خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
او میگوید امروز برنامه این است که داستان آفرینش را از روی قرآن بخوانند، اونطوری که تو سوره بقره آمده، و هدف اصلی این است که بگوید چرا اینجای سوره نشستهایم. اول دربارهٔ اهمیت این داستانها صحبت میکند، بعد آیهها را میخواند و با تورات مقایسه میکند و به نبوت میرسد. بعد به تقسیمبندی سهگانهٔ ابتدای سوره برمیگردد و جلسه با سؤالها تمام میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
برنامه: آفرینش از روی قرآن
داستان آفرینش در سورهٔ بقره، در مقایسه با داستان تورات، بسیار بسیار کوتاه است. شاید طول این داستان حتی ۱۰ درصد هم نباشد؛ جزئیاتی را که در تورات دیدیم ندارد و فضای آن نیز تا اندازهای متفاوت است. در جلسهٔ گذشته روایت تورات را خواندم؛ اکنون مسئله، تشریح روایت قرآن و فهم جای آن در سوره است. گذشته از شباهت روال بقره به تورات، که آغاز با داستان آفرینش را طبیعی میکند، دلیل متنی مهمتری وجود دارد که این داستان پیش از خطاب به بنیاسرائیل آمده است.
پیش از بحث دربارهٔ جای داستان در بقره، باید اهمیت کلی آن را دید. فکر میکنم در فضای ذهنی دنیای مدرن، شاید چنین داستانهایی در نظر بسیاری اهمیت خود را از دست دادهاند؛ متوجه اهمیت آنها نیستند. چرا داستان آفرینش انسان، یا اگر مؤمنان از این تعبیر ناراحت نشوند، اسطورهٔ آفرینش، بینهایت مهم است؟ چرا اسطورهها مهماند؟ در اسطورهشناسی و بحثهای پیرامون آن، متوجه شدهایم که خواهناخواه انگار با اساطیر زندگی میکنیم. دنیای مدرن نیز اساطیر خود را دارد. احساس ما نسبت به دنیا و خودمان، بسیار به داستانهایی مربوط است که برایمان گفته میشود؛ برای مثال، احساس من نسبت به دنیا از گزارهای که برایم اثبات شده برنمیآید، بلکه از تعبیرهای داستانگونهٔ پیرامون آن میآید.
داستان آدم و حوا در قرآن، تمام احساسی را که یک مؤمن به مسائل دینی نسبت به زندگی، مرگ و کل حیات دنیوی خود دارد، در اختیار او میگذارد. نمیخواهم بگویم این احساس را به هیچ شیوهٔ دیگری نمیتوان مستقیم بیان کرد؛ اما شیوهٔ طبیعی رساندن آن به انسانها داستانگویی است، نه نوشتن کتاب فلسفی.
امروز کسانی هستند که نگاهشان به زندگی، به تعبیر امروزی، فرگشتی است؛ از نظریهٔ تکامل میآید. انسان را محصول تکامل میدانند و میکوشند ویژگیهای خود، علت مرگ، چگونگی رشد و احساساتشان را از آن نظریه استخراج کنند. ظاهراً اتفاقی علمی افتاده است، اما واقعاً چنین نیست: نظریهٔ تکامل، بهعنوان نظریهای علمی در زیستشناسی، جای خود را دارد؛ داستانهایی که دیگران از آن میسازند و در کتابهای پاپیولار مینویسند، دیگر جزو زیستشناسی نیست. این داستانها به شما احساسی دربارهٔ علت افکار و احساساتتان میدهند؛ نه جزو زیستشناسیاند و نه جزو شاخهٔ دیگری از علم. بااینحال، علم نیز برای ما داستان تولید میکند.
فیلسوف علم معروفی به نام فایراوند، اساساً میگوید علم اسطوره تولید میکند. آنچه واقعاً ساینس تولید میکند، مثلاً مجموعهای از فرمولهای جاذبه است؛ اینکه دو شیء در جهان یکدیگر را با نیرویی میکشند، داستانی است که ساختهایم. بعداً معلوم میشود آن داستانها غلطاند؛ البته فرمول نیز غلط است. در داستان نسبیت انیشتن، هر شیء فضایزمان اطراف خود را منحنی میکند و اشیاء در آن سقوط آزاد دارند. انگار فایرون حتی این بیانها را نیز اسطوره میبیند: علم اساطیری میسازد تا بتوانم جهان را با آنها نگاه کنم؛ داستان میسازد.
بیان نگاه به زندگی از طریق داستان، ادبیات و هنر، دستکم در دورهای، مثلاً در قرنهای هجدهم و نوزدهم، ضعیف شد. انسانها احساس کردند بهتر است مانند دکارت، در قالب گزارهها و استدلالهای قیاسی پیش بروند تا حقایق را کشف و بیان کنند. در قرن بیستم و بیستویکم دوباره به سوی اهمیت هنر و ادبیات برگشتهایم؛ اساطیر مهم بودهاند و هستند و اساطیر مدرن نیز داریم. به داستان آفرینش به چشم داستانی برای سرگرمی نگاه نکنید.
تمام فهم ما از دین، دنیا، قرآن، زندگی و مرگ در همین داستان است. این مهمترین داستان قرآن است و انگار همهچیز را در خود دارد: اینجا، در زمین، چه میکنیم، چه باید بکنیم و چگونه به اینجا آمدهایم؟ اساطیر آفرینش مبدأ ما را مشخص میکنند و از این طریق میگویند چرا هستیم، چرا به وجود آمدهایم و چه باید بکنیم. این داستان چندسطری، که حتی یک صفحهٔ قرآن را هم پر نکرده، همهٔ این مطالب را دارد. سالها پیش فقط دربارهٔ همین داستان، اتفاقاً با روایت سورهٔ بقره، بحث کردم؛ تعداد آن جلسات را به یاد ندارم. در آن بحثها میتوان جزئیات داستان را دنبال کرد.
آغاز مقایسه با تورات
هدف من در این بحث، روشنکردن مفاهیم سورهٔ بقره است؛ درعینحال، داستان را میخوانیم تا نکات مهم آن و تفاوتهایش با تورات را ببینیم. از آیهٔ پیش از خود داستان شروع میکنم، چون فکر میکنم این آیه نیز مهم است. آیهٔ ۲۹ سورهٔ بقره میگوید: «هُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ لَكُم مَّا فِى ٱلْأَرْضِ جَمِيعًۭا ثُمَّ ٱسْتَوَىٰٓ إِلَى ٱلسَّمَآءِ فَسَوَّىٰهُنَّ سَبْعَ سَمَٰوَٰتٍۢ ۚ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌۭ».
نکتهٔ مهم این آیه، به نظر من، این است که میگوید: «هُوَ ٱلَّذِى خَلَقَ لَكُم مَّا فِى ٱلْأَرْضِ جَمِيعًۭا». در ادیان و در انسان بهطور کلی، گرایشی هست که دوست دارد بشنود همهٔ دنیا برای انسان خلق شده است. اما هر جای قرآن را نگاه کنید، سخن از چیزهایی است که در زمین برای شما خلق شدهاند؛ هرگز نمیگوید سماوات، مثلاً، برای شما خلق شده است. در دین اسلام نیز بهتدریج انسان به اشرف مخلوقات تبدیل شد و معمولاً پس از خداوند، به خود مقام دوم میدهیم. در قرآن چنین خبری نیست.
خلقت آسمانها و مقام انسان
دربارهٔ خلقت آسمانها و زمین میگوید: «لَخَلْقُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ ٱلنَّاسِ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ ٱلنَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ». جالب است که پس از بزرگتر دانستن خلقت آسمانها و زمین از خلقت انسان، اضافه میکند بیشتر اینها نمیدانند. انگار پیشبینی میکند که انسانها بالاخره به هر شکلی خود را مهمتر از همهچیز خواهند دانست.
از اینجا شروع کردم تا ببینید انسان در قرآن همهجا با زمین میآید. انسان خلیفهٔ خدا در جهان نیست؛ خلیفهٔ خدا در زمین است. من نمیدانم زمین مرکز دنیاست یا نه. آیا از نظر شما مرکز دنیا و جای بسیار مهمی است؟ اگر نیست، انسان نیز خلیفهٔ خداوند در همین زمین است. چیزهایی که در زمین خلق شدهاند، گیاهان، حیوانات و مانند آنها، برای انسان خلق شدهاند؛ اما حتی دربارهٔ خورشید هم اشارهای نمیبینیم که برای انسان خلق شده باشد. باید قدری از انسانپرستی بکاهیم. مقام انسان در قرآن، حتی آنگونه که در فرهنگ رسمی اسلامی منعکس شده، نیست؛ هرچند مقام بالایی است.
