جلسه با ایمیلهایی دربارهٔ جامعه دینی و حکومت دینی و مفهوم مدرن دولت ملت آغاز میشود و بعد به آیات حج برمیگردد: آغاز آیات با کفاری که راه را سد میکنند، منافع حج، رابطهٔ حج با حلال بودن خوردن بهیمه انعام، تصویر نهایی قربانی و اذن قتال. در بخش پایانی به پرسشهای ایمیلها دربارهٔ حکومت دینی و دموکراسی پاسخ میدهد و میگوید در این زمینهها متخصص نیست.
مفهوم دولت و ملت
جلسه گذشته چند آیه سوره حج را خواندیم و قرار شد در این جلسه ادامه بدهم. در این یک هفتهای که فاصله افتاد در کیولیست یک مجموعه ایمیلهایی تحت عنوان تحجر رد و بدل شد. نمیدانم چرا عنوان آن تحجر است ولی بحث در مورد این بود که جامعه دینی و حکومت دینی چیست و طبق چیزی که انتظار میرود مسائل سیاسی روز و مسائل تئوریک قاطی میشود. تذکر دادم در بحث ضرورت تشکیل جامعه دینی یا حج به این چیزها ربط دارد، خیلی مسائل را به مسائل روز فکر نکنید. یعنی تحت تأثیر شرایط حاضر که در آن زندگی میکنید قرار نگیرید، یک چیزهای بدیهی کلی وجود دارد که اگر خیلی به این مسائل توجه نکنید واضح است که این مسائل درست است. جلسه قبل یک نکتهای در مورد نقشه ایران و کشور به این معنای فعلی و دولت و ملت به معنای فعلی که چقدر احکام فقهی در مورد آن میتوان گفت. آیا به راحتی میتوان بعضی از احکام فقهی که ادعا میشود مربوط به حکومت و جامعه دینی هستند را به مفهوم دولت ملت که مفهوم مدرن است منتقل کرد؟ این کارها را میکنند ولی بحث این است آیا میتوان با مبنای منطقی این کار را انجام داد؟
کلاً از این کارها زیاد انجام میشود، یک سری مفاهیم در زمان تحول پیدا کردند و به تدریج بوده و کسی که خیلی متخصص هم نباشد شاید متوجه تفاوتهای اساسی که بین مفاهیم سیاسی روز با مفاهیم هزار سال قبل نشود و عدم تمایز گذاشتن باعث شود یک حکمی را عیناً از آنجا به اینجا منتقل کند و اینها دردسرساز است.
حضار: ؟
چیزی که الان در فلسفه سیاسی به آن ملت دولت میگویند مدرن است، به مفهومی که الان در فلسفه سیاسی مطرح است. در یونان هم دولت وجود داشت، یک مفهوم جدیدی در فلسفه سیاسی است که به آن ملت دولت میگویند این مفهوم مدرن است و خیلی سابقهدار نیست. هر مفهومی یک سوابقی دارد ولی این مفهوم مدرن به این شکل مشخص به عنوان یک واحد سیاسی مفهوم مدرنی است.
حضار: ؟
مخصوصاً ملت، واژه نیشن (nation) یک واژه جدیدی است، یا استیت (state) به این معنا که به کار میرود در فلسفه سیاسی یک مفهوم جدیدی است. نکته همین است مشابههایی در قدیم دارد اگر این مفهوم جدید را دقیق نشناسید ممکن است با همین تصور که اگر یک اتفاقی در دروان حکومت هخامنشی افتاده است آنجا هم یک دولت و ملت و مردمی بودند. ولی اینکه آیا چیزی تحت عنوان ملت وجود داشت؟ آیا چیزی به عنوان دولت وجود داشت؟ اینکه حاکمیت سیاسی وجود داشته باشد روابط حاکمیت سیاسی با مردم از جنس روابط دولت ملت از زمان مدرن است. آیا ملت احساس حق میکنند؟ حقوقی دارند؟ اینها مفاهیم جدید هستند. ما یک نوع نسبت جدی بین دولت و ملت داریم که حداکثر ۲۰۰-۳۰۰ سال سابقه دارد. خیلی در فلسفه سیاسی روی این نکته که یک مفهوم جدیدی است تأکید میشود نه به دلیل اینکه فقهای آنها ممکن است یک اشتباهاتی شبیه فقهای ما مرتکب شوند و مفاهیم قدیمی را به راحتی وارد نسبتهای جدیدی که ایجاد شده است بکنند. دلیل آن این است که از نظر فلسفی برای آنها مهم است.
مثلاً وقتی میخواهیم فلسفه سیاسی یونانی را یا فسلفه سیاسی ارسطو یا افلاطون را مطالعه کنند خیلی مهم است بفهمند آنجا، بحث در مورد یک چیز دیگری است. مثلاً آنجا ملت به معنای اینکه آدمهایی که در محدوده جغرافیایی زندگی میکنند مطلقاً وجود ندارد. وقتی حرف از دموکراسی میشود دموی آنها شامل بردهها نیست، شامل افراد خاصی است. همه اینها برمیگردد به اینکه این نوع رابطه، رابطه جدیدی است، مفاهیم حقوقی که برای مردم قائل هستیم، مفاهیم خیلی سابقهداری نیست. به عنوان مقدمه میخواستم بگویم که معمولاً کاری که میکردم این بود یک سری سؤالهای علت اینکه میخواهم بحث در مورد ایمیلها را مطرح کنم یک یا دو مورد صراحتاً سؤال پرسیده شده است بحثهایی که در کلاس شده است منظور چیست. معمولاً این چیزها را اول میگفتم آخر میرسیدیم به چیزهایی که ادامه جلسات است. گاهی اینگونه میشد سهم این قسمت خیلی زیاد میشد وقت کم میآوردیم. این بار میخواهم برعکس مطمئن شوم این آیهها را تا آخر میرویم هرچقدر که وقت ماند در مورد این مسائل صحبت میکنیم. خیلی تمایلی به اینکه زیاد در مورد آن صحبت کنم ندارم، چون اکثر سؤالها خارج از موضوعی است که میل داشتم اینجا مطرح کنم و بگویم. همهاش این حالت را دارد اگر به زمان حال تطبیق بدهیم چه میشود، مسئله ذهن من نیست. فکر میکنم در حدی مربوط به جلسات میشود که بخواهیم بفهمیم در قرآن چه نوشته است و منظور چیست. بنابراین همینکه بفهمیم آن موقع منظور چه بود کافی است، اینکه الان مشکلات خودمان را بخواهیم حل کنیم سؤال مشروع و نیاز مشروعی است ولی اینکه در این جلسات بخواهیم این نیازها را برطرف کنیم خیلی توقع مطبوعی نیست.
خودم چندین بار این را گفتم به معنای واقعی کلمه خودم را صاحب نظر در این زمینهها نمیدانم، خارج از تخصص من است. فکر میکنم پیچیدگیهایی وجود دارد آدمهایی که خیلی خوب سیاست را میشناسند، حقوق سیاسی را میشناسند و خیلی خوب هم فقه بلد هستند اگر چنین آدمی وجود داشته باشد تخصص دارد که در این مورد بحث کند. معمولاً این تیپ افراد در دو اردوی متفاوت هستند، کسانی که آن طرف هستند خیلی با فلسفه و حقوق سیاسی آشنا نیستند و کسانی که این طرف هستند فقه نمیدانند یا خیلی خوب نیستند.
مرور جلسات گذشته
یک بار در مورد آیات سوره حج در مورد حج بحث میکنیم که این ادامه طبیعی بحثهایی است که شروع کردیم. اول یک کلیاتی در مورد سوره حج در این جلسات گفتم بعد به سراغ جزئیات احکام حج رفتیم. اول دیدگاههای اخلاقی و عرفانی که در بحثهای دینی ما سابقه دارد آنها را بیان کنم که جزئیات احکام حج و مناسکی که انجام میشود چه معانی دارد. بعد سعی کردم بگویم قرآن وقتی در مورد حج صحبت میکند صرفاً به مسائل عرفانی و فردی حج توجه ندارد بلکه بعداً که آیات را مرور کردیم سعی کردم بگویم شاید وزن جنبه سیاسی و اجتماعی حج در قرآن بیشتر هم است.
این را نباید فراموش کنیم وقتی میگوییم سیاسی اجتماعی، همه چیز در فضای قرآنی و دینی متمرکز در رشد انسانها است و عبادت کردن خدا و مفاهیم دینی است. اینگونه نیست که مسائل سیاسی اجتماعی مستقلاً ارزش داشته باشند. شاید یک مقدار در این مورد در متن آیات توضیحی بدهم.
بعداً کاری که شروع کردیم این بود یک آیاتی مربوط به حج را که غیر از سوره حج است مثلاً در سوره بقره و مائده و یک یا دو آیه پراکنده دیگری که وجود دارد در مورد آنها صحبت کردم. الان به سوره حج برگشتیم و در مورد آیات حج از آیه ۲۵ صحبت میکنیم و انتهای آن آیه ۳۸ است. در مورد ۲-۳ آیه اول جلسه قبل صحبت کردم. میخواهم یک یادآوری از آیات قبل از این آیات بکنم قبلاً در مورد آنها توضیحاتی دادم بعد دوباره به این ۲-۳ آیه نگاهی بکنیم و تا آخر آیه بررسی میکنیم. هرچقدر هم وقت ماند بحثهای مسئله جامعه دینی و حکومت دینی را بحث میکنیم.
آیات اولیه سوره: احوال قیامت
فقط میخواهم یادآوری کنم سوره حج با ذکر احوال قیامت شروع میشود. این احوال هم میتواند اهوال و هم احوال نوشته شود. چون احوال هولانگیزی اینجا بیان میشود، انگار زندگی انسانها در زمین با یک واقعه وحشتناک و هولانگیزی خاتمه پیدا میکند. زلزله بزرگی میآید بعد نهایتاً وقتی همه انسانهایی که زنده هستند مردند به اینها در سوره حج صراحتاً اشاره میشود. تصویری که در سوره حج است واقعه هولانگیز است که اینجا روی زلزله خیلی شدید تأکید میشود. یک واقعهای که در زمین اتفاق میافتد، در جلسات اول سعی کردم بگویم که زمین و ناس این تصویر اصلی است که در سوره حج با آن مواجه هستیم. برای همین حج که یک عبادت جمعی مردم با مشخصات جغرافیایی است در این سوره محوریت دارد.
با این تصویر سوره شروع میشود بعد به سراغ استدلالی میرفت که در مورد اینکه چه دلیلی وجود دارد که به چنین چیزی معتقد باشیم، پیشبینی کنیم که چنین اتفاقی میافتد و این وعده راست است. نکته بعدی که روی آن تأکید میشد و در مورد آن صحبت شده است مجدداً به زبان دیگری تکرار تقسیمبندی سهگانه انسانهایی است که در زمین زندگی میکنند. مؤمنین و کسانی که نفاق دارند یعنی به زبان چیزی میگویند که به قلب معتقد نیستند و اعتقاد آنها اعتقاد عمیقی نیست و کسانی که کلاً منکر هستند.
نمی خواهم آن آیات را تکرار کنم تصویر قبل از این آیات را بیان میکنم. ما با یک تصویر وحشتناک شروع کردیم بعد آدمهایی دیدیم که غافل هستند، بدون اینکه علمی داشته باشند در مورد مسائل خدا و قیامت بحثهایی را مطرح میکنند و باعث گمراهی مردم میشوند. یک عدهای هستند که مؤمن هستند و یک عدهای هم بینابین، اعتقاد عمیقی ندارند. حالات این آدمها بعد از واقعه است که آیات وحشتناکی داریم. قسمتی که مربوط به عاقبت افرادی است که کفر میورزند و ایمان ندارند خیلی تکان دهنده است. بعد از آن واقعه وقتی قیامت برپا میشود و انسانها محشور میشوند و بهشت و جهنمی است اینها گرفتار عذاب سختی میشوند. اینها تصاویر قبل از آیات حج است، یک جور زمینه را آماده میکند برای اینکه اگر اعتقاد داشته باشید و این تصاویر را باور داشته باشید، این تصاویر محرک هستند برای اینکه سعی کنید جزء دستهای باشید که نجات پیدا میکنند. آیات مربوط به سوره حج از نظر من به صورت معنیداری به جای اینکه با این که مثلا با این آیه شروع شود خداوند انسانها را به حج بیت فرا خوانده است حکمی بیاید. یا لااقل از این داستان شروع شود که «وَإِذْ بَوَّأْنَا لإبْرَاهِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ» تاریخچه آن گفته شود که این بیت چگونه توسط ابراهیم بنا شده است و هدف از بنا کردن خانه چه بود با این آیه شروع میشود که «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِی جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ»
یعنی با آیهای شروع میشود که حرف از عکسالعمل کفار در مقابل عبادتی است که قرار است انجام شود. اولین چیزی که میبینید این است که یک عدهای هستند و میخواهند این راه را سد کنند، هنوز شاید خیلی معلوم نباشد منظور از سد سبیل به صورت خاص جلوگیری از حج است. مثلاً اینکه مردم به حج فراخوانده شدند بعدتر ذکر میشود. ولی این آیات در ادامه آن تقسیمبندی است، کسانی که در دسته اول هستند و کافر هستند حرفهایی میزنند بدون اینکه علم داشته باشند و جلوی ایمان آوردن مردم را میگیرند و از نظر معنوی خودش سد سبیل حساب میشود اینها آدمهایی هستند که سد سبیل میکنند و به وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وصل میشود. انگار به معنای مادی محسوس راه خدا همان راهی است که به بیت ختم میشود و رفتن به حج است. گاهی کفار همانطوری که در این آیات توصیف شده است در ابتدای سوره میگوید «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَیَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطَانٍ مَرِیدٍ» اینکه کسانی هستند بدون اینکه علم داشته باشند در مورد خدا مجادله میکنند و از هر شیطانی پیروی میکنند. دوباره تکرار میشود «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَلا هُدًى وَلا کِتَابٍ مُنِیرٍ ثَانِیَ عِطْفِهِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» تصویر آن آدمهای کافر آدمهایی هستند که حرفهای بیربط و بدون دانش میزنند و مردم را از راه خدا گمراه میکنند. تصویر اول در آیات حج مربوط به این آدمها است که جلوی این راه را میگیرند.
