او دلایل بررسی جداگانهٔ داستان زکریا و مریم را تکرار میکند: دلیل فرمی، لفظی و معنایی. سپس به نقش مرد و زن در تولد و حذف جنبهٔ جسمانی میپردازد و مریم را زنی نمونه میداند. بعد حس باروری در ضمیر مرد را توضیح میدهد و برای اینکه چرا کلام زکریا قطع میشود به قطعهای از ابن عربی میرسد. پایان جلسه دربارهٔ ولایت و میراث آل یعقوب و سخنگفتن از مسیحیت است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
من در خوانش متن خیلی سعی میکنم دلبخواهی برخورد نکنم و برای آن ضابطههایی بگذارم؛ گاهی خودم هم از این توضیحها خسته میشوم.
ضابطه خوانش متن و پاسخ به پرسش
تا حالا چندین بار توضیح دادهام که به چه دلایلی به خودم اجازه میدهم این دو قسمتِ مربوط به داستان زکریا و مریم را اینقدر جداگانه بررسی کنم، با اینکه یک خط داستانی و یک خط مفهومی خاص وجود دارد که داستان زکریا و ابراهیم را همینطور به هم وصل میکند و پیش میرود. به دلایلی به خودم این حق را میدهم؛ احساس میکنم متن ما را به اینجا میکشاند که این دو داستان را کنار هم، و تا حدی جدا از بقیهٔ سوره، با یکدیگر مقایسه کنیم. دلایل را باز تکرار میکنم؛ بدون این بحث هم قرار بود تکرارشان کنم.
دلیل اول این است که پس از پایان این دو داستان، قطعهای ششهفتآیهای میآید که فرمش مطلقاً با فرم این سوره فرق میکند؛ یعنی مثل دیواری این قسمت سوره را از قسمتهای دیگر جدا کرده است. محال است کسی این سوره را بخواند و طبعش کمی با ریتم آشنا باشد و وقتی به آنجا میرسد، این حس به او دست ندهد که انگار به پایان چیزی رسیده است.
میدانید سوره یعنی چه؟ سوره اصولاً چیزی است که مثلاً دورش دیوار کشیده باشند، یعنی مانع و حائلی وجود داشته باشد؛ فکر میکنم دیوارهای شهر را هم با واژهای شبیه این مینامند. سوره را به این دلیل سوره میگویند که انگار چیزی دورش حائل شده و آن را از قبل جدا کرده است: مثلاً شروعش، بسم الله الرحمن الرحیم، مثل دری است که از آن واردش میشوید، و به آخرش که میرسید، انگار از جوانبی در چیزی محاط شده است. سورههای قرآن مثل شهرهاییاند که کمی از هم جدا هستند؛ به یکدیگر راه دارند، ولی به هر حال میتوانید بفهمید که این مفاهیم در این محدوده آمده است.
البته دقیقاً دیواری به بلندیِ دیوار شهر نیست، ولی واقعاً وقتی این دو داستان را میخوانید و به آن شش آیه میرسید، انگار دیواری آنجا وجود دارد. احساس شخصیام این است که این قسمت میتوانست یک سوره باشد؛ نمیخواهم چنین چیزی بگویم، منظورم این است که از نظر فرم چنین صورتی دارد: از جایی شروع میشود و دو داستان میگوید، و اگر داستان ابراهیم و بقیهاش نمیآمد، لزوماً حس نمیکردیم که چیز ناتمامی وجود دارد. اگر سوره را همینجا قطع کنید، میشود آن را متنی مستقل خواند: هم از لحاظ فرم به جایی رسیده و ختم شده و آن حالتِ بهاصطلاح ختمشدن را کاملاً در خود دارد، و هم از لحاظ محتوا، محتوایش جدا از بقیهٔ سوره هم معنا دارد. ولی وقتی آن را کنار بقیهٔ سوره میگذارید، جنبههایی از آن انگار با بقیه رزونانس میکند؛ مثلاً اینکه آل یعقوب دارد به انتها میرسد و نگرانی زکریا، با توجه به چیزهایی که پس از این میآید، برجستهتر میشوند.
این دلیل فرمی بود. دلیل دیگر لفظی است: محال است دو داستان تولد یحیی و عیسی را بخوانید و به سبب شباهتهای لفظی، تکرار الفاظ و تکرار پرسشهای مشابه، مقایسهای در ذهنتان پیش نیاید: آن بالا آن پرسش را کرد و آن پاسخ را گرفت، این پایین پرسش مشابهی شد و پاسخش فرق میکند. این را بپذیرید که اگر سعی هم بکنیم، نمیتوانیم از ذهنمان دور کنیم که این دو قطعه را کنار هم بگذاریم و ببینیم شباهتها و تفاوتهایشان چیست و چرا چنین است.
افزون بر این، از لحاظ معنایی هر دو دربارهٔ تولدند، ولی در یکی انگار مردی مستقلاً تولد را پدید میآورد و در دیگری زنی به تنهایی؛ البته ملائکه و ملکوت در هر دو داستان حضور دارند. ولی نمیشود از این چشم پوشید که اینجا مفهوم تولد به معنایی بسیار کلی و نقش پدر و مادر در تولد در میان است. فکر میکنم متن آدم را به اینجا میکشاند که چنین برداشتهایی بکند.
یعنی جدا از مفاهیم کلی این سوره، که به سلسلهٔ انبیا و فترت رسل مربوط است، اینجا مضمونی کاملاً مستقل هست. در عین حال این دو داستان مقدمهٔ خوبیاند برای ورود به آن ماجرا، ولی در قطعهٔ اول این سوره، یعنی در این دو داستان، به معنایی مفهوم تولد، تولد انسان و نحوهٔ دخالت زن و مرد در تولد بیان میشود.
تأکیدم این است که هر دو جنبههای خاص هم دارند؛ چنین نیست که همهاش کلی باشد. اینکه تولد به دست یک مرد است، اینکه آن مرد زکریاست، اینکه کودکی که متولد میشود یحیی است، و مسئلهٔ به انتها رسیدن آل یعقوب، چیزهای خاصی است که در همین قطعه میبینید. یا مثلاً در تولد عیسی، سخنگفتن عیسی در گهواره چیزی خاص است و دیگر امری عمومی مربوط به هر تولدی نیست؛ یا رویارویی مریم با فرشته و گفتوگوهای خاصی که آنجا میگذرد به هر حال به تولد شخص خاصی به نام عیسی مربوط میشود. ما به هر حال میتوانیم کلیات این متن را از جنبههای خاصش جدا کنیم؛ تأکید من این است که کلیات زیادند، بیشتر از آنچه شاید به نظر برسد.
به نظر من عمدهٔ داستان مریم کلی است: ماجرای تولد و نقش زن در تولد، در حالتی بسیار اکستریم، تا خطوط اصلیاش به معنایی روشن شود. در حالت عادی، وقتی مرد و زن هر دو در پدیدآمدن کودک تعامل دارند، ممکن است این تفکیکها را بهخوبی نبینید.
ببینید، اینجا دو نکته وجود دارد. یکی جداکردن نقش مرد و زن در تولد است: میبینید که در داستان اول مطلقاً هیچ اشارهای به نقش همسر زکریا نمیشود.
حذف نقش همسر زکریا در روایت
زکریا از محراب بیرون میآید و اشاره میکند؛ این تازه جایی است که باید بارداری شروع شود و نقش زن انگار این روند را تحویل بگیرد و بعد به تولد یحیی منجر شود. اما به محض اینکه زکریا بیرون میآید و به قومش اشاره میکند که تسبیح کنند، «یا یحیی خذ الکتاب»، یحیی ناگهان از پشت پرده ظاهر میشود، بی هیچ مکث و درنگی، و اصلاً حرفی از همسر زکریا نیست. نه اینکه نقشی نداشته؛ نقش او تعمداً و از لحاظ ادبی حذف میشود تا زکریا را تنها ببینید. اینجا هم دربارهٔ مریم بهوضوح میبینید که تأکید میشود اصلاً هیچ مردی در کار نیست.
از طرف دیگر، در هر دو داستان جنبهٔ جسمانی تولد به نوعی حذف میشود. پس یکی تفکیک نقش زن و مرد است و دیگری حذف بخش جسمانی. به طور طبیعی تولد یک انسان مقدمات جسمانی هم دارد: زکریا پیر است و همسرش نازا؛ اگر از لحاظ جسمانی نگاه کنید، هیچ امیدی اینجا وجود ندارد و فقط یک امر معنوی در کار است. در آن سو هم تأکید بر این است که اصلاً لمسی در کار نیست. دربارهٔ مریم انگار همهچیز به واسطهٔ معناست: در توصیف بارداری مریم در قرآن آمده است «کلمه القاها الی مریم»، یعنی کلمهای؛ چنانکه پیشتر در داستان آدم بحث کردم، انگار حالتی به مریم دست داد، حالی که به تولد عیسی تبدیل شد.
