جلسه با تذکری دربارهٔ تفاوت قرآن خواندن با کاری که در این جلسهها میشود آغاز میشود. سپس معنای معنوی باروری و بارداری، رابطهٔ آن با علم و القای کلمه مطرح میشود. بعد از آن تمثل روح در خیال مریم نزد ابن عربی و شارحانش بررسی میشود و در پایان یحیی و عیسی مقایسه میشوند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
قرآن خواندن لزوماً به شکل کاری نیست که در این جلسهها میکنیم؛ این تذکری تکراری است که از تکرار کردنش خسته نمیشوم. مسئله این است که حرفهایی که در این جلسهها زده میشود تا چه اندازه به فهمیدن قرآن مربوط است، و من همیشه سعی میکنم این را به شما تذکر بدهم.
تذکر درباره نحوه خواندن قرآن
منظورم این نیست که کاری که اینجا میکنیم مفید و خوب نیست؛ اما اگر کسی عادت کند که قرآن خواندنش این شکلی شود که بنشیند و فکر کند، مثل پازل سعی کند چیزهایی را کنار هم بگذارد و محتوای سورهها را دربیاورد، وقتی ذهنش خیلی مشغول است از آن تأثیرهای عاطفی که بهطور طبیعی باید بر او بگذارد غافل میشود، و این اصلاً اتفاق خوبی نیست. احساسم این است که عین همین حرف را دربارهٔ سروکار داشتن با آثار هنری هم میتوانم بزنم، با هر اثر هنری. فرض کنید فیلمی را برای اولین بار نگاه میکنید و مدام Pause میزنید، نگه میدارید، دوباره عقب میزنید، صحنه را دوباره نگاه میکنید و از روی فیلم یادداشت برمیدارید؛ فکر میکنم در این صورت چیزی از احساس هنرمندانهای که در فیلم هست به شما منتقل نمیشود.
فکر میکنم طبیعیترین راه این است که وقتی داستان یا شعر میخوانید یا فیلم نگاه میکنید، یکی دو بار خودتان را آزاد بگذارید تا ببینید چه تأثیری بر شما میگذارد، بیآنکه بخواهید خیلی به اجزایش فکر کنید. بعد از اینکه تأثیر اولیهای گرفتید، خوب است برای تکمیل، یعنی برای اینکه ببینید تأثیرش واقعاً جدی بوده و جزئیات را به اندازهٔ کافی دقت کردهاید یا نه، بار دوم و سوم با جزئیات یادداشت بردارید و اجزای مختلفش و اول و آخرش را با هم مقایسه کنید. من خودم دیگر به این کار عادت کردهام و معمولاً هیچ احتیاجی به عقب و جلو زدن ندارم؛ همیشه از اولِ فیلمی که نگاه میکنم در ذهنم میماند و میبینم به آخرش چگونه ربط پیدا میکند. ولی آدمی که اولش در خواندن داستان یا شعر خیلی باتجربه نیست، مخصوصاً اگر شعر پیچیده باشد، خیلی وقتها ممکن است با شعری طولانی سروکار داشته باشد و وقتی به آخرش میرسد اجزای قبلی در ذهنش نمانده باشد.
من هر وقت به جاهایی از قرآن میرسم که خودم احساس خاصی نسبت به آن آیات دارم و بعد دربارهٔ آنها حرف میزنم، احساس میکنم چیزی را دارم خراب میکنم و مجبور میشوم این تذکر را بدهم. این دفعه هم بهطور طبیعی دربارهٔ آیههای داستان مریم حرفهای زیادی زدم که فکر میکنم خودم وقتی آنها را میخوانم به این چیزها فکر نمیکنم.
منظورم فکر کردن به این است که اجزای این داستان اشارههایی تمثیلی به کل روند باروری و بارداری زنها دارد و از این نظر ارزش دارد که به آن نگاه کنیم. فکر میکنم سالها این آیهها را خواندم و خیلی دوستشان داشتم و اصلاً به این موضوع دقت نمیکردم. برای مثال، دو آیهٔ نخست، جدا از محتوای تمثیلیشان، حس خاصی به آدم میدهند؛ من واقعاً این آیهها را بارها خواندهام، به این دلیل که این احساس را به من میدادند. همانطور که اگر پیش از دعا کردن آیههای مربوط به زکریا را بخوانید، آدم انگار برای دعا کردن آماده میشود، چون دعایی خیلی صمیمانه و خالصانه است و روح دعا به آدم منتقل میشود، آن آیهها هم احساس خیلی شدیدی از خلوت کردن با خدا در خود دارند.
انگار در چند مرحله، احساسی که در آنهاست مریم را با خود میبرد و از همهچیز دور میکند. در یک مرحله از آدمها: همهٔ واژههایی که در آن میآید حس دور شدن از مردم و به گوشهای رفتن، به مکانی شرقی، را دارد. بعد انگار باز راضی نیست؛ با اینکه به گوشهای رفته، باز میان خود و دیگران پردهای هم میاندازد. شور عبادتی که در این آیههاست مثل این است که چیزی پیدا کرده و آن چیز آنقدر نظرش را جلب کرده که دیگر انگار با هیچکس و هیچچیز رابطهای ندارد و دوست دارد مدام بیشتر جدا شود، بیشتر به گوشهای برود و میان خود و دیگران فاصله بیندازد.
شور عبادت در آیات مریم
تصور کنید آنجا، در آن گوشهٔ خلوت، چه میگذرد؛ چه چیزی است که این آدم اینگونه مجذوبش شده و از همه کنده شده و رفته است. انقطاع به سوی خدا کار را به جایی میرساند که در آن خلوت خداوند از روح خود سخن میگوید. خدا روح خودش را در میان جمع نمیفرستد؛ باید جدا شوید و خیلی فاصله بگیرید تا به مقامی برسید که چنین چیزی برایتان اتفاق بیفتد. به هر حال، از لحاظ احساسی فکر میکنم آن آیهها در واقع مشاهدهٔ مستقیم عبادت کردن مریم نیستند، ولی شما شور و شوق عبادت کردن، دور شدن از آدمها و نزدیک شدن و خلوت کردن با خدا را در این آیهها میبینید؛ در عین حال که اینها بهگونهای تمثیلی به چیز دیگری هم اشاره دارند. من هر وقت دربارهٔ چیزهایی بحث میکنم که احساس میکنم بحث کردن ممکن است چیزی را در آنها خراب کند، خودم را ناچار میبینم که تذکرهایی از این دست بدهم.