تأکید من این است که این شروع معنیداری است چون آیات حج، نهایتاً منجر به اذن جنگ برای اولین بار میشود. برای باز کردن راه مسجدالحرام و حج مسلمانها حق جنگیدن پیدا میکنند، تأکید میشود شما بدون اینکه استحقاق آن را داشته باشید و کاری کرده باشید از خانه و زندگی خودتان رانده شدید و حالا اجازه دارید مقاتله کنید. از تاریخی شهرت دارد قبل از اینکه این آیه نازل شود پیامبر اجازه جنگ به مسلمانها نمیداد و مسلمانها به دلیل اجحافی که به آنها شده بود بعد از اینکه به مدینه رفتند هنوز آن اجحافها در مورد اموال و خانواده آنها در مکه ادامه داشت تمایل به جنگیدن داشتند ولی از نظر احکام هیچ حکمی که معنی مجاز بودن جنگ را بدهد وجود نداشت تا اینکه این آیه نازل شد. این چیزی است که برای نزول این آیات گفتند. جدای از شأن نزول، میخواهم بگویم تصویر افراد مخالفی که میخواهند جلوی حرکت آدمها به سمت مسجدالحرام را بگیرند شروع آیاتی است که مربوط به حج است و میتوانست اینگونه نباشد، آنوقت فضای این مجموعه آیات فرق میکرد.
نکتهای که خیلی روی آن تأکید کردم اینکه وقتی مکانی را مکان مقدس اعلام میکنید و حرف از این میزنید مردم وظیفه دارند سالانه به آنجا بروند و عبادت کنند چون اینجا مسئله مالکیت یک جغرافیای خاص پیش میآید، مسئله امنیت پیش میآید مسئله، تبدیل به مسئله سیاسی در کره زمین میشود. یک عده ممکن است مخالفت کنند و آنجا را اشغال کنند، ممکن است جنگ پیش بیاید. دینی که چنین عبادت علنی و با تمرکز روی محیط جغرافیایی را اعلام میکند نتیجه آن این است که امکان درگیری به وجود میآید. چیزی که خیلی روی آن تأکید کردم این است که اگر بخواهیم دینی داشته باشیم که مانند دین ادیانی که در شرق هستند مانند هندوها بخواهند یک دین با عدم خشونت کامل داشته باشیم نباید چنین عبادت علنی وجود داشته باشد. فکر کنم نکته اصلی که سعی کردم روی آن تکیه کنم این بود شما نمیتوانید مردم را به چنین عبادتی دعوت کنید و هیچ جور قدرت و توان نظامی برای مقابله کردن با کسانی که اولین تصویری که اینجا میبینیم کسانی که میخواهند جلوی چنین عبادتهایی را بگیرند. وقتی این عبادتها را اعلام کردید تبعاً باید انتظار داشته باشید که پشت بند آن مشکلاتی پیش بیاید و باید قدرت دفاع از خودتان داشته باشید.
حالت تهاجمی نسبت به حرم
یک نکته دیگر را جست و گریخته بدون اینکه بخواهم بحث کنم میگویم. مسلمانها نسبت به محدوده مسجدالحرام و حرم که بزرگتر از مسجدالحرام است حالت تهاجمی دارند و تدافعی ندارند. اگر همه جا حالت تدافعی دارد در مورد این مکان مقدس حالت تهاجمی دارد یعنی آنجا برای مسلمانها است و نمیخواهند آن را از دست بدهند. آیات قرآن هم همین را حکایت میکند، آنجا باید منطقه عاری از شرکی باشد که اعلام شده است و باید از آن دفاع شود، اگر کسی آن را اشغال کرده است باید از دست آن درآورد. تهاجمی این است نه اینکه به آنجا بروید و به بقیه جاها هم تهاجم کنید یعنی از آنجا دفاع میکنیم و اگر از دست دادیم حالت تهاجمی داریم. آنجا هم برای مسلمانها است پایتخت اسلام است و همانطوری که ادیان ابراهیمی هم مراکزی داشتند اینجا هم مرکزی وجود دارد که قرار است مسلمانها سالانه حج انجام بدهند باید راه آن باز باشد. نه تنها باید از مالکیت آن دفاع شود راه سایر مسلمانها برای اینکه به حج بیایند باید باز باشد؛ این مسئله ایجاد میکند.
تأکید من روی این است اولین آیه با چنین تصویری شروع میشود، انگار از اول گفته میشود الَّذِینَ کَفَرُوا که گفتیم بحثهای بیخود مطرح میکنند، دانش ندارند ولی حرفهایی میزنند مردم را گمراه میکنند یکی از کارکردهای آنها روی زمین این است که «وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» و ادامه آن این مقدمه بحث حج است. تصویر سد سبیل و اینکه تبعاً باید انتظار داشته باشیم بتوانیم از آن دفاع کنیم و راه را باز نگه داریم. اصرار دارم به این توجه کنید که عجیب است شروع آیات مربوط به حج، این آیه است، معنیدار است و مقدمه این را فراهم میکند بعد از آن بحث جهاد و اذن قتال باشد. این مقدمه را فراهم میکند که آیات حج به یک تصاویری ختم شوند که آنها هم عجیب هستند. تصویر کشتن شتر، صحنه افتادن شتری که ایستاده بود به پهلو، بعد گوشتها و خونها… فکر میکنم شرعاً واضح است کشتن شتر جزء احکام ضروری حج نیست، قرار نیست به آنجا برویم و شتر بکشیم همین گوسفند کافی است. ما گوسفند را نمیتوانیم بکشیم شتر را که اصلاً نمیتوانستیم فکر نمیکنم هر کسی از پس کشتن شتر بربیاید. به نحو عجیب و غریبی شتر را میکشند نحر میکنند ذبح نمیکنند. کسی میداند شتر را چگونه میکشند؟
حضار: ؟
بیشتر با یک چیزی شبیه نیزه میکشند، چه کسی میتواند گردن شتر را ذبح کند؟ یک ابر انسان باید شتر را ذبح کند، به طور خاصی شتر را میکشند. تصویر نهایی که آیات به آن ختم میشود میتوانست ذبح یک گوسفند پایان آن باشد ولی اینجا با نحر شتر و تصاویری که در آن گوشت و خون است و یک شتر تکه و پاره شده که خون از آن رفته است چیزی است که در انتهای آیات میآید. این با آن شروع مناسبت دارد و سعی میکنم اول و آخر آن را بگویم. وقتی اینگونه شروع شد بوی مخالفت و جنگ میآید، در آخر هم بوی خون میآید بعد حکم جهاد میآید، میتوانست اینگونه نباشد. آیات سوره بقره اینگونه نیست واقعاً احکام حج را بیان میکند وقتی به آنجا میروید چه کاری بکنید. کجا طواف کنید، سعی بین صفا و مروه را انجام بدهید یا ندهید. چون یک بار مختصر در مورد سوره بقره صحبت کردم میخواهم از همان صحبت استفاده کنم. فضای آن سوره اعلام دین و شریعت جدید است و یک مجموعه از احکام شریعت که اتفاقاً احکامی هستند که یا اصلاً در یهودیت نیستند یا حالت تمایز اسلام با احکام یهودی در سوره بقره بیان میشود. آیات حج، وارد بعضی از جزئیات میشوند، حرف از سعی بین صفا و مروه است، حرف از عرفات و آمدن به منا است. بدون اینکه جزئیات احرام و خیلی از چیزها بیان شود.
ولی اینجا با مقدماتی که سوره دارد اهداف متفاوتی دارد، سوره حج تقریباً در جهت بیان احکام و شریعت نیست. یک مقدار ابا دارم بگویم سیاسی اجتماعی است، تصویر اینکه خداوند میخواهد در زمین به معنای محیط زندگی انسانها، ناس عبادت کنند و بزرگترین عبادتی که وجود دارد حج است. این تصویر یک عبادت است خود به خود چون ابعاد کلان دارد حالتهای سیاسی اجتماعی دارد و منجر به مخالفت یک عده میشود و جنگ میشود و این چیزی است که بیشتر در این سوره روی آن تأکید میشود. روی جنبه کلان و جغرافیایی تأکید میشود، جلسه اول سعی کردم بگویم ویژگی سوره حج این است که اکستریم لانگ شات (extreme long shot) است تصویر از راه خیلی دور است. انگار زمین را از خیلی بالا میبینید، وقایع بزرگ آن را میبینید، زلزله عظیم انتهای آن و اصناف بزرگ مردم که میخواهند در منطقه مقدس تعیین شده به حج بروند و یک عده جلوگیری میکنند، جنگ میشود. اینها چیزهایی است که از آسمان دیده میشود، تا جایی که بحث حج و جهاد است اینگونه است. بعد انتهای سوره به مسائل معاصر پیغمبر میپردازد شاید این حالت تصویر از راه دور وجود نداشته باشد ولی متن سوره به غیر از مأخره آن اصولاً چنین حالتی را دارد.
بنابراین وقتی سیاسی اجتماعی بگوییم یعنی حج یک کار سیاسی اجتماعی است، نه حج یک عبادت دستهجمعی بزرگ است. اگر شیطانی وجود نداشت و مخالفینی وجود نداشتند که جلوی حج را بگیرند حج یک چیز سیاسی اجتماعی نبود یک عبادتی است که خداوند از مردم خواسته است طواف کنند و نماز بخوانند چیز سیاسی پیش نمیآمد. کانفلیتهای (conflicts) موجود در کره زمین که بعد از هبوط حرف از این بود که با هم دشمن خواهید بود و مشکلاتی در زندگی انسان در زمین وجود دارد این موضوع آن را سیاسی اجتماعی میکند. شما میتوانید بگویید اگر شیطانی نبود سیاستی به وجود نمیآمد حرف من جناس داشت! سیاست را به شیطان مربوط کردم، منظور من این بود وقتی دعوا است شما مجبور هستید دادگاه داشته باشید مجبور هستید حکومت داشته باشید. اگر همه آدمها خوب باشند و همه چیز به خوبی و خوشی پیش برود چرا مرزبندی کردیم؟ دعوا شده است مرزبندی کردیم.
[۰۰:۳۰]
چرا زمین اینگونه به این تعداد تقسیم شده است کشوری که با همه همسایهها اختلافهای مرزی دارد؟ تأکید من روی ابتدا و انتهای این آیات بود که با یک تصویری از مخالفین و مخالفتهایی که میشود و درگیری احتمالی که ممکن است برای این عبادت پیش بیاید.
معرفی بیت
یادآوری میکنم شروع میشود گفتن اینکه این خانه چیست و چگونه بنا شده است. اینکه محل بیت را خداوند به ابراهیم نشان داده است «أَنْ لا تُشْرِکْ بِی شَیْئًا وَطَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ» به من شرک نورز و این خانه را برای طواف کنندگان، قائمین، کسانی که میخواهند نماز بخوانند و قیام و رکوع و سجود کنند آماده کن.
نکتهای که بود و آخر جلسه قبل گفتم این بود که دو ایده وجود دارد. روایات و چیزهایی است که میگویند مکان کعبه ربط به هبوط آدم و پیدایش آدم در زمین دارد و بیت اولین بار توسط حضرت آدم بنا شده است. قبل از ابراهیم وجود داشته و متروک بوده و ابراهیم بیت را بازسازی کرده است. یک تئوری دیگر میتواند این باشد آنطوری که قرآن بیان میکند ابراهیم کسی است که سازنده کعبه است. نکتهای وجود ندارد که بخواهیم خیلی در مورد آن بحث کنیم چیز خیلی معنیداری نبود آن فرض را قبول کنیم که تغییری در معنی آیهها داده شود ولی دو نشانه وجود دارد که شاید حرف اول درست باشد. یکی اینکه اینجا گفته میشود «وَإِذْ بَوَّأْنَا لإبْرَاهِیمَ مَکَانَ الْبَیْتِ» اینکه مکان بیت را به ابراهیم نشان دادیم انگار آنجا یک چیزی بوده و به ابراهیم راهنمایی شده است. تئوری دوم میتواند بگوید یک مکان خاصی از نظر جغرافیایی است که ابراهیم به آن هدایت شده است.
