» و «صفر خروج»، دو فصل نخست، روالی شبیه آغاز سورهٔ بقره تا پایان خطابهای بنیاسرائیل دارند. داستان ابراهیم در سوره جابهجا شده تا پس از بنیاسرائیل به آغاز ماجرا بازگردیم. ترتیب تاریخی رعایت نشده است تا این روال شکل بگیرد. اگر این شباهت را بپذیریم، داستان آفرینش جای مناسبی دارد؛ اما هدفم فقط این نوع مواجهه نیست، بلکه میخواهم جایگاه محتوایی آن را بفهمیم.
خوانش داستان آدم از تورات
این داستان کوتاه نیست، اما فکر میکنم خواندن تمام آن خوب باشد؛ میدانم مسلمانان تورات نمیخوانند و خواندن دستکم بخشهای مهم آن مفید است. همین شباهت داستانهای تورات و قرآن نشان میدهد که ادعای تحریف کلی تورات درست نیست. مسئلهٔ تورات، نقل سینهبهسینه و بر اساس حافظه و دیر نوشتهشدن آن است. بسیاری از بخشهای آن نیز تاریخ زندگی بنیاسرائیلاند که اصلاً وحی نشدهاند و مانند تاریخنویسیاند؛ نباید همان حالت قرآن را از آن انتظار داشت. اگر انتظار خود را پایین بیاورید، متن جالب است. ممکن است بعضی جاها را دوست نداشته باشید؛ آن هم خوب است که بخوانید و ببینید کدام بخشها را دوست دارید.
عنوان این بخش «آدم به هوا» است:
«هنگامی که خداوند آسمانها و زمین را ساخت هیچ بوته و گیاهی بر زمین نرویده بود زیرا خداوند هنوز باران نبار نباران نباران میده بود و همچنین آدمی نبود که روی زمین کشت و زر نماید اما آب از زمین بیرون میآمد و تمام خشکیها را سیراب میکرد آنگاه خداوند از خاک زمین آدم را سرشت سپس در بینی آدم روح حیات دمیده به او جان بخشید و آدم موجود زندگی شد پس از اون خداوند در سرزمین عدن واقع در شرق باغی به وجود آورد و آدمی را که آفریده بود در اون باغ گذاشت».
درخت معرفت و تفاوت با قرآن
نخستین تفاوت این است که باغ عدن، یا آنچه بهشت مینامیم، صریحاً باغی در شرق و بر زمین است.
«خداوند انواع درختان زیبا در اون باغ رویانی تا میوههای خوش طعم دهند او در وسط باغ درخت حیاط و همچنین درخت شناخت نیکو بد را قرار داد از سرزمین عدن رودخانه هایی به سوی باغ جاری شد تا اون رو آبیاری کند سپس این رودخانه به چهار رود کوچکتر تقسیم گردید».
نام رودها نیز آمده است: «جیون» و دجله؛ رود چهارم «فراد» است.
«خداوند آدم رو در باغ عدن گذاشت تا در اون کار کنن و از اون نگهداری نماید و به او گفت از همه میوههای درختان باغ بخور به جز میوه درخت شناخت نیکوبر زیرا اگر از میوه اون بخوری مطمئن باش خواهی مرد».
در قرآن، این داستان بهصورت باغی در شرق زمین نیست؛ برعکس، بهنظر میرسد شاید اصلاً ماجرا در زمین اتفاق نمیافتد. در تورات، آدم باید از باغ نگهداری کند و از آن بخورد، اما در قرآن فقط خوردن مطرح است و قرار نیست کاری انجام دهد. درخت تورات، درخت شناخت نیک و بد است؛ در قرآن، درخت کاملاً مجهول است. در تورات، خوردن میوه با هشدار قطعی مرگ همراه است؛ در قرآن چنین نیست و فقط فرمان داده میشود نخورید.
«خداوند فرمود شایسته نیست آدم تنها بماند باید برای او یار مناسبی به وجود آورم آنگاه خداوند همه حیوانات و پرندگانی را که از خاک سرشته بود نزد آدم آورد تا ببیند آدم چه نامهایی بر آنها خواهد گذاشت ببین ترتیب نام حیوانات و پرندگان تمام حیوانات و پرندگان نامگذاری شدن پس آدم تمام حیوانات و پرندگان و نامگذاری کرد اما برای او یار مناسبی یافت نشد».