بنابراین این دو داستانِ آغازین، به دلایلی که از خود متن برمیآید، چه دلایل لفظی و فرمی و چه دلایل معنوی، ما را میکشانند که داستان را اینگونه بخوانیم: یعنی فعلاً آن دیوار فرمی را در نظر بگیریم و درون آن، از بسم الله تا آخر، آن را یک متن بخوانیم. فکر میکنم این چیزی است که متن ما را به آن میرساند.
دلیل معنایی دیگر این است که زنی از میان همهٔ زنان عالم برگزیده شده و در قرآن از او یاد میشود. دقت میکنید؟ مریم تنها زنی است که از میان همهٔ زنان عالم برگزیده شده و در قرآن چیزی دربارهٔ او ذکر میشود؛ دربارهٔ زن فرعون یا مادر موسی مثلاً لفظی میآید. تأکید میشود که خداوند مریم را از میان همهٔ زنان عالم برگزید؛ یعنی او زنی برگزیده است. برخلاف آنچه من مدام تأکید میکنم، که انگار ذکرشدنِ زن خلاف طبیعت و آن عهد الهی بوده است، مریم از پرده بیرون افتاده و قرار است در قرآن با جزئیات از او یاد شود؛ یعنی به ویژگیهای زنانهٔ مریم اشاره میشود، دقیقاً همان چیزهایی که انگار نباید به آنها اشاره شود.
دربارهٔ مادر موسی، خداوند به او الهام میکند که موسی را در تابوتی بگذارد؛ دربارهٔ زن فرعون هم همینطور دعایی آمده است؛ زن لوط و زنانی از این دست نیز همینطور ذکر میشوند، ولی چیزی مربوط به زنبودنشان در میان نیست. انگار مریم آن عنصر خاصی است که زنانگیاش اینجا مطرح است. زلیخا، از زنان داستان یوسف، هم به همین ترتیب از پرده بیرون افتاده، منتها به معنایی منفی. نه زنان دیگر آن داستان، آنها را کنار بگذارید؛ ولی خود زلیخا، با اینکه مستقیماً خیلی به او اشاره نمیشود، به معنایی منفی از پرده بیرون افتاده است.
ولی اینجا مریم بهعنوان زنی نمونه و انسانی آمده که در برابر پیامبران قرار دارد. در قرآن ذکر زیادی از پیامبران هست، در حالی که به آنان وحی میشود و در حالی که کارهایی را که خدا میگوید، یعنی رسالت خود را، انجام میدهند. مریم در میان زنان عالم برگزیده شده است؛ در واقع نقش مریم در برابر نقش پیامبران است، یعنی مردانی که در قرآن ذکر میشوند. از مردان بد مثل فرعون هم یاد میشود، ولی مردِ نمونه ابراهیم است، موسی است، عیسی است؛ اینها کسانیاند که از آنان یاد میشود، و مریم تنها زنی است که در برابر اینهاست.
کاری که مریم میکند پیامبرانه است، پیامبرانه به معنای زنانهاش: همانطور که مرد مورد خطاب خداوند قرار میگیرد، کلام خداوند را دریافت میکند، به او وحی میشود و کتاب را به میان بشر میآورد، مریم عیناً همان نقش را دارد و کلمهٔ خداوند را اینگونه به دنیا میآورد؛ منتها زن در آن جریانِ بهاصطلاح تکوینی است و مرد در جنبهٔ تشریعی. این قاعدهای کلی است و دوگانگی میان مرد و زن از همینجا میآید.
پیش از ادامه، این حرف را تمام کنم: وقتی زنی را بهعنوان نمونه معرفی میکنید، طبیعی است که جنبههای کلی داشته باشد. اگر زنی بسیار خاص را در نظر بگیرم که اصلاً هیچ شباهتی به زنان دیگر نداشته باشد، یعنی بارداریای را در نظر بگیرم و بگویم این کاری بسیار خاص بود که مریم کرد، آنگاه هیچ چیز کلیای در مریم برای بقیهٔ زنان وجود نخواهد داشت، نه بهعنوان نمونه و نه بهعنوان الگو. میخواهم بگویم فشاری بر ما هست که از داستان مریم الگوهای کلیِ زنِ نمونه را دربیاوریم؛ بنابراین خیلی خاصگرفتنِ این داستان به نظر میرسد ما را از هدفی دور میکند. این هم دلیل معنوی دیگری است بر اینکه کاری که من میکنم درست است.
مدلسازی و حذف جسمانیت در تولد
پیش از ادامه بگذارید تذکری بدهم: کاری که در این سوره دربارهٔ تولد انجام میشود، یعنی نقش مرد و زن و حذف جسمانیت، بسیار شبیه کاری است که ما در ساینس هنگام مدلسازی میکنیم: شاخ و برگها را میزنیم و چیزها را خالص میکنیم. مثلاً هیچ فرمولی که در علم مینویسید چنین نیست که واقعاً در جهان خارج حتی یک بار به همین شکل اتفاق افتاده باشد؛ همهچیز را انتزاعی میکنیم، به حالتهای اکستریم میبریم و از برخی آثار صرفنظر میکنیم تا چیزی باقی بماند که بتوانیم برایش فرمول خوبی بنویسیم.
اینجا هم دقیقاً چنین حالتی است: انگار زن را حذف کنید و جسم را حذف کنید تا ببینید مرد در تولد چه معنایی و چه تأثیر معنویای دارد؛ و از آن طرف هم زن و جسمش را فعلاً همینگونه کنار بگذارید و ببینید. تأکید من بیشتر روی بخش مریم بود و هنوز هم هست، و میخواهم یک بار مختصر و سریع اشاره کنم که این حالاتی که ذکر میشود چگونه کلیاند. دفعهٔ قبل به دلیل دیگری هم اشاره کردم که دیگر به آن نمیپردازم.
بنابراین باز بر پایهٔ این قاعدهٔ کلی که اصلاً هیچ چیز خاصی در جهان وجود ندارد، هر اتفاقی که برای مریم میافتد به نوعی شبیه اتفاقی است که دربارهٔ بارداری و تولد برای هر زنی میافتد، منتها در سطحی بالاتر و بهاصطلاح بسیار اکستریم. ما این را بسیار خالص میبینیم و برای همین واضح میشود؛ وقتی خالصش میکنیم، وضوحش بیشتر میشود.
پس تأکیدم این است که این دو آیهٔ اول، پیش از «ارسلنا الیها روحنا»، مثل شرایط ایدئال برای بارداری زن است، از لحاظ معنوی، نه از لحاظ جسمانی: عبارت «انتبذت من اهلها مکانا شرقیا» و عبارت «فاتخذت من دونهم حجابا»، و سپس «فارسلنا الیها روحنا». انگار این مقدمات آماده شد و مریم به جایی رسید که آمادهٔ بارورشدن و به دنیا آوردن مسیح و القای کلمه است. چون «ارسلنا الیها روحنا» دربارهٔ هر زنی انجام میگیرد: در واقع هر مردی که از مراحل نکاح میگذرد و سراغ زنی میآید، حامل روح الهی است، البته نه روحالقدس که باز حالت اکستریم آن است، ولی حامل روح الهی است، و تولد اینگونه صورت میگیرد.
این دو بند اول هم مطلقاً به جنبههای معنویای اشاره دارد که مریم را برای بارداری آماده میکند، و روی این جنبهها تأکید میشود: فاصلهگرفتن از اهل، انگار فاصلهگرفتن از خانواده، و رسیدن به مکان شرقی، به همان معنایی که در سورهٔ نور دربارهٔ آن بحث کردیم؛ و این اتخاذ حجاب. همهٔ اینها در شرایط عادی برای زن در اثر ازدواج، در اثر عشق و در اثر دخالت یک مرد پدید میآید. یعنی به طور عادی در دنیای واقعی، نه در حالتی بهغایت اکستریم مثل دنیای معبد مریم، این اتفاق برای زن اینگونه میافتد: وقتی به مردی علاقهمند میشود، از لحاظ مکانی و از لحاظ روانی فاصله میگیرد و انگار با شخص دیگری نزدیکتر از آن میشود که حتی با خانوادهٔ خودش بوده است. عشق برای زن، البته در حد توان هر کس، رسیدن به آن مکان شرقی است؛ یعنی از آن دریاهای مواج بیرون بیاید و به نوری برسد که در کلام هست.
