→ بازگشت به سورهٔ بقره

جلسهٔ ۴ · سورهٔ بقره

ماجرای ذبح گاو، شریعت و انحراف

۸,۷۸۴ واژه · ۱۸ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

او می‌گوید طبق معمول سه جلسهٔ گذشته را یادآوری می‌کند و دربارهٔ اینکه متن را چه جوری می‌فهمیم بحث تئوریک می‌کند. بعد لایه‌ای روان‌شناختی به فهم سوره اضافه می‌کند، داستان بقره را شاهد مقاومت در برابر شریعت می‌گیرد، آن را به سؤال‌های انفاق و جنگ وصل می‌کند و با پرسش و پاسخ تمام می‌کند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

یادآوری سه جلسه گذشته

سورهٔ بقره، وقتی از فاصله‌ای دور به آن نگاه می‌کنیم، به نظر می‌آید در جهتی تنظیم شده که توضیح دهد چگونه انگار عهدی جدید پدید می‌آید. عهدی با بنی‌اسرائیل وجود داشته و ادیان ابراهیمی آمده‌اند؛ اکنون انگار دین جدیدی پدیدار می‌شود. سوره توضیح می‌دهد چرا باید چنین اتفاقی بیفتد، چگونه ممکن است و جایگاه این دین جدید در میان ادیان ابراهیمی چیست. سپس، با تغییر قبله، جامعهٔ دینی و امت جدید شکل می‌گیرد و شریعت می‌آید.

در جلسهٔ اول، اگر مقدمه را کنار می‌گذاشتیم، جای بخش خطاب به بنی‌اسرائیل، داستان ابراهیم و اسماعیل و بنای کعبه، تغییر قبله و بخش نسبتاً طولانی نزول شریعت تا حدودی روشن بود. این قطعه‌ها به‌درستی در پی یکدیگر قرار گرفته‌اند تا کاری را که سوره می‌خواهد انجام دهد پیش ببرند؛ اما مقدمه و مؤخره باقی مانده بود.

در جلسهٔ دوم، بخش «یا بنی‌اسرائیل» را از نظر فنی و ادبی بررسی کردم. عبارت‌ها به‌تدریج از خطاب به بنی‌اسرائیل فاصله می‌گیرند و مخاطبان به غایب تبدیل می‌شوند. این تغییر هم از نظر زیبایی‌شناختی خوب است و هم برداشت پیشین را تقویت می‌کند: در خود این بخش، انگار تغییر قبله و خداحافظی با بنی‌اسرائیل به‌عنوان مخاطبان اصلی خداوند روی زمین را می‌بینیم؛ آنچه بعداً با تغییر قبله و شریعت جدید تحقق پیدا می‌کند.

در جلسهٔ گذشته، دربارهٔ مقدمه و داستان آفرینش توضیح دادم که چرا دقیقاً پیش از داستان بنی‌اسرائیل آمده است. داستان، گذشته از انسان‌شناسی کلی، به‌نوعی فلسفهٔ نبوت را بیان می‌کند. در پایان آن، مسئلهٔ نبوت و فرستادن هدایت از سوی خداوند مطرح می‌شود و سپس داستان بنی‌اسرائیل آغاز می‌شود. همچنین مقدمه را از ابتدا خواندیم تا نسبت بخش «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ»، که قسمت اصلی و پرحجم‌تر تقسیم‌بندی سه‌گانهٔ آغازین است، با این بحث‌ها روشن شود.

پس با نگاهی دور به چند قطعه، به نظر می‌آید نظمی خوب در سوره یافته‌ایم که حقایقی را برای ما بیان می‌کند. کاری که برای فهم یک متن انجام می‌دهیم، از نظر مفهومی و شیوهٔ عملی چیست؟

فهم متن مثل ساختن نظریه

چه ملاکی داریم که متن را خوب می‌فهمیم و چگونه می‌توانیم در درک آن پیش برویم؟ فهمیدن متن مانند ساختن یک نظریه است. انگار نظریه‌ای می‌سازم تا بگویم این متن، مثلاً با حدود ۵۰ صفحه، چه چیزی به من می‌گوید. هر کس ممکن است برداشتی داشته باشد؛ برای مثال، کسی سورهٔ بقره را مانند اعلامیه‌ای علیه قوم یهود بداند. من برداشت دیگری دارم و فرد دیگری هم ممکن است حرفی دیگر بزند. این‌ها بحث‌هایی نظری دربارهٔ فضای کلی متن‌اند؛ متنی که ممکن است اثر هنری یا هر چیز دیگری باشد.

کار ما شبیه ساختن نظریهٔ علمی است: نظریه‌ای ساخته می‌شود و باید در محک آزمون تجربی قرار بگیرد تا معلوم شود خوب کار می‌کند یا نه. در خواندن متن و تعبیر اثر هنری، کار مشابهی انجام می‌دهیم؛ با این تفاوت که واقعیت‌هایی که نظریه باید با آن‌ها سازگار باشد، اجزای خود متن‌اند.

به کسی که نظریه‌اش این است که بقره سوره‌ای ضد یهود است، می‌توانم دلایل بسیار روشنی نشان دهم که نظریه‌اش نادرست است. بخش «یا بنی‌اسرائیل» در مجموع قسمت کوچکی از سوره است؛ علاوه بر این، در آن ملاطفت می‌بینیم، به‌ویژه در پایان قطعه که به یکی از خطاب‌های ملاطفت‌آمیز آغازین بازمی‌گردد. بنابراین، اصولاً حالت ضد یهودی و این ادعا را ندارد که آن‌ها آدم‌های بدی هستند.

از نظر نظری هم می‌توان پرسید چگونه قومی که خداوند برگزیده و به آن فضیلت داده، آدم‌های بد روی زمین باشند؟ این تناقض است و مطمئناً چنین نیست؛ آن‌ها فرزندان ابراهیم‌اند و به‌نوعی از آن‌ها تجلیل می‌شود. چنین نظریه‌ای ضعیف است، چون بخش‌های عمدهٔ سوره را توجیه نمی‌کند و قطعه‌ها را خوب به هم نمی‌پیوندد. فقط به قسمت‌هایی تعلق دارد و حتی در همان قسمت‌ها هم دچار مشکل می‌شود.

پس از ساختن هر نظریه، باید به متن بازگردیم و ببینیم آیا همهٔ اجزای آن با نظریه توجیه می‌شوند. مثلاً آیا حرف‌هایی که در سه جلسهٔ نخست زدم، مؤخره را خوب توضیح می‌دهد؟ مؤخره پنج داستان دارد؛ آیا آن داستان‌ها در قالب این حرف‌ها می‌گنجند؟ فرض کنیم تقریباً می‌گنجند. می‌توانم بگویم، مثلاً فرض کنید، نظریه‌ای که تا اینجا داده‌ام اجزای بخش خطاب به بنی‌اسرائیل را خوب توجیه می‌کند. چرا این سخنان گفته شده و چرا این احکام در بخش شریعت آمده است؟

در هر قسمت، چیزهای شگفت‌انگیزی وجود دارد. اگر نظریهٔ خوبی داشته باشم، دیگر نباید از چیزی در متن شگفت‌زده شوم؛ زیرا همه‌چیز، به نظرم، نه‌تنها درست، بلکه به‌نوعی قابل پیش‌بینی است. در جلسهٔ اول گفتم معیار فهم کامل متن این است که بتوانید آن را بازتولید کنید؛ انگار مفهوم اصلی در ذهن‌تان شکل گرفته و احساس می‌کنید اگر می‌خواستید آن را بیان کنید، همین‌گونه می‌گفتید.

اگر اثر هنری را به این صورت درک کنید و همهٔ اجزایش زیر یک مفهوم و حس کلی برای شما معنا پیدا کنند، آن‌وقت می‌توانید بگویید آن را خیلی خوب و کامل فهمیده‌اید. اما کار عملی ما این است که فهم به‌دست‌آمده را مرتب به اجزای خود متن عرضه کنیم: آیا این آیه با موضوعی که مطرح کرده‌ام سازگار است یا نه؟ این واقعیت‌ها فقط تک‌تک آیات نیستند؛ لحن بیان و تکنیک‌های ادبی هم ممکن است با برداشت من سازگار نباشند.

علامت سؤال حجم احکام

آیا تعجب‌آور نیست که در بخش شریعت، قسمت نماز و روزه بسیار کوتاه‌تر از قسمت طلاق است؟ چرا انفاق در سورهٔ بقره این‌همه حجم دارد؟ پیش از خواندن سوره، اگر دربارهٔ شریعت بپرسند، از نماز، روزه و حج نام می‌برید؛ اما اینجا زکات بسیار مختصر است، انفاق حجمی بزرگ دارد و طلاق بسیار بسیار بیشتر از انتظار شما مطرح می‌شود. بخش عمدهٔ احکام خانواده دربارهٔ طلاق است.

اگر بخش شریعت را این‌گونه توجیه کنم که دین جدید و شریعت جدید آمده است، باید انتظار داشته باشم اصول و کلیات و مهم‌ترین قسمت‌های شریعت در بقره بیاید و بعضی اجزا به سوره‌های دیگر برود. ولی به نظر می‌آید چنین نیست؛ این یک علامت سؤال است.

در بخش بنی‌اسرائیل، مثلاً دو بار بر داستان گوساله تأکید می‌شود و قطعهٔ مربوط به بقره تقریباً حجیم‌ترین قسمت است. آیا اهمیت خاصی دارد؟ چه توجیهی دارم که قطعهٔ ابر و من‌وسلوا کوتاه است، ولی پرسیدن دربارهٔ گاوی که می‌خواهند بکشند نزدیک یک صفحه طول می‌کشد؟ طول عبارت‌ها هم جزو واقعیت‌های متن است. باید بگویم قسمت‌های طولانی‌تر مهم‌ترند یا توجیه دیگری بیاورم. معمولاً انتظار داریم بخش طولانی‌تر مهم باشد؛ اگر چنین نیست، چگونه آن را توضیح می‌دهیم؟

در بخش شریعت، انفاق تقریباً بیشترین حجم را دارد. تعداد بازگشت‌ها به این موضوع بیشترین است و حجم خود آن قطعه هم از همه بیشتر است. بزرگ‌ترین آیهٔ قرآن به قرض‌دادن مربوط است و در آخرین سوره آمده است. آیا این‌ها تعجب‌آور نیستند؟ آیا اینجا واقعاً اصول شریعت بیان می‌شود؟ به نظر می‌آید در اینجا تعارضی با حرف‌هایی که زده‌ام پیدا می‌شود.