تمثیلی اغراقآمیز این است: حتماً بحثهایی را که دربارهٔ نظم عددی قرآن شده شنیدهاید؛ اینکه تعداد تکرار واژهٔ «یوم» ۳۶۵ است، ماه، نمیدانم، دوازده بار آمده و الی آخر، واژههای دنیا و آخرت، فکر میکنم، به تعداد مساوی آمدهاند، و چیزهای بسیار دیگر، مثل عدد نوزده در قرآن.
واقعاً اگر کسی از این چیزها خوشش بیاید و بعد همیشه که قرآن میخواند دنبال این چیزها بگردد، چقدر از تأثیری که قرآن باید بگذارد برایش میماند؟ من اصلاً معتقد نیستم که اینها بیمعناست یا نظم ریاضی در قرآن وجود ندارد؛ با این فرض صحبت میکنم که همهٔ اینها وجود دارد و جالب است، و پیدا کردن موارد مشابه هم خیلی ارزشمند است. ولی فکر میکنم آدمی که قرآن میخواند دستکم ۹۰ درصد مواقع باید قرآن را بهعنوان کتاب خدا با حضور قلب بخواند و سعی کند همان تأثیری را بگیرد که بهطور عادی باید بر او بگذارد. در عین حال میتواند ساعتهایی هم داشته باشد که پشت میز کارش بنشیند، یادداشت بردارد و تعداد بشمارد، یا پشت کامپیوتر، که الان میشود واژهها را جستوجو کرد، ببیند هر واژه چند بار آمده، ضرب و تقسیم کند و حتی فرمولی دربیاورد؛ این خودش مثل یک کار علمی است و میشود آن را کرد. ولی اگر هر روز که پای قرآن مینشینید کاغذ و قلم بردارید و مشغول جستوجوی واژهها شوید، حتماً چیزی را خراب کردهاید.
شاید این کمی اغراقآمیز باشد و ما به این دوری نیستیم؛ ولی به هر حال فکر میکنم اینکه آدم خیلی متفکرانه دنبال محتواهایی از این دست، که دربارهٔ آن صحبت میکنیم، بگردد و به آن عادت کند، ممکن است اصلاً جاذبهٔ قرآن خواندن را بهعنوان یک عبادت از بین ببرد. جدا از آن کار، میتوانید ساعتهایی را بگذارید که اینگونه، با کاغذ و قلم در دست، به قرآن نگاه کنید، و در ساعتهایی هم آن را با روال دیگری بخوانید که بیشتر بر شما تأثیر میگذارد. در جلسهٔ قبل مقدماتی گفتم دربارهٔ اینکه، نه دقیق بلکه بهطور تقریبی، باروری و بارداری از نظر معنوی چه معنایی میتواند داشته باشد.
معنای معنوی باروری
هدفم صرفاً فراموش کردن و دور شدن از این تعبیرهای بهاصطلاح علمی بود که همهچیز را در همان صورت ظاهر خلاصه میکنند؛ و تأکید میکنم که حتی اگر حرفهایی که زدم خیلی به حقیقت نزدیک نباشد، از توصیف زیستی و بیولوژیکیای که ما از مفهوم بارداری و باروری داریم خیلی خیلی به حقیقت نزدیکتر است. در این جلسه میخواهم این بحث را کمی ادامه دهم و به مسئلهٔ بارداری خاص مریم ربط بدهم که چگونه پیش آمد؛ و بعد دربارهٔ شخصیت یحیی و عیسی، که در آخر جلسهٔ قبل اشارهٔ کوتاهی به آن کردم، کمی بیشتر بحث کنیم، چون به نظر میرسد یحیی و عیسی از نظر شخصیتی فاصلهٔ خیلی واضحی با هم دارند؛ و اینکه آیا شیوهٔ تولدشان بهنوعی با ویژگیهایی که از آنها نقل میشود یا قرآن از آنها یاد میکند مربوط هست یا نه.
در میانهٔ این حرفها، خیلی مختصر، به دیدگاههای یونگ و فروید هم دربارهٔ بارداری و باروری اشاره میکنم تا به هر حال چیزی را هم که در دانش روز، بالاتر از سطح حداقلیِ زیستشناسی، وجود دارد شنیده باشیم. اینکه چقدر به درک معنویای که سعی میکنیم پیدا کنیم نزدیک است مهم نیست؛ مهم این است که طبق معمول در حرفهای آنها چیزهایی هست که واقعیتهایی هم دارد. دفعهٔ قبل توصیفی کردم و میخواهم آن را کمی دقیقتر کنم: این جنبهٔ معنوی باروری و بارداری چگونه است و نقش زن و مرد در تولد چیست. دوباره وارد آن بحث نمیشوم، ولی فکر میکنم به بخش اول این داستان و بخش اول سوره نمیشود نگاه کرد بیآنکه به این موضوع توجه کنیم؛ چیزهایی در محتوا و ظاهر و فرم هست که ما را وادار میکند به این موضوعها اینگونه دقت کنیم. پیش از ادامه تذکر میدهم که دستکم در این حرفها هیچ جنبهٔ ضدعلمیای نیست.
غیرعلمی و ضدعلمی
یک بار در صحبتهای اوایل سوره دربارهٔ ضدعلمی و غیرعلمی گفتم: اگر من چیزی بگویم که علم نمیگوید، معنایش این نیست که چیزی خلاف علم میگویم؛ در حالی که خیلی وقتها در بحثها اینگونه میگویند که این غیرعلمی است، پس نباید آن را بگویی، یعنی ما مجاز نیستیم به چیزی که غیرعلمی است اشاره کنیم. اگر معتقد باشید که باروری جنبههای معنوی، یعنی جنبههای روانی، دارد، در عین حال که جنبههای جسمانی هم دارد، هیچ حرفی نزدهاید که مخالف علم باشد؛ یعنی در هیچ جای بیولوژی و فیزیولوژی این ادعا وجود ندارد که دقیقاً کشف کردهاند باروری چیست. ما میدانیم که موقع باروری چیزهایی اتفاق میافتد و مکانیسمهایی وجود دارد؛ مکانیسمهایی که از نظر فیزیولوژیک اکنون تا حد بیوشیمی تقلیل یافتهاند: میدانیم چه اتفاقهایی میافتد، سلولهای زندهای شناسایی و زیر میکروسکوپ مشاهده شدهاند، و میدانیم که این روالهای جسمانی موقع باروری اتفاق میافتد.