آیه میگوید: «وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَٰٓئِكَةِ إِنِّى جَاعِلٌۭ فِى ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةًۭ ۖ قَالُوٓا۟ أَتَجْعَلُ فِيهَا مَن يُفْسِدُ فِيهَا وَيَسْفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ ۖ قَالَ إِنِّىٓ أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ». پروردگارت به ملائکه میگوید میخواهم خلیفهای در زمین قرار دهم. این آیه اصلاً مشابهی در تورات ندارد: خداوند اعلام میکند که میخواهد خلیفهای در زمین بگذارد و ملائکه بلافاصله نکتهای را مطرح میکنند. در بحثهای قبلی بر این مسئله تأکید کردم و فکر میکنم جای تأکید بسیار دارد.
در آغاز قرآن و نخستین بیان انگار فلسفی دربارهٔ حیات انسان، مسئلهٔ شر بلافاصله بهعنوان یک مشکل مطرح میشود. میگویند دشوارترین مسئلهٔ فلسفی ادیان و اعتقاد به خداوند، مسئلهٔ شر است. دستکم در اینجا، انگار بهمحض طرح خلقت انسان، از قول ملائکه گفته میشود که این کار فساد و خونریزی به دنبال دارد. اشارهٔ آنها به همان مشکلی است که با خلقت انسان پیش میآید. قبلاً مفصل دربارهٔ آن بحث کردم؛ اینجا تنها مختصری به این پرسش اشاره میکنم که ملائکه چگونه چنین چیزی را میبینند. خداوند فقط گفته است میخواهم خلیفهای در زمین قرار دهم.
یکی از کارهای این داستان آفرینش، در همین یک صفحه، حل مسئلهٔ شر است: مقام انسان و چارچوبی را که در آن قرار میگیرد مشخص میکند تا بفهمد چرا خلق شده، چرا خلقت او با شر همراه است و چه باید بکند. قرار است همهٔ اینها از همین داستان چندخطی برآید. قصد بحث مفصل دربارهٔ این مسائل را ندارم؛ به بحثهای قبلی ارجاع میدهم که فکر میکنم بیش از ۱۰ جلسه بود. دستکم مسئله در اینجا مطرح است: باید مفهوم خلیفه را درک کنید و بفهمید چرا جعل خلیفه انگار ضرورتاً با شر همراه میشود.
بعضی از افراد مذهبی، هنگامی که میخواهند پاسخ مسئلهٔ شر را بدهند، بهنوعی طفره میروند: میگویند اصلاً شری وجود ندارد و همهچیز خیر است؛ چون ما نمیدانیم، چیزی به نظرمان شر میرسد. موجود زندهای میمیرد، درحالیکه نمیخواهد بمیرد و عذاب میکشد. یا موجودی در بدو تولد به دست موجود زندهٔ دیگری دریده میشود. میگویند این اتفاق برای آن موجود بیچاره خیر است. حتی اگر بپذیریم همهچیز در نهایت خیر است، باز مشکلاتی وجود دارد.
ملائکه مسئله را بهگونهای مطرح کردهاند که نمیتوان از آن طفره رفت: آیا خونریزی به راه میافتد یا نه؟ حتی اگر همهٔ انسانها پیامبر باشند، در زمینی که حیات در آن به وجود آمده، مرگ و خونریزی هست و حیوانات یکدیگر را میدرند. ظاهراً حیوانی که خورده میشود، میل ندارد خورده شود؛ از چهرهاش چنین میفهمیم. ممکن است فردی مذهبی بگوید اشتباه میکنید؛ به چهرهاش نگاه نکنید، آرزویش این است که شیری هرچه زودتر او را بخورد و آنهایی که فرار کردهاند، حسرت میخورند که کاش آنها خورده میشدند! ما چنین نمیبینیم. ملائکه نیز صریح همین را میگویند: چه میکنی؟ در اینجا خون به پا خواهد شد.
تعلیم اسماء به آدم
خداوند نمیگوید اشتباه میکنید، همهچیز خیر است و ظاهربین نباشید؛ به شیوهٔ دیگری پاسخ میدهد. چیزی در آدم به آنها نشان میدهد تا بفهمند این کار ارزش دارد. میگوید: «وَعَلَّمَ ءَادَمَ ٱلْأَسْمَآءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى ٱلْمَلَٰٓئِكَةِ فَقَالَ أَنۢبِـُٔونِى بِأَسْمَآءِ هَٰٓؤُلَآءِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ». همهٔ اسماء را به آدم یاد داد، سپس آنها را به ملائکه عرضه کرد و گفت اگر از صادقین هستید، از این اسماء به من خبر دهید. آنها گفتند: «قَالُوا۟ سُبْحَٰنَكَ».
پاسخ خداوند این است که آدم ظرفیت علمی دارد؛ چیزهایی میتواند یاد بگیرد که شما نمیتوانید یاد بگیرید. میتواند همهٔ اسماء را درک کند. به نظر میرسد منظور اسماء الهی است؛ از نظر دینی، ریشهٔ همهٔ اسماء، اسماء الهیاند. مشابه آن در تورات، نامگذاشتن بر پرندگان و حیوانات است. در اینجا فضا قدری فلسفیتر است؛ به نظر میآید دربارهٔ اسماء الهی، یا دستکم ریشهٔ آنها، سخن میگوییم. آدم انگار ظرفیت علمی بینهایتی دارد.
آدم میتواند همهچیز را بفهمد، اما ملائکه نمیتوانند چنین کنند؛ آنها نیز بهنوعی میپذیرند. قرآن بهجای پاسخدادن به مسئلهٔ شر با انکار وجود شر، میگوید شر هست، ولی در خلافت این موجود، ویژگیای هست که پیشتر نبوده است. باید بفهمید چرا این ویژگی الزاماً با شر همراه میشود.
خلافت یعنی انسان مانند خداوند قدرت آفرینش دارد؛ دستکم در زمین میتواند چیزهایی به وجود آورد. اراده و اختیار دارد. موجودی متناهی، با قدرت و علم متناهی است، اما عنصری نامتناهی، یعنی اختیار، در او هست. از ابتدا معلوم است که اگر به موجودی با علم ناکافی، قدرت متناهی و ناتوان از انجام هر کار، اختیار بدهید، مشکلاتی پدید میآورد. نمیداند و کارهایی میکند؛ از همان شجره نیز چون علم کافی ندارد خواهد خورد. اگر میدانست ماجرا چیست، نمیخورد.
تفویض اختیار به موجودی متناهی و قرار دادن او در زمین، در عالم مادی، به مشکل و اشتباه میانجامد. از اشتباههای او برای خودش و دیگران شر پدید میآید؛ خونریزی و بسیاری مسائل با آن همراه است. از سوی دیگر، اگر اختیار ندهید، تعلیم کامل اسماء برای او انجام نمیشود. پاسخ مسئلهٔ شر این است که انسان ویژگیای دارد، نوعی قدرت خلاقیت که آن را اختیار مینامیم و حالتی از خداگونگی است.
خلیفهٔ خدا بودن یعنی انگار برخی کارهای اختصاصی خداوند را در زمین برعهده میگیرد؛ بهنوعی فرمانروا و حاکم میشود و اختیاراتی دارد. جانشینکردن کسی یعنی اختیاراتی به او تفویض کنید تا برای شما کارهایی انجام دهد. وقتی با موجودی متناهی چنین میکنید، باید انتظار مشکلات را داشته باشید. ملائکه پیش از انجام آزمایش، انگار با شنیدن خلیفه فهمیدند اوضاع به هم میریزد. خودشان خلیفهٔ خدا نیستند؛ ایجنتاند و انگار کارهایی را انجام میدهند که به آنها گفته شده است؛ برنامهریزی شدهاند. اما بشر، این موجود عجیب و خاص، چنین نیست. نتیجهٔ تفویض اختیار به او این است که میتواند همهٔ اسماء را درک کند.
اسمائی که ملائکه درنمییابند
برای مثال، ملائکه اسم غفار را نمیتوانند درک کنند، چون گناه نمیکنند؛ تواب را نیز نمیتوانند درک کنند. اگر گناه و خطا نباشد، این اسماء خداوند تجلی نمیکنند. با خلقت انسان، نهفقط انسان میتواند اسماء را درک کند یا در درون خود متجلی سازد، بلکه این اسماء در جهان نیز متجلی میشوند. باید موجودی خطاکار باشد تا توبه معنا پیدا کند و اسم تواب تجلی یابد. انگار با خلقت انسان، همهٔ اسماء ظاهر میشوند؛ چنین کاری از فرشتهها برنمیآید.
