او جلسه را با مرور دو جلسهٔ اخیر شروع میکند: برداشت فردی و عرفانی از حج کافی نیست و قرآن جنبههای اجتماعی و سیاسی هم دارد. بعد میپرسد چگونه میشود دینی توحیدی داشت که به جنگ نینجامد و میگوید جامعهٔ دینی ناچار باید امکان جنگ را بپذیرد. دربارهٔ احکام جهاد، فتوای شافعی و پرسشهای حاضران حرف میزند، و در پایان به اورشلیم و مسئلهٔ اسرائیل میرسد.
مرور جلسه گذشته
مروری میکنم. مخصوصاً دو جلسه اخیر سعی کردم دو مورد مطرح کنم، صرف برداشتهای عرفانی و فردی که از حج وجود دارد کافی نیست. در متن قرآن و کانتکس دینی چیزی فراتر از این میبینیم و آن هم جنبههای اجتماعی و سیاسی و بینالمللیتر است، به عنوان یک پدیده و اتفاقی که در زمین میافتد اهمیت دارد. جلسه ماقبل آخر روی این تأکید کردم اصولاً مکانیسمهایی که در الهام عرفانی است جنبههای فردی در آن قویتر است و در مکانیسم وحی که ورای شهود و درک عرفانی متعارفی است که عرفا دارند و یک لول بالاتر از آن است متکی به زبان است و تبعاً به دلیل اینکه برای ابلاغ به مردم نازل میشود جنبههای اجتماعی در آن پررنگتر است. یک جلسه روی این تأکید کردم این تفاوتها وجود دارد بنابراین طبیعی است در پیامی که خداوند به صورت وحی فرستاده است یک چیزی ورای مسائل فردی در مورد حج یا هر چیز دیگری که در شریعت است ببینید.
جلسه قبل روی این تأکید کردم جدای این مکانیسمها اصولاً دین جنبههای اجتماعی قوی دارد و با ناس سروکار دارد در حالیکه جنبههای اجتماعی عرفان ضعیف است و بیشتر فردی است. شما نباید انتظار داشته باشید در طریقتهای عرفانی خیلی بحثهای وظایف اجتماعی آدمها را ببینید. معمولاً عرفا منزوی زندگی کردند. واقعاً عرفان اسلامی و عرفانهای دینی که در ادیان ابراهیمی است را کنار بگذارید در عرفان شرقی منزوی بودن و دور از جامعه زندگی کردن جزو فرامین طریقت آنها است. شمنها در جنگلها و بیابانها زندگی میکردند و حالت ایزوله داشتند، بوداییها هم همینطور هستند. لااقل وقتی سیر عرفانی خودشان را طی میکنند فکر میکنم توصیه به کنارهگیری از مردم تا ماندن در جامعه است.
من فکر میکنم این دو نکته مهم هستند، جلسه قبل وارد ابعاد اجتماعی حج شدم و سعی کردم بگویم در قرآن وقتی بحث حج مطرح میشود، میبینید شهر مکه و کعبه که در آنجا توسط ابراهیم ساخته شده است اولین چیزی که از آن میبینید هویت آن به عنوان قبله مسلمانها است. قبلهای که بعد از اورشلیم مسلمانها به سمت آن نماز خواندند و این تغییر قبله مبدأ پیدایش جامعه اسلامی است و انگار دین جدیدی در مقابل ادیان گذشته است. انگار با این تغییر قبله زاییده میشود و به عنوان یک جامعه جدید دینی اعلام استقلال میکند.
بنابراین هویت کعبه به یک معنایی گره میخورد با هویت جامعه بودن، جامعه دینی داشتن، جایی که قرار است همه مسلمانها روزانه نماز بخوانند. اینگونه نیست کعبه را به عنوان محلی که عبادت سالانه در آن برقرار میشود بشناسیم، روزانه با کعبه در ارتباط هستیم و روزانه در زندگی ما شرکت میکند. همه ما به صورت طبیعی ۵ بار به همان سمت باید بایستیم، هر جای دنیا که هستیم. مسجدالحرام و کعبهای که در وسط مسجدالحرام است قبلهگاه همه مسلمانها است. بنابراین از اول در قرآن هویت اجتماعی در کعبه است. تاریخ بنای کعبه که بیان میشود آیاتی در قرآن است مانند آیهای که چندین بار به آن اشاره کردم «إِنَّ أَوَّلَ بَیْت وُضِعَ لِلنّاسِ لَلَّذی بِبَکَّةَ» اولین مکان و خانهای است که برای مردم ساخته شده است. رسماً هویت اجتماعی دارد و هیچ چیز فردی در آن نیست خداوند از ابراهیم خواسته است یک جایی به عنوان عبادتگاه مردم بسازد.
بنابراین آن چیزی که در حج میبینیم و هویتی که مسجدالحرام و قبله در شریعت اسلامی دارد یک مکانی در زمین است که برای مسلمانها است. محلی است که آدمهای موحد و مسلمین قرار است در آنجا علناً عبادت کنند. حداقل سالی یک بار باید آنجا عبادتگاه مسلمانها باشد، بنابراین اینجا باید عاری از شرک باشد، محیط باید امن باشد، راههای به سمت مکه باید باز باشند. وقتی شما این احکام را وضع کردید به صورت طبیعی این معنی را دارد که جامعه دینی که مسلمانها تشکیل میدهند امکان دارد درگیر شوند با کسانی که خارج از دین مسلمانها هستند. جلسه گذشته با صراحت از این دفاع کردم همینکه مکه را ساختید و حج را برقرار کردید و این حرفها را زدید یعنی پذیرفتید که ممکن است جنگ شود. فرض کنید میخواهم دینی داشته باشم که مطمئن باشم منجر به جنگ نمیشود چه کاری باید انجام بدهم؟
اول، نکته خیلی مقدماتی را میگویم ما الان در دوران خاصی زندگی میکنیم که واقعاً با یک قرن قبل به شدت تفاوت دارد، از نظر فضایی که نسبت به جنگ و صلح وجود دارد. ما در مورد قرآن صحبت میکنیم و احکام اسلامی که در یک مکان و زمانی وضع شدند. شاید درکی که آن آدمها، آن لحظه از مقررات داشتند خیلی تفاوت میکرد با چیزی که الان میبینیم. ما الان در دوران بعد از دو جنگ جهانی مخرب وحشتناک که در نیمه اول قرن ۲۰ اتفاق افتاد زندگی میکنیم. به شدت گرایشهای فرهنگی ضد جنگ را به وجود آورد و فکر میکنم این خوب است. حداقل بین آدمهای غیرسیاسی مردم کوچه و بازار گرایشهای ضد جنگ به عنوان یک فرهنگ به وجود آمد. همین الان هر جایی از دنیا جنگ میشود میبینید یک عده آدم واکنشهای کاملاً منفی نشان میدهند، همیشه اینگونه نبود.
یک دلیل آن عظمت دو جنگ جهانی اول و دوم و میزان تخریب وحشتناکی که ایجاد کردند است و دیگری اینکه ما در دورانی زندگی میکنیم سلاحهای هستهای به وجود آمدند و جنگ خیلی خیلی خطرناکتر و مخربتر از آن چیزی است که قبلاً هست. ترس از نابودی زمین در صورت بروز جنگ جهانی سوم است. این چیزی است که قبلاً لوکال بود و یک عده به سر و کله هم میزدند. الان دو کشوری که سلاح هستهای دارند اگر با هم درگیر شوند، مسئله بینالمللی است. شما نمیتوانید بگویید هند و پاکستان هرچقدر میخواهند با هم بجنگند. ممکن است یکی از آنها از سلاح اتمی استفاده کند و دیگری هم بر علیه او از سلاح اتمی استفاده کند. چند انفجار هستهای باشد و پای ما هم گیر این مسئله است. ممکن است تا سالهای سال آلودگی هستهای در کره زمین باشد. اگر کره زمین نابود نشود و اتفاق بدی نیفتد، ممکن است برای مردم منطقه حتی برای مردم دنیا مشکلاتی به وجود بیاید. بنابراین در دورانی هستیم که واژه جنگ همراه با ترس و خطر بینالمللی شده است.
اینها نکات مثبتی هستند. خود به خود سلاحهای مخرب، ترس از جنگ را به وجود آوردند. بنابراین فضا برای زندگی صلحآمیز از نظر ذهنی آمادهتر است. قبلاً ملتها و اقوامی بودند رسماً جنگ طلب بودند و عاشق جنگیدن بودند و معمولاً اینگونه قومها و ملتها که به وجود میآمدند، خیلی هم موفق بودند چون به جنگ علاقه داشتند و آدمهای قوی و ورزیدهای بودند و جهانگشایی میکردند. از عاشوریها تا زمانی که مغول حمله کرد و همه منطقه را جارو زدند آدمهای جنگجویی بودند و ذرهای احساس بد نسبت به جنگیدن نداشتند. خود اعراب در زمان جاهلی به شدت جنگ طلب بودند و جنگ را افتخار میدانستند و حس خوبی نسبت به جنگیدن داشتند. بعداً اعراب، سنت اینکه جنگ چیز خوبی است را تا حدود زیادی حفظ کردند و بعد از اسلام هم از جنگدین کوتاهی نکردند. الان این فضا وجود ندارد. یک فضای فرهنگی ضد جنگ به وجود آمده است ممکن است یکی بگوید بیش از اندازه و افراطی است. ترس از اینکه هیچ کاری نکنیم تا کوچکترین درگیری پیش بیاید. ممکن است آدمها را به سمت نوعی افراط هم برده باشد.
الان در این فضا وقتی به تاریخ اسلام نگاه میکنیم که در آن تعداد زیادی جنگ صورت گرفته است و یا مسلمانها با شمشیر و جنگیدن، کشورگشایی کردند و یک عده را مسلمان کردند یا سرزمینهایی را گرفتند و آنجا ساکن شدند اینها به شدت عکسالعملهای منفی در ذهن مردم ایجاد کرده است. شاید علت اینکه خیلی خیلی زیاد الان در بحثهای دینی که در مورد اسلام میشود، بین مسلمانها و خارج از فضای اسلامی به عنوان یک نقطه ضعف در اسلام مسئله احکام جهاد را مطرح میکنند، این است که ما در دورانی زندگی میکنیم که کلاً نسبت به جنگ عکسالعمل منفی شدیدی وجود دارد. شاید صد سال پیش آنقدرها هم چنین احساسات منفی عمومی وجود نداشت که چرا در قرآن حرف از جنگ شده است. شاید به نظر خیلیها طبیعی بود که بخشی از زندگی مردم به معنای واقعی در طول تاریخ جنگیدن بود. همانطوری که خداوند برای غذا خوردن احکامی دارد، برای جنگیدن هم احکامی دارد.
الان در دورانی زندگی میکنیم که ارتباطات وجود دارد، سازمان ملل و ارگانهای بینالمللی وجود دارند که واقعاً میشود خیلی چیزها را با مذاکره حل کرد. ولی اینها امکانات خیلی جدیدی هستند. اینها که وجود نداشت و اینگونه نبود امیدوار باشید که صلحآمیز به حق و حقوق خود برسید. با مغولها مذاکره کنید تا به کشور شما تجاوز نکنند، اینها مقررات بینالمللی بودند اصلاً فضایی که شما در دنیا میبینید، فضای خیلی جدیدی بعد از جنگ جهانی دوم است.