بنابراین این مقدمات است و «فاتخذت من دونهم حجابا». ببینید، وقتی زن با مردی رابطه پیدا میکند و مثلاً کار به آمیزش میرسد، انگار مرد را به قسمتی از حصن خودش وارد کرده که حتی خانوادهٔ خودش را به آن وارد نمیکرد. بنابراین احساسش نسبت به خانوادهٔ خودش اکنون حجابداشتن است، در حالی که قبلاً این احساس را نداشت؛ انگار پشت پرده است. این معنای چیزی است که در رابطهٔ زن با مرد برای زن اتفاق میافتد: زن نسبت به اهل خودش حجاب پیدا میکند؛ نه اینکه حجابش به طور واقعی فرق کرده باشد، ولی حس حجاب پیدا میکند و اکنون لایهٔ درونیتری در حسش پیدا کرده که حتی خانوادهاش هم به آن راه ندارد. همهٔ اینها در واقع مقدمات معنوی بارداری است.
من همهٔ این حرفها را میزنم تا این تخیلات علمی را به کل از ذهن خودتان پاک کنید که بارداری چنین اتفاق میافتد که یک سری سلول جنسی نر به طور رندوم به سمت سلولهای جنسی ماده حرکت میکنند، مثلاً یک میلیوناند و مثل یک دوی ماراتن ممکن است برسند یا نرسند. اصلاً بارداری اینگونه اتفاق نمیافتد. نه اینکه آن شرایط جسمانی مهم نیست؛ همهچیز در دنیا چنین است: هرچه در عالم اجسام و صورتها میگذرد معنایی دارد، و هم وجود این صورتها لازم است و هم وجود آن معانی به نوعی لازم است.
خداوند میتواند فقط از طریق معنا و بدون صورت، این صورتها را خلق کند. مدام در قرآن تأکید میشود که خداوند با کلام، با کلام صرف، میتواند هر چیزی را تحقق بخشد: «کن فیکون»؛ بارها این در قرآن تکرار میشود، فقط با گفتن اینکه «باش». از پایین هم به نظر میرسد میشود با فراهمکردن مقداری از شرایط جسمانی چیزهایی را خلق کرد، البته به طور ناقص و ناپایدار؛ مثلاً میتوانید با تزریق یک هورمون حالت ترس را پدید بیاورید. انسان موجودی است که انگار پیونددهنده است: از بالا چیزهایی را پایین میآورد و از پایین چیزهایی را بالا میبرد.
خلاصه هیچ چیز خاصی دربارهٔ مریم نیست که بگوییم دربارهٔ بقیهٔ زنان صدق نمیکند. اشاره کردم که حملکردن و به مکان دور رفتن از نظر روانی و معنوی برای زنان اتفاق میافتد؛ بهعلاوه آن حالتِ بهاصطلاح به ته رسیدن انرژیهای حیاتی، که تمثیلش در این داستان درخت خشک خرماست، و بعد از تولد دوباره احیا شدن آن انرژیها. اینها چیزهای کلی است، منتها در مریم اینها را بهغایت ناب و کاملاً تجسمیافته میبینید.
اینگونه نگاه نکنید که همهچیز را تطبیق بدهید؛ به هر حال به جایی میرسد که مسئله تولد عیسی است، و در هر چیز، چیزهای خاصی وجود دارد. اتفاقاً با اینهمه توضیحِ فرم و لفظ و معنا که میدهم، من با این کار هم خیلی مخالفم که عرفا زیاد انجامش میدهند: داستان موسی و فرعون را به برخورد عقل و نفس تبدیل میکنند. نه اینکه در برخورد موسی و فرعون تجسمی از برخورد عقل با نفس نیست؛ ولی اینکه چقدر بخواهیم داستان را اینگونه تمثیلی بگیریم و بعد اجزای داستان را بر چیزهایی دربارهٔ عقل و نفس حمل کنیم، خطرناک است. هیچیک از داستانهای قرآن کاملاً تمثیلی نیست، به این معنا که انگار اصلاً اتفاق نیفتاده باشد، مثل یک داستان تمثیلیِ واقعی؛ و هیچکدام هم خالی از تمثیل نیست. دو سه جلسه سعی کردم توضیح بدهم که اتفاقاً دنیا چنین است، چه رسد به داستان. به هر حال مفاهیمی کلی در آن هست و شما باید همیشه جنبههای خاص را از جنبههای کلی جدا کنید.
اینکه مریم پس از بارداری مثلاً سخن نمیگوید، فکر میکنم باز چیزی مشابهش دربارهٔ زنان وجود دارد؛ امروز، اگر برسیم، میخواهم دربارهٔ اینکه چرا کلام زکریا قطع میشود صحبت کنم، و به نظر میرسد اینجا قاعدهای کلی وجود دارد. ولی اینکه فرزند مریم سخن میگوید، این دیگر بهوضوح ویژگی خاص حضرت عیسی است؛ قرار است از همین که عیسی سخن میگوید مسیحشناسی دربیاورید: این انسانِ خاص چیست و چگونه است که حرف میزند. تمام ظرافت و لطف خواندن متن این است که بتوانید این چیزها را تفکیک کنید؛ نه اینکه همهچیز را کلی بگیرید، یا بگویید این داستان فقط مال مریم است و به زن و زنانگی و بارداری به طور کلی ربطی ندارد، یعنی این حالتها و این اتفاق فقط دربارهٔ تولد عیسی صدق میکند و بقیهٔ زنان شباهتی به این چیزها ندارند، یا آن حالتی که زکریا دارد فقط دربارهٔ یحیی است.
اینها را کنار بگذارم و کمی برگردیم تا آن نظریهٔ کلی تفاوتهای مرد و زن را مختصر یادآوری کنم؛ میخواهم کمی هم دربارهٔ آن قسمت زکریا صحبت کنم. آن دوگانگی که در جهان وجود دارد، در انسان به دوگانگی مرد و زن تبدیل شده است؛ فکر میکنم در جلسات سورهٔ نور یک جلسه تقریباً کامل دربارهٔ این دوگانگی صحبت کردم. اساس آن را میشود به دوگانگی جذب و دفع برگرداند: چیزی را از بیرون به درون آوردن، یا چیزی را از درون بیرون بردن.
مرد در تکلم برتری دارد و زن در پیداکردن حس در مواجهه با جهان، به طور مطلق. زن پر از احساسات و عواطف است و در برخورد با جهان تأثیراتی را در ناخودآگاه خودش میپذیرد، ولی نمیتواند آن را خوب بیان کند و به زبان بیاورد. در مرحلهٔ به درون کشیدنِ مفاهیم زن به نوعی برتری دارد، ولی در بیان مشکل دارد. مرد برعکس است: خیلی خوب بیان میکند، ولی معمولاً چیزی برای بیانکردن ندارد و منبع احساساتش خیلی زود خشک میشود. در رابطهٔ عاشقانه است که مرد و زن به نوعی به حالت تعادل میرسند: مرد پر از احساسات و عواطف و تأثیرپذیر میشود، و از آن طرف زن به روشناییای که در کلام هست میرسد، به همین حالتی که حالت شرقی است، به اشراق؛ آن حالتهای گنگ و احساسات نامفهوم به نوعی برایش معنا پیدا میکند و به چیزهای فرهنگی که میشود نامگذاریشان کرد ربط مییابد.
قسمت زکریا را که نگاه میکنید، نقش مرد در تولد، همهاش حرف است: تمام قسمت زکریا حرفزدن است؛ از خداوند چیزی را میخواهد، خواستن به واسطهٔ کلام. در حالی که مریم، وقتی خبر بارداری را برایش میآورند، یک کلمه هم حرف نزده و از خدا چیزی نخواسته است؛ کلامش را پس از این میشنوید، وقتی به او ابلاغ میکنند که دارد باردار میشود.