در قرآن عبارت «وَعَلَّمَ ءَادَمَ ٱلْأَسْمَآءَ كُلَّهَا» آمده است. شاید کسی تصور کند به این نامگذاری مربوط است؛ اما در قرآن مسئلهٔ تعلیم مطرح است و اینجا، نامگذاری حیوانات و پرندگان بهدست آدم.
«آنگاه خداوند آدم رو به خواب عمیقی فرو برد و یکی از دنده هایش را برداشت و جای اون رو با گوشت پر کرد و از اون دنده زنی سرشت و او را پیش آدم آورد آدم گفت این است استخوانی از استخوانهایم و گوشتی از گوشتم نام او نسا باشد چون از انسان گرفته شد به این سبب است که مرد از پدر و مادر خود جدا میشود و به همسر خود میپیوندد و از اون پس آن دو یکی میشود آدم به همسرش هرچند برهنه بودن ولی احساس خجالت نمیکردم».
در ساختاری که توصیف میکنم، بند نخست خلقت، بند دوم این داستان و بند سوم سقوط انسان است. نمیدانم این روایت را شنیدهاید یا نه؛ احتمالاً شنیدهاید. در تورات، حوا از آغاز حاضر نیست و بعد از دندهٔ آدم خلق میشود؛ این مطالب در قرآن به این صورت نیامدهاند. اما برهنهبودن آدم و همسرش بدون احساس خجالت، تلویحاً در قرآن وجود دارد.
در بخش سقوط انسان میخوانیم:
«مار از همه حیواناتی که خداوند به وجود آورد زیرک تر بود روزی مار نزد زن آمد به او گفت آیا حقیقت دارد که خدا شما را از خوردن تمام درختان باغ منع کرده است زن در جواب گفت ما اجازه داریم از میوه همه درختان بخوریم به جز میوه درختی که در وسط باغ است خدا امر فرموده است که از میوه اون درخت نخوریم و حتی اون را لمس نکنیم وگرنه میمیریم ما رو گفت مطمئن باش نخواهید مرد بلکه خدا خوب میداند زمانی که از میوه اون درخت بخورید چشمان شما باز میشود و مانند خدا میشوید و میتوانید خوب را از بد تشخیص داد آن درخت در نظر زن زیبا آمد و با خود اندیشید میوه این درخت دلپذیر میتواند خوش طعم باشد و به من دانایی ببخشد پس از میوه درخت چید و خورد و شوهرشم داد و اون نیست خورد».
تفاوتها بسیار است: مار بهجای ابلیس آمده و وعده میدهد با خوردن میوه، چشمها باز میشود و مانند خدا میشوند. حوا حرف مار را میشنود و میوه را به شوهرش نیز میدهد. طفلک شوهرش گناهی نداشته است؛ مثلاً میوه را در دهانش گذاشته و او هم خورده است.
«آنگاه چشمان هر دو باز شد و از برهنگی خود آگاه شدن پس با برگهای درخت انجیر پوششی برای خود درست کردن».
«عصر همان روز آدم و زنش صدای خداوند را که در باغ راه میرفت شنیدم و خود را لابهلای درختان».
خواندن این قسمت، لحنم را ناخودآگاه شبیه خواندن کتاب کودک کرد؛ کمی بچگانه شد.
«در باغ راه میرفت شنیدن و خود را لابهلای درختان پنهان کردن خداوند آدم را ندا داد ای آدم چرا خود را پنهان میکنی».
خدا گفته بود اگر بخورید، مطمئن باشید میمیرید؛ خوردند و نمردند. مار گفته بود مطمئن باشید نمیمیرید؛ خوردند و نمردند. پس در این روایت، مار راست گفته و خدا اشتباه کرده است. آدم خود را از خدا پنهان کرده و خدا گویی دنبال او میگردد؛ این بخش کمی بامزه است.