[۰۰:۱۵] نمیخواهم این نتیجه را بگیرم احکام مربوط به جهاد قدیمی شدند ولی درکی که باید از مسائل دینی داشته باشیم اینکه آیا فرم اجرای احکام دینی که ما در مورد قصاص داریم باید به همان شکل قدیمی باقی بماند یا خیر، بالاخره جای بحث دارد. احکامی وضع شدند با توجه به یک نوع محدودیتهای اجرایی که وجود داشت. اگر دست دزد را باید قطع کرد با شمشیر قطع میکردند لااقل کسی نمیتواند بگوید با شمشیر قطع کردن جزء احکام دین است. اگر آن زمان پیغمبر آن کار را کرد، تا ابد باید با شمشیر قطع کنیم؟ یک چیزهایی به صورت بدیهی، فرمهایی وجود دارند که دیگر جزو احکام دین حساب نمیشوند. اینکه تا چه عمقی باید بازنگری کنیم. به نظر میآید در دوران قدیم امکان اینکه زندانهایی باشند، مسئله بازپروری، وجود نداشت. آیا وقتی چنین امکاناتی به وجود آمد، میتوانیم بخشی از مجازات را به شکل دیگری اجرا کنیم و به تعویق بیندازیم. هر وقت شرایط تغییر میکند و شرایط جدید به وجود میآید، مسائل اقتصادی و اجتماعی در تاریخ بشر به شدت در حال تغییر هستند بنابراین صورت مسئلهها واقعاً تغییر میکنند. بنابراین جوابهایی که به صورت مسئله دیگری داده شده است به نظر میآید قابل ریوایز کردن است ولی همیشه حرف من این است بعضیها شوق دارند که یک چیز را ریوایز کنند، معقول است اگر شرایط تغییر کرد مسئلهها، مسئلههای جدیدی هستند و نباید کپی کنید. اگر بردگی در آن زمان قابل ملغا کردن نبود الان قابل ملغا کردن است، امکانات جدید است. میتوان فکر کرد که آیا بردگی را ملغا کنیم یا نکنیم. روح آیات قرآن و احکام اسلامی در جهت این است که بردگی چیز بدی است اگر میشود ملغا کرد آیا میتوانیم ملغا کنیم. یک عده سفت و سخت فکر میکنند چون در زمان پیغمبر بردگی ملغا نشده است، حق نداریم این کار را انجام دهیم. خلاف دین رفتار میکنیم اگر بگوییم برده گرفتن کار بدی است. یک عده میتوانند این تصور را داشته باشند که صورت مسئله عوض شده است.
در یک زمانی مهر شده است و مسئله بردهداری ادامه پیدا کرده است دلیل اینکه از نظر واقعی هیچ جور قبل از انقلاب صنعتی، ملغا شدن بردهداری و فرم روابط کاری امکان نداشت. الان که امکان آن به وجود آمده است به نظر میآید با روح احکام دینی سازگار است که بردهداری را چیز خوبی نمیدانیم. همینطور که ممکن است کارگری هم در فضای دینی چیز خوبی نباشد. اگر فردا توانستیم به جامعهای برسیم که همه استقلال کاری داشته باشند و کسی کارگر به این معنایی که الان هست، نباشد و عدم ثبات و امنیت اقتصادی وجود نداشته باشد، طبیعی است که ببینیم آیا میشود این نوع قرارداد را ملغا کرد یا نه. اگر قرار است قرارداد بسته شود، حالتهای انسانیتر داشته باشد. بعضی از احساسات منفی که وجود دارد نسبت به اینکه اصلاً اسلام جواز جنگ صادر کرده است، واقعیت است. اگر اسلام، تشویق به جنگ نکرده باشد ولی جواز برای جنگ صادر کرده باشد، در فضای فعلی به نظر بعضیها میآید که مشکل دارد. جلسه گذشته سعی کردم بگویم، نفس تشکیل جامعه دینی و اعلام کردن مسجدالحرام به عنوان قبله و درخواست از مردمی که مسلمان شدند تا سالانه یک بار به آنجا بروند تا حج را برقرار کنند و اینکه آن منطقه باید عاری از شرک باشد اینها مقدماتی است که احتمال جنگ را به وجود میآورد.
دین توحیدی بدون جنگ
سؤال من این است چگونه میتوان دینی داشت که توحیدی باشد و هیچ جنگی هم ایجاد نکند؟ چه کاری باید بکنند؟ برای خودمان فرض کنیم میخواهیم یک دین درست کنیم که در آن جنگ نباشد. این را قبول دارید که چیزی مانند حج نباید برقرار شود؟ یک عده ممکن است بدشان بیاید و دوست نداشته باشند یک عده آنجا جمع شده باشند. همه مرم دنیا مشرک شدند و دوست ندارند ببینند یک عده به آنجا میروند و حج را برگزار میکنند و میخواهند جلوگیری کنند. ما باید چیکار کنیم؟ فرض کنید حج جزء چیزهایی است که برقرار شده است و یک عده ممانعت میکنند. یک کشوری بیاید، مکه را اشغال کند و به مسلمانها اجازه ندهد که به آنجا بروند. شرایطی شبیه شرایط زمان پیغمبر پیش بیاید، مشرکین به آنجا مسلط بودند و بتهای خود را داخل کعبه گذاشته بودند، کار خودشان را میکردند و دوست نداشتند مسلمانها را راه بدهند که به حج بیایند. پس باید این حکم را مشروط کنیم اگر کسی ناراحت نشد و کسی جلوگیری نکرد اگر میتوانید حج را انجام بدهید و اگر نمیتوانید انجام ندهید.
در هر جامعهای ممکن است نماز خواندن هم حساسیتهایی به وجود بیاورد. جوامع سنتی مشرکین را در نظر بگیرید، جوامعی که پیامبران در آن ظهور میکردند. یک سنت شرکآمیزی وجود داشت و هر نوع تخطی که از کارهایی که آنها میکردند که ادامه سنت اجداد آنها نبود، بی حرمتی نسبت به جامعه حساب میشد. اگر یک آدمی در آداب شرکآمیز آنها شرکت نمیکرد، هم بی حرمتی کرده بود. الان ممکن است آدمهایی که متدین نیستند، اهل مدارا، تساهل و تسامح باشند. قدیم اینگونه نبود. غیرمتدینین آدمهای وحشی بودند و آدمهایی بودند که از سنتهای احمقانهای پیروی میکردند، اهل مطالعه نبودند و فلسفهای نداشتند. یک مشت آدمی بودند در جامعهای به دنیا آمده بودند، هر چیز بیخودی که به آنها گفته شده بود را پذیرفته بودند و به شدت نسبت به کسی که بخواهد نظم آنجا را بهم بزند عکسالعمل نشان میدادند. بنابراین اگر شما بخواهید درگیر نشوید باید یک دینی داشته باشید که در دل آدمها باشد و حکم تقیه بدهید. بگویید اگر ایمان آوردید اعلام نکنید، اعلام شدن اینکه یک نفر از سنتهای اجدادی تخطی کرده است ممکن است حساسیت ایجاد کند، چه برسد به اینکه آدمها بخواهند در شهر جمع شوند و با هم عبادت کنند.
عکسالعملهایی نسبت به پیامبران بود و عده قلیلی که اطراف آنها ایمان میآوردند وجود داشت مثلا شما را از شهر بیرون میاندازیم، اگر نخواهید به دین اجداد ما احترام بگذارید شما را میکشیم. این فضایی است که در آن دوران وجود داشت. فضایی که شرک همه جا را گرفته است و آدمهایی که سنتها را نمیپذیرند، آدمهای متخلفی هستند که باید مجازات شوند. هیچ آسیبی به جامعه نمیرساندند، در قرآن میخوانید اینها میگفتند صرف اینکه شما هستید، برای ما بدشانسی میآورد. حرفشان این بود. در بعضی از مکالمات بین مشرکین با پیامبران این است که شما برای ما بداقبالی میآورید. هیچ حجی نروید، هیچ نماز جماعتی هم نخوانید، صرف اینکه یک عده آدم اینجا هستند، در دلشان به این بتهایی که ما میپرستیم معتقد نیستند ممکن است باعث بدبیاری ما شود. اگر سیل میآمد میگفتند این به دلیل آدمهایی است که در قلبشان به بتها بیاحترامی کردند.
نتیجه این فضا این است آدمی که مؤمن است خودبهخود به حاشیه و بیرون شهر گرایش پیدا میکند. چون اگر در شهر باشد و در مراسم مشرکانه شرکت نکند انگشتنما است ولی اگر ۱۰ کیلومتر آن طرف تر باشد و یک کلبه برای خودش ساخته باشد معلوم نمیشود به دلیل عدم اعتقاد نیامده است یا به دلیل اینکه راه او دور بوده است. اگر شما بخواهید دینی داشته باشید تضمین شود برخوردی صورت نمیگیرد باید این شکلی زندگی کنید. آدمهای موحد در گوشه خانه خودشان در حالیکه کسی نفهمد عبادتی کنند. واقعاً چرا باید اینگونه باشد؟ خداوند انسانها را خلق کرده است و به زمین فرستاده است تا یک مدت زندگی کنند و از آنها خواسته است عبادت کنند. ما از چه کسی میترسیم که به لانه موش برویم و عبادت کنیم؟ این چه گرایش معقولی است برای اینکه دعوا نشود عقاید خودمان را ابراز نکنیم، عبادتهای خودمان را آشکار نکنیم. زمین خلق شده است و انسانها اینجا هستند تا خدا را عبادت کنند آنها چرا به لانه موش نمیروند؟ نمیخواهیم دعوا کنیم ولی این چه برخوردی است که ما بخواهیم محتاط باشیم که هیچ کاری نکنیم برای اینکه یک عده آدم جاهل ناراحت نشوند.
بنابراین اساس تشکیل جامعه دینی همین است، زمین به وجود آمده است انسانها اینجا هستند برای اینکه عبادت کنند. نباید از کسی بترسیم که مانع عبادت ما شود و وقتی اینگونه برخورد کردید هیچ چارهای ندارید به غیر از اینکه قبول کنید جامعه دینی ممکن است مورد تهاجم قرار بگیرد. ممکن است راه حج بسته شود. جامعه دینی اسلامی مانند جامعه دینی یهود و به تبع آن مسیحیت پایتخت دارد، مانند یک کشور است. یک شهری است، مخصوصاً حریم خاصی است که اینجا ملک و پایتخت ما است و به هر صورت ممکن از آنجا باید دفاع کنیم. به ما دستور داده شده است مشرکین را به اینجا راه ندهیم. بخواهند به آنجا بیایند و تظاهرات شرکآمیز کنند اگر راهی نباشد و مذاکره نشود کرد و سازمان ملل هم کاری نکند، مسلمانها دستور دارند تا حد ممکن جلوی این کار را بگیرند ولو اینکه منجر به جنگ شود. یا باید آن فرمی زندگی کنید یعنی در خفا عبادت کنید و دنیا را بسپاریم دست کسانی که حرف ناحق میزنند و حقیقت را نمیبینند. بنابراین دنیا به زمان حضرت نوح برمیگردد، در زمان حضرت نوح شرک همه جا غلبه دارد و به صورت طبیعی کسی حرف پیغمبر را گوش نمیکند.
یک واقعیتی است، قدرت حقانیت میآورد. برای عوام و توده مردم کسی که قدرتمند و ثروتمند است انگار حرفهای او منطقیتر به نظر میرسد. دلیل اینکه هیچ کس حرف پیغمبرها را گوش نمیدهد همین است که کاملاً قدرت در دست کسان دیگری است و اگر در ظاهر اینها را نگاه کنید آدمهایی هستند که در حاشیه جامعه هستند. به قول مترفین که به مشرکین غلبه داشتند به پیغمبرها و هوادارهای او میگفتند شما جزء اراذل آنها هستید. یعنی طبقه پایین هستید، فرعون این عبارت را به کار برد که اینها یک تعداد کمی آدم هستند.
واقعیت این است چرا به نظر میرسد غرب از نظر فرهنگی مرکز عالم شده است؟ به دلیل غلبه قدرت غرب است که حرفهای او هم جاذبه دارد. کسی که قدرت این را دارد تا سلاحهای مخربتر بسازد، موشک به آسمان میفرستد و انگار تمام دنیا تحت تسلط او است، خود به خود برای مردم جاذبه ایجاد میکند. بنابراین اگر ما زمین را بسپاریم به دست آدمهایی که حرف حق نمیزنند، کمک کردیم به اینکه آدمها به آن سمت گرایش پیدا کنند.
از زمان حضرت موسی تشکیل جامعه دینی، بهم زدن این نظم است. حداقل این است آدمهایی که موحد هستند باید بخشهایی را در اختیار داشته باشند و جامعهای داشته باشند.
[۰۰:۳۰]
یک آدمی اگر آن طرف است و در فشار است، بتواند به اینجا بیاید و زندگی کند. برنامه نهایی این است که زمین در اختیار آدمهای مشرک و کسانی که اهل حق نیستند قرار نگیرد. اینها هیچ راهی ندارد به غیر از اینکه به نظر میرسد منجر به خشونت میتواند بشود و در طول تاریخ هم شده است. شما اگر بخواهید بنیاسرائیل را ببرید، فرعون هم عکسالعمل نشان میدهد و به نظر میرسد بنیان قدرت او متزلزل میشود بنابراین ممکن است عکسالعملهای خیلی حاد نشان بدهد. در تمام طول تاریخ این اتفاق افتاده است، برای مسلمانها هم همینطور است. صرف اینکه ما بخواهیم در زمین جایی برای عبادت داشته باشیم و یک جایی داشته باشیم آنطوری که خداوند میخواهد انسانها زندگی کنند، زندگی کنیم نتیجه آن این است که ممکن است کار به جنگ برسد بنابراین باید احکام جهاد داشته باشیم. راهی وجود ندارد به غیر از اینکه جامعه دینی قدرت دفاع کردن از خودش را داشته باشد.