سپس به آدم میگوید: «أَنۢبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ». وقتی آدم آنها را از اسماء خبر میدهد، خداوند میگوید: «أَلَمْ أَقُل لَّكُمْ إِنِّىٓ أَعْلَمُ غَيْبَ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ». آیا نگفتم غیب آسمانها و زمین و آنچه را آشکار و پنهان میکنید میدانم؟ نکتهٔ ظریف این است که دربارهٔ آدم، واژهٔ تعلیم به کار میرود؛ آدم به اسماء علم پیدا میکند. اما از او میخواهد ملائکه را از اسماء خبر دهد؛ نمیگوید تعلیم بده. ملائکه دربارهٔ این اسماء تعلیمناپذیرند و آنها را درک نمیکنند، ولی میتوان به آنها خبر داد؛ انگار اینفورمیشن در اختیارشان گذاشت. تفاوتی مانند تفاوت مینیینگ و اینفورمیشن است.
ممکن است کسی مکانیک کوانتوم را نفهمد، اما بتوانم به دیگری بگویم فرمولها و شیوهٔ استفاده از آنها را به او یاد بدهد. او نمیفهمد این فرمولها چیست، ولی میتواند چیزی را در جای مشخص بگذارد و محاسبه را انجام دهد. این، اطلاعات است، بدون درک معنا. در اینجا، به نظرم، نکتهٔ ظریف این است که ملائکه در نهایت تعلیم اسماء نمیگیرند، چون نمیتوانند؛ با وجودشان سازگار نیست. هرگز نخواهند فهمید غفار یعنی چه؛ انگار فقط بشر میتواند چنین درکی داشته باشد. من بر اسمائی اشاره کردم که روشناند و به نقطهضعفهای بشر برمیگردند؛ همهٔ اسماء اضافهای که بشر میفهمد از این جنس نیستند.
به اینجا که میرسد، میگوید: «وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَٰٓئِكَةِ ٱسْجُدُوا۟ لِءَادَمَ فَسَجَدُوٓا۟ إِلَّآ إِبْلِيسَ أَبَىٰ وَٱسْتَكْبَرَ وَكَانَ مِنَ ٱلْكَٰفِرِينَ». به ملائکه گفته میشود به آدم سجده کنند؛ همه سجده میکنند جز ابلیس که استکبار میکند و از کافرین است. این بخش داستان، دربارهٔ مسئلهٔ شر و خاصبودن انسان، در تورات نیست. تقریباً نیمی از داستان را خواندهایم و این مقدمات مربوط به ملائکه، اصلاً در تورات نیست. ابلیس نیز در تورات غایب است. انگار در تعلیمات دینی یهود، پرهیزی از بیان ابلیس و شیطان هست؛ نه اینکه نیروهای شر اصلاً وجود نداشته باشند، ولی بهویژه در همین پنج فصل اول تورات، در لفافه است و هرگز صریح بیان نمیشود.
حس من این است که دوران ثنویت است؛ اگر ابلیس پررنگ و آشکار میشد، درک اینکه مقابل خداوند و نیرویی غیرتوحیدی نیست، دشوار میشد. چون تأکید یهودیت بر یکتاپرستی است، انگار حتی ابلیس را به حاشیه برده تا چندان به او اشاره نشود.
ابلیس در برابر آدم
برای این احساس میتوان شاهدی آورد: انگار زمان هنوز اقتضا نمیکند که ابلیس صریح بیان شود؛ فکر بشر هنوز به جایی نرسیده که هضم کند خداوند هست و ابلیس هم در برابر او ایستاده، اما باز بهنوعی ایجنت خداوند است. مسلمانها این را بسیار خوب فهمیدهاند. در متون اسلامی میتوان یکتاپرستی را حفظ کرد و درعینحال فهمید موجودی در برابر خداوند ایستاده است؛ وجود شیطان و ابلیس به معنای دوگانگی نیست.
برای فهم زودبودن آن بیان، ببینید بعداً در مسیحیت چه رخ داده است. انگار هنوز ابلیس را نتوانستهاند هضم کنند؛ متأسفانه در الهیات مسیحی حالت ثنویت وجود دارد. شیطان و ابلیس بسیار قویتر از آناند که در قرآن میبینیم؛ واقعاً نیرویی مقابل خداوندند که انگار پیروز هم میشوند. بسیار قدرتمندند و مسیحیان انگار از آنها هراس دارند. در قرآن تنها گفته میشود به خدا پناه ببرید؛ هیچ هراسی در میان نیست. درعینحال، ابلیس هیچ کاری انجام نمیدهد که خداوند نداند و نخواهد.
این مسئله پیچیده است؛ نباید انتظار داشت، مثلاً، پنجهزار سال پیش به قوم نوح چنین تعلیماتی داده شده باشد. قطعاً برایشان قابلدرک نیست. ذهن بشر از لحاظ فرهنگی در هزارههای نخست بسیار ضعیف است. شریعت دادهشده به نوح، مثلاً چند حکم اخلاقی و دعوت به یکتاپرستی است؛ از این داستانها خبری نیست و هضم آنها آسان نیست.
ظاهراً داستان در قرآن چنین پیش میرود که انسانها وارد بهشت میشوند و سپس اخراج میشوند. تعبیر یهودی و مسیحی بر پایهٔ تورات، بهویژه در الهیات مسیحی، این است که خداوند میخواست انسان در بهشت باشد؛ گناه کرد، مجازات شد و به زمین رانده شد. اما نخستین عبارت قرآن این است که از ابتدا قرار است انسان به زمین بیاید. چنین نیست که جای او بهشت بوده و اتفاق عجیبی رخ داده، تخلف کرده و اکنون ناخواسته در زمین تبعید است؛ انگار خداوند این را نمیخواسته است. از همان لحظهٔ نخست، خداوند در زمین خلیفه قرار میدهد. باید آن قسمت میانی را بفهمیم؛ پایان همان چیزی است که از ابتدا قرار بود انجام شود.
پس از دستور سجده و سرپیچی ابلیس، میگوید: «يَٰٓـَٔادَمُ ٱسْكُنْ أَنتَ وَزَوْجُكَ ٱلْجَنَّةَ». آدم و حوا از ابتدا با هماند؛ در قرآن حوا را از دندهٔ آدم خلق نکردهاند. جنت به معنای باغ است و در قرآن استثنائاً به بهشت نیز جنت گفته میشود، چون بهصورت باغ توصیف شده است: «جَنَّٰتٍۢ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ». فعلاً اینجا باغ یا بهشت، هرچه باشد، به آدم و زوج او گفتهاند وارد آن شوند و هرچه میخواهند بخورند؛ «وَلَا تَقْرَبَا هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ».
باغ و درخت، هر دو بینامونشاناند. اصولاً به نظر میآید باغ در زمین نیست، چون بعداً دستور میدهند به زمین بروید. درخت، درخت تشخیص نیک و بد نامیده نشده است؛ آدم و حوا وارد فضایی میشوند که همهچیز برایشان آماده است. قرار است هر کاری بکنند جز یک کار؛ حتی سخن از خوردن نیست، بلکه از نزدیکشدن به آن شجره است. سپس میگوید: «فَأَزَلَّهُمَا ٱلشَّيْطَٰنُ عَنْهَا». بهاختصار میگوید شیطان آنها را لغزاند و از آنجا اخراج کرد. گفتیم: «ٱهْبِطُوا۟ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّۭ»؛ هبوط کنید، درحالیکه بعضی از شما با بعضی دیگر دشمناند. «وَلَكُمْ فِى ٱلْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّۭ وَمَتَٰعٌ إِلَىٰ حِينٍۢ»؛ در زمین، محل استقرار و متاعی برای مدت معینی دارید. اینجا نمیگوید پس از نزدیکشدن به شجره دقیقاً چه رخ داد؛ تنها میگوید شیطان آنها را لغزاند.
نزدیکی به شجره و تفاوت با دیدگاه مسیحی
در سورههای دیگر آمده است که به شجره نزدیک شدند و کاری را که نباید میکردند انجام دادند. نکات مهمی در اینجا هست که با دیدگاه تورات، بهویژه دیدگاه مسیحی، تفاوت دارد؛ نخست، لحن آیه است. از ابتدا قرار است به زمین بروند؛ اقامت در جنت انگار اتمام حجت و حالتی مقدماتی دارد و معلوم است که آنجا نخواهند ماند.
آیا در این عبارت عصبانیتی میبینید؟ در الهیات مسیحی، گناه اولیه انگار خشم خداوند را برای همیشه متوجه انسان کرده است؛ تا مسیح نیاید، اثر آن گناه از میان نمیرود. اما اینجا گفته میشود به زمین بروید، آنجا محل استقرار و متاعی برای مدتی دارید. انگار دیگر اینجا نیستید و باید در بخش دیگری زندگی کنید، اما آنجا جای خوبی است.