«آدم جواب داد صدای تو رو در باغ شنیدم و ترسیدم زیرا برهنه بودم پس خدا را پنهان کردم خداوند فرمود چه کسی به تو گفتی برهنه آیا از میوه اون درس خوردی که به تو گفته بودم از اون نخوری آدم جواب داد این زن که یار من ساختی از اون میوه به من داد و منم خورد آنگاه خداوند از زن پرسید این چه کاری بود که کردی زنگ و مار مرا فریب داد پس خداوند مار فرمود به سبب انجام این کار از تمام حیوانات وحشی و اهلی زمین ملعونتر خواهی بود تا زندهای روی شکمت خواهی خزید و خاک خواهی خورد بین تو و زن و نیز بین نسل تو و زن خصومت میگذارم نسل زن سر تو را خواهد کوبید و تو پاشنه وی را خالی زد».
این سخنان خطاب به مار است.
«آنگاه خداوند به زن فرمود درد زایمان تو را زیاد میکنه».
این مجازات حواست.
«و تو با درد فرزندانت خواهی زاری مشتاق شوهرت خواهی بود و او بر تو تسلط خواهد داشت».
«سپس خداوند به آدم فرمود چون گفته زنت را پذیرفتی و از میوه آن درخت خوردی که به تو گفته بودم از آن نخوری زمین زیر زمین زیر لعنت قرار خواهد گرفت و تو تمام ایام و عمرت با رنج و زحمت از اون کسر و معاش خواهی کرد از زمین خار و خاشاک برایت خواهد روحی و گیاهان صحرا را خواهی خورد تا آخر عمر و عرق پیشانیت نان خواهی خورد پس سرانجام به همان خاکی باز خواهی گشت که از اون گرفته شدی زیر تو از خاک سرشتی شدی و به خاک هم برخواهی گشت آدم زن خود را حوا یعنی زندگی نام بود چون او میبایست مادر همه زندگان شه».
نامگذاری حوا در اینجا انجام میشود.
«خداوند لباسهایی از پوست حیوان تهیه کرد و آدمو همسرشو پوشانید سپس خداوند فرمود حال که آدم مانند ما شده است و خوب و بد را میشناسد نباید گذاشت از میوه درخت حیاط نیز بخورد تا و تا ابد زنده بماند پس خداوند او را از باغ عدن بیرون راند».
اگر میماندند و از آن درخت هم میخوردند، دیگر مکافات میشد.
«پس خداوند او را از باغ عدن بیرون راند تا برود و در زمینی که از خاک اون سرشته شده بود کار کند بد این ترتیب او آدم را بیرون کرد و در سمت شرقی باغ عدن فرشتگانی قرار داد تا با شمشیر آتشینی که به هر طرف میچرخید راه راه درخت حیاط را محافظت کنه».
این داستان آفرینش و آدم و حوا در تورات است. مقایسهٔ آن با داستان قرآن باید روشن کند که روایت آفرینش، پیش از داستان بنیاسرائیل، در سورهٔ بقره چه میکند.
پرسیده میشود آیا تمام قرآن بهصورت دفعی نازل شده یا در طول حیات پیامبر؟ روشن است که بهتدریج نازل شده است. در عین حال، در روایات و اشارههای قرآن، از حقیقت قرآن سخن میرود. مانند کشف علمی، ممکن است در یک لحظه چیزی دیده شود، اما نوشتن و تبدیل آن به قضیهٔ ریاضی یا کتاب و شرح آن زمان ببرد. اگر از این موضوع صرفنظر کنیم، بدیهی است که قرآن در ۲۳ سال نازل شده است.
پس نخستین آیات نمیتواند خطاب به بنیاسرائیل باشد؛ خطاب به خود پیامبر و عرب است. این ترتیب، ترتیب تاریخی نیست. دربارهٔ نخستین آیات تقریباً اجماع کامل وجود دارد: «ٱقْرَأْ بِٱسْمِ رَبِّكَ ٱلَّذِى خَلَقَ».
اگر پیامبر را بهعنوان فردی در نظر بگیرید که میخواهد کتابی جعلی از جانب خدا بیاورد، چیدن این ترتیب کار بسیار سختی است: مطالبی در زمانهای مختلف گفته شود و هرکدام در جایی قرار گیرد. اگر واقعاً احساس کنید که متن نهایی خوب مرتب شده، نزول قطعهقطعه در موقعیتهای مختلف، کار را دشوارتر میکند. نویسنده معمولاً چیزی را مینویسد و تمام میکند. مانند آن است که بندهای یک سخنرانی را پسوپیش بگویم، جای هرکدام را تعیین کنم و بعد بندی میان دو بند قبلی بگذارم. چیدن چنین کتابی مانند پازل، وظیفهای بسیار سنگین است. اما اگر وحی باشد، جای قطعهها معلوم بوده و پیامبر به مؤمنان میگفته آنها را کجا بگذارند.