حالا برای اینکه مفهومی از تولد و معنای معنوی آن داشته باشیم، این چیزهای جسمانی را کنار بگذارید. به نظر من آنچه این دو داستان در کنار هم سعی میکنند پدید بیاورند، معنای پشت پرده است، معنای غیرجسمانی و غیرصوری، آنچه در جهان معنا میگذرد تا انسانی پدید بیاید. کاری که مرد طبق معمول انگار میتواند انجام دهد این است که حالتی را، حسی را که مثلاً در ناخودآگاه و در جنبهٔ عاطفی وجود دارد، به مفهوم و مفهوم را به کلام تبدیل کند؛ مرد استاد این کار است، مثل ماشینی که این کار را خوب انجام میدهد. زن به نوعی برعکس است: زن از کلام تأثیر میپذیرد و هر چیزی را که بیرون هست به درون خودش میکشد. این از جنبهٔ تشریعی اتفاق میافتد، یعنی وقتی به کلام نگاه میکنید چنین روندی را میبینید. انگار یک دور کامل است، منتها یکی یک نیمه را طی میکند و دیگری نیمهٔ دیگر را.
اینکه تولد در واقع حقیقتش چیست، مثل این است که در ضمیر مرد، در ضمیر ناخودآگاه و پنهانش، چیزی شکل میگیرد؛ نمیدانم اینجا از چه اصطلاحی استفاده کنم: حسی که به یک کودک مربوط میشود. اصلاً چنین نیست که مرد لزوماً خودش آن را ایجاد کند یا در اختیار و ارادهٔ خودش باشد؛ انگار مرد به چیزی شبیه مفهوم میرسد، مفهومی که بعداً به کودک تبدیل میشود. این در ضمیر اوست؛ احساسی است که زکریا اینجا سعی میکند با کلام بیان کند.
حس باروری در ضمیر مرد
زکریا ابراز نیاز میکند و خواست میکند. ببینید، یحیی را اینگونه وصف میکند: آنچه را میخواهد، مثلاً اینکه چنین باشد و چنین کند. پیش از آنکه یحیی پدید بیاید، کاری که زکریا میکند به نوعی توصیف کلامی و مفهومیِ چیزی است که باید پدید بیاید: «واجعله رب رضیا»؛ انگار مفهومی را برای خداوند بیان میکند، چیزی را که میخواهد. در همهٔ انسانها چنین نیست که این خواستن با آنچه واقعاً در ضمیرشان نقش بسته یکی باشد. میخواهم بگویم انگار نخست اثری از کودک در ضمیر مرد پدید میآید.
ما مسائل صوری و جسمانیِ جنسیت مرد را تا حدودی میشناسیم، ولی اینکه حس باروری در مرد از نظر روانی چه معنایی دارد، دارم سعی میکنم بیانش کنم: از نظر روانی انگار در ضمیر مرد حسی هست که قرار است بعداً به کودک تبدیل شود. در هر مردی چنین احساسی وجود دارد، احساسی ناخودآگاه. زکریا در واقع این قدرت را دارد که این حس خودش را بیان کند، و آنچه میخواهد، یعنی خواست زکریا، با حقیقتی که در ضمیر خودش هست هماهنگی دارد؛ برای همین است که موفق میشود این خواستش را جامهٔ عمل بپوشاند.
منظورم این است: ممکن است من آدمی باشم که ضمیرم پر از ناپاکی است، و کودکی هم که در ضمیر من نقش بسته، کودکی که میتوانم به این دنیا بیاورم، مطابق همان ناپاکیهای ضمیرم موجودی بسیار ناجور باشد؛ ولی من مثلاً از خداوند میخواهم که موجودی مثل حضرت مسیح را بهعنوان فرزند به من بدهد. این نمیشود. میخواهم بگویم کودک انگار به صورت حسی ناخودآگاه در ضمیر مرد وجود دارد.
به ابن عربی اشاره نمیکنم، چون این مسئله بسیار کلیتر است: در قدیم اصولاً میگفتند فرزند سرِّ پدر است، رازی در وجود پدر. سرّ چیزی شبیه همان است که ما اکنون ضمیر ناخودآگاه میگوییم، که بعداً مثلاً از طریق زن به کودک تبدیل میشود. ولی از لحاظ معنا، کودک چیزی بسیار عمیق را در وجود مرد در عالم تحقق میبخشد؛ فرزند ادامهٔ حیاتی پنهان در مرد است. این حیات میتواند برای خود مرد، مثل زکریا، آشکار باشد یا برای عموم مردم پنهان باشد.
بگذارید اینگونه بگویم: انگار مفهومی در عالم وجود دارد که به ضمیر ناخودآگاه مرد میرود و میتواند به خواست تبدیل شود. دربارهٔ زکریا میبینید که این حس، این چیزی که در عالم بوده، به حسی تبدیل شده، به مفهوم و خواست تبدیل شده، و بعداً با دخالت یک زن به کودک تبدیل میشود. کاری که مرد اینجا میکند به نوعی انگار پایینکشیدنِ یک مفهوم در وجود خودش است؛ چنین تأثیری در زمینِ ناخودآگاه خودش پدید میآید.
وقتی مرد و زن با هم ازدواج میکنند و عشقی پدید میآید، همهٔ اینها میتواند کم و زیاد باشد. حالت کاملش این است که واقعاً رابطهای عاشقانه باشد تا این معناها خوب منتقل شوند؛ وگرنه در عالم جسمانی، بدون همهٔ این چیزها، ممکن است کودکی کممعنا شکل بگیرد، ولی کودکی پرمعنا مثل یحیی یا مثل عیسی در شرایطی بسیار خاص شکل میگیرد؛ هرچه رابطهٔ مرد و زن قویتر باشد و هرچه هر کدامشان برای باروری آمادهتر باشند. دربارهٔ زکریا میبینید که از نظر جسمانی دیگر آماده نیست، ولی روحش سرشار از آن حس باروری است؛ یعنی انگار میتواند یحیی را در درون خودش بپروراند و وارد جهان کند.
با تماس مرد و زن، وقتی مرد و زن در رابطهٔ عاشقانهشان به آن حالت یکیشدن میرسند، انگار چیزی معنوی از مرد به زن منتقل میشود؛ یعنی حالتی به زن دست میدهد، و این حالت است که انگار دارد به کودک تبدیل میشود. کاری که زن انگار انجام میدهد این است که مفهومی را که هنوز کمی حالت ذهنی دارد و انگار در عالم تشریع است، به چیزی تکوینی تبدیل میکند. ببینید، تفاوت مرد و زن این است که مرد تا آن حالت مفهوم ذهنی بسیار قدرتمند است، و تبدیلشدن این به حالتی جسمانی، یا به حالتی روانی که بعداً به حالت جسمانی تبدیل شود، در زن قویتر است. به نوعی در آن میانه، وقتی اینها حالتهای شرقی و غربی خالص خودشان را کنار میگذارند و به هم نزدیک میشوند و از نظر جسمانی مثلاً حالت آمیزش دارند، این حالت معنوی مرد، یعنی حالت ذهنی، انگار به حالتی در زن تبدیل میشود؛ این حالت زن به حالتهای جسمانی تبدیل میشود و مثلاً، از لحاظ علمی، با ترشح هورمونها و مانند آن همراه میشود؛ و این حالت، که در واقع مفهومی است که تبدیل شده، به کودک تبدیل میشود.
اینکه در عالم چه اتفاقهایی میافتد، ما چیزهایی را در عالم جسمانی میدانیم، ولی همهاش را نه؛ خیلی چیزهایش را نمیدانیم. همیشه فکر میکنیم خیلی خوب میدانیم؛ صد سال پیش هم فکر میکردند کامل فهمیدهاند، در حالی که ده درصدِ آنچه اکنون میدانند را هم نمیدانستند. مثلاً اکنون میدانیم که کروموزومهای سلول جنسی مرد نصف شده و مال زن هم نصف شده است؛ وقتی اینها با هم درمیآمیزند، رشتهای از مرد با رشتهای از زن به هم میپیچد و در جاهایی ویژگیهای ژنتیکی پدید میآید. اینکه چه چیزهایی از مرد به ارث برسد و چه چیزهایی از زن، میگویند رندوم است، یعنی معلوم نیست؛ فرایندی تصادفی است که در جاهایی، مثلاً در چند جا، اینها جابهجا میشوند. فعلاً هرچه را نمیدانیم میگوییم رندوم است.
مدتی پیش در اخبار علمی خواندم که دانشمندان کشف و تأیید کردهاند، و در مجامع دانشگاهی مهر تأیید خورده است، که وقتی سلول جنسی نر میخواهد به سلول جنسی ماده برسد، سیگنالهایی وجود دارد که آن را هدایت میکند؛ این ماجرا را خیلی معنادار میکند و آن را کمی از حالت رندوم و تصادفی درمیآورد. به نظر من اینگونه دادهها جالباند، چون از یک سو همیشه برای جوامع علمی افتخار محسوب میشود که چیزهای جدید کشف میکنند، و هیچوقت خجالت نمیکشند که قبلاً چیزهای چرندی را قاطعانه، انگار همهچیز را فهمیدهاند، گفتهاند؛ و از سوی دیگر، به نظر من با اخباری که هر روز میشنویم، چنانکه دو سه جلسه دربارهٔ آن صحبت کردم، به سمت معنادار بودن پیش میرویم، یا دستکم به سمت اینکه جا برای معنادار بودن باز شود.