سال گذشته در سفر به کانادا، کاملاً تصادفی فردی به نام جفرو لنگ را کشف کردم؛ ریاضیدانی آمریکایی که مسلمان شده است. سخنرانیای دربارهٔ مسئلهٔ شر دارد و از همین داستان بحث میکند. در این قسمت شوخی بامزهای میکند: میگوید دیروز صبح که به اینجا رسیدم، به هتل رفتم و مسئول پذیرش گفت: «اتاق شما اتاق فلانه و صبحانه کانتنتال براتون سرو میشه». من هیچ احساس خصومتی در سخن او نداشتم. اینجا هم انگار مسئول پذیرش میگوید این مرحله را، همانطور که میدانستیم، با موفقیت نگذراندهاید؛ به شجره نزدیک شدید. حالا به زمین بروید، برایتان آماده است؛ محل استقرار و متاع دارید و غذایتان هم هست؛ صبحانهٔ کانتنتال هم میدهند. شوخی او این است که معرفی اتاق و صبحانه، ترسی ندارد؛ انگار اتفاقی نیفتاده است.
از آغاز داستان معلوم است بشر با ویژگی خلافت و اختیاری که دارد چگونه رفتار میکند. شاید درخت خاصی هم نبوده باشد؛ وقتی به بشر میگویید کاری را نکن، انگار آن را انجام میدهد و وسوسه ایجاد میشود. شیطان نیز کمک کرده و بالاخره نهی را شکستهاند؛ از ابتدا معلوم بوده چنین میکنند. هنوز با دروغ آشنا نیستند؛ شیطان دروغی گفته و بلافاصله فریب خوردهاند. انگار از ابتدا معلوم است جای آنها در آغاز اینجا نخواهد بود. به همین دلیل رفتار چنین است که مرحلهٔ مقدماتی تمام شده و اکنون به جای خود بروید؛ از ابتدا خلیفهٔ خدا در زمین بودهاید. اینجا عصبانیت و تهدید و پنهانشدن نیست؛ بسیار ساده برگزار میشود: به اصل مطلب و جای خود بروید، مدتی در زمین بمانید.
پس از آن، آدم کلماتی از خداوند دریافت میکند و توبه میکند. تأکید من بر دو آیهٔ آخر است: پس از توبه، حکم دوباره تکرار میشود؛ «قُلْنَا ٱهْبِطُوا۟ مِنْهَا جَمِيعًۭا». همه هبوط کنید. «فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم مِّنِّى هُدًۭى»؛ هر وقت هدایتی از سوی من آمد، «فَمَن تَبِعَ هُدَاىَ». در زمینی که هستید، برایتان هدایت میفرستم؛ هرکس از هدایت من تبعیت کند، هیچ ترس و حزنی نداشته باشد، همهچیز خوب است. تبعیت کنید تا برگردید؛ به همان جای نخست که در مرحلهٔ مقدماتی نشان دادید هنوز نمیتوانید در آن باشید. باید دورهای به زمین بروید و سپس برگردید. پس از این، کسانی که کفر ورزیدند و آیات را تکذیب کردند، اصحاب آتش معرفی میشوند.
این داستان انگار همهٔ آنچه را برای فهم حیات خود لازم داریم دربرمیگیرد: مقام انسان، رابطهٔ او با ملائکه، وجود ابلیس و کار او، و اینکه در زمین خلیفهٔ خدا هستیم.
همهٔ این مطالب بهاختصار در قالب داستان بیان شدهاند و احساس یک مسلمان نسبت به زندگی را تعیین میکنند. در زندگی روزانه، از صبح تا شب، باید بدانم در دوران هبوط خود هستم و تنها کاری که باید بکنم تبعیت از هدایتی است که از طرف خداوند آمده است؛ تا این دوران بگذرد و به رشدی برسم که بتوانم در جای دیگری استقرار پیدا کنم. از ابتدا آن رشد لازم را نداشتم و امکان ادامهٔ اقامت وجود نداشت.
به دو آیهٔ آخر دقت کنید: این داستان در اینجا آمده است تا معنای نبوت را توضیح دهد. وقتی از عهد با بنیاسرائیل سخن میگوییم و سوره پیش میرود، نبوت را امری بدیهی فرض میکنید. اما داستان میگوید فرستادن هدایت یعنی فرستادن پیامبران، وحی و کتابهایی که باید از آنها تبعیت کنید. نقطهٔ اوج آن، جریان ادیان ابراهیمی است.
هدایت بهطور مداوم از طرف خداوند برای بشر فرستاده شد. نقطهٔ اوج، پدیدآمدن کتابهاست: وحی شد، به کتابت درآمد و ادیانی پدید آمدند که اهل کتاباند. ما نیز به این معنا اهل کتابیم؛ هرچند خود را اهل کتاب نمینامیم، هدایتی مکتوب در دست داریم.
داستان آفرینش پیش از بنیاسرائیل
این داستان، گذشته از اهمیت انسانشناختی، درست پیش از ورود به آثار نبوت در طول تاریخ قرار گرفته است: بنیاسرائیل نبوت و هدایت داشتند، با آنها عهد بسته شد و شریعت داشتند، اما تخلف کردند؛ اکنون نوبت دین و هدایتی تازه است. داستان از تحقق وعدهای سخن میگوید که خداوند هنگام هبوط به انسان داد: بروید و نگران نباشید، برایتان هدایت میفرستم؛ اگر تبعیت کنید، همهچیز حل میشود و لازم نیست از اخراج از بهشت غصه بخورید. در ضمن، صبحانه هم آماده است؛ مکان و نیازهای حیات فراهم است. مشکل این است که ممکن است اشتباه کنید و ندانید چه باید بکنید؛ برای همین، از طریق انبیا هدایت میفرستم.
از اینجا داستان به خطاب «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ» و «وَأَوْفُوا۟ بِعَهْدِىٓ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ» وصل میشود. دربارهٔ تورات نیز مدام در قرآن گفته میشود: «فِيهَا هُدًۭى وَنُورٌۭ». تورات هدایت و نوری است که برای شما فرستادهام؛ به عهدی که بستهاید وفا کنید و به آنچه گفته شده و ده فرمانی که داده شده عمل کنید، تا من نیز به آنچه گفتهام عمل کنم. ارتباط داستان با ادامهٔ سوره کاملاً روشن است.
جدا از این ارتباط، داستان آفرینش در فهم انسانشناسی قرآن مرکزی است؛ به همین دلیل بارها در قرآن تکرار میشود، اما با تفاوتهایی در تأکید. اینجا پایان آن به مفهوم نبوت وصل میشود؛ در جای دیگر چنین نیست و ممکن است مقدمه یا پایان قدری متفاوت باشد و بر جنبهٔ دیگری تأکید شود. داستان همان است، اما بسته به سورهای که در آن آمده و نقشی که در محتوای آن دارد، بعضی جنبهها برجسته میشوند.
سخنرانی آقای جفری لنگ نیز برای دنبالکردن این بحث جالب است؛ دربارهٔ مسئلهٔ شر است، اما حل این مسئله در قرآن را در همین داستان میبیند. او میگوید این داستان را خواندم و مسلمان شدم. در سخنرانیاش توضیح میدهد که در خانوادهای مسیحی به دنیا آمده و سپس به دلیل مسئلهٔ شر، ایتئیز شده است؛ برایش مفهوم نبوده چگونه ممکن است خداوند وجود داشته باشد و اینهمه بلا و بدبختی بر سر انسانها بیاید.
میگوید تصادفاً قرآن را برداشتم و شبی خواندم. چند روز بعد ناگهان به ذهنم رسید که ملائکه چه گفتند؛ دقیقاً پرسش من بود: چرا خلق میکنی، درحالیکه فساد و خونریزی پیش میآید؟ با عجله برگشتم و بارها خواندم تا فهمیدم چه میگوید و چه توجیهی میآورد. چون به نظرش قانعکننده بود، به قرآن علاقهمند شد، همهٔ آن را خواند و بهتدریج مسلمان شد. محتوای اصلی آن سخنرانی مسئلهٔ شر است. به نظر من سخنرانی بسیار ساده و خوبی است؛ از وقتی آن را پیدا کردهام به همه توصیه میکنم و اگر مسئلهٔ شر برایتان مطرح است، سخنرانی جالبی است.