پرسش دیگری به بحث جلسهٔ قبل برمیگردد: گفته شد حوزهٔ جغرافیایی عرب با عبرانیان متفاوت است و دینی از همان نسل و چارچوب ابراهیمی آمده است. آیا این دو جغرافیا واقعاً جدا هستند یا یک جغرافیا محسوب میشوند؟
اگر محل ظهور پیامبران بنیاسرائیل را بر نقشه علامت بزنید، مکه در اصطلاح «ماینینگ اوت لایر» است. همهٔ نقاط در محدودهٔ بسیار کوچکی متمرکزند، اما این نقطه در عربستان فاصلهٔ نسبتاً زیادی دارد. هندوستان یا چین نیست، ولی در مقایسه با آن تمرکز، بسیار دور و عجیب بهنظر میآید که چرا در آن طرف عربستان پیامبری ظهور کند.
در برابر این، این دیدگاه مطرح میشود که اصلاً عجیب نیست: عربی و عبری از یک خانوادهٔ زبانی، با یک بافت، شیوهٔ اسطورهشناسی و فرهنگ مادر مشترکاند و میتوانند زبان یکدیگر را بفهمند. اما همین که دیگران عبریاند و این یکی عربی است، نشان میدهد مانند پسرعمو هستند: پیامبران پیشین مانند برادران بودند و اکنون پسرعمویی ادعا میکند. مسئلهٔ چین و هند نیست؛ همه به همین منطقه تعلق دارند.
طبق روایت قرآن، آنان واقعاً پسرعموی یکدیگرند و در ابراهیم به هم میرسند. قرآن با همین نکته شگفتی را برطرف میکند: اسماعیلی وجود داشت و ابراهیم او را کوچ داد؛ نمیدانستید کجا رفت. عربی به این دلیل شبیه عبری است که هر دو زبان ابراهیماند، اما اسماعیل دور افتاد و پس از مدتی، گویی لهجهٔ دیگری پیدا شد. همین حالا نیز عربها و عبرانیان در اسرائیل حرف یکدیگر را میفهمند.
پرسش بعدی دربارهٔ روایت تورات است: هنگام بیرونکردن «خواجه» از خانه، ابراهیم آبی به او داده و او تا تمامشدن آب به دل بیابان رفته است. چنین آبی نمیتواند برای مسافت طولانیِ مورد بحث کافی باشد.
دقیقاً؛ قرآن داستان اسحاق و اسماعیل را اصلاح میکند. بیابانی که در آن داستان نام برده میشود، اینجا نیست. هدف روایت تورات این نیست که آنان برای انجام کاری به آنجا بروند؛ اخراج از خانه است. بهویژه تأکید میشود که مراد وعدهٔ خدا، فرزندان اسحاقاند که نبوت در میانشان میآید. میتوانید این مطالب را تحریفشده بدانید.
کمرنگسازی اسماعیل در تورات
گویی میکوشند اسماعیل را به نفع خود کمرنگ کنند: اینکه مادرش کنیز است، اینکه نمیدانم از خانه اخراج شده و اینکه قرار نیست پیامبری در نسلش بیاید. قرآن این اطلاعات را اصلاح میکند. نکتهٔ مهمتر، مسئلهٔ آب نیست: در روایت قرآن، ابراهیم همراه آنان آمده، مدتی در اینجا بوده و سپس برگشته است. غیبت طولانی دارد؛ کعبه را ساختهاند، اسماعیل را همراه هاجر در اینجا گذاشته و بازگشته است. در تورات، آنان فقط اخراج میشوند.
اینجا این پرسش مطرح میشود که میان ثبت تلمود، دیگر کتابهای مقدس عهد عتیق و عهد جدید، و بعثت پیامبر دستکم ۶۰۰ سال فاصله است. در این مدت کتابها ثبت شدهاند و از دورهٔ شفاهی به کتابت رفتهاند. بنابراین، علیالقاعده نمیتوانستند در برخورد با پیامبری تازه دوباره آنها را تحریف کنند. انگار پیامبر ماست که با تاریخ مسیحیت مواجه میشود و خود را در همان چارچوب قرار میدهد، اما آن را بازشناسی میکند.