ولی ما حتی در فیزیولوژی مطلقاً این ادعا را نداریم که همهٔ روالهای جسمانی را میدانیم: اینکه وضعیت هورمونها و سیستم عصبی چگونه است و چه تأثیری بر باروری میگذارد؛ یا مثلاً وقتی کروموزومها با هم ترکیب میشوند، آن پیچوتابهایی که میخورند و اینکه کدام صفات از پدر و کدام از مادر میرسد، فعلاً رندوم به نظر میآید، ولی کسی ثابت نکرده که رندوم است و ممکن است بعداً معلوم شود تحت تأثیر مکانیسمهای خیلی پیچیدهای پدید میآید. اصولاً علم به معنای واقعی کلمه هیچوقت در جهت نفی کردن چیزهای دیگر نیست. ما چیزهایی را مشاهده و ثبت میکنیم و سعی میکنیم آنها را به علوم پایهتر، مثل بیوشیمی و شیمی، تقلیل دهیم؛ و میدانیم که چنین چیزهایی هست.
حتی نمیدانیم که آیا همیشه اینگونه است یا نه. اگر من یک بار یا ده بار مشاهده کرده باشم که چنین اتفاقی موقع باروری میافتد، نمیتوانم گزارهٔ کلی صادر کنم؛ هرچند معمولاً این کار انجام میشود. یعنی اکنون در فیزیولوژی یا زیستشناسی حکمی دارید که باروری همیشه به این شکل انجام میشود، چون مثل تئوریای است که هیچوقت خلافش را مشاهده نکردهاید؛ پس فرض ما بر این است که اتفاقهایی که تا حالا دیدهایم در هر باروری میافتد. ولی فیزیولوژی به هیچ وجه ادعا ندارد که همهچیز را مشاهده کرده است.
ممکن است ادعا کند که این تنها روند ممکن است، ولی این ادعا از نظر فلسفی بهطور مطلق قابل دفاع نیست؛ چون گزارههای علمی وقتی اینگونه تولید میشوند همیشه جنبهٔ تئوریک دارند: با استقرای ناقص یا با همان روشی که پوپر توصیف میکند، این تئوریها بهنوعی تأیید میشوند، یا همان چیزی میشوند که پوپر میگوید، چون پوپر نمیگوید تأیید میشوند. چیزی که میخواهم بگویم این است که ما حتی از نظر علمی مطلقاً ادعا نداریم که همهٔ جنبههای جسمانی و فیزیولوژیک باروری، چیزهای مربوط به سلسلهٔ اعصاب و جزئیاتشان، یا مسائل ژنتیکیای را که پیش میآید کشف کردهایم؛ چه رسد به اینکه بگوییم جنبههای روانی وجود ندارد.
جلوتر که برویم، سعی میکنم این را با فکتهای خیلی واضحی نشان دهم: اینکه در باروری و بارداری مسائل روانی مطلقاً مؤثرند، و این فکتی علمی است. یعنی دانش موجود ما نهتنها نفی نمیکند که باروری و بارداری جنبههای روانی دارند، بلکه تأیید میکند که جنبههای روانی و عصبی همیشه بر این چیزها بهشدت مؤثرند. احتمالاً شاید روزی کشف شود که همهٔ این تأثیرها در اثر ترشح هورمونها یا پدید آمدن حالتهای مغزی و عصبی است. اینکه آن حالتهای روانی و آن چیزهای معنوی چگونه به سطح جسمانی نازل میشوند، ممکن است روزی واقعاً مکانیسمهای خیلی پیچیدهای داشته باشد و ما آنها را کشف کنیم؛ ولی فعلاً این چیزها را نمیدانیم و دانش مطلقاً این چیزها را نفی نمیکند.
پس حرفهایی که من میزنم به این معنا غیرعلمیاند که فعلاً در کتابهای زیستشناسی دربارهٔ آنها تئوریای وجود ندارد؛ من واقعاً ندیدهام. ولی مطمئناً به این معنا غیرعلمی نیستند که هیچوقت وارد کتابهای علمی نشوند. ممکن است روزی مکانیسمهای خیلی مشخصی کشف کنید که چگونه یک سری حالتهای عصبی و روانی به ویژگیهای هورمونی تبدیل میشوند و بعد بر باروری و بارداری تأثیر میگذارند. پس غیرعلمی بودن در اینجا به معنای ذکر نشدن در علم حاضر است، نه به این معنا که اصولاً امکان علمی شدن ندارد.
این دو اصطلاح با هم قاطی میشوند. وقتی میگوییم گزارههای فلسفی غیرعلمیاند، مثلاً «هر معلولی علتی دارد»، به این معناست که قابل آزمایش کردن نیستند و به یک معنا تئوری علمی حساب نمیشوند. میگویند غیرعلمی است، یعنی اصلاً از گزارههایی نیست که بتواند علمی شود و ذاتاً بیرون از محدودهٔ علم است، چون تأیید و تکذیب تجربی ندارد و به تعبیر پوپر ابطالپذیر تجربی نیست. ولی حرفهایی که من میزنم به این معنا غیرعلمی نیستند. ممکن است روزی مکانیسمهای روانی را خیلی خوب بشناسید و بتوانید بفهمید که چگونه حالتهای روانی در چند مرحله به چیزهایی در فیزیولوژی تبدیل میشوند و بر بارداری و باروری تأثیر میگذارند. پس حرفهای من فقط به این معنا غیرعلمیاند که در علم موجود چنین تئوریهایی جا ندارند و هنوز ظاهر نشدهاند؛ ممکن است چند سال دیگر تئوری خیلی خوبی بیاید و جنبههای روانی را وارد کند.
نکتهٔ مهم این است که تحقیقاتی از این دست وجود دارد و خیلی هم قدیمی نیستند. من مدتی پیش در اینترنت اصطلاحی دیدم: سایکونوروایمونولوژی. چند بار اشاره کرده بودم که اکنون در دانش پزشکی پستمدرن این اعتقاد هست که حالتهای روانی بر سیستم ایمنی تأثیر میگذارند و بنابراین خیلی از بیماریها میتوانند ریشههای روانی و عصبی داشته باشند؛ به اضافهٔ اینکه اکنون حرف از این هست که نشانگان بیماری هم میتواند معناهایی داشته باشد، یعنی از روی ظاهر بیماری میتوانیم درک کنیم که ریشههای روانیاش ممکن است چه باشد. منتها فکر میکنم فعلاً بیشتر روانکاوها، مثلاً لکان، به این معتقدند؛ اینکه پزشکها تا چه اندازه فعلاً به چنین چیزهایی تن داده باشند جای پرسش است، چون این خیلی شبیه پزشکی قدیمی میشود. معمولاً وقتی مدتها به چیزی بد و بیراه گفتهاید و مسخرهاش کردهاید، دوباره پذیرفتنش خیلی راحت نیست؛ و قدیم به بیماری اینگونه نگاه میکردند و نشانههایش را به ریشههای روانی و معنوی ربط میدادند. سایکونوروایمونولوژی، یا دانش روانعصبایمنیشناسی، بهعنوان دانشی جدید دقیقاً به همین موضوع اختصاص دارد.