حرفهایی وجود دارد که از نظر مغناطیسی چیزی وجود دارد احتمالاً از این تئوریها شنیدید. فرض کنید این حرف شوخی نباشد یک نفر ثابت کند مکان کعبه از نظر مغناطیسی یک نقطه خاصی در کره زمین است پس این معنی پیدا میکند. آن جایی بود که کعبه باید در آنجا ساخته میشد و ابراهیم را به آنجا راهنمایی کرده است یک جای اختیاری نیست، یک ویژگی آنجا دارد که به ابراهیم نشان داده شده است. واقعاً اگر یک نفر اینگونه بخواند فکر کنم بیشتر این لحن با تئوری اول سازگار است. یک جای دیگر گفته میشود «إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ» به نظر من تئوری اول راحتتر توجیه میکند که این اولین خانهای است که برای مردم ساخته شده است. نمیخواهم خیلی وارد این بحثها شوم معمولاً در تفاسیر در این چیزها به اندازه کافی بحث میکنند.
موضوعاتی که به ترتیب در سوره حج راجع به آن صحبت میشود
چون مسائل فردی که در حج است به قول شما سیاسی اجتماعی آن را کلاً گفتم یک مقدار میخواهم به این متمرکز شوم ترتیب چیزهایی که اینجا میبینیم و تأکیدی که میشود روی چه چیزهایی است. تصویری که از حج در این سوره ارائه میشود شاید مهمترین سوره در مورد حج است و به نظر میآید در مرکز بحثها مفهوم حج است. بقره و مائده بیشتر حالت تشریح دارند، با اهدافی که سوره مائده دارد بحث تشریح و مخصوصاً تأکید بر روی حلال و حرام بودن گوشتها و رابطهای که حج با مسئله حلال شدن خوردن گوشت حیوانات است نگاه میکند. ولی اینجا خیلی خیلی کلیتر به مفهوم حج به عنوان یک عبادت خاص انگار بحث میشود. تصمیمگیری روی اینکه چه چیزهایی المانهای اصلی حج از نظر قرآن هستند شاید مهمترین سوره، این سوره است و باید ببینیم روی چه چیزهایی بیشتر تأکید میشود.
شرک نورز
اولین نکته این است خانهای بنا شده است اولین چیزی که گفته میشود «أَنْ لا تُشْرِکْ بِی شَیْئًا». اولین تصویر که شروع حج است این است مکانی به عنوان خانه خدا در نظر گرفته شده است، به ابراهیم آن را نشان دادند و ساخته است و دستور این است به من شرک نورز «وَطَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْقَائِمِینَ» مهمترین چیز این است یک مکان جغرافیایی است مرکز توحید است و نباید در آن شرکی وجود داشته باشد و باید همیشه پاک و پاکیزه باشد و دست ابراهیم و کسانی که بعد از ابراهیم میآیند آماده باشد برای کسانی که در اینجا میآیند و عبادت میکنند. این مهمترین چیزی است که گفته میشود، یک جایی در کره زمین معین شده است برای توحید و عبادت کسانی که موحد هستند. اینکه من میگویم مسلمانها حالت تهاجمی دارند، اینکه ما موظف هستیم این محدوده را آماده نگه داریم. به ابراهیم هم همین دستور داده میشود، یک چیزی بساز و برای عبادت مؤمنین آماده نگه دارید. تا اینجا موضعی و لوکال است و اینگونه نیست به بقیه جاها ربط داشته باشد ولی وقتی میگوید «وَأَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ» در ادامه این حکم این میآید مردم باید بیایند هرجا هم هستند به این سمت بیایند مسئله باز بودن راهها هم مطرح میشود.
مهمترین عنصری که در عبادت حج است یک مکان عاری از شرک برای موحدین و آماده برای عبادت و اینکه مکانی است باید راه آن باز باشد و مردم باید به اینجا بیایند تا عبادت کنند. اینها مهمترین چیزهایی است که از ابتدا در سوره میبینیم. فعلاً چیزی در مورد اینکه این عبادت به غیر از اینکه عبادت برای انسان خوب است مسائل فردی که در فرهنگ ما خیلی روی آن تأکید میشود انگار زیاد دیده نمیشود.
حضار: ؟
منافع شخصی برای خود مردم
اینکه یک آدم از خانه خود دور میشود و میخواهد به تولد مجدد برسد، زیارت اصولاً چنین چیزی دارد. دستور زیارت که میگویید مردم باید از خودشان و خانه خود کنده شوند و به اینجا بیایند. مخصوصاً میخواهم روی این تأکید کنم این دو آیه که تمام میشود میگوید «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» این کار منافعی برای مردم دارد. من فکر میکنم شاید بعضیها فکر میکنند «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» یعنی به آنجا بروند داد و ستد کنند و پولی در بیاورند و تجارت کنند، یعنی حج منافعی دارد. انگار ذهنیت بعضیها این است که نفع جنبه مالی و اقتصادی دارد در حالیکه در قرآن واژه نفع را ببینید میگوید «فَذَکِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّکْرَی» (اعلی:۹) اینکه به آنها تذکر بده تا هدایت شوند شاید این تذکر نفعی برای آنها داشته باشد. اگر واقعاً یک نفر به آخرت اعتقاد داشته باشد همه نفع این است که یک نفر هدایت شود و کار درست انجام بدهد که به درد او بخورد. مطلقاً اینجا فضای آیه این نیست که داد و ستد کنند و جنس بخرند و برای فامیلها سوغاتی بخرند! به نظر من همه چیزهایی که میگویند انسان متحول میشود و هدایت میشود همین است. «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ» آنجا برای مردم نفع دارد و نفع آن این است که هدایت میشوند.
در سوره بقره اولین جایی که حرف از حج است در مورد کعبه صحبت میکند میگوید هُدًى للناس یا هُدًى لِلْعَالَمِينَ چنین عبارتی به کار میرود. ویژگی آنجا است این مسافرت هدایت کننده است آدمها به آنجا میآیند و گمراهیهای آنها از بین میرود اگر شرک دارند از بین میرود و انسانهای هدایت شدهای برمیگردند. بنابراین این را اقتصادی نگاه نکنید در قاموس قرآن اصولاً منافع در چیزهای زودگذر دنیوی نیست، منفعت به معنای واقعی کلمه است. «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» همچنین واژه اقتصادی با لیشهدوا سازگار نیست، لیشهدو خیلی واژه عمیقی است یک مقدار که پول به دست بیاوریم نمیگوییم شاهد یک منافعی بودم. به نظر یک چیز باطنی است میشود ظاهریتر گفت که منافعی به دست بیاورند، مثلا کسب کنند، هرچند کسب هم در قرآن برای حسنات به کار میرود. کسب واقعی کسبی است که به درد آخرت میخورد ولی «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» خیلی معنویتر از این است که آدم بخواهد به مسائل اقتصادی ربط بدهد.
«لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُومَاتٍ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ» بنابراین این سفری که از انسانها خواسته شده است مانند این است که من بگویم تظاهرات سیاسی کنیم و خواستههای سیاسی اجتماعی خودمان را مطرح کنیم و راهپیمایی کنیم. بعد به شما بگوییم اگر در این راهپیمایی شرکت کنید برای خودتان هم نفع دارد جدای از اینکه ممکن است منجر به تحولات سیاسی اقتصادی شود و به اهدافی برسیم برای شما نفع دارد. اینکه از جان خودتان میگذرید و در خیابان میآیید و کارهایی انجام میدهید هر آدمی که در راهپیمایی شرکت میکند منافعی دارد. یک مقدار خندهدار است با توجه به ابعاد کلان حج اگر یک آدمی خیلی عارف مسلک باشد بخواهد در مورد تظاهرات سیاسی امروز هم متن عرفانی بنویسد در مورد این چیزها صحبت میکند. خودش یک بار تظاهرات میرود و کشف و شهودهایی به او دست میدهد بعد از خیابانها که رد میشود اینکه ماشینها نیستند فقط انسانها هستند، ممکن است چیزهای خیلی جالبی باشد. اصل تظاهرات سیاسی این است که در آخر یک قطعنامهای صادر شود و به اهداف سیاسی اجتماعی برسد.
ابا دارم از اینکه بگویم حج تظاهرات سیاسی است ولی مطمئناً اینگونه نیست صرف کاری که انجام میشود برای اینکه تک تک آدمها به منافع عرفانی و فردی میرسند. کل این حرکت اعلام موجودیت مؤمنین در زمین، عبادت دستهجمعی خودش مستقلاً هدف حج است. به صورت گلوبال (global) آثاری دارد که ممکن است ربطی به آثار فردی نداشته باشد. اتفاقاً به نظر من دو آیه میگذرد در آیه سوم گفته میشود منافعی برای شما دارد. اینجا میآیید و ذکری در ایام معلومات میکنید انگار کلید حلال بودن چیزهایی که خوردید و در آینده میخواهید بخورید برای ما خیلی مهم است حتماً باید گوشت بخوریم. این هم جزء منافع محسوستر آن محسوب میشود. سومین آیه این است که برای تک تک آدمها منفعت دارد، حرف از ذکر است. ذکر جزء بزرگترین منفعت است «فَذَکِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّکْرَی» (اعلی:۹) چون آدمها در اثر ذکر هدایت میشوند و به یاد خدا میافتند و این بزرگترین منفعتی است که میتوان به دست آورد. سومین نکتهای که اینجا روی آن تأکید میشود این است که منافع شخصی برای خود مردم دارد مخصوصاً برای هدایت آنها دارد.
حج کلید حلال بودن خوردن بهیمه انعام
روی این نکته تأکید میشود بیشترین تأکید همین مسئله در سوره مائده هم است حج کلید حلال بودن خوردن بهیمه انعام است. تأکید کردم باز هم تأکید میکنم اگر چیزهایی که به آن عادت کردید را از ذهن خودتان کنار بگذارید و روح مسائل دینی را درک کرده باشید حکم مجاز بودن قتل و خوردن حیوانات خیلی چیز بدیهی و سادهای نیست جزء احکام عجیب است. شما میتوانید تصور کنید چگونه آدمها به خودشان حق میدهند تا موجود زنده دیگری را بکشند و خون آن را بریزند.
[۰۰:۴۵] یادتان هست اعتراض ملائکه چه بود که اینها يَسْفِكُ الدِّمَاءَ میکنند خون میریزند. کار زشتی است که یک حیوان بیچاره را بکشند مخصوصاً اگر گوسفند باشد! اگر شیر یا پلنگی یا سابقهدار است و قبلاً کارهایی کرده است او را بکشید بخورید بهتر است، یک گوسفند بیچاره که در عمرش به کسی آزار نرسانده است علفها را از ریشه هم نمیخورد طوری میخورد که آنها به حیات خودشان ادامه بدهند این خیلی عجیب است من بتوانم او را بکشم و بخورم! اگر فقط خون ریختن بود ولی تکه تکه کردن و پختن و خوردن خیلی خوب نیست، شاید عادت داریم ولی اصلاً حکم خوبی نیست. سعی کردم در بحثهای سوره مائده شگفتانگیز بودن آن را بگویم و اینکه در سوره مائده این بحث چگونه مطرح میشود بگویم. اساس آن این است از اول بعد از هبوط به زمین آمدیم میدانیم که اینجا «بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ» است اینجا جای آرامش و صلح نیست، اکثریت آدمها گمراه هستند. بنابراین اینگونه نیست من فکر کنم اگر حیوانات را نکشم میتوانم زندگی صلحآمیزی داشته باشم. به یک جایی آمدیم جزو مقتضیات زندگی کردن در زمین این است که دست به شمشیری ببریم، اگر حیوانی نکشید آدمهایی هستند که به شما حمله میکنند. ما دشمن داریم، به غیر از دشمنهای طبیعی مانند پلنگ وقتی تمدن خیلی پیشرفت نکرده بود آنها هم برای ما مزاحمت ایجاد میکردند بالاخره اینجا جایی است که خون ریخته میشود.
با این حال حج مابهازای خونهایی است که شما میریزید. در احکام شرع به راحتی گفته نشده است بروید حیوانات را بکشید و بخورید مخصوصاً بهیمه النعام که موجودات بیآزار و خوش خوراکی هستند. شاخ نمیزنند، راحت میتوان آنها را کشت و با انسان هم مأنوس میشوند و شما آنها را گول میزنید به آنها غذا میدهید فکر میکنند دوست آنها هستید بعد یکی یکی آنها را صلاخی میکنید. در احکام شرع، حج به این مسئله ربط دارد. چگونه وقتی گناهی میکنید کفاره میدهید نمیخواهم بگویم این کار گناه است ولی ثواب هم نیست. ما به ازای آن این است که شما باید حتماً این حج را انجام بدهید و تشریع حج به مجاز بودن خوردن حیوانات ربط دارد. در سوره مائده تأکید میشود و اینجا هم میبینید، بحث عبادت کردن و دوری از شرک و زیارت و ذکر است بعد تأکید میشود جزء این مراسم مسئله شکرگزاری در مقابل اختیاری که به انسان داده شده است تا از بهیمه انعام استفاده کند به نوعی ذکر است.