مسئله، برخورد آنان با پیامبر تازه نیست. میدانند ابراهیم دو پسر دارد و وعدهٔ خداوند این است که فرزندان او مالک بخشی از زمین باشند. میخواهند بگویند آن برادر منظور نیست؛ فقط این یکی است و ما مالک اینجا هستیم. در روایت تورات، اسحاق قرار است بر کوه موریا ذبح شود و خداوند در آنجا گوسفند را به ابراهیم میدهد؛ این ماجرا نیز به اسحاق منتقل شده است.
ادعای مسلمانان میتواند آن باشد که داستانها به نفع خودشان تحریف شده، اسماعیل را کنار زدهاند و قرآن واقعیت را احیا میکند. ادعای طرف دیگر میتواند آن باشد که ما واقعیت را گفتهایم و اینان تحریف میکنند تا از آن بهره ببرند. از نگاه یهودیان، مسلماناناند که داستانها را تحریف میکنند.
پرسش دیگری این است که میان یهودیت و اسلام، پیامبری بزرگ وجود دارد که ۶۰۰ سال زودتر از اسلام ظهور کرده و این تاریخ و کتاب را رد نکرده است. هرچند شریعت را ملغی اعلام کرده، کتاب را نگه داشته و گفته است در کنار عهد جدید همچنان مقدس باشد. چرا این پیامبر بزرگ، که خداوند بالاترین القاب را به او داده، داستانها را بازشناسی و بازنمایی نکرده است؟
این کار وظیفهٔ مسیح نبود. در تورات صدها مطلب وجود دارد که انگار باید اصلاح میشد؛ فقط اسماعیل و اسحاق نیست. در داستان آدم و حوا، خدا به باغ میآید و در کتاب مقدس بهگونهای توصیف میشود که عصبانی و ناراحت میشود. مسیح قرار نبود همهٔ این مطالب را اصلاح کند و چنین کاری هم نکرد. تورات در زمان او نیز کموبیش همین صورت را داشت و او اصلاً بحثی دربارهٔ اصلاح آن نکرده است.
قرآن نیز بسیاری از قسمتهای تورات را اصلاح نکرده و همچنان میگوید در تورات نور هست. حتی اگر ۱۰ درصد آن اشتباه باشد، مردم همین تورات و انجیل را میخوانند، هدایت میشوند و به خدا میرسند؛ هرچند ممکن است بخشهایی درست نباشد. آمدن پیامبر به معنای اصلاح همهٔ آن مطالب نیست.
مسئله فقط مسیح نیست؛ از زمان گردآوری تورات تا اسلام، پیامبران دیگری نیز بودهاند و به تورات دست نمیزدند. افرادی مانند زکریا، پیامبر بزرگ خدا، در میان یهودیان بودند. اگر کسی میگفت تورات را تغییر دهیم، کارش تمام بود. در این سنت، تورات مقدس است؛ پیشنهاد تغییر حتی یک کلمه ممکن است به ایمان مردم بسیار آسیب بزند. ملاحظات اجتماعی نیز وجود داشته است. هیچیک از پیامبران پس از گردآوری تورات نسخهٔ تازهای نیاوردند که بگویند اینجا غلط و آنجا درست است. بنابراین، سکوت مسیح دربارهٔ اسماعیل و اسحاق، آن نتیجه را ثابت نمیکند.
تفاوت روایت تورات و قرآن دربارهٔ اسماعیل و اسحاق، به اخراج اسماعیل، همراهرفتن یا نرفتن ابراهیم و هویت ذبیح مربوط است. در میان مسلمانان، هنوز عدهای به ذبیحبودن اسحاق قائلاند. فکر میکنم قرآن در این باره روشن است و دستکم در یک جا صراحت دارد. تعجب میکنم که این اختلاف نظر همچنان میان بعضی از مسلمانان باقی است؛ شاید تأثیر تورات در باقیماندن آن نظر نقش داشته باشد.