سایکونوروایمونولوژی
موضوع آن نحوهٔ تأثیر حالتهای روانی و عصبی بر سیستم ایمنی بدن است. ایمونولوژی اصولاً چیز خیلی متأخری در دانش پزشکی است؛ اینکه سیستم دفاعی بدن چگونه کار میکند خیلی پیچیده و خیلی ناشناخته است، و از آن جدیدتر این است که چگونه تأثیرهای روانی و عصبی را بر ایمونولوژی تشخیص بدهیم. سایکونوروایمونولوژی دانشی است که ۲۰ سال پیش قطعاً غیرعلمی بود؛ اصطلاحش را سرهم مینویسند و اگر یک بار بنویسید، میبینید چقدر طولانی میشود. دانش خیلی بزرگی است و فکر میکنم از آن زمینههای علمی جدیدی است که خیلی جای پیشرفت دارند؛ و باز همان اتفاق میافتد که خیلی چیزهای قدیمیِ نقدشده ممکن است دوباره سر دربیاورند، منتها این دفعه با کتوشلوار، در حالی که قبلاً لباسهای قدیمیتر میپوشیدند.
یاد قطعهٔ خیلی جالبی از «شاهزادهٔ کوچک» افتادم: ستارهشناسی ترک ستارهای را کشف کرده بود و در نقاشیای که در کتاب کشیده شده، او در کنفرانسی توضیح میدهد چه کشف کرده و میگوید هیچکس به حرفهایش گوش نکرد. ده سال بعد دوباره در کنفرانسی شرکت کرد، این دفعه کتوشلوار پوشیده بود، و همه خیلی تشویقش کردند که چه کشف مهمی کرده است. این دانشهای جدید هم، با این اسمهایی مثل سایکونوروایمونولوژی، کتوشلوار پوشیدهاند و اکنون علم رسمیاند. میتوانید با کتوشلوار و کراوات خیلی علمی دربارهٔ سایکونوروایمونولوژی صحبت کنید و برایتان کف بزنند؛ ولی اگر پیرمردی روزی میآمد و میگفت مسائل روانی در بیماریها مؤثرند، چه کسی به حرفش گوش میداد؟ چون پیر بود، حتماً حرفش قدیمی بود.
این توضیحات را میدهم چون احساس میکنم همهٔ چیزهایی که میگویم به همین معنای دوم غیرعلمیاند، و ممکن است چند سال دیگر در کتابهای علمی هم اصطلاح جدیدی دربارهٔ این تأثیرها بر باروری ببینید. یک بار در کلاس اشاره کردم که موضوعی علمی دربارهٔ ناباروری روانی، یا سایکولوژیک، وجود دارد و تحقیقاتی در این زمینه انجام میشود؛ مخصوصاً چون ناباروری پدیدهٔ نادری نیست، نمیدانم آمارش در دنیا چگونه است، و از آن چیزهایی است که مردم خیلی خوب برایش پول خرج میکنند، و این خیلی مهم است. مثل کچلی: تحقیقات مربوط به ریزش مو در دنیا خیلی متداول است، چون مردم دربارهٔ ریزش مویشان خوب پول میدهند. یادم نیست کجا خواندم یا شنیدم که مردهای کچل آدمهای خیلی سادهدلیاند، چون هر شامپوی جدیدی که میآید، با اینکه مطمئناند تأثیری ندارد، باز مصرف میکنند و همهچیز را امتحان میکنند، و حتی تا آخر هم که مویشان میریزد هنوز تلاش میکنند.
به هر حال فکر میکنم مهم است این تصور را کنار بگذاریم که حرفهایی که در این زمینهها میشنویم ممکن است مخالف علم یا به معنای بدی غیرعلمی باشد؛ علم در این زمینهها ناقص است و فکر میکنم این چیزها قابل علمی شدن هم هست. حرفهایی را که دفعهٔ قبل زدم میخواهم با جزئیات بیشتری به چیزهایی که قبلترها گفته بودم ربط بدهم.
تشبیه خلق اثر هنری
من بارها مسئلهٔ باروری در زنها و به وجود آمدن کودک را با شعر گفتن در مردها مرتبط کردهام و دفعهٔ قبل هم اشارههایی به این موضوع کردم؛ فقط میخواهم جزئیاتش را بیشتر کنم. هنرمندی را در نظر بگیرید که داستانی را خلق میکند. غالباً اینگونه است که ممکن است ایدهای خیلی خیلی برقآسا به ذهن هنرمند برسد؛ فکر میکنم آثار هنری خوب معمولاً همینگونهاند. بهطور ناخودآگاه احساسی یا تصویری در ذهن هنرمند ایجاد میشود، ایدهٔ اولیهٔ فشردهای که خود هنرمند هم جزئیاتش را خیلی نمیفهمد، مثل حسی خیلی عمیق در ناخودآگاهش. بعد آن ایدهٔ کلی داستان، یا آن تم خیلی کلی، یا آن احساسی که بعداً قرار است به شعر تبدیل شود، کمکم صورت پیدا میکند.
ممکن است طول بکشد؛ ممکن است به وجود آوردن یک داستان ماهها وقت بگیرد. ولی انگار در تمام مراحلی که داستان به وجود میآید، آن حس اولیه و آن ایدهٔ اولیه راهنمای هنرمند است. مثل اینکه مدام قضاوت میکند که اکنون اگر این شخصیت این حرف را بزند خوب است یا بد، میخورد یا نمیخورد، به چه میخورد و به چه نمیخورد. انگار چیزی کلی وجود دارد: وقتی شاعر شعری را میگوید یا داستاننویس داستانی را مینویسد، انگار مدام راهنمایی کلی، یعنی آن ایدهٔ اولیه، آن چیزی که میخواهد اثر را به وجود بیاورد، در مراحل مختلف راهنماییاش میکند که از چه راهی برود. گاهی به نظر میآید بخشی به داستان اضافه کرده و بعد روزی میآید آن را میخواند و میبیند خوب نیست، خراب شد، این چیزی نیست که میخواست بگوید.