احکام جهاد در اسلام و در تاریخ مسلمانان
آیا تاریخ اسلام واقعاً عمل کردن به احکام جهادی است که در قرآن گفته شده بود و پیغمبر عمل کرده بود یا چیز دیگری است؟ از نظر من قطعاً چیز دیگری است. کاملاً مسلمانها بعد از پیغمبر حالت تهاجمی داشتند. در قرآن یک سوره بسیار شدیدالحن داریم وقتی است که مشرکین را از مسجدالحرام بیرون میاندازند؛ بتها را میشکنند. ما نسبت به یک چیزی حالت تهاجمی داریم آن هم نسبت به کعبه و مسجدالحرام و پاکسازی این منطقه است. از ما خواسته شده اینجا همیشه پاکسازی شده بماند ولی اینکه یک جزیرهای در آن طرف دنیا است و مسیحیها و یهودیها و مشرکین در آن زندگی میکنند، از ما خواسته نشده است آن جزیره را اشغال کنیم و مردم آن را بکشیم. ولی از ما در مورد مسجدالحرام و مکه چیزهایی خواسته شده است. این منطقه باید منطقهای عاری از شرک و امن برای عبادت کردن باشد. این مانند پایتخت جامعه اسلامی است.
یک سورهای در قرآن است حرف از این میزند که آن منطقه را به معنای واقعی کلمه پاکسازی میکنند. یا مؤمن میشوند یا فرار میکنند میروند و اینجا ساکن نیستند. ما تساهل و تسامحی نداریم که آنها پلورالیستی باشند آنها هم بتهای خودشان را در کعبه بگذارند و ما هم حج خودمان را انجام بدهیم. این حرفها نیست، نه بوده و نه الان هست. اینگونه نیست این قطعه زمین هم هر کسی هر کاری بکند. فکر میکنم قرآن روی این تأکید دارد که اینجا باید همیشه پاکسازی شده بماند و مسلمانها نسبت به آن حالت به شدت پروتکتیوی (protective) داشته باشند که عاری از شرک باشد. ولی نسبت به بقیه دنیا که تمام کشورهای دنیا هم جزء حریم مسلمانها حساب میشد و احساس وظیفه میکردند همه دنیا را پاکسازی کنند به نظر نمیآید این درست باشد. وقتی سوره توبه را بخوانید به وضوح در مورد مشرکینی که آنجا هستند صحبت میکند نه در مورد پدیده شرک در عالم، حرف از این است که اینها عهد خودشان را رعایت نکردند. بگذارید بیایند اگر کلام خدا را نشنیدند بشنوند، باید ایمان بیاورند.
به وضوح سوره توبه در مورد محدودهای صحبت میکند که برای مسلمانها حالت مقدس دارد و دستور داریم. سوره توبه با این آیه شروع میشود که «بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ» آنهایی که در جزیرهها بودند عهدی نبسته بودند که مشمول خیلی از چیزهایی شوند که اینجا گفته میشود. «فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَأَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْكَافِرِينَ وَأَذَانٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَكْبَر» خود به خود این مسئله به حج پیوند خورده است. مسئله مقابله با مشرکین هی تأکید میکنم مسئله حج همراه با جهاد است چون یک منطقه را به عنوان منطقه امن اعلام کردید، منطقهای که عاری از شرک است چگونه انتظار دارید مسلمانها بتهای مقدس اینها را از کعبه بدون درگیری پاکسازی میکردند. آیا امکانش وجود داشت؟ فکر میکنم با حداقل درگیری این کار را کرند خون از دماغ کسی نیامد ولی اگر آنها مقاومت میکردند مطمئناً ممکن بود تا آخرین نفر هم کشته شوند و قرار نبود مسلمانها مسامحهای کنند. اینقدر جمیعت مسلمانها زیاد شده بود که بدون مقاومت تسلیم شدند. ولی خوشحال نشدند مسلمانها رفتند، پاکسازی آن منطقه با فشار انجام شده است، اگر فشار شمشیر نبود فشار جمعیت بود. ترس از آدمهایی که به سمت مکه راه افتادند باعث شد آنها برخلاف میل خودشان عقبنشینی کنند و نجنگیدند. اگر هم میجنگیند مسلمانها با شمشیر رفته بودند نرفته بودند آنجا را با دست خالی بگیرند. بنابراین امکان جنگ در همین حرکت هم وجود داشت، مشرکین خیلی عاقلانه رفتار کردند و گذاشتند بتهای مقدس آنها بدون خونریزی از داخل کعبه جمعآوری شود.
اصرار من این است نه میتوانید جامعه دینی داشته باشید، نه میتوانید علناً عبادت کنید و توحید را در زمین بسط بدهید مگر اینکه امکان اینکه جنگ شود را بپذیرید وگرنه عبادت کردن در خفا که قبل از حضرت موسی بود. فضای روشنفکری دینی و غیردینی امروز طبق معمول همیشه فضای روز است. الان اگر جنگ خیلی منفور است، در ذهن آدمهایی که روشنفکر هستند عکس العملهای بدی وجود دارد و نظرشان این است که حج و جهاد رفتن کار خوبی نیست و شمشیر چیز بدی است. به شدت در این مورد میل دارم تأکید کنم به نظر من باید جامعه دینی باشد، باید توحید علنی باشد. حج اوج این ماجرا است، اوج اعلام وجود موحدین در زمین است، یک جایی است که راههای آن باز است و از هر جای دنیا هر کسی باید امکان این را داشته باشد به آنجا بیاید و آنجا عبادت کند و هیچ کس نباید مزاحم او شود. امنیت آنجا باید تضمین شده باشد. مسلمانها هر طوری که میتوانند باید این کار را انجام بدهند.
وقتی چنین احکامی آوردید معنی آن این است که امکان جنگ وجود دارد. تأکید من این است که تا یک موقعی موحدین اینگونه بدون جنگ زندگی کردند و خداوند به جای آنها میجنگید. چند نفری که ایمان میآوردند از آن شهر خارج میشدند و خداوند آن شهر را نابود میکرد. الان بعد از موسی دوران دیگری است دورانی است که امنیت جامعه دینی را خود مردم باید حفظ کنند. چیزی که نهایتاً به ما دستور داده شده است حفظ امنیت و حرمت مسجدالحرام است. این تنها قسمتی است که نسبت به آن حالت تهاجمی وجود دارد، یک جایی از زمین برای موحدین است. یک قسمتی از زمین جزء احکام ما است که برای مسلمانها و برای عبادت مسلمانها است. تهاجمی بودن یعنی اینکه اگر کسی آمد کار دیگری کرد مسلمانها از قدرت خودشان برای پاکسازی آنجا باید استفاده کنند. بقیه احکام وقتی شما قرآن را میخوانید اصولاً حالت تدافعی و مخصوصاً بازدارندگی دارد. مسلمانها باید قوی باشند و قدرت نظامی خودشان را علنی کنند که به آنها حمله نشود. اصولاً دوست نداریم جنگ شود ولی حرف قرآن این است به کسی تجاوز نکنید خداوند متجاوزین را دوست ندارد ولی اگر به شما تجاوز شد میتوانید دندان شکن پاسخ دهید، در حد همانی که به شما تجاوز شده است. نه اینکه اگر یک نفر به شما کشیده زد شما دندانهای او را خورد کنید. این عین آیه قرآن است «به مثل معکم» میتوانید عکسالعمل نشان بدهید. اگر کشیده زدند، کشیده بزنید طرف را به صلابه نکشید. یک حسی از اینکه مسلمانها از خودشان دفاع میکنند باید وجود داشته باشد. اتفاقاً این مانع جنگ است و بازدارنده است. مسلمانها بعد از پیغمبر چه کار کردند؟ کاری که دوست داشتند کردند و کشورگشایی کردند.
من در یک موضعی که داشتم تجدیدنظر کردم. کلاً در خیلی چیزها تجدیدنظر کردم و میکنم ممکن است نظر من یک چیزی باشد بعداً تغییر کند ولی یک مورد خیلی روشن برای خودم این است که تصور من این بود که استراتژی مسلمانها و شیعیان باید این باشد کلاً سعی کنند با اهل سنت دعوایی نداشته باشند. یک جور حالت رفتن به سمت وحدت باشد و اینکه میشود جدای از اختلافات فرقهای، حرفهای خودمان را بزنیم. مشکلات فرقهای مشکلات اساسی نیستند که بخواهد باعث تفرقه بین مسلمانها باشد. حداقلی برخورد کنیم سعی کنیم بگوییم حرفهای شما درست است و حرفهای ما هم درست است.
در مورد خلفای راشدی موضع ما چه باید باشد؟ احترام بگذاریم؟ بگوییم در حد حضرت علی نه، یک مقدار پایینتر بودند. هرچه گذشته است احساس من این شد که مسلمانها از قید انحرافهایی که در اسلام به وجود آمده است نمیتوانند رها شوند به غیر از اینکه تجدیدنظر طلبی خودشان را تا خلفای زمان راشدی ببرند. خیلی از مشکلاتی که الان مسلمانها در دنیا دارند این است که با زور شمشیر مخصوصاً در زمان خلفای بنی امیه و بنی عباس با شمشیر یک جاهایی را فتح کردند و مشکلاتی به وجود آوردند. زور داشتند، زور گفتند. الان زور خودشان را از دست دادند و طرف مقابل در مقابل آنها عکسالعمل نشان میدهد. مردم بوسنی هرزگوین تقاص کارهایی که عثمانیها آنجا کرده بودند پس دادند. مسائل قومی که آنجا وجود داشت رنگ دینی داشت، قرنها در آنجا ظلمهایی به اسم اسلام عثمانیها کرده بودند به محض اینکه حکومت مرکزی برداشته شد و مردم بدون پلیس ماندند، واقعیت این است که عکسالعمل بینهایت شدیدی بر علیه یک عده آدمهای مظلوم و معصومی که آنجا زندگی میکردند خالی کردند.
یک پتانسلیهای ضد اسلامی در دنیا به وجود آمده است اینکه ما بخواهیم چشم خودمان را ببندیم، نمیشود. واقعاً انحرافهای آنها بلافاصله بعد از پیغمبر شروع شده است. بعضی از برادرهای اهل سنت تا معاویه را حضرت معاویه میگویند. هی بخواهیم کوتاه بیایم تا وحدت را حفظ کنیم. به نظر من، به دلایل انحرافهایی که در فقه اهل سنت است، الان هم همان حرفها را میزنند. یعنی در فقه اهل سنت فتوا از زمان شافعی وجود دارد که واجب است مسلمانها سالی یک بار جهاد کنند و به یک جایی حمله کنند. چگونه میخواهید با این کنار بیایید. وحدت شیعه و سنی باید از این حکم فقهی دست بردارند و اعلام کنند این حکم فقهی باطل است. بعد به اینجا باید برسیم شافعی از کجا این حکم را داده است، به دلیل سنت خلفای راشدین بود. گفته چون شیخین این کار را کردند ما هم میکنیم، پس شیخین زیر سؤال میروند. احترام نگه داشتن یک بار اینگونه است بدوبیراه نمیگویید،
[۰۰:۴۵]
یک بار اینگونه است که عمل آنها منشأ فقه آنها است. اهل سنت عمل شیخین را در عمل جهاد زمینه فتوا دادن قرار دادند، الان هم فتواها را میدهند و قبول دارند. وهابیها به احکام دینی خودشان عمل میکنند اینها یک سری احکام این شکلی دارند که باید بجنگند و بکشند، هیچ ممانعتی از نظر فقهی برای آنها وجود ندارد. تغییر موضع من این است انحرافهایی که وارد شده است، به سالهای اول بعد از پیغمبر برمیگردد فتواهایی که صادر شده است به تعصی به شیخین برمیگردد و چارهای نیست. این مسئله را باید حل کرد. اگر مسلمانها میخواهند از زیر بار تاریخی که اسلامی نیست در بیایند و بگویند به عنوان تاریخ مسلمانها ما این تاریخ را قبول نداریم و از کارهایی که انجام شده است، دفاع نمیکنیم فکر میکنم خیلی سخت است که به حضرت معاویه برویم و این ماجرا را متوقف کنیم. بگوییم از ۲-۳ نسل بعد از معاویه این اتفاقها افتاده است. این نظر من را تغییر داده است. فکر میکنم شاید استراتژی بهتر برای شیعه این باشد این حرفها را بزند. تبری جستن از تاریخ خلفا را اتفاقاً رسماً اعلام کنیم و نخواهیم سعی کنیم مخفی کنیم تا اختلاف نیفتد شاید درست نباشد. یک بخشی که محل قدرت ما است را از دست میدهیم.