بارداری و حالات روحی
حالا اگر معنایش را نمیفهمیم، اکنون میتوانیم بگوییم مثلاً بارداری میتواند به حالتهای روحی زن ربط داشته باشد و این سیگنالها مثلاً تحت تأثیر ترشحاتی قرار بگیرند.
هر انسانی که به دنیا میآید یک سری ویژگیهای ژنتیکی دارد. خداوند نه همهٔ انسانها را مثل هم خلق میکند و نه در خانوادههای مشابه قرار میدهد؛ بنابراین آدمها از نظر امکانات تفاوتهایی با هم دارند، تکویناً و تشریعاً. بعضیها بیمار و عجیبالخلقه به دنیا میآیند؛ این تکوینی است. آنچه از نظر خدا ارزش است در همه یکسان است: امانتی در دست توست که یا نگهش میداری یا نگه نمیداری، و بعداً با توجه به امکاناتت چیزهایی از تو میخواهند. تو انسانی هستی که یک سری ویژگیهای کم و زیاد داری: ممکن است هوش ریاضیات خوب باشد و هوش عاطفیات صفر؛ همینطور مثلاً یک سری هوشهای کم و زیاد داشته باشی و الی آخر؛ و آمادگی برای ویژگیهای اخلاقی: مثلاً اگر پدر و مادرت حتی معتاد باشند، زمینههای اعتیاد پیدا میکنی؛ اینگونه به نظر میرسد.
ببینید، هر آدمی که به این دنیا میآید مشکلاتی دارد که باید حل کند. هیچ آدمی بیمشکل نیست: مشکلات اجتماعی دارد، خانوادگی دارد، در درون خودش هم مشکلاتی دارد. مثلاً یک نفر ممکن است اصلاً هیچ میلی به چیزهای اعتیادآور نداشته باشد و دیگری داشته باشد؛ کسی که به چیزهای اعتیادآور میل ندارد، شاید غذا را کمی بیش از حد عادی دوست داشته باشد. به هر حال هر کس باید با مشکلات خودش دست و پنجه نرم کند. بعضیها در شرایط بهتری به دنیا میآیند و بعضیها در شرایط بدتری: شرایطی که در آن باید از دست نفس خودت و از دست والد خودت رها شوی و به نوعی خودت به جایی برسی و جنبهٔ بالغت مثلاً به اوج برسد.
اگر فرزند پیامبر باشی، میدانی مشکلت چیست؟ والدت به عقل کل نزدیک است؛ چگونه میخواهی این والد را از عقل کل تفکیک کنی؟ ممکن است فرزند پیامبر باشی، مثل پسران یعقوب: حتماً نمازشان را میخوانند؛ پدرشان هم پیامبر است؛ چون پدرشان را دوست دارند نماز میخوانند، چون بچهٔ پدرشان هستند؛ معلوم نیست اینگونه به جایی برسند. این خودش مشکل بزرگی است: از جایی به بعد این مشکل پیش میآید که میخواهی واقعاً استقلال پیدا کنی، یعنی همهٔ این حرفهایی را که پدرت میزند بزنی، ولی خودت بزنی. اگر پدرت هیچ چیزی به تو نگفته باشد، تا مثلاً بروی و پیامبری را در عالم پیدا کنی و به پدرت و مثلاً به عقاید مشرکانهٔ پدرت پشت کنی، این خوب است. مشکل تو، تیکآف است: اینکه اصلاً پدرت بگذارد بروی، و اینکه اصلاً بروی یا نروی؛ دلت میخواست مثلاً همینطور در خانه، جایت گرم و نرم بماند. به هر حال مردم مشکل دارند: «یا ایها الانسان انک کادح الی ربک کدحا فملاقیه».
نقش زن این است که آن کلمه را، که دقیقاً چیزی شبیه همان است که قرآن «کلمه» مینامد، یعنی کلمهای که مرد انگار القا کرده، در عالم جسمانی ظاهر میکند. مرد وقتی شعر میگوید، میتواند حالتی را که جهان، و معمولاً یک زن، در او القا کرده به کلام تبدیل کند؛ هنر زن این است که در عالم تکوین آن حالت را به حالتهایی نزدیک به حالت روانی و به حالت جسمانی، و حتی به جسم، تبدیل میکند و بعد این جسم را پرورش میدهد تا به موجودی تبدیل شود مثل حضرت عیسی، که کلمهٔ مجسم است.
این توضیح را فقط برای این دادم که برخی تصورات را پاک کنم؛ بهترین کار این است که کمی پاکش کنم و چیزی به جایش بنویسم. نمیخواهم بگویم توضیح بسیار دقیق و جامع و جالبی دادم یا از قرآن استفادهٔ خیلی خاصی کردم، ولی حاضرم قسم بخورم این حرفهایی که من میزنم خیلی خیلی به واقعیت تولد نزدیکتر است تا چیزهایی که شما در کتاب میخوانید و تقریباً هیچ شباهتی به ماجرای تولد ندارد.
ماجرای تولد واقعاً مثل دانلود است. این انسانها مثل مفاهیماند: انگار چیزی به ذهن یک مرد، در ضمیر ناخودآگاهش، پدید میآید و این منتقل میشود و بهعنوان یک انسان تحقق پیدا میکند. برای همین است که اگر این مفاهیم بسیار کلی باشند (مفاهیم، کلیتر و جزئیتر دارند)، انسانهایی هستند مثل حضرت مسیح که به آن نوک هرم بسیار نزدیکاند، یا مثل حضرت یحیی. یعنی حضرت یحیی مثل مفهومی است که بهراحتی میشود توصیفش کرد.
اصولاً یکی از مهمترین وظایف ادیان این است که مسیحشناسی کنند؛ همهٔ ادیان ابراهیمی به نوعی به هر حال با مسیح سر و کار دارند. مسیح شاید سادهترین باشد؛ میتوانی بهراحتی توصیفش کنی: عین یک مفهوم است، مفهومی که تحقق پیدا کرده، مثل تحققیافتنِ عقل. مثلاً میتوانم بگویم این مفهومی است در عالم که خداوند آن را خلق کرده و به صورت انسان تحقق یافته است. ولی همهٔ آدمها چنین نیستند؛ ممکن است خیلی پیچیده باشند، یعنی ویژگیهای کم و زیاد فراوانی داشته باشند، و بنابراین بهراحتی نمیشود آنان را توصیف کرد.
آنهایی که کلیترند، میبینید که اسم هم دارند؛ نه اینکه همهٔ آدمها اسم ندارند، ولی یحیی چیز دیگری است، مثل یک مفهوم است؛ این اسم اوست و با اسمش هم بر او اطلاق میشود. این همان است که انگار در آسمان، برای این موجودی که جایش در دنیا خالی است و هنوز به دنیا نیامده، اسمش یحیی است، که با حیات ربط دارد. پیش از آنکه یحیی به دنیا بیاید، نقشش در دنیا، یعنی کارکردش، هم مشخص است: او موجودی است که پیش از مسیح میآید.
یک بار این داستان را نقل کردم و دوباره هم خیلی مختصر نقل میکنم. میدانید که حضرت مسیح نام برخی از آدمها، یعنی حواریون، را تغییر داد: پطرس مثلاً اسمش شمعون بود و مسیح گفت نامت پطرس است.
روایت حمل مسیح از رودخانه
یا مثلاً این داستان را میخواستم نقل کنم که یک بار دیگر هم گفتهام: جوانی نیرومند بود که مردم را از رودخانه عبور میداد و آنان را به دوش میگرفت. او مسیح را، در حالی که کودک بود، به دوش گرفت و مسیح بینهایت سنگین بود، ولی هر طور بود تحمل کرد و مسیح را آن سوی رودخانه گذاشت و از او پرسید: تو کیستی که اینقدر بار سنگینی برای من بودی؟ مسیح، فکر کنم، خودش را معرفی میکند یا نه، و به آن جوان میگوید: تو کریستوفر هستی؛ نام تو در آسمان کریستوفر است، یعنی کسی که مسیح را حمل کرد؛ کریستوفر یعنی حامل مسیح. پس معلوم شد که این اسم آسمانی خودشان است.