گاهی در متن به تعارض‌هایی می‌رسید که می‌فهمید باید در نظریه به‌کلی تجدیدنظر کنید؛ گاهی مسئله در آن حد نیست. همان‌گونه که در کار علمی پرسشی پیش می‌آید، اینجا نیز پرسشی وجود دارد که باید به آن پرداخت.

لایه‌های متن

معمولاً متن فقط یک لایه ندارد. حتی متن‌های هنری ممکن است تا سه لایه داشته باشند: قسمتی آشکار است و قسمت‌هایی پنهان‌تر وجود دارد که باید آن‌ها را هم کشف کنید تا بعضی اجزایی را که هنوز نمی‌فهمید، بفهمید.

آنچه در جلسهٔ اول گفتم بسیار آشکار بود: دین جدید می‌آید و جایگاه خود را در میان ادیان ابراهیمی روشن می‌کند؛ چرا این دین لازم است، چرا اینجا ظهور می‌کند و چرا تغییر قبله و سپس شریعت می‌آید. اگر وارد جزئیات نشویم، قطعه‌ها خوب به هم وصل می‌شوند؛ ولی با ورود به متن، مرتب پرسش پیش می‌آید.

شیوهٔ کار با هر متن این است که نظریه بسازید و آن را عرضه کنید. وقتی بعضی واقعیت‌ها خوب توجیه نمی‌شوند، ناچارید نظریه را عوض یا اصلاح کنید و لایه‌های جدیدی به آن بیفزایید که با یکدیگر سازگار باشند. افزودن لایه به این معنا نیست که بگویم متن مثلاً هفت هدف دارد: یکی نابودکردن یهودیان، یکی چیز دیگری و یکی هدفی دیگر؛ یعنی صرفاً چیزهایی را که در اجزا می‌بینم به‌عنوان هدف‌های جداگانه کنار هم بگذارم. این لایه‌ها باید بر یکدیگر سوار شوند.

باید بتوانم بگویم لایهٔ آشکار قسمت‌های عمیق‌تری دارد که نه‌تنها با آن در تعارض نیستند، بلکه به‌نوعی ادامهٔ همان‌اند. حرف‌های نخستین من بیشتر در سطح جامعه‌شناسی بود: انگار امت جدیدی شکل می‌گیرد و پیش از آن امتی وجود داشته است. دعوت حضرت موسی در مجموع اجتماعی است و با دعوت‌های فردی و حالت عارفانه فرق می‌کند؛ جامعه‌ای باید تشکیل شود و شریعت مربوط به جامعه است، نه فرد. برای همین از موسی به بعد شریعت جدی می‌شود.

می‌توانم بگویم این لایهٔ جامعه‌شناختی لایه‌ای روان‌شناختی دارد که کاملاً با آن منطبق است، اما لایه‌ای تازه است. بعضی چیزهایی که در سوره می‌بینیم به آن لایه تعلق دارند؛ مثلاً افراد آن جامعه از نظر روان‌شناختی ویژگی‌هایی دارند که باید به آن‌ها پرداخت.

همین‌طور می‌توان به لایه‌های فلسفی‌تر و عمیق‌تر و لایه‌های عرفانی رسید. نهایتاً هر سوره به معرفی اسمای الهی و چنین موضوعاتی برمی‌گردد که بسیار عمیق‌ترند. در توجیه محتوای سوره معمولاً از اینجا آغاز نمی‌کنیم؛ از چیزهای واضح‌تر و ساده‌تر شروع می‌کنیم، اما در عمق باید به چنین موضوعاتی برسیم.

الذین فی قلوبهم مرض و بنی‌اسرائیل

حرف‌های پایان جلسهٔ قبل لایه‌ای تازه به بحث اضافه می‌کرد. بحث از صرف یک موضوع اجتماعی و تشکیل امت به لایه‌های عمیق‌تر روان‌شناسی می‌رسد. تقسیم‌بندی سه‌گانهٔ ابتدای سوره روان‌شناسانه و مربوط به قوای شناختی است: بعضی آدم‌ها حقایق دینی را می‌بینند و درک می‌کنند و به سوی آن گرایش دارند؛ عده‌ای نمی‌بینند، هرچند ممکن است بدانند که درست است، اما ارتباط شهودی با آن برقرار نمی‌کنند. می‌توان دربارهٔ یک فرد گفت جزو متقین، کفار یا گروه سوم است؛ این لزوماً معنایی اجتماعی ندارد.

ولی گروه سوم بیماری جامعهٔ دینی است. چنین پدیده‌ای از آنجا پیش می‌آید که آدم‌ها در جامعهٔ دینی به دنیا می‌آیند و از کودکی تعلیمات دینی می‌بینند؛ این تعلیمات در ذهنشان کپی می‌شود، در حالی که کودک هنوز اصلاً قابلیت ایمان‌آوردن ندارد. اکثریت هم وقتی بالغ می‌شوند و این قابلیت را پیدا می‌کنند، به آن حد از رشد نمی‌رسند که جزو متقین و مؤمنین شوند، ولی آن باورها را دارند. به این ترتیب قشر بزرگی در جامعهٔ دینی شکل می‌گیرد.

خیلی مهم است که این مقدمه اینجا هست؛ به مسئله عمق می‌دهد و در برداشت ما از قسمت‌های بعدی سوره تفاوت ایجاد می‌کند. اگر این قسمت نبود، شاید احساس می‌کردیم کارکرد اصلی بخش خطاب به بنی‌اسرائیل این است که به خود آن‌ها بگوید خطا کرده‌اید و به دین جدید ایمان بیاورید. اما اگر بپذیریم که شواهد متنی بسیار واضحی وجود دارد که این الگوی روان‌شناختی، الگوی بنی‌اسرائیل است و جلوتر به‌وضوح بیان می‌شود که آن‌ها و تخلفاتشان از این نوع‌اند، مسئله بعد دیگری پیدا می‌کند.

با دادن بعد روان‌شناختی به مسئله، ذهن مؤمنین و امت جدید را آماده می‌کنید که این مشکل برای شما هم می‌تواند پیش بیاید. مسئله آن قوم نیست؛ مسئله‌ای انسانی است. سورهٔ بقره با مسئلهٔ متقین، کفار و عده‌ای پیچیده آغاز می‌شود: گروه سوم از یک سو ادعای ایمان می‌کنند و از سوی دیگر مشکلاتی دارند و خودشان هم دقیقاً نمی‌دانند چه می‌کنند. بنی‌اسرائیل نمونهٔ مشخص این توصیف‌اند؛ این را می‌توان از متن نشان داد.

این گشایش ذهن را به سوی یک مشکل بشری — نه مشکل بنی‌اسرائیل — یا دست‌کم مشکل جامعهٔ دینی می‌برد. بنابراین ذهن هر خوانندهٔ سورهٔ بقره آماده می‌شود که این مشکل برای امت جدید هم می‌تواند پیش بیاید؛ بلکه حتی ممکن است به این سمت برود که حتماً پیش خواهد آمد.

بخش خطاب به بنی‌اسرائیل دو لایه پیدا می‌کند. نخست همان چیزی است که از ابتدا گفتم: در ادامهٔ عهدی که با بنی‌اسرائیل بسته شده، جای آن است که قرآن با خطاب مستقیم به آن‌ها شروع شود، تا این خطاب به غایب تبدیل شود و خطاب به مؤمنین، پیامبر و امت جدید برسد. به آن‌ها یادآوری می‌شود چقدر معجزه دیده‌اند و چقدر تخلف کرده‌اند. برداشت اولیه این است که چنین تذکری ضروری است تا بفهمند عهدشکنی کرده‌اند و از وضع پیشین خارج شده‌اند؛ جا دارد دین جدیدی بیاید و دیگر نمی‌شود برای آن‌ها پیامبر فرستاد.

اما نگاه دوم می‌گوید به تک‌تک این موارد دقت کنید: این‌ها خطرهایی است که در جامعهٔ جدید هم وجود دارد. هشدار می‌دهد ببینید آن‌ها چگونه گمراه شدند؛ این‌ها الگوی گمراهی آیندهٔ شما هستند.

الگوی گمراهی و روایت تواتر

روایت معروفی هست که بیشتر میان اهل سنت شهرت دارد تا شیعیان. در کتاب‌های اهل سنت به تواتر از پیامبر نقل شده و تا جایی که من می‌دانم در بعضی کتاب‌های شیعه هم آمده است که پیامبر گفته است تمام مسائلی که برای بنی‌اسرائیل پیش آمد برای شما هم پیش خواهد آمد. این جمله به‌صراحت نقل شده و بسیار معروف است.

حتی اگر این روایت نبود، همین مقداری که از سوره فهمیده‌ایم این را می‌گوید. مقدمهٔ سه‌گانه و سپس این داستان به ما می‌گویند این بخش را دقیق بخوانید؛ صرفاً برای قانع‌شدن بنی‌اسرائیل به تخلفشان نیست. ببینید تخلفات از چه جنسی بود، چه کردند و کجا کم آوردند؛ در بخشی مسئلهٔ شکم و در بخشی مسئلهٔ مالی مطرح است.

آنچه دربارهٔ مقدمه در جلسهٔ قبل گفتم، همراه با این روایت معروف، نگاه تازه‌ای به این بخش می‌دهد. این صرفاً محاجه با بنی‌اسرائیل برای قانع‌کردن آن‌ها نیست؛ برای خود مؤمنین هم بعد عمیق‌تری دارد و روشن می‌کند چرا در قرآن آمده و چرا باید آن را بخوانیم.