میخواهم بگویم حرفهایی که دفعهٔ قبل زدم، یعنی این تشبیه، تشبیه خوبی است تا اتفاقی را که موقع بارداری میافتد بهگونهای درک کنیم: اینکه باروری، غیر از آن جنبههای صوری و جسمانیاش که بخشی از آن را در دانش توصیف میکنند، جنبهای معنوی دارد. انگار چیزی از ناخودآگاه مرد، از روح مرد، به زن منتقل شده است، همان ایدهٔ هنری؛ مثل اینکه همراه با باروری حالتی در زن به وجود آمده، دقیقاً مثل ساختن آن اثر هنری، حالتی که جنبهٔ روانی و جسمانی را با هم دارد. سعی میکنم آن حرفها را کمی وارد ادبیات علمی هم بکنم: اینکه چگونه ممکن است چیزی معنوی باعث به وجود آمدن یک انسان و راهنمای به وجود آمدن او باشد. از نظر علمی میتوانید اینگونه فرض کنید. نمیدانم چگونه میشود حرفی زد که آدم نه خیلی جدیاش بگیرد و نه زیاد غیرجدی، اینکه میتواند چنین چیزهایی باشد. ممکن است بعداً یک سری کشفیات علمی یا چیزهای دیگری پیش بیاید که خیلی منطبق با چیزهایی که من اکنون میگویم نباشد، ولی قطعاً شباهتهایی دارد.
ببینید، وقتی حالتی روانی به آدم دست میدهد، همزمان با آن مثلاً تعادل هورمونی جدیدی در بدن این انسان به وجود میآید. خوشحالی، ناراحتی، خشم، همهٔ اینها به نظر میآید، و دانش جدید میگوید، که از نظر فیزیولوژیک بهشدت به زیاد شدن سطح یک سری هورمونها مربوط میشوند. مثلاً حالتهای عاشقانه به هورمونی مربوط است که خیلی وقت نیست کشف شده؛ در حالتهای خیلی صمیمی غلظت و میزان این هورمون در بدن ۵ برابر افزایش پیدا میکند. میتوانید تصور کنید که آن حالت معنوی که همراه باروری است مثل تعادلی هورمونی است؛ مثل چیزی که در خاطرهٔ جسم زن مانده و انگار جسم زن مدام به آن برمیگردد. منظورم این است که مثلاً اگر باروری تحت حالتی از استرس و عصبانیت اتفاق افتاده باشد، این حالت مثل راهنمایی دائمی است و جسم زن آن را بازتولید میکند، به دلایلی که شاید سطحی بالاتر از ترشحات هورمونی دارند. خیلی خیلی واضح است که اتفاقهایی که در طول مدت بارداری میافتد بهشدت به وضعیت هورمونی جسم زن وابسته است. اتفاقی که از نظر علمی موقع باروری میافتد این است که بعد از اینکه ژنوم کودک به وجود آمد، پدیدهای در ژنتیک هست به نام بیان ژن: کودک چگونه ساخته میشود؟
هورمونها و بیان ژن
فکر میکنم برای کسانی که ژنتیک نخواندهاند اولین بار خیلی هیجانانگیز است که بفهمند انسان چگونه با استفاده از ژنومش به وجود میآید: مکانیسمهایی که باعث میشوند پروتئینهای خاص از اسیدهای آمینهٔ خاص روی رشتهٔ دیانای بنشینند. واقعیت این است که دستکم تمام ویژگیهای جسمانی یک کودک در ژنومش نوشته شده است؛ از رنگ چشم گرفته تا، نمیدانم، ظاهر و همهچیزش، به یک معنا آنجا نوشته شده است. ولی به دلایل مختلف ممکن است در خوانده شدن این ژنها اختلالهایی به وجود بیاید، و این اختلالها میتوانند به وضعیت هورمونی بدن مادر بستگی داشته باشند.
مثلاً قطعاً فکتی علمی است که مادرانی که دورهٔ بارداری را در استرس سر میکنند، با شانس خیلی خیلی بالایی بچههایی عقبافتاده یا با نقص عضوهای خیلی مشخص به دنیا میآورند. حتی ردهبندیهایی وجود دارد که چه نوع حالتها و استرسهایی در دورهٔ بارداری به فلان نقصِ بهاصطلاح ژنتیکی در بچهها منجر میشود؛ نقصهای ژنتیکیای که اسمشان یادم نیست، مثلاً بچهها پاهای کج دارند، یا، نمیدانم، دستهایشان وضعیت بدی دارد و به اندازهٔ کافی رشد نمیکند. اینها ردهبندی شدهاند و اطلاعات خوبی داریم که به چه نوع حالتهایی در دورهٔ بارداری مربوطاند. چون این حالتها اصولاً با وضعیت هورمونها در بدن ارتباط دارند، میشود گفت از نظر علمی بهگونهای تأیید شده است که وضعیت هورمونی بدن میتواند با اتفاقهایی مرتبط باشد که باید بیفتد تا ژنوم سالم آن بچه سالم باز شود، همهچیز مرتب و منظم انجام بگیرد و این کودک به وجود بیاید.
میخواهم بگویم آنچه دفعهٔ قبل گفتم، اینکه جنبهای معنوی در باروری وجود دارد، همان چیزی است که در قرآن بهعنوان القای کلمه از آن یاد میشود. دربارهٔ حضرت عیسی و تولد عیسی از مریم، با صراحت گفته میشود که خداوند کلمهای را در مریم القا کرد.
القای کلمه و کانال
با دلایلی سعی کردم توضیح بدهم که باروری مریم اینگونه تافتهٔ جدابافته نیست؛ یعنی همین القای کلمه به یک معنا در ارتباط میان هر مرد و زنی پیش میآید، ولی نه آن کلمهای که به مریم القا شد. توضیحی که دفعهٔ قبل دادم را میشود اینگونه فهمید: انگار این کلمهای که میخواهد القا شود یک بار از کانال مرد میگذرد. مرد ممکن است موجود خیلی سخیفی باشد، و انگار همانجا، وقتی از این کانال میگذرد، آسیبهایی به این انسانی که در حال متولد شدن است میرسد؛ به هر حال در ناخودآگاه مرد به حسی تبدیل میشود، هر اسمی که رویش بگذاریم. ممکن است این کانال خیلی ناسالم باشد و این کلمه دچار اختلال شود؛ بعد ممکن است در انتقالش دچار اختلال شود، چون رابطه رابطهٔ خیلی سطح بالایی نیست؛ و بعد ممکن است در دورهٔ بارداری، زن کانال خوبی نباشد برای اینکه این کلمه نهایتاً به جسم و به کودک تبدیل شود.