نکتهٔ بحث قبل این بود که ابتدا بهنظر میآید جایی برای اسلام در ادیان ابراهیمی نیست. قرآن با بازگویی داستان ابراهیم، اسحاق و اسماعیل و نشاندادن تحریف آن بخش، جای دین تازه را مشخص میکند. فارغ از اینکه تاریخ چه بوده، آن قسمت از تورات ضعیف و باورناپذیر بهنظر میآید: ساره بگوید هاجر را بیرون کن و ابراهیم زن و پسر خود را از خانه بیرون بیندازد و به بیابان بفرستد.
استحکام روایت ابراهیم در قرآن
روایت قرآن در اینجا بسیار محکم و شیواست. بارها تأکید میکند که ابراهیم مأموریت ساخت کعبه را گرفت، با اسماعیل و هاجر آمد، آنان را در اینجا گذاشت و برگشت. این با تصور ما از پیامبری مانند ابراهیم سازگار است، اما آن داستان خانوادگی سازگار نیست. این مسئله جدا از یهودی یا مسلمانبودن خواننده است؛ فردی بیطرف نیز ممکن است آن بخش تورات را ضعیف بیابد، مانند راهرفتن خدا در باغ.
اگر پیامبری این بخش داستان آدم و حوا را اصلاح کند، احساس میکنید واقعاً ایرادی داشته و نیازمند اصلاح بوده است. قرآن بخشی از داستان را بازنویسی میکند که پیش از آمدن آن نیز، در خواندن تورات، بهنظر میرسیده ایراد دارد. حتی لحن روایت گویی نشان میدهد خود ابراهیم هم نمیخواهد این کار را بکند، اما خدا میگوید ناراحت نباش، آن کار را انجام بده و آنان بهنحوی حفظ خواهند شد.
این کاری عجیب و ناسازگار با پیامبری ابراهیم است. مثلاً دو پسر با هم دعوا کردهاند؛ ممکن است کمی آزار و اذیت پیش بیاید، اما معمولاً این امر دلیل بیرونانداختن یکی از آنان از خانه نیست. در جلسات «دفاع فعال» گفتیم کتابهای جنبی «عهدئین» روایت قرآن را تأیید میکنند. کتابهای قدیمی در کنار آنها وجود دارند که معمولاً مؤید این روایتاند. تقریباً چنین است که برای همهٔ اختلافهای قرآن و تورات، کتابهای جنبی وجود دارد؛ برخی حتی از نسخههای پیداشدهٔ انجیل قدیمیترند.
در قرآن داستانهایی هست که در تورات و انجیل نیست؛ برای نمونه، مسیح پرندگانی از گل میسازد و آنها پرواز میکنند. این داستان در انجیل نیست، اما در انجیلی فرعی و غیرمصوب آمده است. میتوان در برخی موارد با این مستندات تاریخی کوشید نشان داد که چنین روایتی وجود داشته است.
این اعتراض مطرح میشود که هیچ اثبات تاریخی نداریم. هر اندیشمند یا پیامبر در بافت زبانی و جهان خود، به گذشته ارجاع میداده است. در رنسانس نیز برای توضیح بسیاری از مسائل لازم بود به گذشته و عهد «هلن» ارجاع دهند؛ گویی این ارجاعها سخن را برای اطرافیان باورپذیر میکرد. گویا یکی از مسائل عربها با پیامبر این بود که اگر خدایی وجود داشت، گذشتگان باید میدانستند. انگار اکنون یهودیان و مسیحیان میدانند که خدای واحد و قدرتمندی وجود دارد که همهٔ جهان را آفریده است، اما در این دیدگاه، آنان نیز خدا را اشتباه فهمیدهاند و تمایزی با آنان وجود دارد.
به همهچیز میتوان از چند جهت نگاه کرد. هدف من اثبات تاریخی روایت قرآن دربارهٔ ابراهیم و اسماعیل نیست؛ میخواهم روشن شود قرآن چه میکند و چگونه جایگاه این دین را در ادیان ابراهیمی مشخص میکند. وقتی نخست با آن ادیان روبهرو میشوید، گویی جایی برای دین تازه وجود ندارد. اثبات تاریخی درستی یا نادرستی آن روایت ممکن نیست. من در مقام اثبات وجود خدا و درستی قرآن و همهٔ این مسائل نیستم.