کسی — نمی‌دانم — در همین جلسات پرسید که آن‌ها قرآن را نمی‌خوانند و قبول ندارند؛ پس خطاب به آن‌ها چه معنایی دارد؟ برداشت دوم بیشتر توجیه می‌کند که این مطالب چون به کار ما می‌آیند در قرآن آمده‌اند. در عین حال خداوند به عهد وفا می‌کند؛ گویی پیش از آمدن عهد جدید، تکلیف عهد اول را روشن می‌کند. آن برداشت هم سر جای خود است.

می‌توانم این پاسخ را بدهم: بگذارید بخشی از آغاز قرآن برای مسلمانان نباشد و برای یهودیان باشد. از آن عهد به عهد جدید منتقل می‌شویم و این اشکالی ندارد. ولی واقعیت این است که اگر از نگاه دوم وارد شوید، این قسمت برای مسلمانان می‌تواند بسیار مفید باشد: بخش خطاب به بنی‌اسرائیل می‌تواند به آسیب‌شناسی جامعهٔ دینی با جزئیات تبدیل شود و نشان دهد چه مشکلاتی پیش می‌آید.

عهد و ملاطفت با بنی‌اسرائیل

پیش‌تر، در بحث دربارهٔ این سوره، تأکید کرده‌ام که وقتی آن را می‌خوانم، یکی از تأثیرهای عاطفی‌اش بر من این است که خدا چقدر صبورانه برخورد می‌کند و مسئلهٔ عهد چقدر جدی است. می‌گوید: «لَا يُخْلِفُ ٱلْمِيعَادَ». عهد بسته شده است؛ طرف مقابل هر کاری می‌خواهد بکند، خدا پای عهد می‌ایستد و عهدشکنی نمی‌کند، تا کورسوی امیدی باشد که حتی یک نفر از میان شما برگردد و به عهد خود عمل کند.

به نظر من خطاب پایانی که دوباره می‌گوید «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ ٱذْكُرُوا۟ نِعْمَتِىَ» واقعاً شگفت‌انگیز است. از حد حوصلهٔ آدمیزاد بیرون است: همهٔ این‌ها گفته می‌شود که کار شما به اینجا رسیده، ولی باز به همان خطاب اول برمی‌گردیم و راه باز است.

ببینید، در قرآن تأکید این است که لازم نیست مؤمن شوید. دعوت می‌شوند به این پیامبر جدید گرایش پیدا کنند؛ او اصل همان چیزی را که به شما گفته شده دوباره می‌گوید. ولی بارها گفته می‌شود کافی است به همان چیزی که به شما گفته‌ایم عمل کنید؛ به همان تورات برگردید، با همین مقداری از تحریف‌ها که اکنون در آن هست. سختگیرانه نیست؛ مهم این است که به آنچه به شما داده شده برگردید. فکر می‌کنم خداوند به‌نوعی عهد خود را با یهودیانی که در دنیا به شریعت خود خوب عمل می‌کنند استوار می‌کند. این به نظر من شگفت‌انگیز است.

انگار وقتی عهدی بسته می‌شود، طرف مقابل هر کاری می‌خواهد بکند، از جانب خدا عهدشکنی نیست. گویی خدا تا آخرین لحظه برای حفظ عهد کوشش می‌کند. بعضی از فجایعی که در این خطاب‌ها نقل می‌شود اعصاب آدم را به هم می‌ریزد؛ حتی اگر در آن زمان نبوده باشید، شنیدنش ناراحت‌کننده است. پایان هم فاجعه‌آمیز است: بحث قتل انبیا و گرایش به شیاطین در مقابل جبرئیل، یعنی وارونگی کامل در این قوم. ولی با وجود این، آیهٔ پایانی فهم دیگری از برخورد با بنی‌اسرائیل و ادیان گذشته می‌دهد؛ انگار هنوز محترم‌اند.

قبلاً با اصطلاحی مسامحه‌آمیز گفتم مثل این است که خدا بلایی بر سر این قوم آورده است. آن صحنه‌ها را دیده‌اند و آمادگی‌اش را نداشته‌اند؛ بنابراین نوعی ملاطفت با آن‌ها وجود دارد. در پایان سوره مؤمنین دعا می‌کنند: «وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَآ إِصْرًۭا كَمَا حَمَلْتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبْلِنَا». اشاره‌شان به همین است: باری بر دوش آن‌ها گذاشته شد که تحملش را نداشتند.

مثل این است که کودکی را ببرید و ناگهان تعلیمات سنگینی به او بدهید؛ ممکن است کمرش زیر آن بار خم شود. این‌ها در مجموع آماده نبودند و انگار آزمایش سنگینی برایشان بود. با اینکه آن کارها را می‌کنند، باز حالت شروع دوباره وجود دارد. حس می‌کنم بخشی از این ملاطفت مربوط به این است که گویا ضروری بود این اتفاق برای یک قوم بیفتد: خدا یک بار باید برای مردم عادی ظهور می‌کرد؛ همان چیزی که همه می‌گویند: چرا خدا ظهور نمی‌کند؟ یک بار باید این اتفاق می‌افتاد و برای آن‌ها افتاده است.

تازه به نظر من انتخاب درست بود؛ آن‌ها پرظرفیت‌ترین آدم‌های روی زمین بودند. بالاخره ژن خوب حضرت ابراهیم را داشتند، ولی باز می‌بینید چه شد. حتی اکنون جمعی بسیار خوب از بهترین کسانی که می‌شناسید انتخاب کنید، پای کوه ببرید تا آن تصاویر را ببینند؛ فکر می‌کنم عده‌ای از دیدنشان پشیمان می‌شوند و برمی‌گردند، چون بیش از اندازه سنگین است.

از نظریهٔ کلی به اینجا رسیده‌ایم که قسمت اول چیزی به ما می‌دهد و لایهٔ دیگری در قسمت دوم آشکار می‌شود. با این نگاه، بخش بنی‌اسرائیل ممکن است معناهای تازه‌ای پیدا کند و بعضی مشکلاتی را که نمی‌توانیم در سوره حل کنیم، در این لایهٔ جدید ببینیم. سوره فقط اعلام دین جدید نیست؛ اعلام امت جدید همراه با مخاطرات آن است: ممکن است در آینده اتفاق‌های بدی با همان الگوی بنی‌اسرائیل بیفتد.

این بخش هفت‌صفحه‌ای شأن تازه‌ای پیدا می‌کند که نه‌تنها مزاحم شأن اول نیست، بلکه به آن عمق می‌دهد. تفسیر و تعبیر درست متن معمولاً به این سمت می‌رود: لایه‌های تازه عمق می‌دهند؛ چیزهای مجزایی نیستند که با قسمت‌های اولیه ناسازگار یا بی‌ارتباط باشند.

نجات از فرعون و گوساله‌پرستی

این بخش با این آغاز می‌شود که چگونه شما را به صورت معجزه‌آسا از دست فرعون نجات دادیم: آنجا عذابتان می‌کردند، سپس شما را از «دریای میل» عبور دادیم؛ آن‌ها از بین رفتند و شما نجات یافتید. این نخستین تصویر از نجات معجزه‌آسای آن‌هاست.

نخستین تخلفات مربوط به دشواری رعایت توحید است. دوست دارند چیزی را ببینند و عبادت کنند. انگار نخستین خطری که آن‌ها را به راه بد می‌کشاند همین است که از نظر شناختی آن‌قدر آماده نیستند که خدای ندیدنی و مطلق را بپذیرند. به نظرم اکنون این مشکل در جوامع بشری کمتر است؛ تعلیم می‌بینیم و همین درس‌هایی که می‌خوانیم باعث می‌شود با مسائل انتزاعی کمی راحت‌تر کنار بیاییم. در دوران چند هزار سال قبل، مردم واقعاً با محسوسات زندگی می‌کردند.

چرا به گوساله‌پرستی می‌افتند؟ می‌خواهند آنچه را می‌پرستند ببینند، لمس کنند و صدایی از آن بشنوند. گفتن اینکه خدایی هست و تعبیرهای عرفانی درباره‌اش بیاورید که همه‌جا هست و هیچ‌جا نیست، ظاهر و باطن است، برای آدم چند هزار سال قبل چندان آسان نبود.

در نتیجه دو مسئله پشت سر هم ذکر می‌شود: گوساله‌پرستی در غیاب حضرت موسی و درخواست «نَرَى ٱللَّهَ جَهْرَةًۭ»، یعنی می‌خواهیم خدا را آشکارا ببینیم. دو تخلف نخست مربوط به این است که می‌خواهند با چیزهای محسوس سروکار داشته باشند.

از همین‌جا مسئلهٔ گاو و گوساله را هم در نظر بگیرید، چون بعد به داستان بقره می‌رسیم و اینکه چرا نمی‌خواهند گاو را بکشند. این‌ها از مصر آمده‌اند. در تمام منطقه‌ای که زندگی می‌کنند، گوساله‌پرستی و گاوپرستی از مهم‌ترین ارکان پرستش و ادیان موجود است. اگر کمی به تاریخ اساطیر و ادیان باستانی نگاه کنید، مطمئنم از فهمیدن اهمیت گاو در تاریخ بشر شاخ درمی‌آورید؛ این تعبیر ادبی است و «شاخ» با گاو جناس دارد.

من چیزهایی می‌دانستم، ولی به مناسبتی یکی‌دو سال پیش چند کتاب و مقاله خواندم. قدیمی‌ترین آثار این منطقه پر از استخوان و جمجمهٔ گاو است؛ در مقبره‌ها و عبادتگاه‌ها آویزان است. گاو موجود بسیار بسیار مهمی بوده است. وقتی تورات را می‌خوانید هم مسئلهٔ بعل‌پرستی و گاو و گوساله را می‌بینید. این‌ها از مصر هم آمده‌اند؛ مصر مرکز پرستش گاو و تقدس آن بود.

تقدس گاو

فضایی از تقدس پیرامون گاو و گوساله وجود دارد. بی‌دلیل نیست که مجسمه‌ای که برای پرستش می‌سازند گوساله است. همچنین بی‌دلیل نیست که حکم کشتن گاو برایشان می‌آید: چون گاو برایشان مقدس است و این کار دشواری دارد، چنین حکمی می‌آید. مقاومتشان نشان می‌دهد به خاطر قداستی که برای گاو قائل‌اند کشتن آن برایشان سخت است. بنابراین در این قسمت، علاوه بر گرایش به محسوسات، مسئلهٔ تقدس گاو و گوساله هم آغاز می‌شود.