در بحث اسطوره، اولاً نباید طوری سخن گفت که گویی اساطیر مجموعهای از دروغها و چیزهای بیواقعیتاند. برای اسطوره شأن بسیار مثبتی قائلم؛ انگار حتی از واقعیت هم بالاتر است. درعینحال، داستان آفرینش را خیالی ندانستم. در آغاز از مؤمنان عذر خواستم، چون شاید با این اصطلاح مأنوس نباشند و اسطوره در نظرشان داستان خیالی باشد. فکر نمیکنم این داستان خیالی باشد. در بحثهای قبلی، شواهد متنیای مطرح شده که برخلاف تقریباً همهٔ داستانهای قرآن، این داستان حالت تمثیلی دارد؛ اما این به معنای نداشتن ریشه در واقعیت نیست.
خوانش تمثیلی: جنت و هبوط
بدون ورود به تفصیل، داستان اقامت در جنت و سقوط به زمین، بیان تمثیلی دوران جنینی است که همهٔ ما طی کردهایم. همه در بهشتی بودیم، هر کاری میخواستیم انجام میدادیم و بعد هم به یاد نداریم دقیقاً چه اتفاقهایی در آنجا افتاده است. هبوط به زمین یعنی به دنیا آمدن و وارد زمینشدن. بنابراین تمثیلی است، اما خالی از واقعیت نیست. این پاسخ اول من است.
پاسخ دوم، که پاسخ بدتری است، این است که لازم نیست اسطوره حقیقت داشته باشد تا احساس درستی دربارهٔ زندگی به شما بدهد. با دیدن یک روایت تخیلی نیز احساسم نسبت به زندگی عوض میشود. روایتها لازم نیست عین واقعیت یا حتی دارای ریشهای در واقعیت باشند تا شما را به واقعیت و حقیقت برسانند. کافی است روایتی خوب چیده و بیان شود تا احساسی، مثلاً نسبت به زندگی، پیدا کنید. حتی اگر این داستان، مانند بسیاری از اساطیر، بهکلی فارغ از واقعیت باشد، باز کارکرد خود را دارد.
داستان میگوید از دیدگاه خداوند در زمین چه میکنید و چرا باید منتظر هدایت باشید. قرار است به جنت برگردید، اما سردرگمیهایی دارید؛ خداوند میگوید نگران نباشید، هدایت میفرستم و با تبعیت از آن، همهچیز حل میشود. حتی فارغ از واقعیت، روایت تکلیف مرا با مقام انسان، جایگاه زمین، علت بودنم در اینجا و مقصد آینده روشن میکند و میگوید انبیا برای چه میآیند. منشأ تمام آموزشهای دینی ما در این داستان است؛ اگر بفهمید اینجا چه میکنید و چرا هستید و مفهوم خلیفه را درک کنید، بقیهٔ مطالب را نیز خواهید فهمید.
اثر ادبی یا هنری نیز میتواند واقعاً نگاه انسان را به زندگی عوض کند و حسی به او بدهد. این داستان هم چنین نگاهی میدهد: همانطور که جنت نخست موقت بود، اینجا نیز دومین مکان موقت شماست و قرار است به جایی دائمی برگردید. این نگاه هزار درجه با آن فرق دارد که زندگی را دائمی ببینم، فکر کنم پیشینهای نداشتهام و پس از آن به جایی برنمیگردم. در مرحلهٔ دوم خلقت خود هستیم؛ دورهای محدود داریم، صبحانهٔ کانتنتال هم برقرار است، ولی هدایتی میآید که باید از آن تبعیت کنم. داستان کل زندگی ما را بیان میکند. من فکر میکنم ریشه در واقعیت دارد؛ بیان آن به غیر از صورت تمثیلی، شاید ممکن نبود.
در پرسش، این برداشت مطرح است که آمدهایم در زمین مجازات شویم و سپس برگردیم؛ اگر چنین باشد، گفته میشود با بیان آیه متناقض میشود. در پرسش دیگری، این فرض مطرح است که انسان مثلاً میمیرد و دوباره برمیگردد؛ با مرگ و پایان زندگی، خلیفهبودن او در زمین چه میشود؟ در بحث نسبت مرگ و خلافت، نکتهٔ روشن این است که انسان در زمین خلیفهٔ خداست؛ سخن از دورهای است که در زمین زندگی میکند. پرسش دیگر این است که چرا خداوند میگوید میخواهم خلیفهای در زمین بگذارم، اما نخست او را در جنت میگذارد و بعد به زمین میفرستد؟ یک صورت ماجرا میتواند همان دوران جنینی باشد: انسان را خلق میکند تا به زمین برود؛ قرارگرفتن آدم در جنت، از مراحل خلق و آمادهشدن برای رفتن به زمین است.
هنگامی که قصد قرار دادن خلیفه را اعلام میکند، نمیگوید او را گذاشتم؛ تصمیمی را بیان میکند که اینگونه عملی میشود: انسان به جنت میرود و سپس خلیفهٔ خدا در زمین میشود. این مسیر مرحلهای اولیه دارد. دربارهٔ این فرض که آن کار خطا را انجام نمیدادند نیز، به نظر میآید برخورد آیات چنین است که برنامه بر انجام آن خطا قرار دارد؛ انگار پس از آن، وقت رفتن به مرحلهٔ بعد رسیده است. آن مرحلهٔ نخست با وقوع خطا تمام میشود. میدانیم اگر مدتی بگذرد، حتماً آن خطا را انجام میدهیم؛ بشر است و خداوند انسان را میشناسد.
اما انگار اقامت در جنت مرحلهٔ مهمی است. اگر فعلاً داستان را کنار بگذاریم، همهٔ ما، حتی با کودکی بد، حسی از آرامش مطلق و انگار بهشت در درونمان داریم؛ این نتیجهٔ دوران جنینی است. در آغاز شکلگیری، واقعاً در بهشت زندگی میکنیم: آنچه میخواهیم بلافاصله در اختیارمان قرار میگیرد، کاملاً در آرامشیم و با سرعتی لذتبخش رشد میکنیم. از آن دوران حافظه نداریم، اما همه از بهشتی آمدهایم.
آقای دولابی به این موضوع اشاره میکرد؛ میگفت: «این آدما رو نگاه کن همه انگار یه جوری رفتار میکنن انگار یه موقع شاهزاده بودن». سپس میگفت: «لابد بودن دیگه بالاخره». یعنی سابقهای داشتهاند. انگار یکبار سکونت در جنت را تجربه کردهایم و به همین دلیل برایمان معنا دارد. میل بازگشت به آرامش مطلق و حالتی که پیوسته در آن رشد کنیم، برایمان مهم است.
در پاسخ به پرسش اقامت در جنت، نکته این است که خداوند قصد نهایی را اعلام میکند و جنت، مرحلهٔ ضروری رسیدن به آن است. فکر میکنم مقصد نهایی، بازگشت دوباره به بهشت است. بااینحال، آنچه در آغاز داستان اعلام میشود، قرار دادن خلیفهای در زمین است. اگر از ابتدا قصد این بود که انسان در جنت قرار گیرد، از قرار دادن خلیفه در جنت سخن میگفت؛ اما چنین نیست.
اصل: خلافت در زمین
اصل ماجرا این است که خداوند میخواهد در زمین خلیفه قرار دهد و مرحلهای مقدماتی طی میشود. تعبیر اینکه پیشتر عدهای در زمین بودهاند و ملائکه چون از موجودات مشابه و خونریزی آنها اطلاع داشتهاند چنین سخنی گفتهاند، چندان با منطق قرآن سازگار نیست. از کجا اطلاع داشتهاند؟ آیه میگوید: «إِنِّى جَاعِلٌۭ فِى ٱلْأَرْضِ خَلِيفَةًۭ». باید بفهمیم خلیفهٔ خدا یعنی چه؛ قرار دادن موجودی مختار در زمین، شر به پا میکند.
علم محدود است و اختیار وجود دارد؛ بالاخره دچار خطا میشوند. اگر در یک محدوده، تعداد چنین خدایان کوچکی زیاد باشد و همه مانند خدا باشند، به جان هم میافتند و مشکلات بسیار میشود. حیوانات نیز چون سایهٔ ما هستند، این کارها را میکنند؛ ما از آنها یاد نگرفتهایم، آنها از ما یاد گرفتهاند.
این بحث بسیار خوب است، اما به درک سورهٔ بقره مربوط نیست. همین اندازه برای توضیح جای داستان در سوره کافی است. دربارهٔ مقایسهٔ آن با بیان داستان در جای دیگری از قرآن، مطرح میشود که شاید گناه در آنجا سنگینتر و تبعاتش بیشتر باشد و پس از آن دوباره هشدار داده میشود. قبول دارم که در آنجا تفصیل بیشتر است، اما احساس مغضوبشدن وجود ندارد؛ تنها تبعات، مثلاً جنبهای جنسی، بیشتر بیان میشود.