به هر حال آن ویژگیها، آن حسی که به کودک تبدیل میشود، اینکه چقدر خالص باشد بستگی به مرد و زن دارد؛ چیزی خالص در زنی ناخالص دچار مشکلاتی میشود. این کانالی که مفهوم از آن وارد جهان میشود و جسمانیت پیدا میکند، اگر کاملاً پاک و خالص باشد، نتیجهاش موجودی مثل مسیح است.
برویم سراغ چیزی که دفعهٔ قبل قرار بود بگویم: چه تعبیری از قطعشدن کلام زکریا داریم؟ اگر این کلیات را بپذیرید، یعنی این دوگانگیها را، دوگانگی مرد و زن و عالم تشریع و تکوین، آنگاه اتفاقی که برای زکریا میافتد چنین است. ببینید، در مرد بخشی تشریعی هم وجود دارد. به نظر میرسد عمدهٔ فعالیت مرد در زمینهٔ باروری و تولد انگار فعالیتی تشریعی است: انگار دارد چیزی را در عالم غیب به یک مفهوم یا حالت تبدیل میکند تا آن را به زن تحویل دهد. ولی در عالم جسمانی هم فعالیتی جنسی در مرد انجام میشود، مثلاً تشکیل سلولهای جنسی، که نسبت به بارداری و فعالیت جسمانی زن بهمراتب خفیفتر است. این دو فعالیت، تشریعی و تکوینی، طبق معمول به نوعی در جهت مخالف هماند، به دلیل همین دوگانگیهایی که وجود دارد.
بنابراین آنچه میخواهم بگویم این است که زکریا به طور طبیعی، به دلیل پیری، دیگر توان طبیعی باروری جسمانی را ندارد. در این سوره با تأکید بسیار زیاد روی پیربودن زکریا تأکید میشود تا این جنبههای جسمانی را اصلاً از ذهنتان پاک کنید: یحیی کاملاً با یک امر معنوی دارد به دنیا میآید. اتفاقی که برای زکریا میافتد این است: درست است که یحیی انگار به نوعی در ضمیر زکریا شکل گرفته، ولی بخشی از کار، تحویلدادن به زن و یک فعالیت جسمانی هم هست، که از حالت طبیعی زکریا دور است. زکریا اکنون باید، به طور معمول، فعالیتی جنسی انجام دهد؛ سلولهای جنسی باید تشکیل شوند؛ جسمش باید فعالیتی، ولو مختصر نسبت به فعالیت زن، انجام دهد که به دلیل سن بالای زکریا به طور طبیعی اتفاق نمیافتد. انگار بسیار بیش از اندازه است؛ مثل وقتی که از آخرین نیروهای خودتان استفاده میکنید، مثل آدمی خسته که باید همهٔ فعالیتهای جسمش را متوقف کند تا فعالیتی را که اکنون فشار زیادی دارد تحقق ببخشد.
میخواهم بگویم وقتی این بخش تکوینیِ ماجرا شروع میشود، کلام زکریا قطع میشود. حالت طبیعی او حالت انسانی بود که بهعنوان یک مرد تا آن زمان همهاش قسمت تشریعی را انجام میداد و حرف میزد. وقتی میگوید برای من نشانهای قرار بده، و قرار است همسرم از من باردار شود، نشانه را برای چه میخواهد؟ چون اصلاً به نظر نمیرسد ممکن باشد. نشانهاش این است که کلامش پایان میگیرد؛ انگار تمام آن جنبههای تشریعی و وجود ذهنیِ زکریا تعطیل میشود تا از این نیروهای جسمانی حداقلی که وجود دارد همهٔ انرژیها جمع شود و بتواند فعالیت تکوینیای را که وقتش گذشته انجام دهد. بنابراین این نشانهای است که نشان میدهد این اتفاق در جسم زکریا میافتد؛ یعنی کل وجود زکریا انگار تحت تأثیر این اتفاق تکوینی قرار میگیرد.
حالا دومین ارجاعم را بگویم. میخواهم، بدون استفاده از داستان زکریا، به جایی اشاره کنم که به آن ربطی ندارد: در همین فصوص الحکم، در فصل مربوط به الیاس، که همان ادریس است. ابن عربی میگوید الیاس همان ادریس است؛ فکر کنم اولین جملهٔ فصل الیاس همین است: الیاس همان ادریس است که دوباره به صورت الیاس به جهان برگشته است. ابن عربی حرفهای عجیب و غریبی میزند که من نمیخواهم به آنها بپردازم؛ سعی کردم اکنون از لحاظ نظری بگویم که میان قطعشدن کلام زکریا و فعالیت جسمانیای که به تولد یحیی منجر میشود چه ارتباط منطقیای هست، و اینکه این قطع کلام به نوعی نشانهٔ شروع آن فعالیت جسمانی است. من اصلاً کاری به الیاس و ادریس و حرفهایی که ابن عربی دربارهٔ الیاس میزند ندارم؛ فقط میخواهم به جریانی اشاره کنم: ابن عربی ماجرایی را تعریف میکند دربارهٔ این ادریس که دوباره به صورت الیاس ظاهر میشود. این قسمت را از کتاب ایزوتسو، صوفیسم و تائوئیسم، برایتان میخوانم.
کتاب از «تجربههای الیاس ادریس» سخن میگوید: ابن عربی معتقد است انسان باید شخصاً تجربههای الیاس ادریس را دوباره انجام دهد. من نمیخواهم این اعتقادهای ابن عربی را تأیید کنم، مثلاً اینکه الیاس همان ادریس است یا اینکه این تجربهها اصلاً انجام شدهاند. ابن عربی اینها را به مشاهدات غیبی خودش نسبت میدهد، نه به متن قرآن، و از جایی شاهدی نمیآورد که الیاس همان ادریس است یا این تجربههای الیاس ادریسی چیست؛ اینها چیزهایی است که ابن عربی خودش کشف کرده است. من به هیچکدام از این چیزهایی که میگویم نمیخواهم استناد کنم، جز آنجا که میرسم به اینکه ابن عربی از تجربهٔ خودش حرف میزند.
فصوص الحکمه والیاس و ادریس
صرفاً به این دلیل که به نظر من این قطعهٔ جالبی از فصوص الحکم است، میخواهم مقداری از این کتاب را همینطور برایتان بخوانم. آنچه اینجا نوشته شده تقریباً ترجمه نیست، ولی واقعاً مطابق متن ابن عربی است. میگوید الیاس و ادریس دو ناماند که بر یک شخص اطلاق شدهاند؛ دو ناماند که در دو حالت متفاوت به یک شخص داده شدهاند. ادریس پیامبری پیش از نوح بود؛ خدا او را بلندمرتبه ساخت و در قلمرو خورشید جایش داد.
ابن عربی بعداً در همان فصل ادریسیاش بر «و رفعناه مکانا علیا» تأکید دارد، یعنی اینکه خداوند ادریس را به فلک هفتم برده است. فلکشناسی ابن عربی اصلاً با هیچ نوع فلکشناسیِ پیش و پس از خودش تطبیق نمیکند، و این خیلی جالب است، چون میگوید اینها را از مشاهدات خودم میگویم: هفت فلک اصلاً چنین نیست و جور دیگری است؛ به هر حال در مشاهداتش میگوید که ادریس به قلمرو خورشید رفت. من عمداً اینجا زیاد میخوانم و میل ندارم خیلی جدی بگیرید. تأکید من هم روی این نیست که این حرفها درست است، ولی آن تجربههای الیاس ادریسی به معنایی وجود دارد؛ اما اینکه چنین اتفاقهایی دربارهٔ خود ادریس یا دربارهٔ الیاس افتاده باشد، و این جزئیات، مثلاً اینکه ادریس به قلمرو خورشید رفته یا نرفته، اینها را اصلاً مبنای استناد قرار نمیدهم.
«نام او در آن جایگاه رفیع ادریس بود. آنگاه وی بهعنوان یک رسول به شهر بعلبک در سوریه فرود آورده شد. در این حالت دوم بود که الیاس نامیده شد.» الیاس یک بار زندگی کرد و، «و رفعناه مکانا علیا»، به عرش رفت، به خورشید، و بعد دوباره به زمین برگشت؛ این بار اسمش الیاس است و در شهر بعلبک رسول است. «الیاس که بدینگونه از قلمرو آسمان به زمین فرو فرستاده شد، در میان راه نماند و زمینی شد. او در جنبهٔ عنصریِ هستی خود در زمین تا بالاترین حد پیش رفت.»