سپس معجزات بسیار آشکار دیگری می‌آید، مانند آغاز که شکافتن دریا بود: ابر حرکت می‌کرد و آن‌ها به دنبالش می‌رفتند و غذای آسمانی می‌خوردند. موضوع پنجم این است که از آن‌ها خواسته می‌شود سجده کنند و چیزی بگویند، ولی آنچه باید بگویند عوض می‌کنند. انگار نخستین تمایل به تحریف دین و تغییر واژه‌هاست. بعداً خطاب به علمای یهود گفته می‌شود کلمات را عوض می‌کنید یا چیزهایی می‌نویسید و می‌گویید از طرف خداست. اینجا خواسته‌ای جمعی و بسیار ساده بوده: سجده کنید و «وَقُولُوا۟ حِطَّةٌۭ»؛ ولی بعضی آن را عوض کردند و چیز دیگری گفتند.

آغاز این بخش چنین است: معجزه‌ای می‌آید و سپس تخلفی. معجزهٔ بعدی این است که حضرت موسی جاری‌شدن آب را درخواست کرد، عصایش را زد و آب جاری شد. تخلف بعدی درخواست پیاز و عدس است. در سفری مقدس و روحانی‌اند و وعده گرفته‌اند به سرزمینی می‌رسند که آسایش خواهند داشت. در بین راه من و سلوا برایشان می‌آید و از بهشت غذا می‌خورند، ولی می‌گویند پیاز و عدس می‌خواهیم: «لَن نَّصْبِرَ عَلَىٰ طَعَامٍۢ وَٰحِدٍۢ»؛ خسته شده‌ایم، غذا تنوع ندارد، چقدر از همین به ما می‌دهید؟ همان چیزهایی را می‌خواهند که قبلاً می‌خوردند.

تک‌تک این موارد از نظر روان‌شناسی و جامعه‌شناسی جای فکر دارد: منشأ چنین خواسته‌ای چیست؟ مسئله این نیست که غذا خوشمزه نبود؛ آنچه قبلاً می‌خوردند می‌خواهند. عدس و پیاز می‌خواهند؛ این‌ها مهم‌اند و پیاز بسیار مهم است. در تفسیرها دربارهٔ هریک از این موارد اظهارنظر شده است. تا جایی که می‌خواهیم کلیت را پیدا کنیم، جایی می‌ایستم و با جزئیات دربارهٔ یک قسمت بحث می‌کنم، چون فکر می‌کنم چیزی در سوره روشن می‌کند که اگر نبینیم، ممکن است چیزهای زیادی از دست بدهیم.

همان‌طور که خطاب‌ها تدریجاً تغییر می‌کنند، اینجا هم از نظر محتوا تغییری تدریجی داریم. بخشی از معجزات و تخلفات مربوط به زمان حضرت موسی است و کم‌کم به تخلف از شریعت تبدیل می‌شود. ابتدا غذا از آسمان آمده و قرار است آن را بخورند، یا موسی همان‌جا گفته این کار را بکنید یا نکنید. بعد به جایی می‌رسیم که می‌گوید کوه طور را بالای سرتان نگه داشتیم: «وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَٰقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ ٱلطُّورَ خُذُوا۟ مَآ ءَاتَيْنَٰكُم بِقُوَّةٍۢ».

این میثاق به شریعت اشاره دارد و این قسمت مربوط به ده فرمان است. منظور این است که شریعت و احکامی را که به شما دادیم محکم بگیرید و درست اجرا کنید. بلافاصله فضای تخلفات پیش می‌آید: «لَقَدْ عَلِمْتُمُ ٱلَّذِينَ ٱعْتَدَوْا۟ مِنكُمْ». اکنون شریعت آمده و قرار است حرمت شنبه را نگه دارند، ولی عده‌ای نگه نداشتند: «فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا۟ قِرَدَةً خَٰسِـِٔينَ». سپس به ماجرای بقره می‌رسیم.

داستان بقره

ماجرای بقره طولانی است و می‌خواهم بر آن تأکید کنم. جدای از هر فهمی از سوره، معنای تخلف‌های دیگر روشن است: چیزی خواسته شده و انجام نداده‌اند، یا غذای واحد را نخواسته‌اند. ولی داستان بقره را جدا از این سوره هم نقل کنید، چیز شگفت‌انگیزی دارد که باید خوب فهمید. مقدمه‌ای گفتم که چرا حکم کشتن گاو می‌آید و چرا مقاومت می‌کنند؛ اما شگفتی داستان چیست؟

موسی به قوم خود گفت: «إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تَذْبَحُوا۟ بَقَرَةًۭ»؛ خدا امر کرده گاوی را ذبح کنید. هیچ توضیحی دربارهٔ این گاو داده نمی‌شود. آن‌ها می‌گویند: «قَالُوٓا۟ أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًۭا»؛ ما را مسخره کرده‌ای؟ پاسخ می‌دهد: «قَالَ أَعُوذُ بِٱللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ ٱلْجَٰهِلِينَ».

می‌گویند: «قَالُوا۟ ٱدْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِىَ»؛ از پروردگارت بپرس ماجرای این گاو چیست. پاسخ می‌آید: «قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌۭ لَّا فَارِضٌۭ وَلَا بِكْرٌ»، «عَوَانٌۢ بَيْنَ ذَٰلِكَ»؛ نه خیلی پیر است و نه خیلی جوان، میان این دو است. «فَٱفْعَلُوا۟ مَا تُؤْمَرُونَ»؛ این کار را بکنید.

با این پرسش کار سخت شد: حالا گاوی لازم است که نه گوساله باشد و نه پیر؛ گاوی خوب و جوان. باز گفته می‌شود کار را انجام دهید. دوباره دربارهٔ رنگش می‌پرسند: «رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوْنُهَا». پاسخ این است که زرد است و هرکس ببیند شاد می‌شود؛ رنگ بسیار خوبی دارد. حالا باید گاوی جوان، زرد و خوش‌رنگ پیدا کنند که هرکس ببیند بسیار خوشش بیاید.

باز می‌گویند: «ٱلْبَقَرَ تَشَٰبَهَ»، «وَإِنَّآ إِن شَآءَ ٱللَّهُ لَمُهْتَدُونَ» و دوباره می‌خواهند بپرسند چیست. ابتدا گفته بودند گاوی را بکشید؛ نخستین گاو دم دست، حتی مریض و پیر را می‌کشتند، قبول بود و محدودیتی نبود. اکنون باید جوان و خوش‌رنگ باشد و باز می‌گویند نفهمیدیم، توضیح بده.

این بار می‌گوید: «قَالَ إِنَّهُۥ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌۭ لَّا ذَلُولٌۭ تُثِيرُ ٱلْأَرْضَ»؛ گاوی که نه آن‌قدر رام باشد که با آن شخم بزنید و نه با آن آبیاری کنید. «مُسَلَّمَةٌۭ لَّا شِيَةَ فِيهَا»؛ رنگ یکدستی هم دارد. فکر می‌کنم فقط یک گاو بود که همین ویژگی‌ها را داشت. به اینجا که می‌رسد، می‌گویند: «ٱلْـَٰٔنَ جِئْتَ بِٱلْحَقِّ»؛ اکنون فهمیدی. «فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا۟ يَفْعَلُونَ»؛ آن را ذبح کردند و نزدیک بود این کار را نکنند.

شریعت و مقاومت مردم

از این داستان چه می‌فهمیم؟ حکمی می‌آید، نمی‌خواهند انجامش دهند، مقاومت می‌کنند و سؤال می‌پرسند و حکم سخت‌تر می‌شود. اینجا که سخن از میثاق بود، انگار سازوکار شریعت مطرح می‌شود: شریعت برای چه می‌آید؟ برای مهار‌کردن مردم. جاهایی می‌خواهند کارهایی بکنند و اگر آن اشتیاق رام نشود، شریعت سخت‌تر و سخت‌تر می‌شود و بیشتر گرفتار می‌شوند. شریعت مانند مهاری است؛ هرچه بیشتر جفتک بیندازند، محکم‌تر گرفته می‌شوند.

مثلاً دربارهٔ شراب و قمار: اگر همه انسان‌های معتدلی بودند و نفسانیت این‌قدر شیوع نداشت، شراب هم می‌خوردند و قمار هم می‌کردند، اتفاق خیلی بدی نمی‌افتاد؛ خودشان حد را رعایت می‌کردند و زیاد قمار نمی‌کردند. ولی اکنون اگر بعضی راه‌ها را باز کنید، تا انتهایش می‌روند و زندگی‌شان به تخلف‌هایی تبدیل می‌شود که به آن‌ها آسیب می‌زند.

پس از تفاوت شریعت یهود و اسلام تعجب نکنید. در تورات تأکید زیادی بر ابلیس و شیطان نیست؛ آن زمان آمادگی‌اش را ندارند و کافی است چیزی غیر از خدا بگویید تا شرکی آغاز شود. دو سه هزار سال قبل در همه‌جای دنیا مجسمه می‌ساختند، احترام می‌گذاشتند و مقدسش می‌کردند. اکنون این گرایش در بشر کمتر است و می‌توانید دربارهٔ ابلیس صحبت کنید، بدون اینکه مشکلی پیش بیاید؛ ولی انگار سه‌هزار سال پیش نمی‌شد چنین کرد.

برای مردم آن زمان احکامی لازم بود که جایی سخت گرفته شود و جایی آسان. این احکام با گذشت زمان می‌توانند تغییر کنند. به شهادت خود قرآن، این تصور صددرصد اشتباه است که شریعت از ابتدا یکی بوده و همان به همهٔ انبیا داده شده است و تفاوت اسلام و یهود از این است که آن‌ها تحریف کرده‌اند و اینجا سالم مانده است. اصلاً چنین نیست. همین‌جا می‌گوید آن‌ها باید حرمت شنبه را نگه می‌داشتند؛ ما اصلاً حرمت شنبه نداریم.