در هر جای قرآن که این داستان را میبینید، نهایت آن رفتن به زمین است. شاید لحن اینجا نرمتر باشد؛ هدف این است که به آمدن هدایت و تبعیت از آن برسید و خوف و حزن نداشته باشید. داستان به سوی فهم معنای نبوت و کار آن جهت داده میشود. اگر از هدایت پیروی کنید، هیچ اتفاق بدی نمیافتد؛ در این دوره باید از هدایت تبعیت کنید. واقعاً در هیچجا غضبی در کار نیست. قبول دارم در بعضی جاها، مثلاً دو آیه دربارهٔ آنچه پس از آن کار رخ داد وجود دارد، اما در اینجا از تفصیل گذشته است.
نسبت نبوت و هدایت
در پایان داستان به انسان وعده داده میشود که نگران نباش؛ اگر به زمین رفتی، برایت هدایت میفرستم و با تبعیت از آن مشکلی پیش نمیآید. این هدایت، در قالب ادراکات عقلانی خودمان یا انسانهای خوبی که میآیند، به ما میرسد؛ اما در زمینهٔ ادیان ابراهیمی، اصل آن نبوت است. وحی میشود، پیامبران میآیند و پیام خدا، شریعت و آموزش اخلاق میآورند؛ کتاب و حکمت را، همانطور که در همین سوره تأکید شده، آموزش میدهند.
انبیا از ابتدا بسیار بودهاند. در روایت قرآن، تقریباً همهٔ آنها تا پیش از حضرت موسی برای قومی میآمدند و تبلیغ میکردند. تعداد معدودی هدایت را میگرفتند و تبعیت میکردند؛ پیامبر با همان گروه اندک خارج میشد و قوم معمولاً تباه میشد. دربارهٔ حضرت نوح، هوود و لوت همین روال را میبینید. در قرآن جایی نمیبینید که پیامبری بیاید، ناگهان قومی بزرگ ایمان بیاورند، شریعت نازل شود و جامعهٔ دینی تشکیل شود. نخستینبار در موسی چنین رخ میدهد؛ انگار پیامبر بزرگ خدا، نبوت را وارد مرحلهای تازه میکند.
خداوند به موسی میگوید بنیاسرائیل را از مصر بیرون بیاور. فعلاً مسئلهٔ قوم است. آنها بردهاند و نجاتبخشی آمده است. خداوند با ظهور خود آنها را مؤمن میکند. اگر آنچه برای بنیاسرائیل پای کوه طول انجام داد برای قوم دیگری هم انجام میداد، لابد ایمان میآوردند: صدای شیپور، آمدن چیزی از آسمان و رخدادهای معجزهآسا. معجزههای بسیار، بهاضافهٔ لحظهٔ ظهور خداوند، آنها را مطمئن کرد که خدایی هست، موسی پیامبر اوست و باید از او تبعیت کنند.
بهنوعی در زمان موسی، جامعهای دینی بالاجبار به وجود آمد و شریعت به آن داده شد. برای نخستینبار در این دنیا، جامعهای پدید آمد که همهٔ افرادش تابع دینی بودند و قرار بود مطابق شریعت الهی زندگی کنند. موسی و بنیاسرائیل، تجربه و مرحلهای تازه در نبوت زمینی ایجاد کردند: بهوجودآمدن جوامع دینی.
اهمیت این نکته در فهم تخلفهای بنیاسرائیل است. آیا فکر میکنید پیروان نوح یا پیروان خاص ابراهیم، که چند نفر بیشتر نبودند، چنین تخلفهایی از فرمان داشتند؟ آنجا اجبار و ظهور اینچنینی نبود. افرادی که از لحاظ معنوی رشد کرده بودند، میتوانستند پیامبر را بشناسند، حقیقت را درک کنند و یکتاپرست شوند؛ اینها ایمان میآوردند و اکثریت ایمان نمیآوردند. مؤمنان واقعاً مؤمن بودند؛ از فرمان الهی تبعیت میکردند و تخلف نمیکردند. نمیگفتند پیاز میخواهیم. چنین نبود که ابراهیم به حضرت لوت، که به او ایمان آورده بود، بگوید سجده کن و «سبحان الله» بگو، و او برای کلکزدن «شپان الله» بگوید.
این روحیهها از آنجا میآید که قومی دستهجمعی و انگار با فشار ایمان آوردهاند؛ آمادهٔ ایمان نیستند. بهنوعی دانش وجود خداوند و پیامبر بودن موسی به آنها تزریق شده است و میدانند باید پیروی کنند. آیهای را در سورهٔ صفر همیشه با تأسف میخوانم: موسی به قومش میگوید «لِمَ تُؤْذُونَنِى» و «أَنِّى رَسُولُ ٱللَّهِ». چرا مرا اذیت میکنید، درحالیکه میدانید رسول خدا هستم؟ میدانند، اما اذیت میکنند؛ تا برود و برگردد، گوساله را میبینید. مانند پیروان رشدکردهٔ انبیای پیشین نیستند که به ایمان رسیده باشند؛ آنها را مؤمن کردهاند.
این ویژگی همهٔ جوامع دینی است. من و شما و کسانی که در ایران زندگی میکنیم و مثلاً مسلمانیم، درواقع مسلمانزادهایم؛ مسلمان بودن به معنای ایمان واقعی نیست. اکثریت قریببهاتفاق مسلمانان کنونی جهان از همین نوعاند: ایمان واقعی ندارند، خدا را نمیبینند و درنیافتهاند و هدایت به معنای واقعی به آنها نرسیده است. در جامعهای به دنیا آمدهاند که انگار نیرویی آنها را به سوی اظهار ایمان هل میداده؛ خودشان هم فکر میکنند مؤمناند.
تا مراتب بالاتر ایمان را درک نکرده باشید، ممکن است اصلاً نفهمید هنوز به جایی نرسیدهاید که بتوان به شما مؤمن گفت. اظهار زبانی دارند و گمان میکنند ایمان دارند، اما نرسیدهاند. دانشهایی دارند؛ به نظرشان میآید خدایی هست و پیامبر نیز پیامبر خداست، ولی نه یقین دارند و نه ایمان، به معنای گرایش واقعی به آن سو. مشکل همهٔ جوامع دینی این است که اکثریت از این افراد تشکیل میشود؛ هر کاری کنید، اکثریتاند.
در الگوی قبلی، پیامبر سخن حق و استدلال میآورد و معجزهای قانعکننده، مثلاً یک معجزهٔ بزرگ، عرضه میکرد. چنین نبود که هر روز غذا از آسمان بیاید، دریا شکافته شود، ابر روی چادر برود و خداوند ظاهر شود. تنها گروهی خاص، با ظرفیت و آمادگی، ایمان میآوردند. از نظر آماری، هنوز در همهجای دنیا همان الگو برقرار است؛ در جوامع دینی نیز باید انتظار داشت مؤمنان واقعی گروهی خاص باشند و بقیه مانند بنیاسرائیل باشند: دانشهایی به آنها رسیده، اما ایمان در قلبشان نیست. تمرد میکنند و ممکن است هزار مشکل برای رسیدن هدایت به دیگران ایجاد کنند.
از حضرت موسی و عهد با بنیاسرائیل، نبوت وارد مرحلهٔ دوم شد: تشکیل جوامع دینی و امتهایی که ممکن است پادشاهی و حکومت داشته باشند و در جایی مستقر باشند. فرزندانشان همه غسل تعمید میشوند و طبق آداب دینی آموزش میبینند و بزرگ میشوند؛ اما انتظار نداشته باشید جوامعی واقعاً مؤمن باشند. مانند بنیاسرائیلاند. خطاب خداوند انگار به کسانی آغاز میشود که همهٔ معجزهها را دیده بودند و باز این مشکلات را داشتند؛ چه رسد به نسلهای بعدی که معجزهها را از پدران شنیدهاند و آموزش دینی دیدهاند.
وقتی در جامعهٔ دینی، مثلاً جامعهٔ یهودی، متولد میشوید، به نفعتان است یهودی باشید. منافع شما با دینداری گره میخورد؛ لازم نیست مجبورتان کنند یا کتک بزنند. گرایش به همرنگشدن با دیگران پیدا میکنید. ایمان اکثریت در این جوامع چنین است و داستان بنیاسرائیل همین را شرح میدهد. اکثریت ایمان و تقوای واقعی ندارند؛ از نوع افراد خاصی نیستند که به پیامبران ایمان میآوردند.