اتفاقی که دربارهٔ حضرت عیسی میافتد این است که آن کلمه کاملاً درست به مریم منتقل میشود و کاملاً هم سالم به حضرت عیسی تبدیل میشود. آنجا کانال اولیه خودِ حضرت جبرئیل، روح خدا، است؛ یعنی رسماً و مستقیم القای کلمه است. خداوند جایی اینگونه میگوید که کلمهای را که از آنِ خودمان است انگار به مریم القا کردیم؛ و مریم هم دقیقاً همان زنی است که هیچ کارش ردخور ندارد، یعنی بقیهٔ انتقال را بهطور کامل انجام داد تا حضرت عیسی به وجود بیاید؛ انسانی به معنای واقعی کلمه کامل، از طریق کانال حضرت مریم، به وجود آمد.
این اتفاق دربارهٔ هر کودک دیگری هم میافتد؛ یعنی القای کلمه در به وجود آمدن هر انسانی وجود دارد. سعی میکنم بگویم این حس روانی، وقتی در مرد است، شاید بیشتر جنبهٔ ذهنی دارد؛ آنچه در زکریا میبینیم این است که کودک، وقتی نزد مرد است، انگار بیشتر شبیه ایدهای ذهنی است، چون میبینید زکریا از ویژگیهای کودک و از کارکردش و اینکه کجای این دنیا قرار بگیرد سخن میگوید. اصولاً هر چیزی که در مرد است بیشتر جنبهٔ ذهنی دارد، و در تماس مرد و زن، این حسی که در مرد است انگار به زن منتقل میشود و جنبهٔ جسمانیتری پیدا میکند. سعی میکنم بگویم این جنبهٔ جسمانیتر میتواند وضعیتی هورمونیِ تثبیتشده باشد که انگار راهنمای زن برای تولید کودک است؛ مثل نقشی که از رویش قالی میبافید: انگار مدام به چیزی نگاه میکند و چیزی را تولید میکند. اینکه کروموزومها چگونه، نمیدانم، با هم ترکیب میشوند، ویژگیهای ارثی منتقل میشوند یا نمیشوند، و چیزهای جدید به وجود میآید یا نمیآید، همهٔ اینها میتواند رندوم نباشد و بهنوعی از الگوی خاصی که در زن شکل گرفته تبعیت کند.
بنابراین هنر زن در این ماجرا این است که انگار ایدهای را به موجودی جسمانی تبدیل میکند، همانطور که شاعر ایدهای را به چیزی جسمانی تبدیل میکند، چون آن را مینویسد. به همان معنایی که مسیحیان دربارهٔ مسیح میگویند، آنجا هم تجسدی اتفاق میافتد؛ چون ایدهٔ اول انگار چیزی مجرد در ذهن هنرمند است و وقتی به شعر و داستان و مثلاً فیلم تبدیل میشود، به یک معنا تجسد پیدا کرده است، و شما میتوانید از این چیز تجسدیافته دوباره بازسازی کنید و به آن ایدهٔ اولیهای که در ذهن هنرمند بود نزدیک شوید و آن حس به شما منتقل شود. فقط اشاره کنم که این توضیح دربارهٔ به وجود آمدن اثر هنری، چون من مدام عیسی را با قرآن مقایسه میکنم، و فکر میکنم این مقایسه درست است، به قرآن هم مربوط است.
انزال و تنزیل قرآن
فقط من نیستم که این مقایسه را میکنم. دربارهٔ نزول قرآن، شاید خیلی از شما شنیده باشید که دو مرتبهٔ انزال و تنزیل وجود دارد. وقتی میگویند قرآن در شب قدر نازل شد، واژهای که قرآن دربارهٔ آن به کار میبرد «انزلناه» است؛ و ما میدانیم که قرآن در ۲۳ سال نازل شد، و آن مرتبهٔ تنزیل است. یعنی در شب قدر همهچیزِ قرآن هست: مثل اینکه آن حس کلی و آن ایدهٔ کلیای که در قرآن هست در قلب پیغمبر القا شده و بعد بسط پیدا کرده است. بنابراین ۲۳ سال دوران رسالت پیغمبر مثل دوران بارداری برای مریم است، که آن کلمهٔ اولیه که القا شده در حال تجسد پیدا کردن است.
مسیحیان معتقدند که خود خداوند تجسد پیدا کرده است، و این چیزی است که بعداً باید دربارهٔ آن بحث کنیم؛ یعنی حضرت مسیح خداوندی است که جسم گرفته، و بنابراین کلمهای که در مریم القا شد خود خداوند است. معروفترین عبارت کل اناجیل و کل کتاب عهد جدید احتمالاً همین عبارت آغاز انجیل یوحناست که حتماً جایی خودتان شنیدهاید: «در ابتدا کلمه بود و کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود». این همهاش خوب است: در ابتدا کلمه بود، کلمه نزد خدا بود؛ ولی کلمه خدا نبود، کلمه بود. اما اینها میگویند «و کلمه خدا بود»، و بنابراین حضرت عیسی که همان کلمه است، خود خدا میشود. ولی این مثل الیاس و ادریس است: هم هست، هم نیست.
در اینجا پرسشی مطرح شد: از نظر ژنتیکی واضح است که ترکیبی از ژنهای مرد و زن در کودک به وجود میآید، و پیغمبر هم، به هر معنایی که بگوییم، مثل کانال عمل میکند؛ آیا آن کلمه در کانال بعدی مستقیماً با همان ویژگیهایی که داشته به جسم تبدیل میشود یا نه؟ پرسش برای من کاملاً روشن نبود. پاسخم این است که حتی در القای آن حالت و آن حسی که نهایتاً منتقل میشود هم اینطور نیست که زن دخیل نباشد. مرد در پرتو ارتباط با زن و عشق به تعادل روانی میرسد و کانالش میتواند خوب کار کند؛ ویژگیهای روانی مردی که به تعادل رسیده باعث میشود بتواند کلمه را خوب منتقل کند.
سه مرحله را باید از هم تفکیک کرد. نخست اینکه انگار چیزی در وجود مرد مثل یک ایده به وجود میآید، و اینجا هم زن مؤثر است؛ زیرا زنی که آنیمای این مرد را فعال میکند باعث میشود مرد ویژگیهای خاصی پیدا کند که بعداً میتواند بارورسازی مؤثری داشته باشد. مردی جنگجو را در نظر بگیرید که بیچاره از جنگ برگشته و هیچچیزی از حیات و هیچ عشقی در او وجود ندارد؛ میتواند بچهدار شود، ولی بچهاش هم آدمی جنگی میشود که میرود دنبال کارهای پدرش و انتقام. پس خود وجود زن میتواند در به وجود آمدن این حالتها، در القای آن کلمه و در اینکه این کانال خوب کار کند، مؤثر باشد. مرحلهٔ دوم این است که نوع ارتباط مرد و زن، فکر میکنم، بهوضوح در این تأثیر معنوی که زن از مرد میگیرد مؤثر است. افزون بر این، بعد زن کار اصلی را انجام میدهد، مشابه کاری که پیغمبر با قرآن میکند.