یکی از جاهای نقاط قوت تشیع این است. نسبت به تاریخ اسلام بعد از پیامبر به غیر از وقایع تاریخی ۵ سال حضرت علی، هیچ تعهدی نداریم که از چیزی دفاع کنیم. اهل سنت میخواهند از همه دفاع کنند، بگذارید دفاع کنند.
حضار: به نظر میرسد اهل سنت خیلی وهابیها را به رسمیت نمیشناسند، تأییدی وجود ندارد.
می دانم وهابیها با اهل سنت هم مانند اهل شیعه در تعارض هستند.
حضار: از اهل سنت خیلی وهابیت در نمیآید به نظر میرسد معنی آن میتواند این باشد.
منظور شما حرکت تند جهادی آنها است؟ چطور در نمیآید. در میآید. وهابیها معتقد هستند ما مسلمان هستیم بقیه عمل نمیکنند ما به فقه خودمان عمل میکنیم.
حضار: اهل سنت این ادعا را نمیپذیرند
فقه آنها همینی است که وهابیها انجام میدهند، کتابهای آنها را بخوانید همین است. اهل سنت قبول نمیکنند. اینها چیز خاصی نمیگویند یک جور فتواهای شرعی بنا به مذاهب اهل سنت دارند. فتوای شافعی این است که مسلمانها باید سالی یک بار بروند و بجنگند چون جهاد نباید تعطیل شد و جزو وظایف خلیفه مسلمین است که برای دستگرمی هم شده یک جنگی راه بیندازید. این را وهابیها نگفتند در مذهب شافعی است اکثر مذاهب اهل سنت و فقها هم چنین چیزی را پذیرفتند. حتی بعضی از فقهای شیعه هم پذیرفتند، بعد از قرن ۴، در فتواهای مذاهب شیعه هم میبینید که فتوای شافعی را تأیید کردند. ما خودمان هم احتیاج به تصویب داخلی داریم. نمیخواهم بگویم در طول تاریخ همیشه فتواهای ما بکر مانده است، تأثیراتی پذیرفتیم. یک بار در مورد فتواهای جهادی صحبتی در کلاس کردم. نکته این است فتوای شافعی از روی سنت شیخ است. چگونه میخواهید حمله عمر به اطراف را تأیید کنید و بگویید براساس چه چیزی این کار را کرده است.
حضار: کسی هست که به این معنی دنبال تعقیب باشد.
به چه معنایی؟
حضار: به این معنی که عمل خلفای ؟؟
حرف من همین است ما نمیتوانیم به معنای واقعی کلمه آنطوری که اهل سنت به شیخین احترام میگذارند، احترام بگذاریم. آنها عمل شیخین را منشأ فتوای فقهی خودشان کردند ما نمیتوانیم این کار را انجام بدهیم. بنابراین اینکه بخواهید احترامات به شیخین بگذاری، باید قبول کنید یک سری انحرافات از آن موقع شروع شده است. موضع شیعه همیشه این بود و خواهد بود که انحرافاتی در دین در اثر نپذیرفتن ولایت حضرت علی به وجود آمده است. شما چگونه میخواهید احترامات فائقه بگذارید و بگویید منشأ انحرافات تاریخ اسلام آنجا است. حرف من این است ما وحدت دوست داریم، افراط نکنیم و بعضی از چیزها را نادیده نگیریم. برای اهل سنت این حرفها در حد جنگ راه انداختن است. آنها نسبت به شیخین در این حد حساسیت دارند. چه کار کنیم؟ باید بگوییم چون حساسیت دارند پس هر کاری شیخین کردند ما قبول داریم؟ چیزی که تغییر موضع دادم این است که راهی نمیبینم که بشود به وحدت واقعی رسید چون باید این حرفها را بزنیم.
حضار: ؟؟
بله حرف من این نیست با اهل سنت جنگ راه بیندازیم. افراط در مثلاً احترام به شیخین، به شیخین احترام بگذاریم ولی در دل خودمان اینها را مسبب انحرافات بعد از پیغمبر بدانیم. من قبول دارم در قرآن آمده شما به بتها توهین نکنید چون آنها هم عکسالعمل نشان میدهند و به خداوند توهین میکنند. وقتی قرار است به بتها توهین نکنیم به هیچ کسی که برای یک نفر مقدس است، به هیچ آیینی که تقدس دارد و مردم به آن احترام میگذارند نباید توهین کنیم. بت آخر اینها است اینکه حتی شما نباید به بت فحش بدهید و توهین کنید چون یک عده ممکن است تحریک شوند کلاً باید رفتار ما اینگونه باشد. حس من این است اختلافات عقیدتی ورای این است که بخواهیم فکر کنیم یک مذهب متعادل بینابینی داشت و همه با هم اختلاف نداشته باشند. اختلاف وجود دارد باید قبول کنیم و نمیتوانیم زیاد مسئله را بعد از معاویه بکشانیم؛ واقعیت این است خیلی چیزها مربوط به همان دوران است. تغییر موضع من این است. متوجه شدم چقدر از فقه اهل سنت که به شدت مشکل دارد، نتیجه سنت شیخین است.
حضار: چه منبعی ؟؟
منظور شما چیست؟
حضار: ؟؟
من یک کتاب معرفی کردم در مورد جهاد بود کتاب خوبی است و برای آقای صالحی نجف آبادی است. به نظر من منبع خیلی خوبی است که تاریخ احکام جهاد را بررسی کرده است که شافعی این فتوا را کی داده است. خیلی چیزهای دیگری هم است، مسئله رجم به نظر میآید به زمان شیخین برمیگردد. به نظر من در فقه اهل سنت خیلی چیزها برمیگردد به عمل شیخین و عین اینکه سنت پیغمبر برای ما منشأ فقه است، برای آنها هم اینگونه است. میگویند در آن زمان روایت قطعی داریم این کار شده است، پس باید شود. این اختلاف را جدی میکند. اگر مسائل فقهی نبود میشد مسئله را حل کرد ولی این عمیقاً در مذهب اهل سنت نفوذ کرده است فقط مسئله احترام اسمی و شخصیتی نیست. آن دین سنت پیغمبر و شیخین است. نمیشود کنار آمد و به نظر من این مسائل خیلی جدی هستند.
حضار: اینکه نباید حمله کرد اگر خود پیغمبر بود به فرماندهان مشرک میشد حمله کرد؟
میشد حمله کرد؟ پیغمبر حمله کرد؟
حضار: نه ولی حضرت سلیمان این کار را کرد.
بله حضرت سلیمان این کار را کرد. یهودیها و مسیحیها کلی به مسلمانها ایراد میگیرند که پیغمبر شما چقدر جنگیده است. به تورات اعتقاد دارند شما تورات را بخوانید ببینید بنیاسرائیل چقدر جنگیدند. جنگهای کاملاً تهاجمی بود مانند حالتی که من میگویم نسبت به مکه حساسیت وجود دارد که حتی اگر شده است باید به زور پاکسازی شود، ارض مقدس به آن بزرگی را به زور گرفتند و پاکسازی کردند. در زمان حضرت سلیمان خیلی تاریخ پیامبران به همان معنایی که یهودیها و مسیحیها قبول دارند و در تورات ذکر شده است خالی از جنگ نیست بلکه تهاجمیتر از چیزی است که در زمان پیغمبر اتفاق افتاده است. اینکه چه کسی به پیغمبر ایراد میگیرد که چرا جنگیدید یا نجنگیدید در حالیکه تقریباً به غیر از حمله به مکه اصولاً موضع مسلمانها در جنگهای اصلی که اتفاق افتاده است به وضوح تدافعی است. مورد تهاجم قرار گرفتند و دفاع کردند. یا باید بگویند تاریخ پیامبران دروغ است یا آدمهایی این حرفها را بزنند که متدین نیستند یا اگر مسیحی و یهودی هستند بگویند تورات دروغ است و پیغمبرها این کارها را نمیکردند. به وضوح به شهادت تورات و اعتقاد یهودیها و مسیحیها، خیلی خیلی بنیاسرئیل مهاجمتر از مسلمانها در زمان پیغمبر بودند.
مسئله این است اینکه در دین یهود حالت تهاجمی بنیاسرائیل بیشتر است لااقل در زمان حضرت موسی و بعد از حضرت موسی را در قرآن میبینید. ثبت شده است از بنیاسرائیل در زمان حضرت موسی خواسته شده است که بجنگند و آن شهر را اشغال کنند و آدمهایی که آنجا هستند را بیرون کنند. آنها نجنگیدند ۴۰ سال مجازات شدند که در بیابان بجنگند. بعد از مرگ حضرت موسی این اشغال صورت گرفت و آن آدمهایی که در آنجا بودند را تار و مار کردند. بنابراین تاریخ انبیاء خالی از جنگ در زمان یهود نبوده و تورات نشان میدهد جامعه دینی که تشکیل شد از اول همراه با جنگیدن بود. اینکه جنگها چقدر در زمان بنیاسرائیل بعد از اشغال ارض مقدس حالت تهاجمی داشت یا نداشت بحثهای تاریخی است که وارد آن نمیشویم. الگوی ما در زمان پیغمبر این است به نظر میآید بعد از فتح مکه و پاکسازی آن منطقه، پیغمبر کار به کس دیگری نداشت. پیغمبر دو سال در اوج قدرت زندگی کرد و جنگی انجام نداد فقط یک مورد وقتی خبر رسید که از طرف روم لشکری میآید یک لشکرکشی به سمت مرزها شد که بعد خبر آمد آنها برگشتند لشکر مسلمانها هم برگشتند.
اینگونه نبود پیغمبر کشورگشایی کند و به جاهای دیگر حمله کند. از احکامی که در قرآن است به نظر نمیآید این در بیاید مسلمانها مجاز باشند به سرزمینهای دیگر حمله کنند و جهاد ابتدایی کنند و جایی را بگیرند. اینکه آیا شرایطی وجود دارد که مسلمانها به جایی حمله کنند ممکن است در یک شرایطی این کار را انجام بدهند. فقهای شیعه همیشه این را قبول داشتند اگر یک حکومتی، مسلمانها را آزار و اذیت کند و حاضر نباشد از آزار و اذیت خودش دست بردارد حتی اگر به آنها اخطار داده شود این کار را نکنید و بگذارید اینها عبادت کنند، مسلمانها ممکن است حمله کنند. جهاد به این معنا که آزادی عبادت مسلمانها در سرزمین دیگری تضمین کنند این چیزها بود. ولی اینها بحث جزئیات است ما احکام مربوط به جهان گشایی نداریم. الکی حمله کنیم و این طرف و آن طرف را بگیریم. قرار است تبلیغ صورت بگیرد، دین و یک عقیده به صورت طبیعی باید راه خودش را باز کند و با جنگیدن نباید باشد.
حضار: نمیشود گفت الان شرایط عوض شده است؟ به صورت کلی این حس وجود دارد وقتی یک جایی یک چیز شرکآمیز وجود دارد و شما قدرتمند هستید میتوانید تلاش کنید تا آن شرک از بین برود. موضع قرآن در مقابل بقیه افکار این است ولی در مورد بت پرستی و شرک این موضع جدی وجود دارد. به نظر میرسد اگر یک ذره بخواهند در تئوری مسلمانها نفوذی کنند و بهانهای دست مسلمانها بدهند یک جوری تمایل وجود دارد نسبت به اینکه کلاً این شرک پاکسازی شود.
تبلیغ بشود یا خیر؟
حضار: بله کارهای فرهنگی هم انجام شود ولی کلاً با کار فرهنگی یا با زور و یا با هر روشی که میشود این حسادت از زمین برداشته شود. حس کلی آن وجود دارد. درست است حکم صریح نداریم ولی فحوای کلامی که چه در قرآن و چه در ادیان دیگری وجود دارد
[۰۱:۰۰]
به نظر شما حس کلی وجود دارد که اگر فلسفه یونانی به سمت فلسفه الحادی میرفت… فرض کنید ارسطو آدم ملحدی میشد و کتابهایی مینوشت، مسلمانها باید میرفتند فساد را ریشهکن میکردند؟ گاهی آدمهایی را در نظر میگیرید یک مشت آدمی هستند که در جنگل زندگی میکنند مشرکین اصولاً اینگونه بودند یک مشت آدم بیفرهنگ، نیمه دیوانهای که خرافاتی هستند و یک چیزهای عجیب و غریبی را از اجداد آنها به آنها رسیده است… گاهی تبدیل به فرهنگی میشود که پشتوانه فلسفی دارد. شما میخواهید این پشتوانه فلسفی را با حمله از بین ببرید؟ من فکر میکنم یک چیزی از شرک در ذهن شما است…
حضار: فرض کنید یک کشوری وجود دارد مثلاً در فرانسه تبلیغات مذهبی زیادی کردیم و حجاب را در آنجا جا انداختیم حالا ۳۰ درصد از مردم میخواهند باحجاب شوند. مثلاً اینها مشرک باشند و غیر از شرک هم در جامعه آنها حکومت نمیپذیرند. ۱۰ درصد مردم با تبلیغ به نفع ما هستند حالا باید به نفع آن ۱۰ درصدی که حکومت به آنها ظلم میکند میتوانیم جنگ کنیم.