من اعتراض دارم نسبت به افراد لاییک که چرا حیوانات را میخورند، این اعتراض خودم را رسماً اعلام میکنم. من همین الان که خداوند جواز خوردن حیوانات را داده است به زحمت میخورم، نمیتوانم تصور کنم یک گوسفندی را کشتند و آن را من میخورم. جواز را از کجا آوردند؟ بحثهایی که میکنند انسان را نمیتوان اعدام کرد برای بقیه موجودات زنده مشکل ندارند. چرا همه گیاهخوار نمیشوند؟ به نظر من این بحثها باید به این سمت برود امیدوارم برود، بعد گوشت برای ما زیادتر میشود و راحتتر میتوانیم بخوریم. کسانی که اعتقاد به خدا ندارند مشکل فلسفی وجود دارد چگونه حیوانات را میکشند و میخورند؟
ما از یک مرجع بالایی که همه را خلق کرده است جوازی دریافت کردیم در ازای آن هم کارایی انجام میدهیم بیزحمت هم نیست. علاوه بر اینکه برای کشتن مقدماتی طی میکنید در آخر هم به سفر دور و درازی میرویم و زحمتی میکشیم تا این چیزها هضم شود، برای چیزهایی که قبل خوردیم و بعد میخواهیم بخوریم. ولی من نمیفهمم آدمی که اعتقاد به این داشته باشد مرجعی در بالا وجود دارد یا ندارد چگونه به خودش اجازه میدهد حیوانی را بکشد. من موافق با این هستم که در فضای لاییک نباید اعدام شود و برای من قابل تصور نیست اگر جواز از آسمان نباشد، اعتقادی به مراجع بالاتر از انسان نداشته باشید چگونه میخواهید برای حفظ منافع جامعه یا انتقام گرفتن یک آدم را بکشید. به نظر من طبیعی است اگر منابع دینی را کنار بگذارید و به این سمت بروید که اعدام باید لغو شود این اتفاق خوبی است. امیدوارم در ادامه گوسفندها را هم نکشند، به همان دلیلی که آدمها را نباید بکشند موجودات زنده دیگر هم نباید از زندگی محروم کنند. ما این حکم را که حکم سادهای نیست با مسئله حج جبران میکنیم. واژه کفاره به کار بردن که حج کفاره کشتن حیوانات است غلط است ولی ما به ازا است. میدانیم که این حکم خلاف عرف و بقیه احکام شریعت است. انگار ما مجاز شدیم در خونریزی که به انسان نسبت داده میشد به عنوان ویژگی بدی که ملائکه به آن اعتراض داشتند علناً شرکت کنیم و شرعاً خون بریزیم. چون این خلاف فلسفه اصلی خلافت انسان در زمین است به هر حال یک عبادتی در مقابل آن قرار داده شده است.
نمیخواهم به جلو بپرم ولی چون روی این نکته تاکید کردم، از این به بعد تأکید آیات این سوره روی این مسئله است، ریختن خون حیوانات در حج و شکرگزاری در مقابل اختیاری که به انسان به صورت غیرمتعارف داده شده است. یک مقدار جلوتر میگوید «وَلِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَکًا لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الأنْعَامِ» مخصوص مسلمانها نیست. یهودی یا پیروان حضرت نوح در ازای اینکه حیوانات را میکشتند و میخوردند مناسکی داشتند نمیشود آن کار را بدون اینکه مناسکی انجام بدهید عملی کنید. تأکید این است بدعتی در شریعت نیست همه شرائع از زمان حضرت نوح، یکی از قوانین اخلاقی حضرت نوح پرهیز از خونریزی بود و به یک معنایی حیوانات مشمول این قانون نمیشدند. پرهیز از خونریزی، انسان بود و اصولاً فضای اینکه خونریزی چیز خوبی نیست در شریعت نوح وجود داشت تبعاً این آیات میگوید اگر حضرت نوح و پیروان او حیوانات را میکشتند و میخوردند آنها هم حتماً منسکی داشتند. هر جای شریعت اجازه خوردن حیوانات را داده است همراه با یک مناسکی بود. معمولاً در ترجمه واژه منسک میگویند عبادت دشوار، فرق آن با عبادتهای معمولی یک کار بزرگی است و جواز بزرگی به شما دادیم و باید در ازای آن مردم یک کار بزرگی هم انجام بدهند.
از اینجا بیشتر فضای این آیات میرود تا به صحنه کشتن شتر ختم میشود. به سمت این میرود که در مورد جواز کشتن حیوانات است و مناسکی که مربوط به این میشود بحث کند.
خوردن بهیمه انعام و غذا دادن به فقیر
«عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الأنْعَامِ فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِیرَ» نمیدانم چقدر مردم این را رعایت میکنند از اول جزء احکام کشتن و خوردن بهیمه انعام و وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِیرَ هم است. مردم قربانی عید قربان خودشان را به این نیت میکنند ولی انگار در حلال بودن ذبح کردن حیوانات، ما خودمان ذبح نمیکنیم از قصابی میخریم ولی انگار باید به مردم محروم فکر کنیم وقتی از این گوشت استفاده میکنیم. حس من این نیست وقتی میگوید «فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِیرَ» منظور مراسم حج است و فقط قربانی حج است بلکه کلی میگوید به نظر اینگونه میرسد. «لِیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ» به صورت فردی برای آنها سود دارد «وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُومَاتٍ» و در ایام معلومات یاد خدا میکنند «عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الأنْعَامِ» بر آنچه از چهارپایان رزق دادیم «فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْبَائِسَ الْفَقِیرَ» هنوز حرف از قربانی نشده است که بگویم به آن برمیگردد کلاً میگوید. از بهیمه النعام به شما دادیم از آن بخورید انگار قربانی کردن حیوانات همراه با حس این است نه اینکه همه را تقسیم کنیم یک سهمی برای مردم فقیر جدا بگذاریم توصیه میشود. ما این کار را نمیکنیم به غیر از عید قربان اگر کسی قربانی کند و به همسایهها هم میدهد، ما ذبح نمیکنیم از قصابی خرید میکنیم. انشالله خود قصاب که ذبح کرده است به کسی میدهد!
به نظر من در اینجا نکته مهمی است است هرچند در مقابل همه نوع رزق توصیه میشویم به اینکه اگر کسی فقیر و گرسنه است به او بدهیم ولی انگار در مورد بهیمه الانعام به عنوان تشریع خاصی که جواز خاص مهمی به انسان داده شده است توصیه اکیدی است که به فقرا و کسانی که ندارند از گوشت حیوانی که ذبح میشود خورانده شود.
ادامه مراسم
«ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْیُوفُوا نُذُورَهُمْ وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ». «وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ فِی أَیَّامٍ مَعْلُومَاتٍ» بیشتر با توجه به تشریحی که در سوره بقره میشود و ما میبینیم چیست انگار بیشتر ناظر بر عرفات و منا است بعد دوباره «ثُمَّ لْیَقْضُوا تَفَثَهُمْ وَلْیُوفُوا نُذُورَهُمْ» انگار ادامه مراسم است و خیلی مفهومی بیان میکند تشریح حکم به معنای متعارف نیست. اینکه پلیدیها را از خودشان دور کنند و انگار با انجام مراسم پاک میشوند میتواند به صورت ملموس به گرفتن ناخن و موی سر از نظر تشریع به این چیزها مربوط شود ولی آیه کاملاً محتوا را بیان میکند که پلیدیها چرکها را از خودشان دور کنند. «وَلْیُوفُوا نُذُورَهُمْ» به عهدهایی که کردند وفا کنند «وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ» طواف بیت کنند. مانند ترتیب مراسمی است که انجام میشود به عرفات میروند ایام ذکر را میگذرانند برمیگردند و طواف میکنند. بعضیها گفتند «وَلْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ» به صورت خاص به طواف پایانی طواف نساء اشاره میکند. ظاهراً با تکیه با روایت این را میگویند و نه با استدلال آیه. کل آن طوافی که بعد از آن انجام میشود میتواند باشد.
آیاتی میآید که خیلی وارد جزئیات آن نمیشوم. «ذَلِکَ وَمَنْ یُعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَیْرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ» هر کسی چیزهایی که خداوند حرام کرده است بزرگ بدارد برای خودش بهتر است. «وَأُحِلَّتْ لَکُمُ الأنْعَامُ إِلا مَا یُتْلَى عَلَیْکُمْ» و برای شما چهارپایان حلال شدند به غیر از چیزهایی که گفته شده است. اصل آن خوک است که از بین چهارپایان حرام شده است. «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ» از پلیدی بتها و از گفتار نادرست و دروغ یا گفتار ناروا اجتناب کنید. «حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بِهِ وَمَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّمَا خَرَّ» شاید در مورد این آیات بعداً صحبت کنم چون بحث حج است نمیخواهم در مورد این آیات صحبت کنم. یک تصویر زیبایی از شرک در اینجا است از نوع تصویرسازیهای خاص قرآن است جدای از بحثهایی که میکنیم خودش از نظر ادبی جالب است. کسی که به خدا شرک میورزد مانند کسی است که از آسمان افتاده است و در آسمان یک پرنده او را ربوده است یا بادی او را به مکان دوری انداخته است. یک تصویری از بیپشتوانه بودن و سرگردان بودن کسی که مشرک است و به خدای واحد اعتقاد ندارد است.
[۰۱:۰۰]
دوباره تکرار میشود «ذَلِکَ وَمَنْ یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ» کسی که شعائر خدا را بزرگ بدارد از تقوای قلبی او است. «لَکُمْ فِیهَا مَنَافِعُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى» سودهایی در این مراسم حج برای شما تا یک مکان مشخصی است. باز مسئله این است که در آنجا هدایتهای خاصی برای انسانها است. آدمها به یک منافع شخصی به غیر از منافع کلی در زمان محدودی میرسند. «ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَیْتِ الْعَتِیقِ وَلِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَکًا لِیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَهِیمَةِ الأنْعَامِ» دوباره به این برمیگردد که همه امتها برای خوردن بهیمه النعام منسکی داشتند «فَإِلَهُکُمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ» خدای شما خدای واحد است «فَلَهُ أَسْلِمُوا وَبَشِّرِ الْمُخْبِتِینَ» تسلیم او باشید و به مخبتین و افرادی که متواضع و خاشع هستند بشارت بده. «الَّذِینَ إِذَا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَالصَّابِرِینَ» کسانی که وقتی یاد خدا میکنند قلبهای آنها میلرزد و مصیبتهایی که بر آنها وارد میشود صبر میکنند «عَلَى مَا أَصَابَهُمْ وَالْمُقِیمِی الصَّلاةِ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ» نماز به پا میدارند و از رزق خودشان انفاق میکنند.
بعد تصویر نهایی میآید، تقریباً بعد از آیهای که در مورد بهیمه النعام گفت به غیر از توصیف کلی از توحید و شرک حکم دیگری چندان وجود ندارد به غیر از چند بار برگشتن به مسئله حلیت بهیمه النعام و رابطه آن با حج، تا به این تصویر نهایی میرسد و اینکه این رابطه در همه شریعتها وجود داشت.
تصویر نهایی حج
بقیه بحثها کلی است در مورد همه عبادتها و شرک و توحید است و در مورد حج نکته خاصی گفته نمیشود. تا اینکه به این تصویر نهایی میرسد «وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَکُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ» قربانی شتر را برای شما قرار دادیم از شعائر الهی «لَکُمْ فِیهَا خَیْرٌ» این کار برای شما خوب است. «فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَیْهَا صَوَافَّ» در حالیکه ایستاده یاد خدا کنید «فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا» تصویر بعدی شتری است که نحر و کشته شده است و به پهلو افتاده است «فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ» بخورید و به فقیر و مستمند بخورانید «کَذَلِکَ سَخَّرْنَاهَا لَکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ» اینگونه اینها را مسخر شما کردیم. خداوند از آن بالا فرمان داده است این مجموعه موجوداتی که من آفریدم را این استفاده را از آنها بکنید. «لَنْ یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا» گوشتهای آن به خدا نمیرسد. باز حرف از گوشت و خون است تصویر پایانی خون آلود است تصویر کشتن یک حیوان بزرگ با زحمت است. اول ایستاده است بعد به پهلو افتاده است میتواند این حرفها گفته نشود یک کلام گفته شود «وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَکُمْ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ» ولی تعمدی وجود دارد. پایان مراسم خونریزی مباحی که در مورد حج در یک حدی خونریزی جزء مراسم است حتی اگر ابا داشته باشید و گوشت قرمز مصرف نمیکنید وقتی به حج میروید باید این قربانی را انجام بدهید.