اگر میخواهید پیغمبر را فقط کانالی امن ببینید که نویز ندارد و پیام خدا را همینطور منتقل میکند، آیهای از قرآن را فراموش نکنید که از نازل شدن قرآن بر کوه سخن میگوید. همینطور زنی نیست که تحمل القای کلمهٔ مسیح را داشته باشد. فرض کنید بقیهٔ کار فقط این است که این کلمه را سالم منتقل کند؛ موضوع این است که اصلاً، دربارهٔ قرآن، تو که جای خود داری، اگر آیهٔ اولش را بر تو بخوانند احتمالاً پودر میشوی، و خداوند از نازل کردن آن بر کوه سخن میگوید. پیامبر به ویژگیهای روانیای رسیده بود که میتوانست این ثقل را تحمل کند، هرچند راحت هم تحمل نمیکرد.
دربارهٔ مریم هم همین ویژگی را میبینید: در هنگام وضع حمل واقعاً به حالت مرگ رسیده بود و اینجا مریم از مرگ حرف میزند. من یک بار گفتم که اصولاً زاییدن حسی از مرگ در خود دارد، چون جدا شدن روحی از بدن است؛ روح کودک با مادر انگار در جسمشان با هم عجیناند، و بنابراین تجربهای شبیه مرگ است، انگار بخشی از روح جدا میشود، و ما هیچوقت آن را تجربه نمیکنیم. حالا تصورش را بکنید که این روحی که جدا میشود روح عیسی است که از خود مریم خیلی بزرگتر است؛ طبعاً کاری که مریم کرد کس دیگری نمیتوانست بکند.
واقعاً میخواهم تأکید کنم که دنیا به معنای واقعی کلمه منتظر حضرت مسیح نبود؛ یعنی مسیح انگار چیزی آماده بود و جهان فقط منتظر این بود که زنی باشد تا این مسیح بتواند به آدمی جسمانی منتقل شود. شاید برای همین است که اسم این سوره سورهٔ مریم است: اتفاق خاصی که باید میافتاد تا مسیح به وجود بیاید این بود که مریم به وجود بیاید تا بتواند این کار را انجام دهد. به هر حال، با فرض اینکه کانال امن هم هست، مسئلهٔ این کانال ظرفیت (کاپاسیتی) آن است؛ به زبان مخابرات صحبت میکنیم و از قضیهٔ شانون هم استفاده کنیم: ظرفیت کانال باید به اندازهٔ کافی باشد. قرآن از کانال پیامبر رد شد؛ اگر پیش از او از کانال کس دیگری رد میشد، ممکن بود قرآن خیلی زودتر نازل شود.
نمیدانم پرسش دقیقاً چه بود و پاسخش را گرفتید یا نه. به هر حال، کاری که هر زنی بهطور عادی میکند این است که چیزی معنوی در او به وجود آمده، در هر حدی که باشد، به هر حال چیزی هست، که به این موجود انسانی مربوط میشود؛ افزون بر اینکه تحولی جسمانی هم در او اتفاق افتاده است و زن انگار این مواد خام را کمکم به آن ایدهای که وجود دارد تبدیل میکند.
ظرفیت کانال و مریم
افلاطون، که فیلسوف خیلی بزرگی است، واقعاً نمیدانم با چه مقدمات و مؤخراتی، عین همین حرف را دربارهٔ تولد دارد: اینکه مرد ایده را ایجاد میکند. فکر میکنم رسماً جایی در آثارش هست که مرد ایده است و زن کورا.
افلاطون ایده و کُرا
کورا در زبان یونانی، در زبان افلاطون، یعنی مکانی خاص؛ و تولد اینگونه صورت میگیرد که انگار آن ایده وارد کورا میشود و آنجا به کودک تبدیل میشود. میخواهم بگویم این حرفی که من میزنم سابقههای خیلی طولانی دارد. بخشی از فلسفه و عرفان هندی که معطوف به روابط عاشقانه و چیزهایی از این دست است، از این حرفهای مربوط به ارتباطهای جسمانی و روحانی میان مرد و زن دارد؛ اگر میخواهید جایی مطالعه کنید، فکر میکنم مفصلترین حرفهای اینچنینی در عرفان هندی است.
نکتهٔ خیلی سادهٔ دیگری هم هست، حالتی که دیگر لازم نیست کسی علمیاش بکند یا نه: همه میدانند که زنها در دوران بارداری بهطور عجیبی احتیاج دارند مرد در کنارشان باشد. حتی وقتی روابط خیلی خوب هم نیست، دوران بارداری دورانی است که زن احساس اجبار میکند که انگار شوهرش در کنارش باشد و با او حرف بزند. میخواهم این را هم تئوریزه کنم که شاید حضور مرد بهگونهای برگشتن به آن حالت و آن الگویی را که مستقر شده، و کودک انگار بر اثر آن تولید میشود، تقویت و تسهیل میکند. زن بارداری که همسرش در کنارش نیست، انگار شاید بیشتر به زحمت میافتد تا آن ایدهای را که جسمانی شده و در حال تجسد پیدا کردن است حفظ کند.
اگر بخواهم از اصطلاحات روانکاوی استفاده کنم، فقط میخواهم دو نکته بگویم: چیزی مختصر دربارهٔ یونگ، و اشارهٔ مختصری هم به مسئلهٔ بارداری در روانکاوی فروید؛ فکر میکنم در هر دو بهنوعی چیزی از حقیقت هست. یونگ کلاً روابط مرد و زن و روابط عاشقانه را بهشدت با همان اصطلاحات آنیما و آنیموس خودش توضیح میدهد. در واقع اتفاقی که میان مرد و زن میافتد این است که تعادل اینگونه ایجاد میشود که زن آنیمای مرد را تقویت میکند و مرد آنیمای زن را تقویت میکند. قبلاً در جلسات سورهٔ نور هم میگفتم که اینگونه نیست که مرد و زن در کنار هم دو موجود باشند که جمعشان را حساب کنید و یک موجود متعادل شده باشند؛ هر کدام در وجود خودش متعادل شده است.