این شد که آدمهایی هستند به کسانی که ایمان آوردند ظلم میکنند و ما میخواهیم جلوی ظلم آنها را بگیریم.
حضار: کسی که ایمان آورده است در اقلیت است.
حرفی که اول زدید پاکسازی زمین با جنگ از مشرکین است. هر جا دیدیم که یک عده غیر از اهل کتاب زندگی میکنند
حضار: اگر ما خیلی قدرتمند شویم اول در فرانسه بعد بقیه اروپا بعد در آفریقا و جاهای دیگر این کار را ادامه میدهیم. یک چیزی است که میتواند ادامه پیدا کند من ته این حرف را زدم میشد فرایندی با هم بحث کنیم بگوییم این را قبول داریم پس فرانسه را قبول داریم. این در فرانسه تمام شد کل اروپا را عوض کردیم
اگر مشرکینی باشند که کاری به کار مؤمنین نداشته باشند چه اتفاقی میافتد؟
حضار: کاری به آنها نداریم
پس شما بر علیه ظلم میجنگید نه بر علیه شرک.
حضار: نمیدانم
ظلم بحث جدایی دارد ممکن است مشرکینی به مشرکین دیگری ظلم کنند و آنها را جدا کنیم و تنبیه کنیم. کاری به شرک و اسلام نداشته باشیم.
حضار: از نظر من خیلی فرقی نمیکند چون کسی که حکومت را داشته باشد ممکن است این کاری که ما میکنیم ظلم را با نگاه خودتان تصحیح کنید
مثلاً بگویید مشرکین چون به خودشان ظلم میکنند باید آنها را بکشیم.
حضار: کافی است در جامعه یک نفر یا یک اقلیتی را پیدا کنید که این اقلیت حاضر باشند ؟؟
یک نفر پیدا کنیم این کاری است که به یک معنایی مسیحیها یک موقعی انجام دادند. دو میسیونر به منطقهای که میخواهند اشغال کنند بفرستند معلوم است آنها میزنند و اینها را میکشند بعد آنها را میگیرند میگویند شما دو تا آدم را کشتید. ما دعوت خودمان را کردیم شما قبول نکردید فرستادههای ما را کشتید حالا خون شما مباح است.
حضار: شما که این را قبول دارید میشود وضعیت یک اقلیت ؟؟
چه حجمی از قرآن بحث خداوند به وسیله پیغمبر و اهل کتاب و مشرکین است؟ دینی که هدف او کار فرهنگی نیست میخواهد پاکسازی کند، اینقدر بحث نمیکند، پاکسازی میکند. میگوید چرا اینقدر حرف بزنیم، چند سوره و آیه در قرآن داریم که به مشرکین میگوید توحید درست است. چرا اینها را گفتند برای اینکه برویم و به مشرکین این حرفها را بزنیم. قرار نیست آنها را پاکسازی کنیم شما چند آیه دارید که این توهم پیش میآید که میشود مشرکین را پاکسازی کرد؟ در سوره توبه یک جاهایی المشرکین به صورت کلی آمده است اتفاقاً سوره توبه را به همین قصد بخوانید حرف در مورد مشرکین حجاز به آن قسمت مکه است یا مشرکین کلی هستند. گاهی به وضوح که از اول شروع میشود میگوید «عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ» ولی در بین آیههایی است که انگار کلی میگوید ولی باز دو آیه پایینتر به وضوح میگوید کسانی که نقض عهد کردند. شما به مشرکین وسط باید بگویید کلاً مشرکین یعنی آدمهایی که اینجا هستند نه شرک به عنوان یک پدیده فرهنگی جهانی، چند تا از این آیهها است که بتوان اینگونه تفسیر کرد؟ چند آیه است که به نظر میآید باید با مشرکین اینگونه طرف شویم و با آنها حرف بزنیم و احتجاج کنیم؟ هزارتا.
حضار: من هم قبول داریم
ما قرار است اهل کتاب و مشرکین را با موعظه و حسن سلوک دعوت کنیم. صد آیه وجود دارد که پیامبران به مشرکین میگفتند که چرا این آیهها در قرآن است؟ کاربرد آنها که تمام نشده است این همه دلیل برای خداشناسی و برای اینکه شرک غلط است این کار را نکنید یا این کار را بکنید. این همه حرفها به ما یاد میدهد این حرفها را بزنیم بنابراین ما اصولاً آمدیم که این حرفها را بزنیم و قرار است یک عده آدمی باشیم که به جنگلهای آفریقا برویم یک عده را پیدا کنیم. اگر اولین میسیونری که فرستادیم کشتند یکی دیگر برای آنها بفرستیم یک مقدار سختی بکشیم بلکه اینها حرفها را گوش کردند. سعی کنیم اگر یک عده مسلمان شدند جامعه به سمت این برود که اسلامی شود اگر نه به نظر من اینگونه نیست اگر اقلیتی شدند، اهل کتابی که از درون جامعه اسلامی میمانند و دین خودشان را حفظ میکنند حداکثر این است مالیاتی میدهند. از یک سری احکام شرعی معاف هستند و در عوض مالیات دیگری میدهند. به نظر میآید در جامعه اسلامی حکم این است که این اقلیتها تحت کنترل جامعه باشند. یک سری محدودیتها برایشان وجود دارد.
نمیدانم این از کجا آمده است ولی یکی از احکام فقهی ما که خیلی مشهور است و شیعه و سنی روی آن توافق دارند واقعاً نمیدانم از سنت پیغمبر است یا از سنت شیخین یا جای دیگر است اینکه نباید کلیساها بلندتر از مساجد باشند. این حکم به نظر من حس خوبی میدهد که چه چیزی برای اهل کتاب در جامعه اسلامی ممنوع است.
حضار: انگار هدایت میکند
یک جور تحت کنترل بودن است، یک نکته خیلی مهم این است نباید اقلیت بودن در جامعه اسلامی جاذبه داشته باشد چون به نظر میآید اینها از جهاد معاف هستند، به نظر میآید از اقلیت نمیشد سربازگیری کرد. زکات و خمس هم نمیتوان از آنها گرفت. بین خودشان مسائل مالی را باید حل و فصل کنند. همه مسیحی و یهودی میشوند بگویید از جنگ معاف هستید، حجاب لازم نیست داشته باشید، لازم نیست پول هم بدهید به اصطلاح کویت است! یارو میگوید چرا من مسلمان شوم مغازهدار است هر روز از او مالیات میگیرید میبیند بغلی او یهودی است ولی از او مالیات نمیگیرند. به نظر من تغییر دین جاذبه دارد، قرار نیست اقلیت بودن جاذبه مالی داشته باشد، یک سری جاذبههای اجتماعی داشته باشد. نمیدانم ولی فکر میکنم جزیه از زکات سنگینتر است یا حداقل مساوی زکات باشد.
حضار: من میگویم نهایتاً یک حالت خشونت به وجود میآید
چرا؟
حضار: موقعی که قدرت نداشتیم مدیا را دست خودمان میگیریم ؟؟
الان قرن ۲۰ شد
حضار: وقتی شما قدرت جدی داشته باشید تمام رسانهها را دست خودتان میگیرید تبلیغات جدی میکنید مردم ضد حکومت خودشان شورش میکنند و حکومت را سرکوب میکنند موقعی که این سرکوب انجام شد میگویید ظلم شده است ؟؟
اگر واقعاً اینگونه اتفاق بیفتد یعنی ما تبلیغات فرهنگی میکنیم و احساس طرف مقابل این است که روز به روز تعداد مسلمانها زیاد میشود و بر علیه مسلمانها اجحاف میکند. ممکن است منجر به جنگ شود. حرف من این است نمیتوانید این احکام را داشته باشید و احتمال جنگ ندهید.
حضار: جنگ خلفا را نمیدانم و در جنگ ایران میتوانیم چنین چیزهایی بگوییم چند مرد ایرانی بودند ؟؟ بدشان آمده بود و گفته بودند میخواهیم مسلمان شویم ؟؟
میسیونرها هم اینگونه بودند اکثر جنگهایی که مسیحیها کردند رعایت کردند مانند قاعده بازی بود. دو مسیونر بفرستیم بعد حمله کنیم. میخواهم بگویم این بازی بود زمان حمله به ایران هم بازی بود. سر مرز دو نفر را زدند کشتند پس تمام شد برویم، تا آخر ساسانی هم بدون اینکه مبلغی به آنجا رفته باشد، بروید و بکشید و برده بگیرید. بعد به اعراب بگوییم برده عرب نگیرید چون من برای شما برده ایرانی آوردم. حرف این است اینها بازی بود یا اجرای احکام اسلامی بود؟ من میگویم بازی بود. همانطوری که مسیحیها بازی کردند و آفریقا را اینگونه گرفتند. هی یک میسیونر فرستادند گفتند او را کشتند با صلیب گرفتند و جلو رفتند. جنگی که در آمریکای لاتین با آن همه فاجعه و کشتارهای دسته جمعی شده است برای چه بود؟ برای طلا بود ولی همیشه جلوی ارتش آنها صلیب بود. به نظر من حمله اعراب به ایران هم اینگونه است. تاریخ آن را میخوانید چون قدرت داشتند حمله کردند و جنگ آور هم بودند. قومی که به شدت اهل جنگ است زیاد دلیل نمیخواهد که حمله کند این فتوای شافعی حس آن دوران است. خسته شدیم سالی یک بار باید بجنگیم. هی با زنها و بچهها در چادرها بنشینیم و شیر بزها را بدوشیم خسته شدیم بهانهای پیدا کنیم و با یک عده بجنگیم.
به نظر من نکته این است چقدر کارهایی که شده است بازی است. حرفهایی که ایشان میزند ممکن است در واقعیت هم پیش بیاید کار فرهنگی میکنیم و با کمال مسالمت قرآن را چاپ میکنیم مردم میخوانند و مسلمان میشوند. به نظر من قلمرو اسلام میتوانست بزرگتر از این باشد اگر نمیجنگید. اگر درست و فرهنگیتر عمل میکرد الان شاید بیشتر کره زمین مسلمان شده بودند. جنگیدن اینگونه است، سرعت کار زیاد است ولی یک جایی متوقف میشود.
حضار: کیفیت آن پایین میآید.
کیفیت ندارد. واقعی این است که قرآن چاپ کنید و مسلمانها به جای اینکه شمشیر بردارند یک گوتنبرگ اسلامی بردارند و دستگاه چاپ درست میکردند و قرآن را به تعداد خیلی خیلی زیاد چاپ میکردند و به کشورهای دیگر میفرستادند و تأثیر میگذاشتند شاید واقعاً به دلیل واقعی جنگ میشد. حکومتهای آن طرف میدیدند اینها پیش میآیند شروع میکردند به کشتار کسانی که مسلمان شدند
حضار: نکشند ولی جلوی تبلیغ را بگیرند.
من فکر میکنم مسلمانها باید سعی کنند ابلاغ فرهنگی کنند حتی اگر همه راهها بسته شود. گاهی اینگونه است شما از جنگ بدتان میآید یک ضربه شست نشان میدهید و مراکز فیلتر کردن سایتها را میگیرید و فیلترها را میشکنید و باز میکنید ببینید آنها چه کاری میکنند شاید ادب شدند.
[۰۱:۱۵]
گاهی هم به محض اینکه یک سایت را فیلتر کردند میگویید تمام وسایل خودتان را بیاورید کتابها را کنار بگذارید شمشیرها را در بیاورید. اتفاقی که در تاریخ افتاده است اینگونه است. بهانه میخواهند تا بجنگیم، شایعه شده است یک مسلمان را در مرزهای ایران گرفتند و او را کشتند، تمام شد. پیغمبر یک روزی گفته بود اگر اینگونه شد میتوانید بجنگید. بعد این سنت شود مسلمانها سالی یک بار میتوانند بجنگند، فتوا این است که بدون این بهانه جهاد کردن سالی یک بار واجب است ورای این بازیهای میسیونر فرستادن است.