اینجا یک قربانی بزرگتر انتخاب شده است و با جزئیات گفته میشود انگار اول ایستاده بود، سر او را زدید افتاد. شمشیری به حنجره او فرو میکنند فیلمی که این را نشان بدهد دیدم باورتان نمیشود چقدر خون از شتر میرود وقتی او را نحر میکنند. به صورت باورنکردنی خون فوران میکند شاید دیدم باعث میشود خون آلود بودن این تصویر بیشتر در ذهن من باشد. برای من عجیب بود اینکه به صورت اغراقآمیز خونریزی میکند شاید تا ۱-۲ متر خون فواره میزند. چون کامل ذبح نمیکنند یک نقطه خاص را سوراخ میکنند و همه خون از آنجا به شدت بیرون میزند. فشار آن از فشار آب تهران بیشتر است! این تصویر نهایی انگار تعمداً انتخاب شده است این خونریزی «لَنْ یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلا دِمَاؤُهَا» گوشتهایی که بریدید این گوشتها و خونها به خدا نمیرسد «وَلَکِنْ یَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْکُمْ» بلکه تقوایی که شما به دست میآورید برای اینکه این احکام را اجرا میکنید به خداوند میرسد. «کَذَلِکَ سَخَّرَهَا لَکُمْ» دوباره تکرار میشود اینها را برای شما مسخر کردیم «لِتُکَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاکُمْ» که خداوند را بر آنچه شما را هدایت کرده است بزرگ بدارید «وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِینَ» و به نیکوکاران بشارت بدهد. بالاتر بشر مخبرین بود الان بشر محسنین است.
به این آیه وصل میشود که مقدمه آیه جهاد است «إِنَّ اللَّهَ یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا» خدا از مؤمنین دفاع میکند «إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُور» به اول آیات برمیگردد، یادتان است که آنجا یک عده آدم بودند و نمیخواستند این مراسم اجرا شود. مراسمی که مردم ذکر خدا میگویند و به تقوا میرسند بدیها را از خودشان دور میکنند ؟؟ از گوشت حیوانات استفاده میکنند شکرگزاری میکنند. یک عده خوان و کفور وجود دارند که خداوند آنها را دوست ندارد. روی مقدماتی که در این سوره گفتم روی این آیه تأکید کردم «إِنَّ اللَّهَ یُدْخِلُ الَّذِینَ آمَنُوا» تصور نکنید ؟؟ همینکه خداوند در آیه بعد میگوید «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ» اذن جهاد میدهد مانند امکان دفاع کردن میدهد و عنایات غیبی مانند جنگهای زمان پیغمبر هم ممکن است بشود. ولی کلاً آن کارها را خداوند با فراهم کردن اسباب انجام میدهد خود حکم اذن جهاد یعنی دفاع کردن از مؤمنین است. یعنی به آنها اجازه دفاع از خودشان میدهد همانطوری که در مورد جنگی که پیغمبر انجام داده است آیه جالبی است «وَمَا رَمَيتَ إِذ رَمَيتَ وَلَكِنَّ ٱللَّهَ رَمَى» تو نبودی که تیر انداختی خدا بود تیر انداخت. دستی که به شمشیر میرود و تیر میاندازد و در راه خدا جهاد میکند انگار دست خدا است. صرفاً به این معنا در نظر نگیرید وقتی خداوند از مومنین دفاع میکند یعنی ملائکه را میفرستند. یک عالمه اسماء و علل طبیعی وجود دارد از جمله قدرت نیرویی که خود مؤمنین دارند و در عین حال اگر لازم شد خداوند از مؤمنین طور دیگری هم از آنها حمایت میکند.
این وصل میشود به این آیه «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا» که به مؤمنین اجازه داده شده است قتال کنند، برای کشورگشایی نیست. به آنها ظلم شده است میتوانند قتال کنند. قبل آن هم گفته است «إِنَّ اللَّهَ یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا» انگار مورد هجوم قرار گرفتند. باز تأکید میکنم اگر کسی هجوم ببرد و مسجدالحرام را بگیرد یا مانع حج شود او را مهاجم حساب میکنیم و اگر بخواهیم حمله کنیم و آن را بازپس بگیریم این را دفاع حساب میکنیم. مؤمنین را از مکه بیرون کردند به مدینه رفتند آزار و اذیتی به آنها وارد کردند الان هم وارد میکنند و اینها ظلم حساب میشود و مؤمنین در مقابل ظلم میتوانند عکسالعمل نشان بدهند. خیلی خیلی اذن قتال در این آیه حالت مینیمال دارد انگار شرط اینکه مورد ظلم قرار گرفته باشید حالت دفاع داشته باشید در محتوای این آیه است. «وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ» خداوند بر پیروز کردن آنها قادر است. «الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ» کسانی که از سرزمین و زادگاه خودشان بدون اینکه حقی وجود داشته باشد و استحقاق آن را داشته باشند بیرون شدند. «إِلا أَنْ یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ» در آن مکان خاصی که پایتخت توحید است گفتند، دو سه آیه بعد از حج را خواندم تا به این آیه برسم «وَلَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ» اینگونه نباشد که خداوند بعضی از مردم را به بعضی دیگر دفع کند. «لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیرًا» صومعهها و مکانهای مقدس مسلمانها مسیحیها و یهودیها و همه جاهایی که ذکر خدا بسیار در آن گفته میشود منهدم میشوند. «وَلَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ» خداوند کسی را بخواهد کمک کند کمک میکند «إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ» خداوند قوی و عزیز است. چون بعداً وقتی بحث حج در این سوره را تمام کردیم دوباره آیهها را مرور میکنیم خیلی نمیخواهم وارد جزئیات شوم.
این آیه، آیه مهمی است انگار حرف جنگ است، اگر مؤمنین اجازه قتال نداشته باشند اگر این اتفاقها نیفتد همه مکانها عبادت است. جاهایی که در زمین برای عبادت خداوند ساخته شدند منهدم میشود و این چیزی است که انگار جواز این قتال را فراهم میکند. در اوج آن مسئله مسجدالحرام و حج است حتی مسجدی که در جای دیگری ساخته شده است و مکان مقدسی است که مؤمنین به آنجا میروند و خداوند را عبادت میکنند باید از آن دفاع شود. اینکه عبادت خداوند در زمین توسط مؤمنین انجام شود چیز مخفیانهای نیست، مکانهایی ساخته میشود و علناً مردم به آنجا میروند و عبادت میکنند. اگر کسی بخواهد مخالفت کند و اینها را منهدم کند یک جوازی داریم که از آنها دفاع کنیم. من جایی الکی یک مسجدی بسازم… از هر قانونی میتوان سوء استفادههایی کرد مسیونر بفرستند بعد اگر سرشان را زیر آب کردند یک کشوری را بگیرند. از نظر معنوی روشن است که چه گفته میشود مسئله این است که ما از مسجدالحرام به صورت خاص دفاع میکنیم. کلاً مکانهای عبادتی که ساخته شده است مسجد ضرار هم نیستند. این نکته خیلی مهمی است در قرآن چیزی با عنوان مسجد ضرار است اینکه هر کسی با هر نیتی یک جایی را برای عبادت خدا بسازد هم چندان مشروعیت نمیدهد. اینکه شما یک جایی نباید مسجد بسازید مسجد بسازید یا برای تحقیر یک عده مسجد بسازید یا برای اینکه بین مؤمنین اختلاف بیندازید، یک مسجد آنجا است و سوپرمارکت یکی هم کنارش بسازید اینگونه نیست هر جایی که اسم مسجد داشته باشد مقدس باشد. در قرآن ذکر این را داریم مسجدی ساختند عنوان مسجد ضرار به آن داده شده است توسط منافقین ساخته شده است تا بخشی از مؤمنین را از بدنه اصلی مؤمنینی که در مدینه زندگی میکردند جدا کنند.
بنابراین آیهای که شروع میشد با این تصویر آدمهای بدی که در زمین هستند و خدانشناس هستند و جلوی خداشناسی را میگیرند بدون اینکه علمی داشته باشند اینها جلوی عبادتهای شبیه حج را میگیرند از جمله اینکه ممکن است در صدد انهدام انواع و اقسام مراکز عبادت باشند. همه اینها روی هم رفته جواز اینکه انسانها بتوانند قتال کنند به نوعی به ما میدهد. از نظر من اینجا به وضوح روشن است ذبح حیوانات و خونریزی که آنجا میشود به این مسئله مربوط است. اگر دشمنی و مخالفتی با راه خدا نبود و ما مجبور نبودیم برای دفاع از خودمان دست به شمشیر ببریم شاید چهارپایان را هم نمیخوردیم. ما در یک جایی زندگی میکنیم که خونریزی غیرقابل اجتناب است. این یک مقدار قبح کشتن حیوانات را کمتر میکند پایان مراسم حج با قربانی کردن مانند حس آمادگی دفاعی است. اگر آن تعبیر را قبول کرده باشی کل مراسم حج مانند مانور است بنابراین کشتن حیوانات در پایان حج هم مانند آمادگی برای جنگدین هم میتواند باشد، جزئی از مانور کلی که بشر در زمین انجام میدهد است.
[۰۱:۱۵]
پرسش و پاسخ
بدون اینکه بخواهم خیلی وقت بگذارم میخواهم در مورد چند سؤالی که در ایمیلها پرسیده شده است توضیحی بدهم و خیلی وارد جزئیات نمیشوم. سعی کردم شما را نهی کنم که بحثها به سراغ این میرود که الان باید چه کاری کنیم، مسائل سیاسی روز لزوماً ربطی به فهمیدن مطالبی که من گفتم ندارد. از اول از این نکته شروع میکنم، بحثهایی که من میکنم در درجه اول این است که بفهمیم قرآن چه میگوید، چیزی که برای من خیلی مهم است این است که متن قرآن را دقیق بخوانیم و سعی کنیم ضوابطی داشته باشیم، اینکه واژهها را چگونه معنی کنیم. تا جای ممکن منظم و مرتب با یک استیل از پیش تعیین شدهای سعی کنیم بفهمیم در قرآن چه نوشته شده است. این مستقل از این است که دفاع کنم چیزی که آنجا نوشته شده است درست یا غلط است، این وظیفه بعدی است. فرض کنید به شدت از این ایده دفاع کنم قرآن از جن صحبت میکند منظور یک موجود فیزیکی است و یک چیز تمثیلی نیست. دفاع من این است از متن قرآن این بیشتر برمیآید تا اینکه تمثیلی باشد، آیاتی را به عنوان شاهد میآوردم که این نوع سخن گفتن بعید است تمثیلی باشد. نهایتاً به احتمالی میرسیم چیزی را قطعی نمیتوانیم اعلام کنیم، میگویم به احتمال خیلی زیاد از سبک چیزی که در قرآن گفته میشود به نظر میآید اینها تمثیلی نیست در مورد واقعیت صحبت میکند. بنابراین در مورد یک نوع موجود طبیعی فیزیکی صحبت میکند.
این بخشی از بحثها است که بحث کردن در مورد متن است با ضوابطی که مربوط به خواندن متن میشود. ممکن است این حرفها را بزنم و یک کلمه نگویم و کاری نداشته باشم که از نظر فیزیکی جن چیست. ممکن است داشته باشم و ممکن است نداشته باشم ولی میخواهم بگویم این دو وظیفه از هم جدا است. بنابراین تمرکز من در چند جلسه اخیر روی این بود اولاً مدتها است از وقتی که در مورد مقدمات سوره بقره بحثهایی کردم بعد در مورد یهودیت بعد در مورد سوره مائده و آل عمران بود و به زودی در مورد سوره نساء، سوره حج، وجه مشترک همه اینها این بود که مسئله جامعه دینی در آنها مطرح است. از زمان حضرت ابراهیم بالقوه و از زمان حضرت موسی بالفعل ادیان ابراهیمی به دنبال تشکیل جوامع دینی بودند. جوامع آرمانی، جامعهای که در آن احکام خداوند اجرا میشود. یک نفر میتواند بپرسد خوب بوده یا بد بوده، خارج از بحثهای متنی در مورد چیزی که از متن میفهمیم خوب و بد بودن آن بحث کنیم ولو اینکه مؤمن باشیم. شما معتقد هستید هر چیزی که در قرآن نوشته است درست است ولی وقتی متن را میخوانید و اگر به این نتیجه رسیدید جن یک موجود فیزیکی است بحث مشروع این است این چه موجود فیزیکی است. ویژگیهایی که در قرآن برای جن است امکان دارد یک موجودی با این ویژگیها وجود داشته باشد؟
این بحث مشروعی است اینگونه نیست که بگویم یک چیزی را فهمیدم به آن فکر نکنم. از آیات قرآن برمیآید که ادیان ابراهیمی دنبال تشکیل جوامع دینی بودند، حضرت موسی و پیغمبر این کار را کردند و آیات قرآن هم تأکید میکنند این جزء چیزهایی است که مردم باید دنبال آن باشند. جامعههای آرمانی که خداوند در آن عبادت شود، سعی کردم بگویم سوره آل عمران که به شدت متمرکز روی مفاسدی است که در جامعه دینی پیش میآید یک جایی مسئله حضرت مریم و ظهور عیسی است. انگار چیزی است که خارج از جامعه دینی اتفاق نمیافتاد، درست است نفاق به وجود میآید و آدمها ممکن است به پلیدیهایی برسند که خارج از جوامع دینی وجود نداشته ولی اتفاقهای بینظیری هم در آن میافتد. جامعه دینی باعث میشود یک انسانی مانند مریم یک موجودی مانند حضرت عیسی را به دنیا بیاورد. اینکه آنجا معبد و آرامش مطلقی برای عبادت خداوند وجود دارد مریم میتواند آنجا پناه بگیرد. یک اتفاقی آنجا افتاده است بدون جامعه دینی اتفاق نمیافتد. امیدوارم همه شما قبول داشته باشید تولد حضرت عیسی تنهایی همه عواقبی که تشکیل جامعه دینی داشت را توجیه میکند. هر بلایی سر هر کسی آمده است این واقعه، واقعه مهمی است که ما اگر فقط به همین رسیده باشیم کفایت میکند که این همه زحمت کشیده شده است. یک بحث این است وقتی متن را میخوانیم به این نتیجه میرسیم که این جزء اهداف دینی در ادیان ابراهیمی بود. فکر میکنم فضای سوره آل عمران این است که در جامعه دینی مفاسد به وجود میآید همانطوری که در مقدمات سوره بقره است. در داستان بنیاسرائیل به صورت مداوم به عنوان جامعه دینی که قبل از پیامبر به وجود آمده است شما میبینید تشکیل جامعه دینی یک عالم فساد به بار میآورد. خیلی از بدیها و زشتیها در جامعه دینی وجود دارد که خارج از جامعه دینی وجود نداشت و نمیتوانست وجود داشته باشد.