تقسیم سهگانه: متقین، کفار، منافقین
سورهٔ بقره با معرفی همین روحیه آغاز میشود؛ با تقسیم انسانها به سه نوع. متقین مانند همان پیروان پیامبران، افراد برجسته و مؤمن واقعیاند؛ «يُؤْمِنُونَ بِٱلْغَيْبِ»، گرایش به غیب دارند، و «يُؤْمِنُونَ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْكَ». نماز را برپا میدارند، نه اینکه صرفاً بخوانند. تفاوت این گروه با گروه دیگر همین است: یکی نماز را برپا میدارد و دیگری نماز میخواند. دربارهٔ دعا نیز چنین است؛ دعا باید انجام شود، یعنی چیزی از خدا بخواهید، نه اینکه کتابی بردارید و آن را تندتند بخوانید.
ایرانیهای این گروه حتی عربی نمیدانند و نمیفهمند چه خواندهاند؛ عربها دستکم آنچه را میخوانند میفهمند. تقسیم آغاز بقره روانشناختی است: متقین، مؤمنان واقعی و برجستهاند؛ کفار میگویند ایمان ندارند. سپس گروه سوم میآید که بیشترین شرح، حدود یک صفحه و نیم، دربارهٔ آن است: کسانی که در دلشان مرض است. میگویند ایمان داریم، اما مؤمن نیستند. حیات دنیا را به آخرت ترجیح میدهند، درحالیکه نباید چنین کنند.
اینها افراد درون جوامع دینیاند؛ چنین نیست که به دروغ بگویند مؤمنیم. واقعاً فکر میکنند مؤمناند، اما از نظر روانی به رشد لازم برای ایمان واقعی نرسیدهاند. در مقدمه، حدود دو سه خط دربارهٔ متقین است، یک خط دربارهٔ کفار و بقیه دربارهٔ این گروه. قرار است در طول سوره آنها را ببینیم و بفهمیم بنیاسرائیل چه میکردند و چرا؛ موضوع حتی بیش از این است.
تناسب مقدمه با سوره این است که بقره، سورهٔ جامعهٔ دینی و خطرات آن و افرادی است که در دلشان مرض است. به جامعهٔ تازهٔ مسلمانان، که با همین سوره و تغییر قبله متولد میشود، میگوید اوضاع خوب نیست؛ اکثریت چنیناند. به بنیاسرائیل نگاه کنید و این کارها را نکنید. بعضی بقره را میخوانند و گمان میکنند خداوند برای مسلمانان مچ یهودیان را باز کرده تا ببینند چقدر بدند؛ اما اینها نشان داده میشود چون آیندهٔ خود ماست. مسلمانان بعدها همهٔ آن کارها و حتی بدتر از آنها را کردند.
اکثریت قاطع جامعهٔ دینی از گروه سوماند: از لحاظ روانی رشد نکردهاند، اما چون در جامعهٔ دینی زندگی میکنند اظهار ایمان دارند. این اظهار به معنای دروغگفتن نیست. افراد مذهبیای که در ایران بسیار نماز و دعا میخوانند، هنگام گفتن مؤمنیم دروغ نمیگویند؛ واقعاً فکر میکنند ایمان دارند، اما ندارند. تناقض همین است.
انسانها از حیث واقعیت ایمان دو نوعاند: دارند یا ندارند. آنهایی که دارند، همه میگویند داریم. از آنهایی که ندارند، برخی میگویند داریم و برخی میگویند نداریم. گروهی که ایمان ندارند و میگویند نداریم، در اینجا کفار نامیده میشوند؛ وضعشان روشن است و بحث چندانی با آنها نیست. پیچیدگی در کسی است که واقعاً ایمان ندارد، اما میگوید دارم. منظور از منافقین، نفوذیهایی نیست که وارد صف مؤمنان شدهاند تا اخلال کنند؛ اینها همان قاطبهٔ افرادیاند که همهجا زندگی میکنند، ایمان واقعی ندارند، ولی فکر میکنند دارند و با اظهار آن دروغ نمیگویند.
میگوید: «ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَبِٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ وَمَا هُم بِمُؤْمِنِينَ»؛ میگویند ایمان داریم، ولی مؤمن نیستند. «يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟» و «وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمْ». دربارهٔ این آیات قبلاً مفصل بحث کردهام. عبارت معروف نیز این است: «فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ فَزَادَهُمُ ٱللَّهُ مَرَضًۭا». وارد جزئیات نمیشوم؛ این افراد گمان میکنند مصلحاند، اما مفسدند؛ گمان میکنند مؤمناند، اما نیستند. آنچه میگویند با آنچه واقعاً در درونشان هست تطبیق ندارد.
اینها اکثریت افراد جامعهٔ دینیاند و دو تمثیل نیز دربارهشان آمده است. فکر میکنم دستکم پنج شش جلسه از سلسلهجلسات یهودیاب دربارهٔ همین چند آیه بحث کردهایم. فکر میکنم برای فهم جای این آیات در آغاز بقره، همین مقدار کافی است: بقره سورهٔ جامعهٔ دینی است و اکثریت این جامعه از چنین افرادیاند. برای فهم رفتار بنیاسرائیل باید روانشناسی این افراد را فهمید؛ آن کارها را همینها انجام میدهند.
در وصفشان تعبیر تجارت به کار میرود و میگوید: «وَمَا كَانُوا۟ مُهْتَدِينَ». اینها گمراهی را به هدایت ترجیح دادهاند؛ برای کسی، پیاز خوردن مهمتر از دنبال پیامبر رفتن است. عشق حیات دنیا دارند و چیزی آنها را پایین میکشد. هرقدر آیه و نشانه نشانشان دهید، موقتاً تأثیر میپذیرند، اما دوباره از دست میرود. در دو تمثیل، نور میآید، جلو میروند، دوباره میایستند و این وضعیت تکرار میشود. این، تمثیل فضای روانی و شناختی آنهاست؛ انگار لحظههایی واقعاً ایمان موقت میآورند و کاری میکنند، اما گرایش به دنیا نورها را خاموش میکند و نمیتوانند استمرار داشته باشند.
مقدمه با تقسیم سهگانه آغاز میشود و پس از حدود یک صفحه یا یک صفحه و نیم به داستان آفرینش میرسد. در دو جلسهٔ پیش گفتهام از آغاز سوره تا پایان داستان آفرینش مقدمه است. اکنون تقسیم سهگانه و تمثیلهای آن را دیدهایم؛ باید آیات پس از این تمثیلها تا آغاز داستان آفرینش، که نزدیک یک صفحهاند، مرور شود تا رابطهشان با قبل و بعد روشن باشد. با توضیح افراد، گفتههایشان و تمثیلهایی که انگار درونشان را نشان میدهد، فعلاً بحث این بخش از مقدمه را میتوان تمامشده دانست؛ جزئیات بیشتری نیز میتوان بعداً دربارهاش گفت.
راه رسیدن به تقوا
پس از تمثیلها، آیه میآید: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعْبُدُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ وَٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ». این آیه در اینجا چه میکند؟ سوره با «ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ ۛ هُدًۭى لِّلْمُتَّقِينَ» آغاز شد؛ کتاب، کتاب متقین است و ویژگی آنها بیان شده است. دو گروه دیگر، کفار و کسانیاند که در دلشان مرض است. اکنون سؤال این است: چگونه جزو متقین شوم؟ این توصیفها را میخوانم و به نظرم میآید بیشتر شبیه گروه سومم؛ گرفتاری و تهدید عذابشان را میبینم. چه کنم؟
هنوز خطاب به کسانی که ایمان آوردهاند نیست؛ خطاب به همهٔ مردم است. پروردگاری را بپرستید که شما و کسانی را که پیش از شما بودند آفریده است تا به تقوا برسید. اگر میخواهید باتقوا شوید، عبادت کنید. راه بیرونآمدن از این مخمصه، عبادت و بندگی است؛ یعنی پیروی از فرمانهای خدا و پرستش او. آیه به نخستین آیه برمیگردد: کتاب برای متقین است، متقین هم ظاهراً کمیاباند؛ پس باید راه رسیدن به تقوا را بگوید.
در توصیف پروردگار میگوید: «وَأَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءًۭ فَأَخْرَجَ بِهِۦ مِنَ ٱلثَّمَرَٰتِ رِزْقًۭا لَّكُمْ» و «فَلَا تَجْعَلُوا۟ لِلَّهِ أَندَادًۭا وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ». معرفی پروردگار و نهی از شرک، ادامهٔ همان آیه است. سپس میگوید: «وَإِن كُنتُمْ فِى رَيْبٍۢ مِّمَّا نَزَّلْنَا عَلَىٰ عَبْدِنَا فَأْتُوا۟ بِسُورَةٍۢ مِّن مِّثْلِهِۦ وَٱدْعُوا۟ شُهَدَآءَكُم مِّن دُونِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ صَٰدِقِينَ». اگر دربارهٔ آنچه بر بندهٔ خود نازل کردهایم، یعنی قرآن، شک دارید، سورهای مانند آن بیاورید.