به جای آن نماز جمعه داریم که شیعیان خیلی مقید به آن نیستند. آن ماجرای عظیم شنبه در اسلام به حالت عید‌بودن جمعه و دست‌کشیدن از کار، دست‌کم برای رفتن به نماز جمعه، تبدیل شده است؛ بعد دوباره آزادند. انگار آن زمان روزی برای عبادت خالص و دست‌شستن مطلق از دنیا لازم بود.

احکام شنبه چنین است: حق ندارند نان بپزند یا غذا درست کنند؛ باید همه‌چیز را روز قبل آماده کنند و فقط بخورند. یهودیان مقید اکنون چراغ روشن نمی‌کنند، چون آن را کاری دنیایی می‌دانند؛ رانندگی هم نمی‌کنند. مسئله فقط نرفتن سر کار نیست. گویی میل به دنیا آن‌قدر زیاد است که باید مهار شود؛ سخت‌ترین احکام دین یهود مربوط به شنبه است.

ما در احرام حج احکامی نسبتاً سختگیرانه داریم؛ مثلاً نباید گیاهی را بکنید، ولی این چند ساعت است و در حج تمتع نهایتاً دو روز. آن‌ها هر هفته یک روز چنین احکام سختگیرانه‌ای داشته‌اند و دارند: بسیاری از کارها را نمی‌توانند بکنند و باید از دنیا جدا شوند. حتی اگر عبادت نمی‌کنند، نباید مشغول دنیا باشند؛ در حد چراغ‌روشن‌کردن هم باید فاصله بگیرند.

بنابراین شریعت‌ها متفاوت‌اند و به حال‌وهوای آدم‌های هر دوران بستگی دارند. شریعت یهود برای بنی‌اسرائیل و مرتبط با ویژگی‌های آن‌ها بود. دربارهٔ شریعت اسلام، ادعا این است که شریعتی پایدار و جهانی است و خیلی به تاریخ و جغرافیا ربط ندارد. اما در همین سوره می‌بینید که اوضاع این‌طور نیست که فکر کنید شریعتی از آسمان می‌آید و با واکنش مردم ارتباطی پیدا نمی‌کند.

در داستان بقره، واکنش مردم در مقابل حکم، آن را تغییر نمی‌دهد، بلکه سخت‌تر می‌کند. این پدیده بسیار بسیار مهم است. فکر می‌کنم فهم این داستان در شناخت شریعت، فقه و دین بسیار بسیار مرکزی است: شریعت چیزی مجرد نیست که مانند نوشته‌ای بر سنگ از آسمان بیاید و تا ابد همان بماند؛ گویی میان شریعت و واکنش مردم تعاملی پیش می‌آید که می‌تواند خطرناک باشد.

انفاق و قتال در سوره

توصیهٔ داستان بقره چیست؟ چیزی نپرسید؛ بگذارید شریعت با همان حالت ساده‌اش بیاید. قرار است گاوی را بکشید، بروید بکشید. اهمیت این قطعه فقط از بلندترین‌بودنش یا گرفته‌شدن نام سوره از آن نیست؛ این تنها بخشی است که در قسمت‌های بعد مرتب به آن برمی‌گردد. هنگام آغاز بحث تغییر قبله، از مؤمنین می‌پرسد می‌خواهید از پیامبرتان همان‌گونه سؤال کنید که بنی‌اسرائیل سؤال می‌کردند؟

بعد که شریعت می‌آید، مدام می‌گوید: «يَسْـَٔلُونَكَ»، «يَسْـَٔلُونَكَ»، «يَسْـَٔلُونَكَ». بعضی چیزها می‌آید و بعضی نمی‌آید؛ باید به این فکر برسیم که ممکن بود این احکام نباشند یا به این شکل نباشند و راحت‌تر باشند. به آن‌ها گفته‌اند انفاق کنید، ولی مرتب می‌پرسند چه انفاق کنیم و به چه کسی بدهیم. یک بار پاسخ می‌آید که هرچه خوب است به نزدیکان و نیازمندان بدهید؛ باز می‌پرسند. چهار صفحه دربارهٔ انفاق می‌آید. این جنبهٔ رحمت خدا و تشویق به انفاق است، ولی این آدم‌ها مقاومت می‌کنند.

پس از تغییر قبله، از «نَقْصٍۢ مِّنَ ٱلْأَمْوَٰلِ وَٱلْأَنفُسِ» سخن گفته می‌شود؛ این خطری است که تهدیدشان می‌کند. وارد فضایی شده‌اند که باید پول خرج کنند و از مال خود بدهند. مسلمانان نفت نمی‌فروختند و بودجه نداشتند، مردم باید می‌دادند. جنگ بودجهٔ زیادی می‌خواهد؛ ساخت پهباد هم بودجه می‌خواهد.

در مقابل این کاسته‌شدن از مال و جان، دو موضوع در سوره تکرار می‌شود. مرتب می‌پرسند حتی در «ٱلشَّهْرِ ٱلْحَرَامِ» بجنگیم یا نجنگیم، یا «ٱلْأَهِلَّةِ» چیست. بحث‌های انفاق و جنگ در سوره طول می‌کشد. اگر این لایه و داستان را نبینید، فکر نمی‌کنم بفهمید چرا طلاق این‌قدر طولانی است. روزه کوتاه‌تر است، طلاق طولانی‌تر و انفاق از همه طولانی‌تر؛ جنگ هم به یک معنا از انفاق طولانی‌تر است.

این‌ها همان جاهایی است که مقاومت می‌کنند. اصلاً حقی برای زن قائل نبودند و می‌خواستند زنی را بیرون کنند و دیگری بیاورند؛ مرتب گفته می‌شود باید مهریه را بدهید. انگار چنین شوری در مردم بوده، دست‌کم در آن زمان. با تأکید بسیار گفته می‌شود حق این کار را ندارید و بحث طول می‌کشد.

در مقابل، قصاص بیش از یک جمله نیست؛ ظاهراً بدشان نمی‌آید قصاص کنند. می‌گوید: «لَكُمْ فِى ٱلْقِصَاصِ حَيَوٰةٌۭ يَٰٓأُو۟لِى ٱلْأَلْبَٰبِ» و تمام می‌شود. ولی طلاق، انفاق و جنگ چنین نیستند. به نظر من حجم جنگ بیشتر از انفاق است؛ ولی بعضی از آن داستان‌های پایان سوره مربوط به همین است. درست است که نمی‌گوید بجنگید، با چه کسی بجنگید یا ابزارتان چه باشد، ولی تشویق به جنگ دارد: دو صفحه داستان که عده‌ای چیزی نداشتند و کم بودند، اما نترسیدند، جنگیدند و پیروز شدند. در مقابل، کسانی از مرگ می‌ترسیدند و نمی‌خواستند بجنگند؛ آن‌ها را میراندیم و دوباره زنده کردیم.

گویی تلویحاً می‌گوید وقتی حکم جنگ آمد تخلف نکنید. حکم تکرار می‌شود، درباره‌اش داستان می‌آید و سؤال می‌پرسند؛ بحث طول می‌کشد. دو چیز می‌بینیم: عدم تمایل به انفاق و عدم تمایل به جنگ.

تعبیر یونگی شجاعت و سخاوت

می‌خواهم تعبیر یونگی‌ای بیاورم که به نظر خودم جالب است. در این تعبیر حرف بسیار جالبی هست که معمولاً می‌گویم وحشتناک‌ترین چیزی است که روان‌کاوی کشف و بیان کرده است: وقتی کسی نقطه‌ضعف شدیدی دارد، در خودآگاهش سعی می‌کند درست برعکس آن را بسازد. اگر سراغ آدمی بسیار خسیس بروید، تعجب می‌کنید که احساس می‌کند بسیار سخاوتمند است.

وقتی ضعف بزرگی در درون هست و مرتب پیام‌هایی می‌آید که چنین نباش، فرد تحت فشار پیام‌هایی قرار می‌گیرد که حقیقت بدی را دربارهٔ او تذکر می‌دهند. ده‌هزار تومان به کسی می‌دهد؛ این کار چنان فشاری به او می‌آورد که تا پایان عمر یادش می‌ماند ده‌هزار تومان داده است. بعد احساس می‌کند بزرگ‌ترین انفاق جهان را کرده و مطمئن می‌شود سخاوتمند است؛ به این ترتیب آن پیام‌ها را خنثی می‌کند.

تصویری که آدم‌ها از خود می‌سازند معمولاً غیرواقعی است. اگر دربارهٔ خوبی‌هایی که به خود نسبت می‌دهند تحقیق کنید، بسیاری از آن‌ها برعکس‌اند و سازوکارشان به نقطه‌ضعف‌های بزرگشان برمی‌گردد. در این تعبیر، کسی که مدام از ویژگی‌ای در خود تعریف می‌کند و به‌خصوص دوست دارد عکسش را به دیگران نسبت دهد، همان نقطه‌ضعف را در درون دارد و چیزی را از درون خود فرافکنی می‌کند.

در مطالعهٔ جامعهٔ عرب جاهلی، دو ویژگی می‌بینید که به خود نسبت می‌دهند: شجاعت و سخاوت. می‌گویند بی‌نهایت جنگاور و عاشق جنگ بوده‌اند؛ داستان حاتم تایی و افسانه‌هایی هم هست که سخاوت مهم‌ترین ویژگی عرب بوده و بسیار سخاوتمند بوده‌اند. اگر این درست باشد، قرآن چه به ما نشان می‌دهد؟

در فیلم محمد رسول‌الله می‌بینید هنوز پیامبر برای جنگ نیامده و فشار می‌آورند که بگذار بجنگیم. ولی در قرآن برعکس است: نمی‌خواهند بجنگند و می‌ترسند. با عذرخواهی از اعراب، اگر همین الان هم بگویید اجدادتان قبل از اسلام یا در صدر اسلام از جنگ می‌ترسیدند، سرتان را از تن جدا می‌کنند. این سؤال‌ها و آیه‌ها چنین چیزی به ما می‌رسانند: مانند همهٔ جوامع نمی‌خواهند بمیرند و زندگی را دوست دارند.