وقتی خداوند میگوید «وَمَن أَظلَمُ مِمَّنِ ٱفتَرَى عَلَى ٱللَّهِ» چه کسی ظالمتر و گناهکارتر از کسی است که به خدا افترا میبندد این اظلمها در جامعه دینی به وجود میآید. اگر جامعه دینی تشکیل نمیشد کسی به خدا افترا نمیزد، کسی دین را تحریف نمیکرد. اینکه یک عده به نام خدا مرتکب جنابت میشوند کثیفترین از این است که بدون نام خدا به جنایت مرتکب شوند. بنابراین کثیفترین موجودات انگار در جامعه دینی زندگی میکنند چون به نام خدا اعمال زشت انجام میدهند و دین را تحریف میکنند به خدا دروغ میبندند. یک بار در مورد آیهای که به نظر من آیه مهمی است میگوید از خطوات شیطان پیروی نکنید شیطان شما را به سوء الفحشا امر میکند «بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَن تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» سوء بدون دین وجود دارد لَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ در متن دین است که به وجود میآید. یک بار صحبت کردم از نظر ادبی وقتی میگویید «يَأْمُرُكُمْ بِالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ» سوء و فحشاء دو کلمه کوچک و تقول ما لا تعلمون یک جمله بزرگ به شدت روی این تأکید میشود انگار از آن دو هم بدتر است. واقعاً بدتر است در جاهای دیگر قرآن هم تأکید میشود افترای به خدا کثیفترین و شیطانیترین کار ممکن است. فحشاء لذت دارد و از حدود شرع فراتر رفته است سوء ممکن منافع شخصی به بار بیاورد سوء بدتر از فحشا است ولی تقول ما لا تعلمون خیلی کار شیطانی به معنای واقعی کلمه است. اینکه افترایی به خداوند نسبت داده است و یک چیزی به خداوند نسبت بدهیم که درست نیست.
به وجود آمدن انسانهای خیلی خیلی برجسته محصول جوامع دینی است، وقتی جامعه دینی وجود ندارد شاید هزار سال یک بار ابراهیمی به وجود بیاید. همان بنیاسرائیلی که آنقدر فاسد هستند ببینید چقدر پیامبران بزرگ دارند، فسادها انگار توجیه میشود فضا برای رشد انسانها آمادهتر است. اینکه آدمهایی که ادای دینداری دربیاورند ولی دیندار نباشند منشأ اصلی فساد در جامعه دینی است لطمهای به حضرت مریم نمیزند. حضرت مردم چه کاری به اینها دارد که ادا در میآورند یا نمیآورند. آدمی که میخواهد پاک زندگی کند در جامعه دینی کاری به این ندارد که چه کسی ادا درمیآورد یا نمیآورد رابطه من با آدمهای دیگر براساس مثبت گذاشته شده است چون محدوده رابطه را با محدوده شرعی تنظیم میکنیم. این حرفها یک توجیهی است که قبول کنیم متن میگوید بعد بحث کنیم چرا این حکم داده شده است، چرا ادیان ابراهیمی به سراغ جامعه دینی رفتند با فرض اینکه هزار جور مفسده ممکن است داشته باشد. قرآن بینهایت زیاد روی مفاسد جامعه دینی با نقل مفاسد بنی اسرائیل و جدای از بنیاسرائیل تأکید میکند. حتی در مورد جامعه اسلامی زمان پیغمبر که قطعاً اسلامیترین جامعهای بود که تا به حال تشکیل شده است در مورد آن هم یک عالمه مفاسد ذکر میشود. جنگدین آنها را میبینید، پر از منافق است و خیلی روبهراه نیست.
مخصوصاً یادآوری میکنم در جلسات سوره نور گفتم در جامعه آرمانی ببینید چه خبر است، تصویر آخری که در سوره نور است که یک عده از حضور پیغمبر یواشکی خارج میشوند مطمئناً همه ما معتقد هستیم مخصوصاً شیعیان که بعد از رحلت پیغمبر، وضع جامعه اسلامی بهم ریخت. ممکن است ما با شدت بیشتری به بهم ریختن اوضاع معتقد باشیم و دیگران کمتر معتقد باشند. صدر اسلام که این همه مشکل در زمان ظهور پیغمبر هم وجود دارد که در قرآن نقل میشود هر بار میخواهیم خیلی مایه بگذاریم به یک عده میگوییم مانند مسلمانهای صدر اسلام هستند. آرمان ما این است که به جامعهای برسیم که در قرآن خیلی انعکاس مثبتی در آن وجود ندارد. سنیها هستند که خیلی به صورت افراطی و کاملاً خلاف قرآن به آن جامعه نگاه میکنند. هر کسی جزء صحابه پیغمبر است محترم است، اینها در قرآن چه کسانی هستند که در قرآن در زمان پیغمبر نقل میشود؟ نمیدانم جزء صحابه هستند یا خیر خود جامعه افرادی هستند که در جنگها هم همراه پیغمبر بودند و قرآن از آنها به خوبی یاد نمیکند جزو آدمهای متزلزل از نظر ایمان هستند. کسانی که پیغمبر را وسط جنگ احد ول کردند تصویر وحشتناکی که در سوره آل عمران است که پیغمبر اینها را دعوت میکند برگردید و فرار نکنید همه فرار میکنند اینها صحابه هستند. صحابه مقدسی که اهل سنت بدون هیچ چون و چرایی اینها را مقدس میدانند.
این بحث در مورد اینکه توجیه جامعه دینی چیست یک بحث جدایی است. بدیهی است بحث کردن در مورد حکومت دینی باز یک چیز خاصتری است. لزوماً وقتی میگویید جامعه دینی به وجود بیاید خیلی بحث سیاسی به معنای واقعی کلمه نیست. وقتی جامعه کوچک است خیلی سیاست به آن معنایی که ما میشناسیم وجود ندارد، لازم نیست نظام سیاسی خیلی مشخصی داشته باشیم. ده را با کدخدامنشی اداره میکنند همهی جامعه دینی که در مورد آن صحبت میکنیم مثلاً در مورد صدر اسلام، نظام سیاسی به وجود نیامده است. بنابراین یک مقدار بحث نظام سیاسی به حاشیه میرود که جامعهای داشته باشیم یا نداشته باشیم. تصور من این نیست در قرآن تصویری از نظام سیاسی روشن به عنوان نظام سیاسی جامعه دینی اسلامی وجود دارد. همانطوری که تصویری از نظام اقتصادی وجود ندارد اینها تا حدود زیادی عرفی است و بستگی به اوضاع و احوال زمان و شرایط تاریخی دارد. ممکن است یک زمانی بردهداری نظام طبیعی اقتصاد است و الان نیست یک زمانی چیز دیگری باشد. اینکه ما برای حکومت دینی برای جامعه دینی یک نظام اقتصادی مشخص، نظام سیاسی مشخص داشته باشیم، بعضی از مقتضیات نظام سیاسی به شدت به این وابسته است که نظام ارتباطات چگونه است. میشود رأیگیری کرد؟ تا حدود زیادی وابسته به این است که یک نظام ارتباطی خوبی وجود داشته باشد، در محدودهای میخواهید رأی بگیرید. قبلاً چه کاری میکردند؟ از هر جامعه کوچکتری یک آدمی که شیخ یا کدخدا است میآمد یک جایی جمع میشدند و شیوخ تصمیم میگرفتند با فرض اینکه رهبر یکی از آن قبیلهها یک حرفی را بزند آن قبیله حرف را قبول میکند.
[۰۱:۳۰] از افراد و آحاد مردم چیزی پرسیده نمیشود در مورد اینکه نظام سیاسی چه باشد یا نباشد. نظام قبیلهای است و ربطی به وضعیت زندگی فعلی ما ندارد. البته میگویند ایران هنوز هم قبیلهای است ولی علناً قبیلهای نیست شاید در خفا قبایلی وجود داشته باشند ایل و تبارهایی هستند که با هم متحد هستند. شاید هنوز نظام عربستان تا حدودی قبیلهای است. اینکه نظام جامعه چگونه باشد مثلاً در غرب نظام جدیدی که هیچ شباهتی به نظام قبیلهای ندارد به وجود آمده است، ارتباطات اجازه رأیگیری به مردم میدهد این چیزی است که الان به وجود آمده است و رأی میگیرند. ممکن است ۱۰۰ سال دیگر وضعیت ارتباطات و نظام اجتماعی طوری شود که نظامهای سیاسی منطبق با آن شرایط طور دیگری باشند کمااینکه به وضوح نظام اقتصادی متحول میشود. این نظام اقتصادی فعلی خیلی دوام نمیکند.
تصور من این نیست ما یک نظام سیاسی روشن ابدی در شهر داریم، یک نظام اقتصادی ابدی داریم. ممکن است کلیاتی داشته باشیم فقط تأکید من روی این است بحثهای حکومتی و سیاسی و اقتصادی در حاشیه بحث هستند که جامعه دینی باشد یا نباشد. لزوماً در توجیه اینکه جامعه دینی خوب یا بد است لازم نیست به سراغ این برم که با چه نظام سیاسی قرار است اجرا شود. یک کلیاتی داریم از اینکه انسانهایی باشند و سعی کنند فرامین خداوند را اطاعت کنند. همیشه تأکید من روی این است همه بحثهایی که میشود قطعاً نتیجه حساسیتهایی است به دلیل اینکه ما ۳۰ سال است به دنبال تشکیل دادن یک حکومت دینی رفتیم سرخوردههایی به وجود آمده است… یک بار تأکید کردم الان هم میگویم نباید به این دلایل چیزهای روشن و سادهای را نادیده بگیریم. چیز روشن و ساده این است که خوب است یک عده جمع شوند و سعی کنند مطابق با قوانین و قواعدی که خداوند دوست دارد مردم آنگونه زندگی کنند، زندگی کنند. جامعه آرمانی تشکیل بدهند، کسی در آن دروغ نگوید، مرتکب اعمال خلاف عدالت نشود و الی آخر. رفتن به سمت جامعه آرمانی که مبنای آن خدا باشد واضح است چیز خوبی است.
میخواهید در خانه خودتان ملک بزرگی بخرید و ۶ خانواده باهم زندگی کنید. یک نفر در ایمیلها نوشته بود الان نمیشود به جایی کوچ کرد، چرا نمیشود؟ من یک تعاونی درست میکنم 1 کیلومتر مربع در کویر پول جمع میکنم میخرم ۵۰ خانواده به آنجا میرویم یک ده درست میکنیم خداوند را عبادت میکنیم نمیشود؟ چرا نمیشود یک جامعه دینی تشکیل دادم.
حضار: ؟
ایشان میگویند دولت دخالت میکند، فکر نمیکنم شاید چنین حرکتی مشکوک حساب شود! ایران نمیشود ولی در فرانسه میشود کسی کاری ندارد! در آمریکا یک بار چنین اتفاقی افتاد یک جامعه آرمانی تشکیل دادند و دولت در آنجا دخالت کرد، البته شایعاتی در مورد آن جامعه بود که کارهای عجیب و غریبی میکردند نمیدانم چقدر درست یا غلط بود. هنوز هم در حد تشکیل دادن یک ده کوچک همین الان امکان دارد، میشود یک قطعه زمین گرفت و یک عده در آن ساکن شوند و سعی کنند به بهترین وجه ممکن زندگی کنند. خیلی آرمان خوب و طبیعی است. شما وقتی این حرفها زده میشود به شدت سیاسی فکر میکنید. یک نفر در ایمیلها نوشته بود الان هیچ کاری نمیتوان کرد مانند همان کاری که در سال ۵۷ شد. یعنی کشوری را انقلاب کنیم و بگیریم. به نظر من لزوماً تشکیل جامعه دینی این نیست. یعنی محدوده سیاسی یک دولت ملت مدرن تشکیل شده را متلاشی کنیم و در آن محدوده به زور بخواهیم قواعد شرع را رعایت کنیم.