چرا این سخن در اینجا آمده است؟ آیهٔ نخست میگفت در کتاب ریب نیست و برای متقین هدایت است. کتاب را باز کردهام و با آیهای تکاندهنده روبهرو شدهام؛ بهقولی، این کتاب، نه آن کتاب. آن را میخوانم، اما جزو متقین نیستم و شاید کمی هم شک داشته باشم که کتاب از طرف خداست. پس از تقسیم سهگانه، به همان آیهٔ نخست برمیگردد: ابتدا راه تقوا را با پرستش نشان میدهد و سپس به ریب پاسخ میدهد؛ اگر در شکید، سورهای مانند آن بیاورید و گواهان خود را جز خدا فراخوانید، اگر راست میگویید.
بعد میگوید: «فَإِن لَّمْ تَفْعَلُوا۟ وَلَن تَفْعَلُوا۟ فَٱتَّقُوا۟ ٱلنَّارَ». اگر این کار را نکردید، و هرگز نمیتوانید مانند قرآن بیاورید، از آتش جهنم برحذر باشید. سپس توصیف بهشت و جهنم میآید. از آغاز قرآن تا اینجا حدود دو صفحه گذشته است؛ دو تمثیل برای گروه سوم و یک تمثیل برای بهشت داریم. وصف «جَنَّٰتٍۢ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا ٱلْأَنْهَٰرُ» تمثیل بهشت است. فردا به بهشت نروید و نگویید: «آقا اینجا درخت نیست اینجور من درخت میخوام». میگوید: «مَّثَلُ ٱلْجَنَّةِ ٱلَّتِى وُعِدَ ٱلْمُتَّقُونَ».
بهشت چیزی است که دنیا در آن عوض میشود؛ چنین نیست که ما آن را بفهمیم. نمیتوان فهمید؛ نهایتاً میتوان مثالی آورد تا چیزهایی دریابیم. بنابراین تا اینجا دستکم سه مثل آمده است. آیهٔ بعد انگار توضیح میدهد تعجب نکنید؛ با مثال پیش میرویم، حتی «مَّا بَعُوضَةًۭ فَمَا فَوْقَهَا». خداوند شرم نمیکند که به پشهای مثال بزند.
اگر این توصیف جنت برایتان چندان جالب نیست، به یاد سخن مرحوم محمد تقی جعفری بیفتید که میگفت: «آخه شما باورتون میشه که ارنست سینا رو ببرن بهش بهش پرتقال بدن». همیشه هم از پرتقال میگفت. کسی که در زندگی لذت معقول برده و به آن مرتبه رسیده است، لذتش چیز دیگری است؛ قرار نیست با پرتقال لذت ببرد. تعجب نکنید که تمثیل بهشت، درخت و باغ است؛ با مثال سعی میشود چیزی به ما فهمانده شود.
مقدمه تا آغاز داستان آفرینش همین است. امیدوارم دستکم انسجام آن و رابطهاش با سوره کاملاً روشن شده باشد. انگار درون خود به پرسشهایی که ایجاد میشود پاسخ میدهد. پس از تقسیم سهگانه، به دو مسئلهٔ آیهٔ نخست، یعنی رسیدن به تقوا و ریب، پاسخ میدهد و دربارهٔ تمثیلها نیز نکتهای میآورد. سپس داستان آفرینش میآید؛ اینها مقدمهای مناسب برای ورود به سورهایاند که میخواهد دربارهٔ جامعهٔ دینی تازه سخن بگوید.
با دیدن رفتار بنیاسرائیل و این وصف از اکثریت جامعهٔ دینی، پرسش خوبی مطرح میشود: پس چرا اصلاً جامعهٔ دینی تشکیل شود؟ به نظر من پاسخ در سورهٔ آلعمران است. به نظرم نقطهٔ اصلی آن این است که نشان دهد جامعهٔ دینی چه فایدهای دارد. جامعهٔ دینی جایی است که مریم پدید میآید؛ این افراد در جامعهٔ غیردینی به وجود نمیآیند. در دو سورهٔ نخست میبینید جامعهٔ دینی بسیار مضر هم هست و بارها اشاره میشود که بدترین انسانها در همین جامعه به وجود میآیند.
چه کسی گناهکارتر از کسی است که کتاب خدا را تحریف میکند؟ اگر دین نفرستید، انسانها به این حد نمیرسند. ظهور دین و تشکیل جامعهٔ دینی، عدهای را بسیار پایین میبرد؛ اما مسیح هم در آن پدید میآید و این مسیح بسیار مهم است. افرادی در مرتبهٔ مریم و مسیح، در جامعهای که تعلیمات دینی ندارد، نمیتوانند پدید آیند.
مریم چگونه مریم میشود؟ دیری هست، امنیت کامل برقرار است و میتواند سالها در آرامش، با تعلیمات بسیار روشن و عمیق پیامبران، عبادت کند. از این راه مسیح وارد دنیا میشود؛ محصول جامعهای دینی که بیشتر افرادش ریاکارند. اما این ریاکاران آرامش دیر را برهم نمیزنند؛ بدیهایشان از نوع مزاحمت برای عبادت دیگران نیست. نسلی از انسانها در جامعهٔ دینی رشد میکند که در جامعهٔ غیردینی نمیتواند پدید آید.
اگر بگویم پاسخ آلعمران این است که همهٔ اینها برای بهدنیاآمدن مسیح است، به نظر من پاسخ منطقی است؛ چون اصلاً هدف آفرینش، بهدنیاآمدن مسیح است. پرسش خوب است، اما یک سوره به همهٔ پرسشها پاسخ نمیدهد؛ این سوره هدف دیگری در بیان جامعهٔ دینی دارد. فکر میکنم شاید نکتهٔ اصلی سورهٔ بعد، توجیه همین مسئله باشد.
در پرسش پایانی، دربارهٔ محدودکردن سخن به چیزهای روی زمین و ذکر ماه برای انسان پرسیده میشود.
زمین بهمثابه مأوای انسان
زمین محل انسان است و بارها چنین اشارههایی آمده است. صریحاً میگوید هرچه در زمین خلق کردهایم برای شماست. میتوان گفت منظومهٔ شمسی هم بهنوعی با همین زمین ارتباط دارد؛ اما آیا آسمانها نیز برای انسان خلق شدهاند؟ میگوید: «وَبِٱلنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ»؛ میتوانید با ستارهها راه خود را پیدا کنید. اما آیا به این معناست که برای شما خلق شدهاند؟ در قرآن هیچوقت گفته نشده که دنیا برای انسان است.
اتفاقاً سخن شما را تأیید میکنم؛ حتی دربارهٔ منظومهٔ شمسی هم نگویید برای انسان خلق شده است. چیزهایی در عالم مسخر شدهاند تا فایدهای به ما برسانند؛ این با خلقشدنشان برای ما فرق دارد. انگار خورشید خودش شخصیتی دارد. این جهالت بشری است؛ به آسمان نمیرویم و واقعاً هیچ نمیدانیم. اینها صرفاً توپهایی نیستند که اینسو و آنسو حرکت کنند. درکی نداریم و ممکن است اصلاً به ما مربوط نباشند؛ نمیتوانیم معنای آنچه در آسمانهاست را درک کنیم.
چه کسی باور میکند خداوند اینهمه کهکشان را برای بشر روی کرهٔ زمین آفریده باشد؟ چیزهایی در عالم هست که به ما ربط ندارد. حتی اگر از همین اکنون با سرعت نور حرکت کنیم، به بخش عمدهٔ جهان نمیرسیم. نمیتوانیم با آن کاری کنیم و آنها نیز چندان با ما کاری ندارند. تصور انسانمرکزی انگار از بین نمیرود؛ قرآن هم صریح بگوید چندان مهم نیستید، باز دو سال بعد روایتی از جایی بیرون میآید و دوباره خود را مرکز میگذاریم. انگار این حس آدمی را نمیتوان از بین برد.
دقت کنید: قرآن حتی نمیگوید زمین را برای شما خلق کرده است؛ چیزهای درون زمین را میگوید. زمین هم شخصیت جداگانهای دارد؛ احتمالاً بسیار راضی است که خلیفهٔ خدا بر آن زندگی میکند، شاید هم نباشد. بقیهٔ کرات از آن سو نگاه میکنند که چه خبر است؛ این اتفاقهای روی زمین آبروریزی است.
این دنیا برای ما خلق نشده است. حداکثر آنچه در قرآن میگوید زمین و چیزهای درون زمین است، اما خورشید و ماه مسخر ما هستند. حتی از ستارگان میتوان استفاده کرد. تسخیر به این معناست که فایدهای به شما برسد.