موضوع بحث، منطق سورهٔ بقره است: چرا با بنیاسرائیل آغاز میشود، چرا به داستان ابراهیم و اسماعیل میرسد و چرا پس از آن تغییر قبله و شریعت میآید؟ این توضیحها برای درک آن منطق ضروری است. میتوان از جهتهای دیگری هم نگاه کرد؛ مثلاً فرض کرد آنان راست میگویند و قرآن از ضعفی در آن کتاب استفاده میکند تا جای خود را باز کند. امکان چنین برداشتهایی وجود دارد، اما کار سورهٔ بقره را باید اینگونه فهمید.
درستی یا نادرستی آن، مسئلهٔ ایمان و پذیرفتن یا نپذیرفتن قرآن است. در این بحث نه میخواهم وجود خدا را اثبات کنم و نه درستی قرآن را؛ میخواهم متن سورهٔ بقره را بفهمم. خارج از این چارچوب از من انتظار نداشته باشید. قبول دارم که انگار پیشزمینهای از حداقل ایمان به خدای واحد و پیامبری رسول اکرم برای پذیرش لازم است. با این حال، کسی میتواند سوره را بخواند، تمام این توضیحها را قبول کند و همین منطق را بفهمد، اما بگوید این پیامبر یا این مرد چه باهوش بوده که جای خود را در ادیان ابراهیمی باز کرده است. باز هم سوره باید اینگونه فهمیده شود.
پرسشهای پایانی جلسه
پرسش مطرحشده به بحث رؤیا و خطابهای قرآن مربوط است: آیا وجود خطابهایی مانند «قل» ضرورتاً نشان میدهد شخصی به شخص دیگری خطاب کرده است؟
اگر قرینهای نباشد، خطاب از شخصی به شخص دیگر است. در مثال سعدی، قرینه داریم که شاعر به خود خطاب میکند؛ نام خود را میآورد و میگوید «سعدیا». شنیدن «قل» در قرآن بهطور طبیعی چنین فهمیده میشود که خداوند به پیامبر میگوید بگو. اگر پیشفرض این باشد که پیامبر خود قرآن را میگوید، بسیار شگفتانگیز است که بدون قرینهٔ خاص، مرتب به خود بگوید بگو؛ مانند کسی که با خود سخن میگوید. اگر پیشفرضتان این نباشد که پیامبر خود قرآن را میگوید و وحی را از جانب خدا بدانید، خطاب از خدا به پیامبر است.
یکی از ایرادهایی که به بحث رؤیاهای رسولانه گرفتهاند، وجود «قل» در قرآن است. فکر میکنم «عبدالی بازرگان» بر این نکته تأکید میکند. پاسخ مطرحشده قوی نیست، اما قابلقبول است که نویسندهای بتواند به خود خطاب کند و عادت داشته باشد مرتب به خود بگوید بگو.
وقتی گوینده خدا و مخاطب پیامبر باشد، این «قل»ها بسیار معنادار میشوند: جاهایی که خدا به دلیلی نمیخواهد مستقیماً با گروهی، مثلاً مشرکان یا کافران، سخن بگوید، پیامبر را واسطه میکند تا پیام برسد. اگر پیامبر به خود بگوید بگو و سپس با مشرکان سخن بگوید، نمیدانم حکمت آن در این تفسیر چیست.
همهٔ این «قل»ها را بررسی کنید. در پیام خدا به افراد بیایمان، کافران و مشرکان، واسطهبودن پیامبر منطق دارد. اما اگر همهٔ سخنان از خود پیامبر باشد، باید روشن کنند چرا در بعضی موارد به خود میگوید بگو و در بعضی نمیگوید. صرف اینکه توجیهی ممکن باشد کافی نیست؛ وقتی گوینده خدا و مخاطب پیامبر است، این خطابها بسیار معنادار و زیبا هستند. برای برداشت دیگر باید دلیل آورد و نشان داد توجیه تا چه اندازه خوب است.
مسیحیان در سورهٔ بقره کاملاً غایب نیستند؛ به شاخهٔ بنیاسرائیل در دین ابراهیمی مربوطاند. مسئله این است که دین را بیرون از حیطهٔ بنیاسرائیل ترویج کردند و بسیار هم موفق بودند؛ در زمان قرآن، بخش بزرگی از دنیا مسیحی بود. با این حال، بهنظرم حضورشان در این سوره چندان پررنگ نیست.