تأکید من این بود اساس جامعه دینی این است یک عده آدم که دور هم جمع میشوند و میخواهند همه زندگی خودشان را وقف آن نوع از زندگی کنند که خداوند دوست دارد ما در زمین داشته باشیم. اساس آن این است و بدیهی است کار خوبی است. هرچقدر بتوان این جامعه را بزرگتر کرد بهتر است جمعیت آن بیشتر شود هیچ اشکالی ندارد. همانطوری که الان شما ایرادی گرفتید ممکن است مشکلاتی هم باشد و ممکن است حکومتها بخواهند ببینند آنجا چه خبر است گاهی بازرس بفرستند یا آدم بفرستند آنجا ساکن شود. الان هرجای دنیا حساسیتهای حکومتی خودش را دارد و ممکن است مسائلی پیش بیاید. اصل این ماجرا مقدس است و به صورت کلی هیچ اشکالی ندارد. ولی بحثهایی در مورد حکومت دینی است اگر بخواهیم گلوبالتر فکر کنیم. منطقه حرم اطراف مسجدالحرام جزء ملک مسلمانها است باید از آزاد بودن عبادت آنجا پشتیبانی شود. آن یک مقدار سیاسیتر از این است که بخواهم جامعه دینی کوچک تشکیل بدهم بحث مربوط به سیاست کل کره زمین است. آن هم یک بحث جداگانه است ولی بحثهایی که در ایمیلها شد به نظر من خیلی به آن مسئله مربوط نبود. کلاً تمرکز بیشتر در مورد مسائل سیاسی بود که ممکن است در جامعه دینی پیش بیاید.
یک ایمیلی به صورت خاص اشاره میکنم، یک آدمی که شاید میشناسم شاید نمیشناسم به اسم به جا نمیآورم. یک ایمیل خیلی متواضعانهای زد من خیلی اهل سیاست نیستم و یک چیزهایی را نفهمیدم. این ایمیلی بود که بیشتر از همه من را مجبور کرد به این بحثها جواب بدهم چون مستقیماً به نظر میآید یک سؤالی از من شده است. میگوید برای مثال فرق حکومت دینی با آن معنایی که آقای دکتر مطرح کردند، من چی مطرح کردم؟ با یک حکومت مردم سالار، اکثریت مردم آن تمایلات مذهبی دارند را نمیفهمم. والا من هم نمیفهمم. من متخصص نیستم واقعیت این است احساس نمیکنم یک تصور روشنی از مسائل مربوط به حکومت دینی دارم ولی الان اگر از من بپرسید و مجبور شوم جوابی بدهم به نظر من حکومت دینی همین عبارتی که ایشان گفته است. حکومت مردم سالاری که اکثریت مردم تمایل مذهبی دارند. حکومت آن دینی است یعنی مردم یک جایی جمع شدند اکثریت مسلمان هستند و طبیعی است حکومت را براساس آرای اینها یک قیدهای اسلامی را رعایت میکنند، این حکومت دینی است و بیشتر از این نمیفهمم. بقیه را بخوانید و ببینید مشکل کجاست و چقدر مشکلات برای معاصر است. میگوید تنها فرقی که به ذهن من میرسد از این قرار است در حکومت دینی حاکم به شیوه غیر مردم سالاری انتخاب میشود مانند ولایت فقیه که برداشت من این بود آقای دکتر اصلاً تأکیدی روی این مطلب نداشتند. من در مورد این چیزها حرفی نزدم چرا حرف در دهان من میگذارید. فرض ایشان این است یک چیزی به اسم حکومت دینی وجود دارد که غیر از آن است مردمی جایی باشند و یک حاکمی را سر کار بیاورند با علاقه شخصی خودشان که احکام شرع را رعایت کنند. دنبال این است که ممکن است چه فرقی وجود داشته باشد. یک ایده این است شاید منظور این است در حکومت دینی حاکم را به صورت مردم سالار انتخاب نمیکنند.
یک چیزی در مورد ولایت فقیه میگویم چون تخصص ندارم با یک درصدی از تردید میگویم شنیدم یا در کتاب دیگران خواندم. ولی چیزی که من میدانم این است ولایت فقیه در فقهی که امام خمینی تدریس میکرد و حکومت اسلامی که ایشان مطرح میکرد اساس آن وکالت بود. از نظر ایشان حکومت اسلامی این بود که حاکم وکیل مردم است بنابراین دموکراتیک است.
حضار: ؟
اصلاً مهم نیست اجرا میشود یا خیر، یک جوری وقتی میگویند ولایت فقیه یعنی غیردموکراتیک است. وقتی میخواهید بحث فقهی کنید باید ذیل یکی از مباحث فقهی ببرید. از نظر امام خمینی به صورت کلی حکومت اسلامی ذیل باب وکالت بود. یعنی یک آدمی از طرف یک عدهای وکیل شده است و کارهایی را انجام میدهد بنابراین مبنای بحث فقهی ایشان کاملاً دموکراتیک است. قانون اساسی ما به نوعی دموکراتیک است مردم رأی میدهند کسانی را انتخاب میکنند به این دموکراسی غیرمستقیم میگویند. الان در نظامهای پارلمانی اروپا چنین نظام دموکراتیکی وجود دارد، مردم مستقیماً نخست وزیر را انتخاب نمیکنند به یک جمعی رأی میدهند پارلمانی را انتخاب میکنند که آن پارلمان نخست وزیر را انتخاب میکند. حتی در آمریکا شاید فکر میکنید دموکراسی مستقیم است ولی قانون اساسی آمریکا غیرمستقیم است. رأی الکترال که میگویند قرار این است، قانون اساسی آمریکا میگوید مردم یک عده آدم را که آدمهای سیاسی مورد اعتماد خودشان هستند را از ایالتهای مختلف انتخاب میکنند اینها جمع میشوند و رئیس جمهور را انتخاب میکنند. چون نظام سیاسی آمریکا دو حزبی شده است از اول معلوم است این مردم را که انتخاب کردید و این رأی را که دادید یعنی از اول حزبها میگویند کاندید ما کیست و آراء الکترال سوری شده است فقط میشمارند فلوریدا دموکراتها بردند و الی آخر. ولی واقعیت این است که قرار نبود دموکراسی مستقیم باشد.
خیلی جالب است در مباحث مجالس قانون اساسی آمریکا که دویست خوردهای سال قبل تشکیل شد به شدت مخالف این بودند دموکراسی مستقیم باشد. همه حرفها این بود که به شدت خطرناک است باید غیرمستقیم باشد. یک مقدار با شک و تردید میگویم چون خودم متون مستقیماً نوشتههای فقهی آقای خمینی را نخواندم ولی این را شنیدم و تقریباً مطمئن هستم که ایشان کل حکومت اسلامی را در باب وکالت میآوردند. بنابراین نظر ایشان این است که حاکم وکیل مردم است باید یک عدهای به او وکالت داده باشند. قدرت او از باب وکالت است همانطوری که وزیر حقوقی پیدا میکند اگر به یک عده آدم برای انجام کاری وکالت بدهید یک اختیاراتی پیدا میکند. اختیارات حکومت اسلامی از نوع وکالت است این را به این دلیل میگویم الان در عرف سیاسی به نظر آنها ولایت فقیه غیردموکراتیک است هیچ شکی در آن نیست. در حالیکه قانون اساسی ما به نوعی دموکراتیک است اینکه چه چیزی اجرا میشود از ذهن خودتان پاک کنید. وقتی بحث تئوریک میکنید اینکه چه شده است و پارسال چه اتفاقی افتاد به بحثهای صدر اسلام و قرآن سرایت نکند. حتی به بحثهای تئوری حکومت دینی به نظر من نباید سرایت کند اینکه عملی است یا خیر من نمیفهمم. الان قانون اساسی ایران آیا عملی هست یا خیر اگر لوپ نظارت شورای نگهبان بر انتخابات مجلس خبرگان در قانون اساسی نباشد دموکراسی غیرمستقیم اجرا میشود و مردم رأی میدهند.
نکته این است که میگویند همه ایرادها از آنجا است که یک دوری در انتخاب ولی فقیه وجود دارد والا اگر آن لوپ وجود نداشته باشد فکر نمیکنم کسی بگوید قانون اساسی ایران غیردموکراتیک است. آمریکاییها که وارد این بحثها شدند و در مورد قانون اساسی ایران هم صحبتهایی مطرح کردند حرفشان در مورد غیردموکراتیک بودن ایران این بود که برخی از ارگانهای مهم قدرت در ایران، خارج از محدوده رأیگیری از مردم انتخاب میشوند، منظورشان همین بود. مردم در ایران اختیاراتی در مورد تعیین فقهای شورای نگهبان ندارند. یک بار که این عمل انجام شد از اختیار آنها خارج شده است بنابراین آن را نمیتوانند تعیین کنند اختیار خبرگان و رهبری و قوه قضائیه را از دست دادند و الی آخر. نظارت استصوابی شورای نگهبان است. همه کسانی که به قانون اساسی ایران ایراد غیردموکراتیک میگیرند به اصل ولایت فقیه و این چیزهای آن ایراد نمیگیرند. یک نکته دیگر که ممکن است غیردموکراتیک به نظر برسد این است ایشان سعی کرده است فکر کند ممکن است چه فرقی داشته باشد حکومت دینی با چیزی که من خیلی حرفهای سیاسی و حکومتی نزدم ولی به نظر من چیزی که من میفهمم حکومت دینی شبیه چیزی است که ایشان در این جمله بیان کرده است. یک حکومت مردم سالار است و اکثریت مردم تمایلات مذهبی دارند.
[۰۱:۴۵]
چیز دومی که ایشان به ذهنشان رسیده است شاید فرقاش در این باشد در حکومت دینی مؤمنان میتوانند اقلیت دینی باشند ولی اکثریت قدرت را برای پشتیبانی از حکومت دارا باشند که من این را از فرمایشات آقای دکتر استنباط نکردم. خداروشکر. حرفهای من را خوب فهمیدند به غیر از اینکه فکر میکند اجباراً باید حکومت دینی با چیزی که در ذهناش است فرقی داشته باشد. ایده مشخصی در مورد حکومت دینی ندارم که بخواهم از آن دفاع کنم که عملی است ولی کلاً حس من همین است یک حکومت مردم سالار با اکثریت تمایلات مذهبی که وقتی بالا میرود پایین هم بیاید اگر اکثریت مردم آن را نخواستند. تصوری که از حکومت دینی دارم این است یک حکومت دموکراتیک است یک سری احزابی وجود دارند که در تبلیغات خود صراحتاً میگویند اگر ما برویم احکام شرع را رعایت میکنیم مردم هم به آنها رأی میدهند. میآیند و احکام شرع را طبق اصول دموکراسی رعایت میکنند فردا هم دوباره رأی گیری میشود رأی نمیآورند و پایین میآیند. دومین نکته این است که ممکن است پایین نیایند در ذات حکومت دینی باید این باشد وقتی بالا رفتید دیگر پایین نیایید، اقلیت شدید.
حضار: ؟
اگر این حرف امام خمینی را قبول کنید جنس حکومت وکالت است، شما نظری بحث کنید اینکه چه شده است… تئوریک بحث میکنید. میخواهم با عصبانیت بحثی را مطرح کنم یک نفر اینجا نوشته است من عبارت را با عصبانیت میخوانم: متأسفانه اکثریت دیندار یقیناً به دلیل بر حق دانستن خود مسلماً در قوانین خود، لزوم پایبندی در آن اصول را تا ابد ذکر خواهند کرد. این در ذات دینداری است که اگر قانون اساسی بنویسند ابدی باید در آن ذکر کنند. من اگر آدم دینداری نیستم و بخواهم قانونی بنویسم این کار را نمیکنم. شما میگویید متأسفانه اکثریت دیندار یقیناً به دلیل بر حق دانستن خود مسلماً در قوانین خود لزوم پایبندی در آن اصول را تا ابد ذکر خواهند کرد. یعنی بالا بروند دیگر پایین نمیآیند و این جزء ذات دین است. و شرط تفاهم مذکور در جمله شما هیچ جایی در چنین قوانینی نخواهد داشت. مردم در اجرای اینها تفاهم داشته باشند یا نداشته باشند کسی کاری به اینها ندارد اینها بالا رفتند و تا ابد میخواهند شریعت را رعایت کنند و اگر صد هزار سال هم بخواهد بگذرد دیگر پایین نمیآیند. پرانتز عصبانی کننده: تبعاً چنین مشکلی در نظام لاییک پیش نمیآید. یعنی آدمهای لاییک همه راحت پایین میآیند. یقیناً و مسلماً پیش میآید ولی تبعاً یعنی براساس تبع نظام لاییک این مشکل در نظام لاییک پیش نمیآید.