در داستان اول، کسانی از ترس مرگ بیرون آمدند: «حَذَرَ ٱلْمَوْتِ»؛ سپس گفته می‌شود آن‌ها را میراندیم و زنده کردیم. در داستان دوم بارها می‌آید که پرسیدیم اگر حکم قتال بیاید تمرد نمی‌کنید؟ گفتند نه، چرا تمرد کنیم؟ ولی وقتی آمد تمرد کردند. در سورهٔ آل‌عمران این را عملاً می‌بینید.

در بقره انگار هنوز اتفاق بدی نیفتاده، ولی زمینه‌ها وجود دارد و هشدار داده می‌شود مراقب باشید. به نظر می‌رسد جنگ مسئله است؛ از مال دل نمی‌کنند. نه‌تنها سخاوتمند نیستند، انگار برای ضرورت هم نمی‌خواهند خرج کنند و مرتب می‌پرسند چه بدهیم و به چه کسی بدهیم. همهٔ این‌ها نشانهٔ مقاومت است. در آل‌عمران می‌بینید تحقق پیدا کرده: ابتدا نمی‌خواستند به جنگ بروند، بعد رفتند و باختند، چون به دنبال مال دنیا دویدند.

پس آنچه دربارهٔ خصال عرب در تاریخ گفته می‌شود، از نوع این واقعیت‌های یونگی است؛ قرآن درست عکس آن را نشان می‌دهد. البته دربارهٔ بسیاری از افراد جامعهٔ مؤمن جدید می‌گویم، نه همه. در سورهٔ احزاب آدم‌هایی هست که هرچه جمعیت دشمن بیشتر می‌شود، انگار ایمانشان قوی‌تر می‌شود و می‌گویند حتماً پیروز می‌شویم؛ در حالی که اکثریت می‌ترسند و میل به جنگ ندارند.

این حقیقت در سوره تا حدی پنهان گفته می‌شود و شأن این سخن‌ها همین است که خیلی آشکار نباشند. اگر روبه‌روی کسی که به همان دلایل خود را سخاوتمند می‌داند بایستم و بگویم خسیس هستی، نمی‌فهمد و همچنان می‌گوید سخاوتمندم. ولی تلویحاً به این مردم گفته می‌شود سؤال‌هایتان از همان نوع است؛ نمی‌خواهید انفاق کنید، نمی‌خواهید از مال خود بگذرید و نمی‌خواهید از جان خود بگذرید.

خود این میل عجیب نیست؛ تقابل مهم این است که منکرند چنین‌اند. آدمیزاد دوست ندارد از مال و جانش بگذرد. افراد بسیار کمی هستند که ایمان و تقوایشان به جایی رسیده که به‌آسانی جانشان را فدا کنند.

از جایی که بالا‌بردن طور، تخلف شنبه و داستان طولانی بقره می‌آید، اگر ادامه را بخوانید، مواردی مانند نوشتن کتاب به دست خود و تخلفات از شریعت است؛ دیگر مربوط به دوران موسی نیست، میثاق را می‌شکنند. گفته بودیم این‌ها را تبعید نکنید، ولی کرده‌اند؛ مانند ماجرای شنبه. بنابراین در بخش خطاب به بنی‌اسرائیل سیری از تخلف نسبت به دستورهای مستقیم خدا در زمان موسی داریم که حالت شریعت ندارند، تا تخلف‌های ماندگارتر مربوط به نقض میثاق.

در لایهٔ دوم، موضوع فقط تبدیل خطاب و خداحافظی با بنی‌اسرائیل نیست. برای ما آسیب‌شناسی جامعهٔ دینی است و نشان می‌دهد شریعت چگونه با مقاومت آدم‌ها پیچیده می‌شود.

اولین یا ایها الذین آمنوا

پس از پایان داستان بقره و پیش از بازگشت به تخلفات از شریعت در صفحهٔ بعد، آیه‌ای می‌آید: «أَفَتَطْمَعُونَ» و «يَسْمَعُونَ كَلَٰمَ ٱللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُۥ». علاوه بر موضوع تحریف کلام خدا، باید به این دقت کنید که نخستین خطاب به مؤمنین است. اینجا «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟» نمی‌گوید، اما می‌پرسد آیا فکر می‌کنید این‌ها ایمان می‌آورند، در حالی که چنین کارهایی کرده‌اند؟

می‌خواهم وزن این آیه را بیشتر کنم. وقتی سوره را چنین می‌خوانید که خطاب از بنی‌اسرائیل به سوی مؤمنین برمی‌گردد، نخستین خطاب به مؤمنین خودبه‌خود وزن بسیار زیادی پیدا می‌کند. نخستین بار که به آن‌ها خطاب می‌شود، چه می‌گوید؟ «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَقُولُوا۟ رَٰعِنَا وَقُولُوا۟ ٱنظُرْنَا». این جای بحث دارد.

یکی از فایده‌های نگاه به کلیت سوره این است که بعضی جزئیات را بدون آن اصلاً نمی‌توان فهمید؛ بعضی جزئیات هم برای شما برجسته نمی‌شوند. ممکن است عبارتی را بخوانیم و از فهمیدن یا نفهمیدنش بگذریم، ولی وقتی حس می‌کنید آغاز این خطاب در همین‌جاست، تا اینجا خطاب به بنی‌اسرائیل بوده و این نخستین خطاب به مؤمنین است، باید بسیار بر آن تمرکز کنید.

نخستین خطاب به مؤمنین می‌گوید دنبال احکام ساده و راحت نباشید. به جای اینکه بگویید حال ما را رعایت کن و سخت نگیر، بگویید «ٱنظُرْنَا»؛ مهلت بده؛ اگر حکمی می‌آید و آماده نیستیم، مهلت بده تا انجامش دهیم، نه اینکه بلافاصله از ما بخواه. این در جهت همان فضایی است که از آن سخن می‌گوییم.

یسئلونک و انفاق

بدترین مورد سؤال‌کردن دربارهٔ انفاق است، چون دو بار می‌پرسند. آیه‌ای پس از دستور تغییر قبله، اشاره به سعی «صفا و مرده» و بحث خوراکی‌ها اهمیت پیدا می‌کند: «لَّيْسَ ٱلْبِرَّ أَن تُوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ ٱلْمَشْرِقِ وَٱلْمَغْرِبِ». از ایمان و «ٱلْمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلْكِتَٰبِ وَٱلنَّبِيِّۦنَ» سخن می‌آید و بلافاصله بعد از ایمان، با وزن بسیار بالا و پیش از اقامهٔ نماز و دادن زکات، مسئلهٔ مال مطرح می‌شود: «وَءَاتَى ٱلْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ»؛ مال را دوست دارد، ولی می‌دهد.

با عبارتی طولانی می‌گوید به چه کسانی بدهد: «ذَوِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينَ وَٱبْنَ ٱلسَّبِيلِ وَٱلسَّآئِلِينَ وَفِى ٱلرِّقَابِ». سپس «وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلْمُوفُونَ» می‌آید. تأکید بسیار است و روشن بیان می‌کند چه بدهید و به چه کسی بدهید.

پس از بیان این آیات و شریعت، در آیهٔ ۲۱۵ می‌پرسند: «يَسْـَٔلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ». پاسخ می‌آید: «قُلْ مَآ أَنفَقْتُم مِّنْ خَيْرٍۢ». چه بدهیم؟ این چه سؤالی است؟ چیز خوبی بدهید؛ هرچه دارید، مثلاً لباس. مانند همان بقره است: گفته‌اند از اموالتان بدهید و می‌پرسند چه بدهیم.

انگار از پاسخ طفره می‌رود؛ این‌ها تازه‌کارند و انگار نخستین بار است که سؤال بی‌ربطی می‌پرسند. نمی‌گوید بهترین لباستان را بدهید؛ چیزی تعیین نمی‌کند، بلکه می‌گوید آنچه از چیز خوب دارید به چه کسانی بدهید: «فَلِلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ وَٱلْيَتَٰمَىٰ وَٱلْمَسَٰكِينِ وَٱبْنِ ٱلسَّبِيلِ». به سؤالشان پاسخ نمی‌دهد؛ می‌گوید به این‌ها بدهید.

شما از شریعت تعبیری می‌کنید که مثلاً در توضیح‌المسائل نوشته شده است، ولی اخلاق و شریعت هر دو با هم خواسته می‌شود؛ مثل این است که بگویید مثلاً یکتاپرستی شریعت نیست، چون اعتقادی است. عقاید، اخلاق و شریعت، همه از این امت خواسته می‌شوند.

در آیهٔ ۲۱۹ دوباره می‌پرسند. این بار می‌گوید: «قُلِ ٱلْعَفْوَ»؛ یعنی بخشیدمتان، ولی مثل اینکه این آخرین بار باشد. سپس می‌گوید: «كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ» و «لَكُمُ ٱلْءَايَٰتِ». پاسخ دیگری نمی‌آید، جز اینکه این آخرین بار باشد. کوتاهی پاسخ هم اندکی حالت تهدیدآمیز دارد؛ فقط می‌گوید بگو بخشیدم.

پس نباید تعجب کنید که چهار صفحه دربارهٔ مزایای انفاق و اینکه با انفاق در آن دنیا چقدر خوب می‌شود، آیه می‌آید. این نتیجهٔ همان عفو است؛ انگار می‌خواهد تشویق شوند انفاق کنند. دربارهٔ قتال هم همین‌طور است.

کتب علیکم القتال

آیهٔ ۲۱۶ نخستین جایی نیست که از قتال سخن می‌رود: «كُتِبَ عَلَيْكُمُ ٱلْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌۭ لَّكُمْ». خوششان نمی‌آید. این شایعه است اگر فکر کنید مشتاق بودند و منتظر آمدن حکم جنگ؛ به این آیه دقت کنید. بارها در سوره تکرار می‌شود که باید بجنگید؛ بالاخره روزی می‌خواهید بجنگید و باید آماده باشید. پیش از این هم قتال مطرح شده، اما اینجا لفظ «كُتِبَ» می‌آید، مانند روزه و قصاص.