یعنی انگار به موجودی نزدیک شد که ابن عربی، البته نه اینجا بلکه در جاهای دیگر، با این تعبیر از آن یاد میکند: جنبهٔ جمادی، گیاهی و حداکثر حیوانی، یعنی جنبهٔ کاملاً زمینی خودش. الیاس انگار خیلی بالا رفته و مثل فنری که رها شده باشد، وقتی به زمین برمیگردد به موجودی کاملاً زمینی تبدیل میشود، انگار فاقد جنبههای ذهنی و فعالیتهای روحی و روانی معمولی که آدم انتظار دارد. «این نماد شخصی است که به جای بهکارگیری عقل انسانی خود به گونهای معتدل، چنانکه غالب مردم چنین میکنند، خود را کاملاً در حیات عنصری طبیعت رها میکند، تا جایی که به درجهای پایینتر از انسان میرسد.»
این را اینگونه بفهمید: مثل انسانی که دیگر فکر نمیکند؛ انگار، به اصطلاح امروز، مطابق غریزهٔ خودش زندگی میکند؛ هر وقت میل دارد میخورد، هر وقت میل دارد مینوشد و به چیزهای حیات طبیعی خودش میرسد؛ به نوعی زمینیشدن، یعنی موجودی طبیعی و فاقد ایدئولوژی و ذهنیت، مثل موجودی که حیات طبیعی خودش را انجام میدهد. «در مقطعی از این حالت، او در شهودی عجیب دید که اسبی با یراقی کاملاً آتشین از کوهی به نام لبنان، پس از شکافتن آن، خارج شد. بر آن سوار شد و به حالت عقل محض رسید.» مثل فنری که به این سمت رفته، از اینجا مثل تیری که رها شده باشد به آن سمت رفت و کاملاً از جسمانیت جدا شد. تجربههای الیاس ادریسی اینهاست: غرقشدن در حالتهای طبیعی و بعد ناگهان مثلاً به عقل محض رسیدن. «او اینک کاملاً از هر آنچه به نفس جسمانی متعلق است عاری شده بود»، و اینگونه مثلاً به تنزه محض رسیده است.
و این را با وضعیت پیامبر و چیزهای دیگر مقایسه میکند که فقط چند جملهاش را برایتان میخوانم: «در چنین حالت حیوانیت محض، به انسان نوعی شهود عرفانی و گونهٔ خاصی از کشف عطا میشود.» حیوانیت را منفی نگیرید؛ حیوانیت به معنای سرشار بودن از آن حس زندگی به معنای روزمره است. در همان حالت غریزی، مثل اینکه حیوانات خیلی چیزها دارند، شهود دارند، چیزهایی که ما نمیفهمیم، در آن غرقشدن در حالت طبیعی، به نوعی رسیدن به شهودهای جدید هست. اکنون مثلاً بعضی از این فرقهها کلاسهایی میگذارند و میخواهند آدمها را دچار حالتهایی کنند؛ مثلاً بیخوابی زیاد باعث میشود به شهودهایی برسید. ابن عربی از این چیزها با جنبهای مثبت حرف میزند.
«بنابراین اینکه شخص به این درجه از حیوانیت واصل شده باشد، امری است که از خارج با دو نشانه شناختهشدنی است.» دو نشانه دارد که به آن حد نهاییاش رسیدهای یا نه: «اول اینکه او اکتشاف حیوانی را تجربه کند»؛ یعنی آن حسهای عجیب و غریبی که نسبت به جهان خارج پیدا میشود؛ فرض کنید حیوانات از طوفان و زلزله و هزار چیز دیگر سیگنالهایی را از بیرون میگیرند که ما نمیگیریم؛ اینکه چنین انکشافهای حیوانی به فرد دست بدهد نشانهٔ این است که به آن حد رسیده؛ «و دوم اینکه قادر به سخن گفتن نباشد.» این چیزی است که ابن عربی میگوید و ربطی به ماجرای زکریا ندارد: اینکه نشانهٔ شدت فعالیت حیوانی این است که سخنگفتن قطع شود.
آنچه میخواهم به آن استناد کنم این است: این یک تجربهٔ واقعی است؛ ابن عربی ادعا میکند که نه فقط خودش، بلکه شاگردانش هم این تجربهها را داشتهاند. این قطعه را مخصوصاً آوردم چون میخواهم به آن استناد کنم. این عین کلام ابن عربی است که اینجا نقل شده: «ما شاگردی داشتیم که این کشف برای او حاصل شده بود، لکن نتوانست ساکت بماند، و این دلیل عدم تحقق حیوانیت در او بود.» یعنی نتوانست به درجهٔ کمال این حالت برسد، چون هنوز ساکت نبود و میتوانست حرف بزند. «هنگامی که الله مرا در این مقام جای داد و حیوانیت من تحقق کامل یافت، میدیدم و میخواستم که مشاهدهام را بیان کنم، ولی نمیتوانستم. در آن حالت فرقی میان خود و اشخاص لال که قادر به سخن نیستند نمییافتم.»
تجربه ابنعربی
من شک ندارم که ابن عربی دربارهٔ این تجربه راست میگوید. کاری ندارم که این تجربهها خوباند یا بد، شما دنبال تجربههای الیاس ادریسی بروید یا نه، و آیا ادریس همان الیاس است و به فلک خورشید رفته یا نرفته. ابن عربی میگوید خودش و شاگردانش برای رسیدن به این حالت الیاس تلاش میکردند و شاگردی داشته که به حد نهایی نرسید و هنوز حرف میزد؛ صد در صد مطمئنم که ابن عربی در این حرف و در این عبارت راستگوست و درست میگوید: «هنگامی که الله مرا در این مقام جای داد، حیوانیت من تحقق کامل یافت، میدیدم و میخواستم که مشاهدهام را بیان کنم، ولی نمیتوانستم. در آن حالت فرقی میان خود و اشخاص لال که قادر به سخن نیستند نمییافتم.»
احساسم این است که این دلیلی تجربی است برای اتفاقی که برای زکریا افتاده که نمیتواند حرف بزند؛ نه اینکه به طور تشریعی از حرفزدن منع شده باشد. درست برخلاف مریم: کلام مریم به طور تشریعی قطع شده و به او امر میشود که حرف نزند، در حالی که به زکریا گفته میشود که حرف نمیزنی. در روایات و مانند آن هم همینطور است: صدایی از زکریا درنمیآید، مثل آدم لال.
این تجربهٔ واقعی که ابن عربی اینجا نقل میکند دومین ارجاع من به ابن عربی است. ابن عربی خودش چنین ارجاعی را در نظر ندارد، چون در مقام زکریا اصلاً حرفی از این چیزها نمیزند؛ ولی این تجربهٔ شخصی که ابن عربی، و شاگردانش هم، داشتهاند، به نظر من راست است و شبیه چیزی است که برای زکریا اتفاق میافتد. قرار است جسم زکریا، پس از آنکه سالها از موعدش گذشته، فعالیت حیوانی داشته باشد، فعالیتی مربوط به زندگی و حیات زمینی؛ پس انگار چیزی مثل همین اتفاقی که ابن عربی اینجا شرح میدهد برایش افتاده است: انگار همهٔ نیروهایش جذب بخش جسمانی شدهاند و مدتی، که اینجا سه روز گفته میشود، قادر به تکلم نیست. این نشانه است که وقتش رسیده و احتمالاً در پایان این سه روز، وقتی به نهایت فعالیت جسمانی خودش رسید، میتواند همسرش را باردار کند و یحیی به دنیا بیاید.
این نمونهٔ به دنیا آمدنِ انسانی به دست یک مرد است که همهاش با حرف انجام شد؛ بخش جسمانیاش هم از کلام مایه گذاشته است. یعنی کل رفتار و حرکات زکریا به نوعی به سخنگفتن مربوط است، و حتی آن قسمت جسمانیاش هم انگار از کلام وام گرفته است. از چنین موجوداتی، با چنین زمینهای، انسانی پدید میآید که همهاش در کتاب است: یحیی موجودی صد در صد تشریعی است، برعکس حضرت عیسی که بسیار تکوینی است. این دو فرزند دو قطب مقابل هماند: یحیی احیاکنندهٔ تورات و تشریع و اصولاً موجودی از این دست است، در حالی که عیسی به نظر میرسد اصلاً با تشریع کاری ندارد؛ معجزه میکند، انسانها را زنده میکند و همهاش در عالم تکوین است.