الان نظام سرمایهداری که بالا رفته است به راحتی اگر کمونیسمها در آمریکا رأی میآوردند سرمایهدارها میگفتند بفرمایید. نظام سیاسی بالا میرود و قدرت دست او است راحت پایین نمیآید این خصلت آدمهای قدرت مدار و سیاست مدار است که راحت پایین نمیآیند چه ربطی به لاییک بودن و دیندار بودن دارد. یک آدم دموکرات مسیحی، شعارهای مذهبی میدهد و یک جورایی در فضای لاییک سیاست اروپا، دموکرات مسیحی رسماً اعلام میکند من عقاید دینی دارم، سرمایهگذاریهای فرهنگی دینی میخواهم بکنم و مردم به او رأی میدهند بالا میرود و ۴ سال دیگر پایین میآید. در ذات دینداری و لاییک بودن هیچ چیزی نیست که من بگویم بالا رفتم پایین میآیم یا نمیآیم. دیندار مستبد بالا میرود و پایین نمیآید، سرمایهدار بالا رفته است و پایین نمیآید. مثلا اکثر مردم آمریکا ممکن است دوست داشته باشند همه اموال تقسیم شود. سرمایهدارها رأیگیری کنند ببینند مردم دوست دارند که ماهانه به آنها پولی بدهند نظام سرمایهداری آمریکا هم به راحتی قبول میکند. مثلاً نظام کمونیسم لاییک بودند اینها راحت پایین آمدند.
حضار: ؟
نکته همین است نظامهای لاییک مانند آمریکا ایدئولوژی پنهانتر دارند و مالکیت برای آنها مقدس است. بنابراین کمونیسم کاملاً غیرانسانی است و باید هر طوری شده کوبیده شود. به فعالیت کمونیسمی، فعالیت ضدآمریکایی میگویند یعنی چه؟ یک کمونیسم آمریکایی که فکر میکند میخواهد آمریکا را به بهترین شرایط ممکن برساند برای چه به فعالیتهای آن انگ ضدآمریکایی بودن میزنند؟ میگفتند هر کسی در آمریکا کمونیسم است جاسوس شوروی است و باید حساب پس بدهد. اصولاً نظامهای قدرتمند نظامهای سیاسی راحت پایین نمیآیند. اگر بتوانند نیایند پایین، پایین نمیآیند. کاری به این ندارم که سیاستمدارها چگونه هستند از نظر من هیچ ارتباطی بین این مسئله با لاییک بودن و دیندار بودن نیست.
حضار: ؟
همه آن را نمیخوانم فکر میکنم ایمیل به همه رسیده است و میتوانند یک دور بخوانند. در یک مقالهای که من نخواندم آقای آوینی یک چیزهایی نوشته است که اساساً حکومت دینی براساس تفاهم به وجود میآید. مردم مسلمان هستند یک حکومتی را تشکیل میدهند تفاهم دارند روی اینکه احکام دینی اجرا شود. شما بحث میکنید که اینگونه نیست چون دینداری کاری به این ندارد این تفاهم از بین رفته است یا خیر، وقتی بالا رفت ابدی میکند. من مخالف این هستم که ربطی به دینداری دارد تصورمن از یک حکومت دینی تصور فعلی بدون اینکه خیلی تأکید کنم خیلی در حیطه تخصص من نیست این است که یک عده آدم به حکومتی رأی میدهند، یک احزابی وجود دارد احزاب دینی هستند ممکن است ورژنهای مختلفی داشته باشند و غیردینی هم هستند و رقابت آزاد شرکت میکنند و اکثریت مردم احزاب دینی را دوست دارند و آنها را در پارلمان میفرستند و مستقیماً رئیس جمهوری را انتخاب کنند. هر حزبی ممکن است با یک شدت و ضعفی حرف از احکام شریعت بزند شاید یک حزبی شبیه طالبان باشد و بگوید اگر من سر کار بیایم اینگونه شریعت را رعایت میکنم شاید مردم به آنها رأی دادند کسانی که در اقلیت هستند با یک محدودیتهایی رعایت اصول کلی حقوق بشر باید به این تن بدهند که در انتخابات رأی نیاوردند و باید در جامعهای زندگی کنند که یک سری محدودیتهای مافوق چیزی که در جامعه است اجرا میشود. چون اکثریت به آن رأی دادند و دموکراتیک نگاه میکنیم.
حتی در حرفهای خودم اشاره کردم اینها خیلی افکار پختهای نیست که بخواهم در مورد آن بحث کنم. من ترجیح میدهم حتی در جامعهای که رأی گیری دموکراتیک شده است و اکثریت آن مسلمان هستند و در جامعه شریعت اجرا میشود یک مقدار فدراتیک باشد. شاید به کسانی که خیلی احساس بدی دست داده است بتوانند یک گوشهای برای خودشان آزادنهتر زندگی کنند. به نظر من اینگونه جامعه پایدارتر میشود و دینیتر هم میشود. وگرنه آنها در جامعه میمانند و اخلال ایجاد میکنند الان وضعیت فحشاء خیابانی در تهران را ببینید. اگر آزادیهایی داشتیم که این آدمها به جای دیگری بروند و باهم هرکاری دلشان میخواهد بکنند تهران تمیزتری پیدا میکردیم. اگر یک جاهایی حصاری کشیده میشد، نمیخواهم خیلی مدل فدراتیک اروپا به ذهن من بیاید. من نمیفهمم اینها چه ربطی به این دارد احکام شریعت که بخواهد اجرا شود یک ساز جداگانهای باشد. ذهنیت شما این است چون دیندارها اکثراً آدمهای متعصبی هستند واقعاً دموکراتیک نیستند و اصولاً موجودات کهنسالی هستند که از قرون وسطی انگار ماندند به نظر شما میآید این آدمها اگر بالا بروند پایین نمیآیند. حرف من این است این ربطی به دینداری ندارد، احزاب دیندار در اروپا داریم نه اینکه بخواهند شریعت را به این معنا اجرا کنند ولی حکومتها دموکراتیک هستند بالا میروند و پایین میآیند، اشتباه میکنند تاوان آن این است که دفعه بعد رأی نمیآورند و کمتر رأی میآورند.
اینکه در بازی دموکراسی مسأله دینداری وارد شود اصلاً به نظر من با ذات دین مطلقاً تعارض ندارد. اینکه در ایران چه شده است و از آن تئوریها دور شده است اصلاً مسئله ذهنی من نیست و در این جلسات اصلاً مسئله نیست. در مورد مسئله دور از حکومت دینی حرف میزنیم حرف از این میزنیم خداوند از انسانها خواسته است ندای توحید در زمین همیشه باشد، ما خفه خون نگیریم و در گوشهای کز نکنیم. مراسم حج هم برای همین ترتیب داده شده است و خواسته شده است که شما نتوانید بدون جماعت ایمانی زندگی کنید. من فکر میکنم این چیز خوبی است و جدای از بحثهای حکومت دینی مینیمال این است که شریعت در مسجدالحرام اجرا شود و راه هم باز باشد و مردم به آنجا بروند. اگر حکومت تمام کشورها غیردینی باشد در حد وجوب لازم است در زمین باشد. مردم میتوانند چند هکتار زمین بخرند و در آن جوامع دینی کوچک تشکیل بدهند.
فکر میکنم اینگونه بحث کردن، اینکه دین با دموکراسی سازگار نیست فکر میکنم خیلی جاها سازگار شده است. مثلاً رعایت کردن حجاب در ایران، جزء نقطه ضعفهای غیردموکراتیک است نمیدانم مشکل آن چیست هر جامعهای یک عرفی برای لباس پوشیدن دارد عرف آن هم توسط اکثریت تعیین و تحمیل میشود. الان در اروپا عرف وجود دارد و نمیتوانید برهنه به خیابان بروید با اینکه عدهای هستند که دوست دارند این کار را بکنند ولی قوانین جلوی چنین کاری را میگیرد. میگوید میتوانید کنار دریای آنجا، اگر میخواهید این بازیها را در بیاورید ولی در شهرها نمیتوانید. مسئله این است حد عرفی لباس در آمریکا و اروپا یک چیز مقدس است و اگر یک نفر بیشتر از عرف باشد میگویند جلوی آزادی را گرفته است. این حرف دیوانگی است به غیر از اینکه یک مشت آدمهایی هستند که هر چیزی که به نظرشان درست است برای آنها مطلق است و میخواهند به همه جای دنیا تحمیل کنند و اسم آزادی روی آن میگذارند. یک بار بحثهایی که ۲-۳ سال پیش در تهران بود مانتو باید ۱۰ سانت بیشتر بالای زانو نباشد یادتان است؟ احکامی در مورد حجاب اوایل تابستان صادر شده بود یک بخشی این بود مانتو باید ۱۰ سانت بیشتر بالای زانو نباشد، طول آن ۱۱۰سانت کمتر نباشد. یادم نیست دقیق.
[۰۲:۰۰]
بعد یک ایمیل دریافت کردم که فوقالعاده جالب بود، قانون پوشیدن مایو در آمریکا برای زنها در سال ۱۹۱۰ یا ۱۹۱۵ دقیقاً این بود که نباید ۱۰ یا ۱۵ سانت بالای زانو باشد. یک عکس خندهداری اطراف آن کشیده شده بود یک آدمی که ضابط این بود که این را اجرا کند با سانتیمتر مایوی یک خانمی را اندازه میگرفت تا ببیند قانون را رعایت کرده است یا خیر. آن روز از نظر آمریکاییها بدیهی بود که این مقدار درست است امروز اینقدر است و فردا چیز دیگری است. همیشه هر چیزی که آنها میگویند درست است و همه دنیا باید آن را رعایت کنند والا حقوق بشر را رعایت نکردند. خودشان در ۱۰۰ سال اخیر عرف نرم لباس پوشیدنشان زیر و رو شده است ولی همان چیزی که هستند به نظر آنها بدیهی است که اون درست است. متأسفانه یک عده این حرفها را جدی میگیرند به نظر نه تنها بدیهی است بلکه چیز درستی وجود ندارد. جوامع عرفهایی دارند و عرف ما از سنت دینی ما میآید در عین حال قبول دارم اگر اکثریت جامعه موافق با حجاب نیستند این عرف را باید به صورت دموکراتیک برداشت ولی اگر جامعه هنوز مسلمان هستند و میخواهند رعایت کنند باید رعایت شود.
یک نکته خیلی اساسی این است ظاهراً حکومت دولتهای غربی حرف از پلورالیسم میزنند ولی ذرهای به معنای واقعی کلمه میل ندارند جامعه جهانی پلورالیستی باشد. استقبال نمیکنند که آنها در آنجا به شریعت خودشان عمل میکنند یک طرف دنیا کار دیگری میکنند، همه جای دنیا با لیبرال دموکراسی به معنای غربی باشد. حس نمیکنید کاملاً در این تناقض وجود دارد؟ چرا غربیها دوست ندارند؟ آنها اینقدر حجاب را رعایت میکنند چه میشود؟ یک آدمی که دیدگاه پلورالیستی دارد باید خوشحال باشد. الان بگویم یک جامعهای به وجود بیاید که زنها سر تا پا پوشیده باشند، یک جامعه چهرهشان باز باشد، یک جامعه نودیسمی باشد و لخت مادرزاد بگردند. ببینم چه میشود دنیا مانند یک آزمایشگاه پلورالیستی باشد که ببینیم قواعد مختلف به چه نتایجی منجر میشوند. غربیها از چنین چیزی استقبال میکنند؟ اصلاً استقبال نمیکنند. مطلقاً حس غربیها این نیست که بگذاریم هر کسی هر کاری دلش میخواهد بکند. یک سری قواعد ذهنی خودشان را دارند که به نرمهای امروزشان مربوط میشود به نظرشان کاملاً مطلق است و میخواهند در همه جای دنیا همان اجرا شود و اگر کسی جلوی تجارت آزاد بایستد، جلوی مفاهیم لیبرال دموکراسی که به نظرشان مقدس است بایستد که اصلاً مقدس نیست و فقط و فقط نتیجه جامعه سرمایهداری است. در مورد این نکته نمیخواهم بحث کنم و مطمئناً چیزهایی خوبی در آن است شعارهای پلورالیستی میدهند ولی علناً دنبال یونی فرم کردن و جهانی سازی به معنای فرهنگی هستند.
چرا نمیگذارند همانطوری که ما زندگی میکنیم، زندگی کنیم؟ ما دوست داریم اینقدر پوشش داشته باشیم. خوب است به نظر من دنیا را تبدیل به آزمایشگاه ایدههای مختلف کنیم این پرولالیسم به معنای واقعی کلمه است. خیلی چیزها در این ایمیلها بود که جای برای بحث داشت ولی اصولاً حرف من این است بحثهایی که در این جلسات میکنم اینقدر سیاسی و مربوط به حکومت نمیشود.