می‌گوید: «وَعَسَىٰٓ أَن تَكْرَهُوا۟ شَيْـًۭٔا وَهُوَ خَيْرٌۭ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰٓ أَن تُحِبُّوا۟ شَيْـًۭٔا وَهُوَ شَرٌّۭ لَّكُمْ ۗ وَٱللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ». بعد می‌پرسند: «يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلشَّهْرِ ٱلْحَرَامِ». چهار ماه حرام داریم که در آن‌ها نمی‌شود جنگید؛ آن‌ها چه؟ می‌شود آن چهار ماه را کنار گذاشت؟

پاسخ چنین است: «قُلْ قِتَالٌۭ فِيهِ كَبِيرٌۭ ۖ وَصَدٌّ عَن سَبِيلِ ٱللَّهِ وَكُفْرٌۢ بِهِۦ وَٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ وَإِخْرَاجُ أَهْلِهِۦ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ ٱللَّهِ ۚ وَٱلْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ ٱلْقَتْلِ». می‌گوید بله، جنگ در آن گناه بزرگی است، ولی این کارها بدترند؛ بنابراین اگر لازم شود، آن کار را هم باید بکنیم و در شهر حرام هم بجنگیم. این نکته تا حدی پنهان است و خیلی آشکار نیست.

اگر مقدمه را خوب بفهمید که بُعد روان‌شناختی به سوره می‌دهد، انتظار پیدا می‌کنید این ماجرا در امت جدید هم ادامه یابد؛ تحققش را می‌بینید و مرکزیت داستان بقره را می‌فهمید. چرا نام سوره را تغییر قبله نگذاشته‌اند؟ آن قسمت آشکار است. بهتر است نام را از جایی بگیرند که ممکن است آدم‌ها نبینند تا توجهشان به چیزی در لایهٔ پایین‌تر جلب شود.

اگر کسی واقعاً اعتقاد داشته باشد که این نام‌ها را پیامبر گذاشته و بسیار معنادارند، با فکر کردن به اینکه چرا سوره‌ای با این بزرگی و عظمت، دربارهٔ شریعت و امت جدید، بقره نام گرفته است، این نام توجه ما را به بخشی از سوره جلب می‌کند که کلید فهم چیزی است که ممکن است به‌آسانی نبینیم. چه باعث می‌شود این‌ها را نبینیم؟ همان نکته‌ای که فکر می‌کنم در جلسهٔ دوم گفتم.

تقدس بیش از حد مؤمنین

حسن‌ظن بیش از اندازه به مؤمنین صدر اسلام در مفسرین و مؤمنینی که قرآن می‌خوانند دیده می‌شود. احساسشان این است که آن‌ها بسیار مقدس بوده‌اند و کوچک‌ترین چیزی نمی‌شود دربارهٔ مهاجرین و انصار گفت. معمولاً تقسیم‌بندی‌شان این است که مهاجرین، انصار و مؤمنین همه عاشق پیامبر و خدا بودند، ولی منافقین آدم‌های رذلی بودند که اصلاً جزو مؤمنین نبودند؛ مانند «عبداللهم ابک» که همدست کفار و مانند نفوذی و جاسوس بودند.

اصلاً نمی‌خواهند لایهٔ بزرگ «ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ» را در جامعهٔ صدر اسلام ببینند. اگر همه شیفتهٔ خدا و پیامبر بودند، چگونه جنگ احد را باختند؟ این‌همه تخلف که قرآن هشدارش را می‌دهد و سپس تحققش را می‌بینید، چگونه اتفاق افتاد؟ واقعیت این است که حداکثر مانند بنی‌اسرائیل انگیزه‌های دنیایی دارند و ایمانشان مشکل دارد؛ به‌آسانی نمی‌توان چنین تقدسی به آن‌ها نسبت داد.

به نظر من مشکل اصلی فهم سورهٔ بقره، تقدس مؤمنین در ذهن مفسرین و بیش از اندازه بددانستن یهودیان و بنی‌اسرائیل است. انگار آن‌ها بدند و اینجا شریعت خوب می‌آید و همهٔ سؤال‌ها برای بهترفهمیدن شریعت است. در حالی که محتوای سوره این است که سؤال نکنید؛ نتیجهٔ سؤال چیزی مانند مجازات است و هرچه بیشتر بپرسید، سخت‌تر می‌شود. نمونهٔ خاصش را دربارهٔ انفاق می‌بینید.

این تا حدی پاسخ می‌دهد چرا برخلاف انتظار بعضی قسمت‌های شریعت، مانند طلاق، طولانی‌ترند: آنجا مقاومت وجود دارد، ولی قصاص کوتاه است. اهمیت حکم، طول و جزئیات شریعت را تعیین نمی‌کند؛ مقاومت طرف مقابل تعیین می‌کند. حکم سادهٔ کشتن گاو ممکن است به کتاب یا بابی در فقه یهود دربارهٔ احکام کشتن بقره تبدیل شود.

این داستان در «صفر تثنیه» با اختلاف‌هایی آمده است. آنجا بر نخواستنِ انجام حکم تأکید نشده و فقط داستان گفته شده است. طبق روایت تورات، این مانند حکمی کلی بوده که وقتی کسی کشته می‌شد و می‌خواستند قاتل را پیدا کنند، این کار را انجام می‌دادند. اینجا هم پس از داستان اشاره‌ای به آن می‌شود. بنابراین بعید نیست واقعاً به بابی در کتاب‌های فقه تبدیل شود، در حالی که فقط قرار بود گاوی را بکشند و از اجزایش استفاده‌ای کنند.

نزول شریعت برای ما معنای دیگری پیدا می‌کند: صرف شنیدن احکامی که انگار از آسمان می‌آید، بدون تعامل با شنوندگان، نیست. روشن می‌شود چرا پنج یا شش بار به موضوع انفاق برمی‌گردیم؛ اکنون از شش بار مطمئنم و شمارش به هفت بار می‌رسد. آن آیهٔ نیکی با تأکید زیاد آمده، دو پرسش دربارهٔ انفاق داریم و پایان بسیاری از قطعه‌ها باز گفته می‌شود انفاق کنید. تازه قطعهٔ بزرگ فقط یک بار حساب می‌شود، با اینکه در چند صفحهٔ پایان سوره مفصل دربارهٔ انفاق و دین صحبت می‌شود.

دربارهٔ قتال هم همین است. دست‌کم دو داستان نخست پیش از آیت‌الکرسی معنا پیدا می‌کنند: داستان تخلف از جنگ و تشویق به اینکه اگر تخلف نکنید پیروز می‌شوید. به‌نوعی آمادگی دارید که سراغ آن داستان‌ها بروید و آن‌ها را هم مانند احکام قتال ببینید؛ داستان‌هایی که متمم بحث مقاومت در مقابل جنگ‌اند.

پرسش و پاسخ

سؤال یکی از حاضران این است: فرض کنیم در آن دوران نسبت به انفاق مقاومتی در وجودشان بود؛ اکنون ما چه کنیم؟

به نظر من دست‌کم در همین سوره می‌بینید اتفاق بقره در شریعت نمی‌افتد. هیچ‌وقت گفته نمی‌شود چیز بسیار سختی انفاق کنید، بلکه با عفو برخورد می‌شود و چند صفحه تمثیل و بیان شیوا به انفاق تشویقتان می‌کند. طول آیات طلاق هم کلاً به این معنا نیست که چیزی خواسته شده که اگر در صدر اسلام مقاومت نمی‌کردند، خواسته نمی‌شد. یک تعبیر می‌تواند این باشد که دست‌کم در این سوره با عفو و اغماض با این مسائل برخورد شده است.

به‌ویژه در «يَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْخَمْرِ وَٱلْمَيْسِرِ»، دربارهٔ شراب و قمار حکمی وجود ندارد؛ می‌پرسند و حکم نازل می‌شود. یک تعبیر این است که اگر نمی‌پرسیدند، حرام نمی‌شدند. تعبیر دیگر این است که مانند انفاق، چیزی که قرار بود حرام شود اعلام شده و سختگیری خاصی صورت نگرفته است. دو تعبیر ممکن است. حتی اگر تعبیر اول را بپسندید، مسئلهٔ خیلی مهمی نیست.

شجرهٔ بهشت نمونه‌ای از احکام شریعت است؛ لازم نیست شجرهٔ خاصی باشد. احکامی دارید که بعضی کارها را بکنید یا نکنید. مثلاً فکر می‌کنید در خوک چیز عظیمی هست که حتماً باید ممنوع باشد. چیزی باید در خوراکی‌ها ممنوع و چیزی در عبادت‌ها واجب باشد. فکر نکنید اگر شاخه یا برگ آن شجره شکل دیگری داشت، اتفاق خاصی می‌افتاد. به نظر من، حتی اگر این اتفاق افتاده باشد، چیز خیلی مهمی نیست: شریعت می‌توانست کمی ساده‌تر باشد و سخت‌تر شده باشد.

به نظر من آدم‌ها باید به‌نوعی شریعت را برای خود تطبیق دهند. اگر در زمینه‌ای وسوسهٔ بیشتری می‌بینم، باید کمی محدودیت خود را بیشتر کنم. دربارهٔ مسائل مالی همیشه می‌گویم اگر کسی بدون سند و مدرک یک میلیارد دلار به من بدهد و بگوید «این را فردا می‌آیم از تو می‌گیرم»، اصلاً وسوسه نمی‌شوم ناخنکی به آن بزنم؛ ولی جایی که وسوسه می‌شوم باید این کار را برای خود انجام دهم و محدودیت بیشتری بگذارم.

کاری که خدا در داستان بقره می‌کند برای آن آدم‌ها مفید است، چون مشکلی دارند. آخر هم گاو را می‌کشند؛ با لحن بدی هم نمی‌گویند، بلکه می‌گویند اکنون فهمیدیم، حق آشکار شد و انجام می‌دهند. بنابراین مجازات‌ها مفیدند؛ معنایش این نیست که خدا کار بدی کرده است. انگار لازم دارند این قسمت شریعت برایشان سخت‌تر باشد. همهٔ ما در مسائل اخلاقی و دینی نقطه‌ضعف‌هایی داریم.