در سورههای بعدی، خطاب به اهل کتاب میرود. فارغ از اینکه برای تبلیغ بیرون از بنیاسرائیل مجاز بودهاند یا نبودهاند، اکنون عدهای مسیحی هستند و کمکم بهعنوان اهل کتاب مورد خطاب قرار میگیرند. واژهٔ اهل کتاب در سورهٔ بقره هم هست، اما از نظر تعداد کم است و یکیدو بار آمده؛ در سورههای بعدی، ادیان موجود پررنگتر میشوند.
در اینجا مسئلهٔ عهد و تجدید عهد با بنیاسرائیل مطرح است. خداوند به اصل ماجرا، یعنی عهد با بنیاسرائیل، نظر دارد. اما در سورهای مانند آلعمران، با همین ادیان موجود سروکار داریم؛ مسیحیان نیز بسیار پررنگاند و بهعنوان اهل کتاب از آنان یاد میشود. اهل کتاب شامل یهودیان، مسیحیان و دیگران است. اینکه کار خوبی کردهاند یا بد، مسئلهٔ دیگری است؛ آن کار انجام شده، تورات و انجیل وجود دارد و عدهای پیرو این کتابها هستند.
مثلاً اگر بگویم یهودیان اوکراینی واقعاً بنیاسرائیل نیستند و در دورهای به دلیلی یهودی شدهاند و این را تقلب بنامم، بالاخره آنان خود را یهودی میدانند، تورات میخوانند و شاید آدمهای بسیار مؤمنی هم باشند. نمیتوان همه را کنار گذاشت و گفت از نظر تاریخی ثابت شده است که شما جزء بنیاسرائیل نیستید. در سورهٔ بقره، به دلیل نگاه خاص آن و تأکید بر مسئلهٔ عهد، خطاب با بنیاسرائیل است، نه با اهل کتاب.
شکلگیری امت و تأخیر شریعت
پرسش این است که سورهٔ بقره ساختار بسیار خوبی برای تبیین جایگاه اسلام دارد و برای کسی که میخواهد به اسلام روی بیاورد، مناسب است در ابتدای کتاب باشد. اما این شکل و ساختار از چه سال هجری پدید آمده است؟ چرا در آغاز نزول قرآن، بخشهای دیگری نازل شده بود و مسلمانان اولیه هنگام مواجهه با قرآن، با آن مطالب روبهرو بودند؟
تا جایی از تاریخ، پیامبری آمده و مردم را به یکتاپرستی و ایمان به معاد دعوت کرده است؛ میگوید کارهای خوب انجام دهند و کارهای بد نکنند. در لحظهای از تاریخ، یک دین شکل میگیرد. مسلمانان اولیه، پیامبر را بهعنوان پیامبر میشناختند، اما اینکه دینی در میان ادیان ابراهیمی و در کنار یهودیت و مسیحیت شکل بگیرد و شریعت پیدا کند، مرحلهٔ دیگری است. اسلام در ابتدا شریعت نداشت و پیامبر نمیتوانست از روز اول برای مردم شریعت بیاورد.
مسئله، بهوجودآمدن امت و جامعهٔ اسلامی است. تا اجتماعی شکل نگیرد، نمیتوان قانون ارث و قانون قصاص داد؛ ضمانت اجرا ندارند. حداکثر میتوان توصیهٔ اخلاقی کرد و مردم را به عبادت دعوت کرد، همان کارهایی که پیشتر انجام میشد.
پیش از تغییر قبله و شکلگرفتن اسلام بهعنوان یک دین ابراهیمی، آنان به خدا ایمان آورده بودند، به پیامبر بهعنوان مردی که از طرف خدا پیام میآورد ایمان داشتند، سخنانش را میشنیدند و به معاد معتقد بودند. اما نمیشد گفت مسلماناند؛ هنوز نه کلمهٔ اسلام وجود داشت و نه مسلمانی. در اینجا اسلام بهعنوان یک دین شکل میگیرد. نام اسلام نیز همچنان در اینجا نمیآید و بعداً نامگذاری میشود.
بنابراین، آغاز دعوت، دعوتی کلی، اخلاقی و عقیدتی است؛ تا جامعهای در مدینه پدید میآید و وقت آن میرسد که شریعت نازل شود و اعلام شود با دینی تازه در کنار یهودیت و مسیحیت و در همان سنت مواجهیم. فکر میکنم این تأخیر طبیعی است.