میخواستم در همین بخش اول دربارهٔ مقایسهٔ مریم و زکریا چیزهایی بگویم. اینجا خیلی حرفهای دیگر هست، ولی در این بخش اول چیزهایی هست که با آنچه بعداً میآید پیوند دارد. یکی از تمهای اصلی، یعنی مسئلهٔ تولد و نقش پدر و مادر و رابطهٔ فرزند با پدر و مادر، همینطور در این سوره ادامه پیدا میکند و پیش میرود؛ افزون بر مسیحشناسی. لایهٔ پررنگش مسیحشناسی است و لایهٔ کمرنگ، یعنی لایهٔ دومش، اصولاً مسئلهٔ تولد است. ولی آن مسیحشناسی هم به بعد از خودش ربط دارد و هم به قبل از خودش: اینکه مسیح بهعنوان پیامبری خاص در سلسلهای از انبیا قرار دارد که از همینجا اسم آل یعقوب و وراثت آل یعقوب را میشنوید. یعنی زمینههایی که بعداً با آنها از این دیوار فرمی رد میشویم و وارد بخش بعدی سوره میشویم، از همین حالا وجود دارد.
به برخی از این چیزها اشاره نمیکنم و میگذارم همراه با آنچه بعداً میآید به آنها اشاره کنم. مثلاً فعلاً دربارهٔ اهمیت اینکه زکریا از خداوند میخواهد که به او ولی بدهد، و دلالتهای فرقهای این ماجرا، صحبت نمیکنم؛ ولی به نظر من از واضحترین اشارههای قرآن که میشود از آن استفادههای فرقهای کرد، مسئلهٔ سلسلهٔ انبیاست. شما فقط کمی فکر کنید؛ لازم نیست خودم حرف بزنم. چه میراثی در آل یعقوب هست که قرار است به یک نفر منتقل شود و کسی نیست؟ اصلاً زکریا چه میخواهد؟ خودتان چه تصوری میتوانید داشته باشید؟ مشکل زکریا چیست؟ این ارث آل یعقوب، که باید کسی، آدمی خاص، پیدا شود تا به او تحویل داده شود، چیست؟ دکان نجاریاش را میخواهد به کسی بدهد؟ ارثش به برادرزادهاش میرسد. آیا دکان نجاریاش از ارث آل یعقوب است؟ چه چیزی در آل یعقوب است، چه میراثی اینجا هست که به انسانی خاص احتیاج دارد، و زکریا پیدایش نمیکند و دیگر مستأصل شده و از خدا میخواهد که کسی را برایش بفرستد، انگار فرزندی به او بدهد؟ و عیناً همین لفظ «ولی» را اینجا به کار میبرد.
هیچ تعبیری نمیشود کرد جز اینکه این همان چیزی است که شیعه به آن ولایت میگوید: چیزی مثل میراثی که به ارث میرسد؛ کسی باید آن را به کسی بسپارد و از این دنیا برود. به شما فرصت میدهم که فکر کنید؛ اگر چیز دیگری جز دکان نجاری و مایملک و، نمیدانم، تابوت عهد و هر چیز دیگری پیدا کردید که با الفاظی که زکریا اینجا به کار میبرد هماهنگ باشد، بگویید. فکر میکنم یکی از واضحترین اشارهها به مسائل فرقهای همینجاست. و اینکه پس از دوران فترت رسل، وقتی در شاخهٔ اسماعیل پیامبری ظهور میکند، همینطور بی آنکه هیچ وارثی داشته باشد بگذارد و از این دنیا برود و هیچ اتفاق خاصی هم نیفتد، اصلاً چنین چیزی در عالم اتفاق نیفتاده است؛ فکر نمیکنم برای پیامبر ما هم چنین اتفاقی افتاده باشد. به هر حال کاری به این ندارم که لزوماً آن را به مسائل خاصِ پیرامون پیامبر خودمان ربط دهیم.
ولایت و انتقال میراث
پرسش این است که آیا چنین حقیقتی در عالم وجود دارد یا نه: اینکه انبیا میراثی دارند که باید پس از خود به یک ولی بسپارند و ولایت چیزی است که باید منتقل شود؛ آیا اصلاً حقیقت دارد یا نه؟ میگویم فکر کنید. احساس من این است که هیچ چیزی، نه دکان نجاری و نه تابوت عهد، هیچ چیزی را نمیتوان اینجا گذاشت.
من در شرایط خاصی هستم و باید تصمیم بگیرم که چقدر دربارهٔ مسیحیت صحبت کنم. واقعاً شخصاً خیلی خیلی علاقه داشتهام و دارم که دربارهٔ ادیان دیگر صحبت کنم، ولی اگر زیاد صحبت کنیم، بحث دربارهٔ سورهٔ مریم به نوعی تحتالشعاع قرار میگیرد. یک بحث الزامی دربارهٔ مسیحشناسی از دید قرآن هست: مسیح چیست؟ با ورود مسیح به دنیا چه اتفاقی در دنیا افتاده و اصلاً معنایش چیست؟ آیا به آن مسیحهایی که یهودیان به آن معتقد بودند ارتباط دارد یا نه؟ این بحثها که هست، که او پسر خداست، کلمه است، خود خداست، خداوندی که تجسد پیدا کرده. به هر حال قرآن بارها به حقیقت مسیح اشاره میکند، از داستانهایی که نقل میکند.
اینکه چقدر مقید باشیم که بگوییم مسیحیان چه میگویند و چه میگفتند، کمی اختیاری است؛ ولی باید چیزهایی بگوییم، چون قرآن در برابر ادعاهای مسیحیان حرف زده است. اکنون بعضی از مسیحیان منکر این شدهاند که این حرفها را میزدهاند. مثلاً کتابی هست که یک مبلغ مسیحی، که با مسلمانان حشر و نشر دارد، نوشته است؛ اینگونه آدمها معمولاً سعی میکنند مسائلی مثل پسر خدا بودن و مصلوبشدن و مانند آن را به نوعی سامان دهند. او جایی در کتابش اشاره میکند که مسیحیان آنطور که قرآن میگوید معتقد نبودند؛ فرقهای در عربستان بود که چنین اعتقاداتی داشت و در قرآن به آن فرقه جواب داده شده است. ما باید واقعاً ببینیم مسیحیان در آن زمان چه حرفهایی میزدند. این تاریخ روشنی دارد و اتفاقاً هیچ چیزش پنهانکردنی نیست، چون مسیحیت از قرن سوم و چهارم میلادی در روم رسمیت پیدا کرد و اسناد و مدارک زیادی دربارهٔ مسیحیت وجود دارد که نشان میدهد غیر از آن فرقههایی که در عربستان بودند، آنها هم چیزی بهتر از این نمیگفتند.
ممکن است دربارهٔ الهیات مسیحی، مثلاً مسیحشناسی مسیحیان، کمتر بگویم، ولی وسوسهای در وجود من هست که بگویم، چون فکر میکنم به هر حال شناختن ادیان، دستکم مسیحیت و یهودیت، چیزی است که حتی برای فهمیدن قرآن به نوعی لازم است. این مدام در ذهنم قویتر میشود، چون احساس میکنم هدف اصلی ما فهمیدن قرآن بود؛ حالا در این خط افتادهایم که سورهای را برداریم و سعی کنیم آن سوره را خوب بفهمیم. فکر میکنم خیلی ضروری است که آدم ماجراهای بنیاسرائیل را بداند: اینهمه ارجاع در قرآن به بنیاسرائیل هست و اینهمه گفتوگو که خداوند با بنیاسرائیل و با اهل کتاب میکند.
اهل کتاب عموماً مسیحیان و یهودیاناند. به نظر من هرچه بیشتر بدانید که تاریخ اینها چیست و چه میگفتند و چرا این بحثها در قرآن مطرح میشود، برای فهمیدن بخشهای بزرگی از قرآن بهتر است؛ سورههای بقره و آل عمران، از دو سه سورهٔ اول قرآن، عمدتاً به بحث با اهل کتاب، یعنی یهودیان و مسیحیان، اختصاص دارد. شخصاً تمایل دارم و این در ذهنم قویتر میشود که دلایل منطقی و خوبی هم بیاورم که اشکالی ندارد در میانهٔ بحثمان دربارهٔ سورهٔ مریم کمی دربارهٔ مسیحیت و حتی شاید یهودیت حرف بزنیم. حرف برای گفتن در این باره خیلی زیاد است و این خیلی به فهمیدن قرآن کمک میکند.