فرض کنید در جامعه‌ای مسیحی به دنیا آمده‌اید و از نظر دینی شراب‌خوردن ممنوع نیست. تشخیص می‌دهید وسوسهٔ شدیدی دارید؛ مثلاً در خانواده‌ای هستید که همه الکلی بوده‌اند. می‌گویم محدودش کنید و بگویید «به غیر از یکشنبه در کلیسا جایی نمی‌خورم». فکر می‌کنم سؤال این است که آیا ما به‌صورت فردی می‌توانیم این کار را بکنیم و خوب است که بکنیم؟ به نظر من بله؛ نه‌فقط خوب است، فکر می‌کنم باید این را از سوره بیاموزیم.

این به شناخت درست از خود بستگی دارد. می‌گویند: «ما دربارهٔ جنگ و انفاق که هیچ مشکلی نداریم؛ بنابراین آنجا اصلاً نمی‌رویم بجنگیم و انفاق هم نمی‌کنیم، چون آن‌ها برای ما حل است.» اگر شناخت درستی از خود پیدا کرده باشید، می‌بینید در چه زمینه‌هایی وسوسهٔ بیشتری وجود دارد و می‌توانید در همان‌جا محدودیت خود را بیشتر کنید.

در پاسخ به پرسش یکی از حاضران: نه، نمی‌گویم شریعت را از اساس جابه‌جا کنیم. بحث، سختگیرانه برخوردکردن و آسان‌گرفتن است. اگر نمازخواندن برای کسی بسیار سخت است، باید فشاری به خود بیاورد؛ مثلاً اگر در خواندن نماز صبح مشکل دارد، خود را به نماز شب ملزم کند.

در قرآن، به‌ویژه در سورهٔ «نصاب»، از «تِلْكَ حُدُودُ ٱللَّهِ» و «لَا تَقْرَبُوهَا» سخن می‌آید؛ نمی‌گوید از مرز عبور نکنید؛ می‌گوید نزدیک نشوید. مانند حکم نزدیک‌نشدن به «هَٰذِهِ ٱلشَّجَرَةَ» است. هرجا وسوسه می‌بینم نباید نزدیکش شوم. نماز شب می‌تواند حریمی ایجاد کند که حتماً نماز صبح را بخوانم. اگر مرتب در خواندن نماز صبح مشکل دارم، ساعت را زودتر بگذارم و خود را به بیداری نیم‌ساعت زودتر عادت بدهم، تا مطمئن شوم از حدود الهی رد نمی‌شوم؛ نزدیک نشوم که بعداً از آن عبور کنم.

خود شریعت را باید رعایت کرد. اگر انفاق واقعاً برایتان آسان است و خود را گول نزده‌اید، تا آنجا که حتی نصف مالتان را به کسی می‌دهید، چندان لازم نیست برای خود احکام خاصی وضع کنید. ولی اگر دشوار است، مانند اشارهٔ آیه به «فِىٓ أَمْوَٰلِهِمْ حَقٌّۭ مَّعْلُومٌۭ»، می‌توانید برای خود مقرر کنید ده درصد همهٔ درآمدتان را انفاق کنید. هر حقوق یا پولی به دستتان رسید، ده درصدش را در حسابی بگذارید و از مال خود خارج کنید؛ ملزم باشید به آن دست نزنید و فقط انفاقش کنید.

اگر در این زمینه مشکلی دارید، برای خود قانونی بگذارید که مطمئن شوید آن کار را انجام می‌دهید. هرجای دیگری هم که وسوسه هست می‌توان چنین کرد. به نظرم در این سوره سختگیری و آسان‌گیری به واکنش مخاطب بستگی دارد و خدا کار درست را انجام می‌دهد.

احکام ممکن است اجتماعی یا فردی باشند. احکام اجتماعی توافق جمع می‌خواهند و انتظار این است که اگر سختگیری لازم بوده، خود شریعت از طرف پیامبر آن را انجام داده باشد. پاسخ من بیشتر به مسائل فردی برمی‌گردد که می‌توانم برای خود قانون بگذارم و جایی سخت بگیرم.

حقیقتش نکته را خیلی نگرفتم. در احکام اجتماعی هم ما فرد هستیم: حتی به‌عنوان سلولی از اجتماع، رفتار اجتماعی و فردی داریم. وقتی می‌جنگم، در عین جنگیدن با یک تیم، خودم هم دارم می‌سنجم و بعد فردی محفوظ است. در احکام اجتماعی هم در نهایت افراد چیزی را رعایت می‌کنند.

شاید نکته را درست نگرفته‌ام. فکر می‌کنم تأکید ایشان این است که در مسائل اجتماعی حق مردم پیش می‌آید که خیلی وقت‌ها می‌گویند «مهمتر از خداوند و حق نفس» است. بنابراین این احکام به سبب سروکارداشتن با حقوق مردم اهمیتی ذاتی پیدا می‌کنند، جدا از اینکه چقدر مثلاً مقاومتی در برابرشان باشد یا نباشد.

ابتدا انتظار داریم احکام مهم زودتر بیایند و بیشتر درباره‌شان گفته شود. در این سوره این نگاه تغییر می‌کند: موارد طولانی‌تر آن‌هایی‌اند که مقاومت بیشتر است، نه آن‌هایی که مهم‌اند. البته وقتی چیزی مهم است هم انتظار طولانی‌شدن داریم؛ پس دست‌کم باید این دو را با هم تلفیق کنیم. حج و روزه از قصاص طولانی‌ترند. دربارهٔ قصاص نه مقاومتی وجود داشته و نه حکم خیلی مهمی است، ولی روزه بسیار مهم است و با شاخ‌وبرگ بیان می‌شود.

بارها گفته‌ام احکام قرآن مانند رساله نیست که تمام جزئیات را بگوید؛ بیشتر مانند فلسفهٔ احکام است. حکم در بافتی بیان می‌شود تا بفهمید چرا وضع شده و به درکی عمیق برسید. جزئیات نماز هیچ‌وقت گفته نمی‌شود، ولی آیه‌هایی هست که احساس نماز و دلیل نمازخواندن همهٔ مؤمنین در طول تاریخ را خوب نشان می‌دهد. هدف بیان احکام قرآن تا حدی با فقه، که می‌خواهد تمام جزئیات مشخص شود، فرق دارد.

همین‌جا در بحث طلاق، دربارهٔ خانواده و حقوق زن چیزهایی می‌فهمید که از جزئیات مهم‌ترند. اصلاً جزئیات زیادی ندارد؛ طولانی است، ولی چندان وارد جزئیات نمی‌شود؛ فضایی می‌سازد تا درک عمیقی از ازدواج پیدا کنید. از طلاق سخن می‌گوید، ولی باید بفهمید خانواده و ازدواج چیست.

یکی از حاضران: فرمودید اگر نمی‌پرسیدند هنوز حرام نمی‌شد؛ آیا مجبور بودند بپرسند؟

نه؛ مجبور و بی‌اختیار نبودند، بلکه قابل پیش‌بینی بود که خواهند پرسید. عرب‌ها بسیار مشروب می‌خوردند؛ حتماً می‌پرسیدند و حکمی نازل می‌شد. شریعت آن‌قدر حالت صفر و یک ندارد.

به دلایلی فکر می‌کنم تحریم شراب با چیزی در اسلام سازگار است. احساسم این است که تحریم‌نشدنش در یهودیت و مسیحیت و تحریم‌شدنش در اسلام بسیار طبیعی است؛ دلیلی می‌بینم و فکر می‌کنم حتی اگر نمی‌پرسیدند، این حکم می‌آمد. ولی شاید قمار نه. اگر شریعت برای چینی‌ها می‌آمد، احتمالاً از ابتدا می‌گفت: «بسم الله الرحمن الرحیم قمار نکنید»؛ چون از پنج‌هزار سال پیش قمار می‌کردند.

عرب‌ها به این چیزها مشغول بودند، سؤال می‌پرسیدند و پاسخ می‌آمد. به نظر من ممکن است بعضی احکام اگر سؤال نمی‌شد، نازل نمی‌شدند و در همین سورهٔ بقره حالت مجازات وجود داشته باشد. اتفاق مهمی نیفتاده؛ اکنون قمار نمی‌کنند.

در پاسخ به پرسش یکی از حاضران: راستش خیلی از این زاویه نگاه نکرده‌ام.

چیزی را فراموش کرده بودم بگویم و اکنون یادم آمد: وقتی توضیح می‌دهم مقدمه و بخش بنی‌اسرائیل چه هستند، مفهومی قانع می‌شوید که روان‌شناسی گروه سوم همان روان‌شناسی بنی‌اسرائیل و به‌طور کلی جوامع دینی است، ولی اگر بتوانم شاهد متنی روشن بیاورم، بهتر است.

اکنون قرآن را بسته‌ام و در کیف گذاشته‌ام و آیه را حفظ نیستم. پس از داستان بقره می‌پرسد آیا طمع دارید این‌ها ایمان بیاورند؛ در آیهٔ بعد دربارهٔ بنی‌اسرائیل می‌گوید وقتی مؤمنین را می‌بینند، «قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَا». عیناً آن توصیف را تکرار کرده تا هیچ شکی نماند که روان‌شناسی این‌ها همان گروه سوم است. حتی بدون درک کلی هم باید دید که متن این دو را به هم پیوند می‌دهد؛ بنی‌اسرائیل باید در ذهن شما با آن گروه یکی شوند. این شاهد متنی بسیار واضحی برای اعتبار حرف‌های من است.

فهمیدن متن مانند تصویری است که رندر می‌شود. یک بار می‌گذرد و چیزهایی می‌بینید، بار دیگر روشن‌تر می‌شود؛ باید بارها بروید و برگردید تا به رزولوشن کامل برسید، که شاید هیچ‌وقت هم نتوانیم برسیم. اکنون سوره را اعلام دین جدید همراه با هشدار دربارهٔ اتفاق‌های بدی می‌فهمیم که افتاده و برای شما هم پیش می‌آید؛ انگار چیزی به هدف سوره اضافه شده است.

باز می‌خوانیم و می‌پرسیم این داستان اینجا چه می‌کند یا چرا آن آیه چنین گفته شده است. تا جای ممکن برای هر سؤال نظریه‌ای تازه نمی‌سازیم؛ همان نظریه را عمیق‌تر می‌کنیم، چیزی به آن می‌افزاییم و کاملش می‌کنیم. اگر دیدیم کار نمی‌کند، کنار می‌گذاریم.