معمولاً یک بحث فرعی مطرح میکنم ابراز نارضایتی میکنم طول کشید به غیر از اینکه هر طوری شده است در آخر آیههای سوره بقره را برای شما بخوانم ولی فکر میکنم این مسائل مهمی است. ما در دورانی زندگی میکنیم که باید تکلیف خودمان را با این نوع احکامی که در اهل سنت وجود دارد و بعضی از شیعیان هم تأیید کردند و تاریخی که اسلام به وجود آورده است باید تکلیف خودمان را روشن کنیم. به نظر میرسد بعضی از مسلمانها به شدت میخواهند به همین چیزها عمل کنند یعنی حس میکنند باید با شمشیر جلوی کفار بایستند.
حضار: ؟؟ الان شرایط فرق میکند ؟؟
چون معصوم وجود ندارد، یک حالت افراطی ضد جنگ در شیعیان وجود داشت و شاید هنوز هم گرایش آن وجود دارد این است که حق نداریم در زمان غیرمعصوم بجنگیم.، حداکثر این است که از خودمان حق دفاع داریم.
حضار: منظور من این نبود میخواستم بگویم همه باید به این مسئله توجه داشته باشند. شاید قضاوت ما درست نباشد.
نکته بودن یا نبودن معصوم این است ما قاطعانه نمیتوانیم بگوییم ولی معنی آن این نیست معاف از همه چیز هستیم.
حضار: هر جامعهای ؟؟ هیچ شکی در این نیست و کسی نمیتواند انکار کند در مورد وجود پایگاه در مکه گفتید به نظر من بحث جالبی است. هر دینی یک پایگاهی میخواهد این تیکه برای این دین است
نه موضع ادیان ابراهیمی این است بقیه ادیان این موضع را ندارند. ادیان شرقی محلی ندارند مثلاً لهاسا یک شهر مقدسی است اینگونه نیست حالت پروتکتیو به معنای این شکلی نسبت به آن وجود داشته باشد یهودیها نسبت به اورشلیم و مسلمانها نسبت به مکه وظایف دینی دارند و مسلمانها باید از این محدوده حفاظت کنند.
حضار: یهودیها باید از ؟؟ دفاع کنند اینکه اورشلیم را یهودی کنند نباید خیلی اعتراض کنند ؟؟
من همیشه ابراز تردید کردم که آیا اینگونه است یا خیر؟ تردید از این جهت است وقتی در قرآن میخوانیم مجازات کاری که آنها کردند و تخریب شد آیا از نظر خداوند ماجرای اورشلیم تمام شده است؟ بنابراین یهودیها بیخودی حساسیت نسبت به آن نشان میدهند؟ تردیدها اینگونه است ولی احتمال خوبی وجود دارد خودمان به عنوان افراد دینی و مسلمان اینگونه نگاه کنیم اورشلیم چون برای آنها مانند کعبه است حق دفاع از آن دارند.
حضار: ؟؟
من میگویم قرآن نسبت به این مسئله چه میگوید. تخریب معبد برای بار دوم نتیجه اقدام آنها به قتل مسیح و نپذیرفتن مسیح بود. یک بار معبد تخریب شد و خداوند میگوید ما شما را برگرداندیم الان یهودیهایی که مخالف برگشت به اورشلیم هستند برای اینکه میگویند اتفاقی نیفتاده است و خداوند ما را برنگردانده است با یک سری بازی سیاسی برگشتیم. آنها میگویند چون در زمان جنگ جهانی دوم زجر کشیدیم و هولوکاست شد خدا گناههای ما را بخشیده است و برمیگردیم. الان خداوند آنها را به آنجا برگردانده است یک عده خیلی خیلی متدین مخالف بازگشت به اورشلیم هستند چون میگویند این مصنوعی است و سیاست بازی است برمیگردیم. باید مسیح بیاید ظهور کند و ما را به معبد برگرداند و بازسازی کنیم. ولی یک موضع هم همین است که آنجا کعبه آنها است باید از آن دفاع کنند و حرمت آنجا را داشته باشند.
تردید دارم که کدامیک از این مواضع از نظر مسلمانها درست است. همین بحث را که اولین بار در کلاس گفتم شاید در سوره اسراء یا بعد از حرفهایی که زده بودم یکی از دانشجوها پرسید که چگونه گناهان یک قوم پاک میشود. یک قوم گناهانی کردند، معبد تخریب شد چگونه این اتفاق میافتد که خداوند از گناهان قوم یهود بگذرد یا نگذرد. بعد از جلسه یاد یک آیه در تورات افتادم که خداوند به بنیاسرائیل میگوید اگر گناهی کنید من تا ۷ نسل فرزندان شما را به خاطر آن گناه مجازات میکنم. اثر این گناه تا ۷ نسل در نسل شما باقی میماند، ممکن است مریض شوند یا بلایی سر آنها بیاید به خاطر گناهی که یک نفر در اجداد آنها انجام داده است. ولی اگر کار خوبی انجام بدهید تا قیامت نسل شما را از آن برخوردار میکنم. این آیه میگوید کارهای بدی که آدمها میکنند خداوند تا ۷ نسل اثر آن را باقی میگذارد. یک عده خواستند مسیح را بکشند، اینگونه نیست تا قیامت گناهی که آنها کردند گردن بنیاسرائیل بماند. بعد از یک مدت ممکن است پاک شده حساب شود و لازم نیست از گناه اجداد خودشان توبه کنند. مجازاتی که مقرر شده است ممکن است بعد از مدتی از بین برود. شاید تبعید بابلی رفتند آنجا توبه کار هم نمیشدند مجازات و آثار ۷ نسل از اجداد خودشان را کشیدند حالا ممکن است به صلاحیتهایی برسند و برگردند.
کلاً این ماجرا در ذهن من جای تردید است و چندین بار تا الان گفتم موضعی که شما میگویید درست است یا خیر. آیا مسلمانها برای یهودیها نسبت به حرمت اورشلیم حق قائل باشند یا خیر. خلفا کار خوبی کردند رفتند وسط حرم آنها رفتند مسجد درست کردند؟ این مسئله مستقل نیست، اگر یک نفر کعبه را خراب کند و جای آن ساختمان تجاری بسازد وظیفه ما این است ساختمان تجاری را منفجر کنیم. نظر خداوند در این مورد را اگر کسی میداند به من بگوید من نمیدانم موضع مذهبی درست نسبت به این مسائل دقیقاً چیست. آیا اورشلیم همچنان قداست دارد و باید مسلمانها همکاری کنند. کوروش به عنوان ابد صالح خدا ملهم از خداوند آنطوری که در تورات آمده است با یک درصدی از احتمال تحریف است. یهودی را از اسارت بابل نجات داده است و کمکشان کرده است تا معبد را بازسازی کنند. آیا مسلمانها زمانی که به اورشلیم رفتند باید این کار را میکردند، اسلامی آن این بود که معبد را برای یهودیها بازسازی کنند و بگویند بیایید عبادتهای خود را به درستی انجام بدهید. عبادت را تشویق کنند، حالا که مسلمان نشدند حج خودشان را انجام بدهند. یا اورشلیم قداستی ندارد و نسخ شده است و قداست آن پایان گرفته است.
حضار: ؟؟
بله من نمیدانم موضع شما چیست برای من ابهام وجود دارد.
حضار: اگر چیزی که شما میگویید درست باشد این مجوز را نداریم خراب کنیم و مسجد بسازیم.
میخواهند نسخ شدن آن را تثبیت کنند.
حضار: الان یک ساختمان کنار کعبه ساختند در خود کعبه نیست ولی نزدیک آن یک برج بلند ساختند.
بد نیست به این اشاره کنم برادرهای وهابی خیلی موحد ما که همه چیز را شرک میدانند واقعاً فاجعه است یک سری ساختمان تجاری بلند دور تا دور مسجدالحرام داریم که به مسجدالحرام اشراف دارند.
حضار: بچههایی که رفته بودند میگفتند موقعی که شما کعبه را طواف میکنید دیده میشود.
بله فاجعه است، چون تجاری است انگار حساسیتی روی آن ندارند اگر یک نفر مهر بگذارد آسمان به زمین میآید ولی ساختمانهای به آن بزرگی آنجا است. تجاری است، هتل درست کردند الان هتل مشرف به کعبه است، طرف میتواند روی پنجره اتاق بایستد تماشا کند، فیلمبرداری کند. به نظر من همیشه حساسیت وجود داشت مسلمانها نسبت به چنین چیزی حساسیت داشتند. اجازه نمیدادند کلیساها بلندتر از مساجد شود و این ساختمانهای تجاری کلیساهای سرمایهداری هستند مکانهای مقدس سرمایهداری هستند. اینها ظاهراً مجاز هستند بلندتر از مناره مسجدالحرام باشند، به نظر من خیلی فاجعه است. اینکه مسلمانها هم ساکت نشستند و خیلی به دولت عربستان فشار نمیآورند این هم خیلی جالب است. آنها به همه چیز فشار میآورند هر چیزی را که احساس کنند اشکال دارد با زور هر طوری که شده سعی میکنند حرف خودشان را پیش ببرند. شاید بوده در ایران شنیدم که اعتراض میکنند ولی شخصاً فکر میکنم خیلی جای اعتراض دارد.
آنجا که برای عربستان و حکومت عربستان نیست، یک منطقه آزاد و بیت العتیق است اینکه هر کاری دلشان بخواهد بکنند… به هر حال کردند. ما نمیخواهیم فعلاً جنگ راه بیندازیم فعلاً ارشاد میکنیم تا ببینیم بعد چه میشود.
حضار: اگر ادامه پیدا کند ؟؟
مسئله ساختمان در حدی نیست که بخواهید برای آن بجنگید، اینگونه نیست که یارو یک انگشت به شما زد شما در دهان او بزنید. ساختمانهایی ساختند لااقل آنقدر تبلیغ شود و فشار بیاورند یک روزی که قرار است مسجدالحرام را بزرگ کنند اینها را خراب کنند که دیگر نسازند.
حضار: دور حرم امام رضا هم خیلی هتل ساختند
ایده خیلی فوقالعادهای است. یک بار ما استادی داشتیم سمینار ۱ واحدی گذاشته بود خیلی تکلیف میداد همه خسته شده بودند. یکی از بچهها پیشنهاد داد گفت همه اینها را تحویل بدهیم و در امتحان شرکت کنیم ولی ورقهها را تحویل ندهیم. بعد از حذف اضافه آن را حذف کنیم مانند مقابله به مثل است. یک چنین ایدهای است، بلای بزرگی است که سر خودمان بیاوریم. منظورشان این بود که استاد فکر نکند ما خیلی تنبل هستیم و نمیتوانستیم انجام بدهیم.
حضار: ؟؟ الان لازم نیست نسبت به اثبات کعبه عکسالعمل نشان بدهند فکر کنند از طرف مسلمانها گناهی انجام شده است که کعبه مجازات آنها است
نمیدانم کلاً این نوع نگاه نگاه درستی نیست، اینکه من به وظایف خودم عمل نکنم
حضار: ؟؟
آن نوع مجازاتها وقتی خداوند میخواهد معبد یهودیها را تخریب کند به دلیل گناه آنها تخریب میشود کاری نمیتوانند بکنند. اگر میتوانستند جلوی بابلیها بایستند و مقاومت کنند که وظیفه دینی آنها این بود بایستند.
حضار: برای ما هم همین اتفاق بیفتد.
خدا اگر بخواهد یک کسی را بیاورد که کعبه شما را تخریب کند چون گناه کردید نمیتوانید جلوی آن را بگیرید. من فکر کنم ۴ نفر با پوتک بخواهند کعبه را تخریب کنند و ما هم بگوییم چون خیلی گناه کردیم جلوی آن را نگیریم.
[۰۱:۳۰] ما باید به وظیفه خودمان عمل کنیم، یهودیها نتوانستند جلوی بابلی بایستند. خداوند هم همین را میگوید آدمهایی را آوردیم که خیلی قدرتمند بودند و این کار را با شما کردند. اگر یهودیها که به اورشلیم حمله شده بود میتوانستند مقاومت کنند قطعاً باید میکردند. در مورد کعبه هم همینطور است اگر خداوند بخواهد برای گناهان ما را مجازات کند فکر نکنید میتوانید مقاومت کنید یا پیش خودتان بگویید ما که این همه گناه کردیم پس کعبه را تخریب کنند. این خودش گناه بزرگتر از گناه قبلی است.
حضار: ؟؟ واجب است در هر شرایطی این اتفاق بیفتد مکه پس گرفته شود.
مسلمانها اگر میتوانند مکه را پاکسازی کنند، اگر کسی در آنجا بت پرستی کرد و کعبه را تخریب کرد و از این کارها کرد جزو وظایف مسلمانها است از آنجا حمایت کنند، از ما خواسته شده است. گاهی شما میگویید نمیتوانیم یعنی یک نیروی قاهر قدرتمندی آمده است و ما امکان مقابله نداریم این بحث جدایی است.
حضار: در مورد ؟؟
قطعاً اینگونه است، کلاً ماجرا این است پیامبر دعوت خودش را شروع کرده است و فکر میکنم در اولین لحظهای که میشد آنجا را پاکسازی کنند، پاکسازی کردند. نه معاهدهای را شکست دادند و نه کاری کردند. یک چیز عجیبی وجود دارد که خودم توجیهی برای آن پیدا نمیکنم. چرا اهل مدینه به پیامبر مراجعه کردند که پیش ما بیا؟ کلاً اتفاق تاریخی عجیبی است، در اوج فشار در مکه پیامبر ۱۳ سال مانده است یک دفعه انگار معجزه شده است. میگویند اوس و خزرج با هم اختلاف داشتند پیغمبر را برای رفع اختلاف آوردند. یک حرکت سیاسی کردند که این گروه را ببریم و ما هم برای خودمان استقلال پیدا کنیم. اصولاً میگویند انگار در مدینه دنبال شخصیت برای خودشان بودند، شخصیت دینی. نمیتوانستند با شخصیت فرهنگی در عربستان مقابله کنند و شاید حس آنها این بود اگر پیامبر را بیاورند مدینه، مرکزیت برای دین جدید میشود و اینها همیشه یک چیزی به عنوان درجه دو در مکه بودند، درجه یک میشوند.
این یک تئوری است که چرا این کار انجام شده است. به نظر من مشکل اینجا است اگر اینگونه بود انصار باید در مقابل تعیین قبله به عنوان مکه (تغییر قبله)، به شدت احساس بدی به آنها دست میداد و مقابله میکردند. چون از آن لحظه معلوم شد پایتخت آنجا است و همه هوش و حواس مسلمانها این است که آنجا را بگیرند و اصلاً از نظر تاریخی به نظر نمیآید چنین عکسالعملی باشد.
حضار: بهتر است. از نظر سیاسی هم بهتر است ما تنها قدرت هستیم. یک چیزهایی است که میگویند پیامبر در همان موقع گفته است باید اینجا را بگیریم
دعوا سر این است که پایتخت مدینه یا مکه باشد، اینکه اینها آنجا را بگیرند و پایتخت کنند، اینها به نوایی نرسیدند. مدینه باز شهر دوم عربستان است. دعوای دو شهر با هم است نه دعوای آدمهایی که در مدینه بودند قدرتمند شدند، کنترل کردند. ولی واقعیت این است مهاجرین بیشتر بودند و دست بالا داشتند، مکیها و بنیهاشم باز هم در تاریخ اسلام و بعد خاندان ابوسفیان که باز مکی بودند قدرت را در دست گرفتند. کلاً هیچ وقت نوبت به اهل مدینه نرسید. حداقل در زمان تعیین قبله به نظر میآید قداست با مکه است و مرکزیت فرهنگی در مکه است و من نشنیدم روایتی باشد که یک عده از انصار رنجیده باشند و بگویند ما از تو حمایت نمیکنیم. این مجهولات وجود دارد ماجرای عجیب دعوت پیامبر به مدینه چه انگیزهای دارد. یکی ممکن است بگوید معجزهآسا است. یک دفعه یک نور الهی در دلشان افتاد. فرض کنید اینگونه شده است ولی باز معمولاً در توده مردم انگیزههای محسوستر و ملموستر هم وجود دارد.
حضار: بین آنها دعوا شده بود و میخواستند حَکَم بیاورند.
بین آنها دعوا شده بود بعد پیغمبر را آوردند بعد تمام جزیرهالعرب دعوا شد. معلوم بود آخر و عاقبت ندارد بعد با یهودیها دعوا کردند. اگر دلیلشان این بود که خیلی باختند. تازه دعواها شروع شد. اینکه نهایتاً مدینه همراه پیامبر پیروز شد که ذرهای قابل پیشبینی نبود. تا دو سال مانده بود به آخر به نظر میآمد باختند. اگر حساب و کتاب کردند و چنین حرکت اشتباهی کردند خیلی مشکل حساب و کتاب کردن داشتند و نمیفهمیدند چه کاری کردند. خیلی فکر نکنم قابل توجیه باشد آدم کسی را که منشأ اختلافات است بیاورد که بین آنها حَکَم شود. یک آدم بی دردسرتر میآورند، یک نفر را در بیابان پیدا میکردند تا به عنوان حَکَم باشد.
حضار: یک آدمی بود که خیلی هم بی دردسر بود و به پیامبر حسودی میکرد
عبدالله ابن عبیر شهرت دارد که سودای ریاست کل مدینه را در سر داشت و آمدن پیامبر آن را خراب کرد. او یک سر دعوا در مدینه بود. اینگونه نبود که حَکَم بتواند باشد مثل ابوسفیان مدینه به یک معنایی بود که قدرت داشت.
حضار: توجیه شما چیست؟
من میگویم جزء مجهولات است یک چیزی است که نمیفهمم انگیزههای غیرمعنوی دارد. یک نفر ممکن است بگوید مانند الهام الهی بود یک دفعه به دل آنها افتاد که پیغمبر را بیاورند. اگر این کار نمیشد نه جامعه دینی تشکیل میشد، اینکه هجرت مبدأ تاریخ است، اسلام به عنوان یک دین جدید در مدینه پایهگذاری شد در مکه نبود. در مکه وضع پیغمبر و پیروان او مانند چیزی است که در قرآن میخوانید. یک پیغمبر با چند پیرو خیلی صادق در یک جمع مشرکین بود. اینکه اسلام هم مانند یهودیت توانست جامعهای تشکیل بدهد، قبله برای خودش داشته باشد، شریعت حکمفرما شود و شریعت را اجرا کنند اینها همه نتیجه هجرت است. جامعه اسلامی و اسلام که ما میفهمیم یک دین مستقل جدید است. در اثر هجرت به وجود آمده است. میشود توجیهات معنوی کرد ولی معمولاً اینجور چیزها که به دل آدمها میافتد به دل ۲-۳ نفر میافتد. اینکه توده مردم چگونه قانع شدند و پذیرفتند شاید علت آن، این است که توده مردم آنقدر رام در مقابل رؤسای خودشان بودند که اگر ۴ نفر تصمیم میگرفتند همه قبول میکردند.
به نظر من احتیاج به جامعهشناسی دارد از نظر تاریخی ببینید در مدینه چه خبر بود که این اتفاق افتاده است. بعضیها میگویند به شدت در مقابل یهودیهای خود مدینه که آدمهای باسواد بودند احساس ضعف وجود داشت. انگار به عنوان موجودات فرهنگی اینها را دعوت کردند. کنجکاوی وجود دارد که چه جاذبهای وجود داشت که یک دفعه رفتند و چنین کار عجیبی کردند و از روز اول پذیرفتند اگر جنگ شود از تو حمایت میکنیم. شما ممکن است این را برگردانید به خلق و خوی عرب جاهلی که مروت برای آنها بود، من بعید میدانم اصل ماجرا این باشد که کافی باشد به عرب بگویید اینها در اقلیت هستند و به آنها ظلم میشود که از جان و مال خودشان بگذرند. داستان معروفی را یک بار نقل کردم هی میگوییم عرب جاهلی خیلی مزخرفات میگفتند و اعتقادات ابلهانه داشتند ولی یک چیزهای جالبی داشتند مانند حالت دست و دلبازی. جالب است فرهنگ ویژهای داشتند که در آن شاخصهای انسانی خیلی اقرار شدهای وجود داشت. یکی همین است داستان معروفی است یک روزی در اوج اینکه پیغمبر تحت فشار بود و سنگباران میکردند، یک دفعه یک عربی با پسرهای خود وارد مسجدالحرام شد و شمشیر کشید و گفت هر کسی از این به بعد به پیامبر توهین کند سرکار او با من و خانواده من است و رسماً حامی پیغمبر شد. بدون اینکه ذرهای به پیغمبر اعتقاد داشته باشد فقط میدید که این کیست که اینقدر مظلوم است و به او ظلم میکنید. یک ویژگیهای اینگونه در عرب بود که این چیزها را تحمل نمیکردند.
حضار: ؟؟ جدای از اینکه چیزی که الان اتفاق میافتد پشت آن چه انگیزهای است.
همه حرفها را میزنیم ولی در دنیا، ماجرایی به اسم اسرائیل وجود دارد. من دوست دارم اگر نتیجهای از حرفهای من گرفته میشود این است که مسئله اسرائیل را از مسائل دینی جدا کنیم. به طوریکه هدف خیلیها این است، آنجا اشغالی صورت گرفته است و قوانین بینالمللی نقض شده است، اینها یک بحث است. یک عدهای از جمله تبلیغاتی که در کشور ما انجام میشود به شدت به مسئله فلسطین و اسرائیل رنگ دینی میدهند. اکثریت طرفدارهای فلسطین در دنیا به شدت مخالف این هستند که رنگ دینی پیدا کند و فکر میکنند به نفع یهودیها است. اینکه اسرائیل کشوری است که با حالت غیرقانونی آنجا تشکیل شده است… یک بار ممکن است بگویید یهودیها حق دارند معبد را داشته باشند یا خیر. یک بار اینکه اتفاقهایی که آنجا افتاده است مسئله معبد نیست، یک ماجرای سیاسی وحشتناکی است با کارهای عجیب و غریبی که میکنند مانند محاصره غزه و به کمکهای انسان دوستانه حمله میکنند و میکشند… کجای دنیا این همه نقض حقوق بشر و نقض قوانین بینالمللی اتفاق افتاده است؟
میدانید اکثر وتوها را آمریکا انجام داده است برای هر قطعنامهای که بر علیه اسرائیل انجام میشود. آدمهایی که در شورای امنیت بر علیه اسرائیل بارها و بارها قطعنامه صادر کردند دلایل دینی ندارند. اسرائیلیها تمام قوانین بینالمللی را میشکنند. اینکه کلاً این ماجرای فعلی را رنگ دینی دادند اشتباه است. به نظر من به شدت یک مسئله سیاسی است و راهحلهای سیاسی خودش را دارد. آیا یهودیها مالک یا حقوقی نسبت به آن حرم دارند یا ندارند یک بحث جدا است. یهودیها میتوانستند به آنجا بیایند و عبادتهای خودشان را بکنند ولی کشور اسرائیل را تشکیل ندهند. تشکیل کشور اسرائیل یک حرکت سیاسی است که توسط غرب انجام شده است.
حضار: نمیگذاشتند معبد بسازند میخواستند در مسجد مسلمانها نماز بخوانند؟
یعنی از نظر شما مذاکره کردند نگذاشتند؟ اقدامی کردند یا خیر؟ دقیقاً مانند همان بازی است با این مفهوم بازی کردند که ما معبد خودمان را میخواهیم یا واقعاً این را میخواستند. ممکن بود کار به اینجا ختم شود معبد را بازسازی کنند بگویند میخواهیم اینجا عبادت کنیم. بعد مسلمانها یهودیها را بکشند و جنگ شود. این سناریویی بود ولی اصلاً اینگونه نبود ماجرا چیز دیگری است. ماجرا از روز اول چیز دیگری بود. با یکی از دوستان خود بحث میکردم نکته خیلی خیلی مهمی گفت، صهونیست که شروع میشود مذهبی نیست، ملهد هستند. رهبرهای صهیونیست به عنوان جنبش سیاسی متدین نیستند. حتی گرایشهای مارکسیستی دارند. کل ماجرا اینگونه نیست شما فکر کنید یک روحانی مقدس است و یهودی در اول گفته است به معبد برویم و عبادت کنیم، یک ماجرای سیاسی است که در انگلستان مذاکره کردند. اقلیت یهودی مزاحم اروپا را جمع کردند و فرستادند به جایی که برای آنها جاذبه داشته باشد تا بروند. نمیشد یهودیها را به این راحتی از اروپا اخراج کرد. قرنها بود که مسیحیها این آرزو را داشتند همه را بکشند و اخراج کنند. یک جور مسالمتآمیزی چون آنجا جاذبه دینی برای آنها داشت هدف خوبی بود که این شعار را بدهند. نمیخواهیم شما را اخراج کنیم شما هستید میخواهید به صهیون برگردید، عبادت کنید و این شور به وجود آمد.
[۰۱:۴۵]
رهبرهای اولیه صهیونیست نه روحانی هستند و نه حرف مذهبی میزنند کاملاً آدمهای سیاسی هستند ولی از احساسات مذهبی یهودیها استفاده کردند. هیچ چیزی برای جامعه اروپا و غرب بهتر از این نبود که یهودیهای پولدار در یک جای خطرناک، یک حکومتی تشکیل بدهند که مدام نیاز به حمایت سیاسی و نظامی داشته باشند هی پول بدهند و قطعنامهها وتو شود. از این طرف هم مسلمانها هم تمام فکر آنها این شود که اینجا را یهودیها گرفتند. به اسرائیل سلاح بفروشند. عربها ببینند عقب افتادند به اینها سلاح بفروشند، همه از یکی میخرند! اینکه کلاً یک منطقه را عقب افتاده نگه دارید و مسلط باشید و یک دعوای خوب بتوانید راه بیندازید این بهترین راه است. مسیحیها هم با یهودیها درگیر بودند. مسیحی که میگوییم منظور من اروپاییها است نه مسیحی واقعی، هم با یهودیها و هم با مسلمانها درگیر بودند. مسلمانها را به جان یهودیها انداختند و خودشان زندگی میکنند. کل ماجرای اسرائیل چنین ماجرای سیاسی است و در آن شعارهای دینی داده میشود ولی این نکته سر جای خودش است آیا اروشلیم حرمتی دارد و مسلمانها باید این حرمت را رعایت کنند یا خیر؟ مسلمانها نکردند و من تردید دارم این کاری که انجام دادند الهی باشد. در زمان خلفا هم انجام شده است از اشغال گرفته تا ساخت مسجد در داخل حرم، چندین بار تکرار کردم. نمیدانم واقعاً میشود به ماجرا رنگ مذهبی داد ولی مسئله سیاسی سر جای خودش است. سؤال شما جواب داده شد؟
حضار: سران اسرائیل را که میفرمایید جزء غربیها هستند؟
منظور شما این است که سر سران اولیه یهود هم کلاه گذاشتند؟
حضار: غربیهایی که الان شما میگویید آدمهای جدایی هستند
زیادی بحث را حالت تئوری توطئهای نکنید که یک عده در اتاق در بسته نشستند و گفتند چنین کاری بکنید و یک عده را گول زدند. احساس من این است همیشه سیاستمدارهای قدرتمند از موقعیتهایی که پیش میآید استفاده میکنند. لزوماً اینگونه نیست یکی استارت این جریان را به این قصد زده باشد. یک جریانهایی وجود داشت همیشه در بین یهودیها همیشه بازگشت به صهیون بود. حس صهیونیسم به این معنا به میل برگشتن و آباد کردن معبد وجود داشت. در جریانهای سیاسی که یهودیها داشتند ملهد یا مؤمن این حرفها بود. اینکه معاملاتی انجام شد، فکر میکنم رهبرهای اولیه اسرائیل دوست داشتند کشور مستقل داشته باشند گول کسی را نخوردند. الان هم از کارهایی که کردند خیلی راضی هستند بالاخره اسرائیل به وجود آمد و مرکزیت پیدا کردند. اینگونه نیست سر یهودیها را کلاه گذاشتند، به چیزی که میخواستند رسیدند. مسلمانها هم این وسط این لطمه را دیدند ۹۰٪ انرژیهای آنها صرف یک چیز ساختگی میشود.
نه اینکه حالت تهاجمی خودشان را نسبت به اروپا از دست دادند بهتر است که از دست دادند ولی فکر میکنم کلاً در پیشرفت مسلمانها، اعراب خیلی تأثیر گذاشتند. همیشه منطقه ناامن است. جایی که ناامن است سرمایهگذاری نمیشود، کلاً مقدار زیادی از بودجهها نظامی است، این در پیشرفت کشورها تأثیر میگذارد. واقعاً یکی از عاملهای پیشرفت فوقالعاده صنعتی و اقتصادی ژاپن و آلمان بعد از جنگ این بود که طبق معاهدات نظامی قرار شد ارتش نداشته باشند و نیروهای متفقین، دفاع از این کشورها را رسماً بر عهده گرفتند. یعنی بودجه نظامی ندارند یعنی ژاپن بودجه نظامی ندارد (آمریکا فلان قدر در سال بودجه نظامی دارد) همه آن به داخل اقتصاد شد. الان همیشه دعوا است آمریکاییها به ژاپنیها فشار میآورند که دفاع از خودتان را بر عهده بگیرید، ژاپنیها مخالف هستند. ژاپنیها حاضر نیستند معاهدهای که بستند را نقض کنند، میگویند سرباز آمریکایی در ژاپن است و از ژاپن در مقابل هر جور تجاوز حمایت میکند. هزینه آن بر عهده آمریکا است و ژاپنیها اقتصاد دنیا را در دست خودشان میگیرند.
این نکته مهمی است که همه کشورهای منطقه در ۶۰-۷۰ سال اخیر به شدت بودجه نظامی بالایی داشتند. به دلیل اینکه هر لحظه فکر میکنند ممکن است جنگ شود. ما چرا نیروگاه هستهای میسازیم؟ برای اینکه اسرائیل بمب اتم دارد! فضای اینکه طرف شما کسی است که سلاح هستهای دارد وحشتناک است، الان پاکستان تنها کشور اسلامی است که رسماً سلاح اتمی دارد و اعراب هم به آن دلگرم هستند که ممکن است یک روزی اگر آنها کاری کردند دفاع کند. این وحشتناک است که مخربترین سلاحها را اسرائیلیها دارند و طرف مقابل آنها ندارد و ممنوع است. این ماجرا که روی کشورهای اسلامی تأثیر منفی گذاشته است. به نظر من در این سالها واضح است، مسلمانها مشکلات داخلی خودشان را داشتند.
آیههای مربوط به حج را مرور نکردیم ولی بحثهای مربوط به جهاد بحثهای مهمی است به دلیل اینکه الان خیلی در ذهن همه است. میخواستم سعی کنم این موضوع را مطرح کنم واقعاً یک بار فکر کردم اگر الان یک آدم خیلی خیلی صلح طلب به معنایی که الان در دنیا است در جزیره العرب ظهور میکرد و میخواست جنگ نشود میخواست حرفهای خودش را بزند و جنگ نشود چه کاری میتوانست بکند؟ من هرچه فکر کردم آخر به این نتیجه رسیدم همین اتفاقهایی که برای پیغمبر افتاد همان است. تا جای ممکن آزار و اذیتی به کسی نرسانیم حرفهای تحریک کننده نزنیم، سعی کنیم از آنجایی که خیلی هم برای شما مقدس است اگر شما را اذیت میکنند به جای دیگری بروید و هجرت کنید، باز آنجا شما را اذیت میکنند، لشکرکشی میکنند. یک جوری فضای جزیره العرب فضای به شدت جنگ است و تحمل نمیکنند. همه جای دنیا اینگونه بود شاید جزیره العرب بدتر هم بود. یا نباید تبلیغ کنیم یا این اتفاقها پیش میآمد، هر طوری حساب کنید که چه اقدامی میشد کرد که جلوی درگیری را بگیرد با اعرابی که در آن زمان زندگی میکنند فکر میکنم حداقل اتفاقهایی بود که میتوانست بیفتد. اینکه تا جای ممکن دور شود ولی باز لشکرکشی کنند و کار به درگیری نظامی برسد.
اینها یک طرف، اینکه حالت تهاجمی نسبت به کعبه وجود داشت فراموش نکنید. اگر اعراب جاهلی آن عکسالعملها را نشان نمیدادند، خلاصه مسلمانها موظف بودند مکه را پاکسازی کنند. همانطوری که بنی اسرائیل موظف بودند وارد ارض مقدس شوند. یک نکته تهاجمی از اول وجود داشت و همیشه دفاع نبود.
حضار: یک سؤالی دارم میخواهم بدانم از نظر شما خیلی بدبینانه است یا خیر. درست است که الان هم شعار صلح طلبی زیاد است ولی دنیا خیلی تغییر نکرده است.
با اینکه با این حرف شما موافق هستم هی تکرار کردم افکار عمومی، وگرنه دولتها جنگ طلبتر هستند. آمریکا سبوعیتی که بعد از جنگ جهانی دوم نشان داده است شاید بینظیر است، هر جایی توانسته است دخالت نظامی کرده است، آمارهای کشتاری که کردند… یک تبلیغاتی در دنیا وجود دارد مثلاً از فرانسویها میپرسید چرا قانون شما تبلیغات حمل سمبلهای مذهبی را تحریم کرده است؟ کسی حق ندارد حجاب داشته باشد نه برای اینکه با نفس حجاب مشکل دارند چون این تظاهر مذهبی است. جواب این است اختلافات مذهبی در طول تاریخ همیشه منجر به جنگ و درگیری شده است پس تظاهرات مذهبی نداشته باشیم، هر کسی در دل خودش مذهبی باشد. مسخره بودن این حرف این است چند قرن است که جنگهای دنیا، جنگهای سرمایهداری هستند؟ یعنی دولتهای با انگیزههای سرمایهداری به دنیا حمله کردند، مستعمره گرفتند، حتی سالهای سال با خودشان صلیب هم نبردند.
بیسمارک آدم خیلی جالبی بود، یک جمله زیبا از او به یادگار مانده است. آلمانیها به قدرت بزرگ اروپا تبدیل شده بودند که در زمان بیسمارک بود. قدرت اقتصادی و نظامی داشتند مخصوصاً اقتصاد آنها شکوفا شده بود. ولی چون دریانورد نبودند مستعمره نداشتند. مستعمرهها را اول هلند و پرتغال و اسپانیا و بعداً انگلستان و فرانسه گرفته بودند. حتی بلژیک در آفریقا مستعمره داشت و سر آلمانیها بیکلاه مانده بود. جمله معروفی بیسمارک دارد که خیلی نقل میشود که رسماً در محافل اروپایی اعلام میکرد که ما آلمانیها نیاز به جایی زیر آفتاب داریم. یعنی مستعمره میخواهیم. شما این همه چیز گرفتید ما هم به جایی نیاز داریم تا زیر آفتاب مستعمره داشته باشیم. بریتانیا میگفت از آنجایی که آفتاب طلوع و غروب میکند بر امپراطوری بریتانیا میتابد یک مقدار هم اجازه بدهید به آلمان هم بتابد. حرفشان این بود یا میدهید یا میگیریم اینکه یک روزی ۳۰۰ سال پیش زور شما زیاد بود یا دریانورد بودید و یک جایی را گرفتید سهم ما را هم بدهید، اقتصاد ما شکوفا شده است، معدن میخواهیم هی بیاییم و شما معدنهای آنها را استخراج کنید و ده برابر قیمت به ما بفروشید به درد نمیخورد.
اینکه کلاً جنگها برای اینکه جایی زیر آفتاب داشته باشند اتفاق افتاده است و سالها اینگونه است. اگر قرار است نمادهایی ممنوع شود و جنگ راه نیفتد آرم کوکاکولا را ممنوع کنند. آرمهای تبلیغاتی را بگویند. مذهب قرنها است جنگ راه ننداخته است این کاملاً حالت شوخی دارد آدمها حجاب نکنند برای اینکه جنگ میشود. چند سال است که این جنگها را نداشتیم در اروپا که از این جنگها نداشتیم از زمان انقلاب فرانسه به این طرف اصولآً برای اینکه جایی زیر آفتاب پیدا کنند و این معدن برای آنجا نیست، فرانسه با آلمان میجنگد برای اینکه آن منطقه مرزی مشکوک، معدنهای خوبی دارد. همیشه برای این چیزها جنگیدند. نمادهای سرمایهداری را باید ممنوع کنند و باید بگذارند مردم نمادهای دینی خودشان را داشته باشند. بامزه است نظامهای سرمایهداری این قوانین را گذاشتند و میخواهند بگویند این تقصیر ما نیست کسی به سرمایهداری نگوید تو جنگ راه میاندازی و این شیوه تولید و فرهنگ حاصل از آن است که جنگهای وحشتناک راه افتاده است. جنگ جهانی اول و دوم در اروپا مذهبی بود؟ یعنی آلمانیها حرف مذهبی میزدند. طرفین جنگها به غیر از ایتالیا کاری به کار مذهب نداشتند. نوع فاشیسم خاصی که در ایتالیا بود با مذهب خیلی سروکار داشت.
من برای دومین بار این آیهها را نخواندم و بحث دیگری کردم.