آنیما و آنیموس
یعنی هر دو انگار در وجود خودشان به تعادل رسیدهاند، و هرچقدر این تعادل بیشتر باشد، طبعاً نقش بهاصطلاح هدایتکنندهای که مرد در باروری از نظر معنوی دارد مؤثرتر است. نکتهٔ مهم این است که فکر میکنم در زمانی که یونگ زنده بود، حتی این موضوع کشف شد که آنیما و آنیموس میتوانند جنبهٔ هورمونی داشته باشند؛ یعنی این کشف که در بدن مرد هورمونهای زنانه و در بدن زن هورمونهای مردانه وجود دارد، بهوضوح با همان اصطلاحات آنیما و آنیموس میخواند. میخواهم از این بهگونهای استفاده کنم، چون مسائلی که میان مرد و زن میگذرد بیارتباط با مسائل هورمونی و تعادل هورمونی و چیزهایی از این دست نیست. اشارهای هم به فروید میکنم، چون اینجا شاید جنبههایی منفی داشته باشد؛ خیلی مختصر، و خودم شاید موضوع را کمی گنگ بگویم، ولی اگر کسی بخواهد مطالعه کند، تقریباً همهجا دربارهٔ آرای فروید به این موضوع اشاره میشود.
فروید و بارداری
اولاً فروید آن اعتقاد بهشدت مردسالارانه را دارد که اصل مرد است و زن همیشه کهتر است و احساس کوچکتر بودن میکند؛ چیزی که در اصطلاحات فرویدی «رشک» نامیده میشود، انگار زن همیشه نسبت به مرد احساس فقدان چیزی را دارد. فروید اعتقاد خیلی جالبی دارد که کودک برای زن نقش آن چیز از دست رفته را بازی میکند؛ بنابراین زن بعد از اینکه باردار میشود و کودک را به دنیا میآورد، از نظر فروید به تعادل روانی نزدیک میشود، چون حالا کودک را دارد. و شاید به همین دلیل است که زنها علاقهٔ زیادی به داشتن پسر دارند، چون حس بیشتری به آنها میدهد و بهاصطلاح جانشین فقدان ذاتیشان میشود. نتیجهٔ اینکه زنها بهطور ناخودآگاه دوست دارند پسر داشته باشند این است که همیشه این را به مردها نسبت میدهند و میگویند مردها دوست دارند پسر داشته باشند، در حالی که خودشان دوست دارند پسر داشته باشند.
فقط میخواهم اشاره کنم که طبق معمول همهٔ توضیحهای فرویدی آناتومیکاند؛ این حرفها را خیلی سادهتر میشود زد. بارداری به این دلیل زن را به تعادل میرساند که این دفعه عمل دفع انجام میشود؛ یعنی دقیقاً در جسم زن، که همیشه عدم تعادلش از این جهت است که تأثیرپذیر است، این دفعه خلاقیت و به وجود آوردن چیزی و از درون به بیرون بردن آن رخ میدهد، آن هم بزرگترین چیز ممکن در قیاس با همهٔ کارهایی که مرد در زندگی خودش میکند. بنابراین واضح است که بارداری و تولد کودک برای زن نقشی خیلی اساسی در رسیدن به تعادل و خارج شدن از آن حالتهای عدم تعادل زنانه دارد.
دربارهٔ تأییدهای علمیای که وجود دارد، اینکه وضعیت روانی زن در باروری و بارداری مؤثر است، به اندازهٔ کافی فکت داریم و اشارهای به آن کردم. اولاً استرس و هر نوع مسئلهٔ روانی که در دورهٔ بارداری به وجود میآید بهوضوح ریسک عقبافتادگی بچهها یا اختلالهای ژنتیک را بالا میبرد؛ اینها چیزهای تأییدشدهای است. بنابراین کانال بهراحتی میتواند مشکل پیدا کند. فرض کنید زن فقط قرار است ایدهای را همینطور منتقل کند و خودش چیزی به ایده نیفزاید؛ موضوع این است که هر نوع اختلالی در کانال باعث میشود همان چیزی که به وجود آمده، حتی اگر سالم باشد، سالم به کودک تبدیل نشود.
اشارهای کردم و دوباره هم میگویم که تحقیقات خیلی مشخصی دربارهٔ پدیدهٔ نازاییای که جنبهٔ روانی دارد وجود دارد؛ چون واقعاً از نظر علمی مواردی هست که، دستکم تا جایی که دانش بشر تا الان شرایط باروری را میداند، مردها و زنهایی هستند که به هیچ وجه در هیچ آزمایشی هیچ نوع اختلالی نشان نمیدهند، ولی به هیچ وجه باروری برایشان صورت نمیگیرد. این خودش موضوع تحقیقات است. یک بار اشاره کردم که تز دکترایی دیدم، که خیلی هم قدیمی نیست، که سعی میکند با مکاتب جدید روانکاوی این را بررسی کند. اصطلاحی هست که اکنون به آن لایف اسکریپت میگویند: هر آدمی دربارهٔ زندگی به هر حال عقایدی، اسکریپتی، دارد و از ایدههایی پیروی میکند. این یک مطالعهٔ آماری است، البته دربارهٔ تئوری هم خیلی بحث کرده، ولی نهایتاً خود تحقیق تز بیشتر این جنبه را دارد که چند مورد را بهعنوان نمونه از کسانی که نازایی روانی دارند بررسی کرده تا ببیند آیا اسکریپتهای مشابهی دارند یا نه؛ مثلاً ممکن است زن بهنوعی از باروری بترسد، یا در زندگیاش اختلالهای خاصی وجود داشته باشد که باعث شود باروری در او صورت نگیرد، و الی آخر.
به هر حال چنین مطالعاتی وجود دارد، و اگر رفرنسهای این تز را نگاه کنید، به خیلی جاها رفرنس میدهد و پیپرهایی هست که اصلاً این چیزها را مطالعه کردهاند. نازایی اصولاً خیلی بیشتر از چیزهای دیگری که من میگویم مورد مطالعه است، چون آدمهایی که نازا هستند خیلی راحت دکتر میروند، هر دارویی را مصرف میکنند و هر آزمایشی بگویید میدهند؛ بنابراین موردهای خوبی هستند برای اینکه آدم روی آنها مطالعه کند.
چیز دیگری که احساسم این است: دورهٔ بارداری برای زنها باید مثل یک دورهٔ عروج عرفانی باشد. من تجربه نکردهام، ولی از قرائن اینگونه برمیآید؛ یعنی زنان باید در دورهٔ بارداری بتوانند حالتهای معنوی خیلی خاصی داشته باشند.
بارداری به مثابه عروج
ولی این نهتنها در علم مطالعه نشده و نمیشود هم انتظار داشت مطالعه شود، بلکه در فرهنگ خودمان هم چنین چیزهایی اصلاً نداریم، چون عرفان ما هم کاملاً مردانه است. ولی با اطمینان به شما میگویم که راحتترین راه برای اینکه یک زن به حالتهای عرفانی برسد احتمالاً همین دورهٔ بارداری است. توصیفهایی وجود دارد، که من همینطور جستهگریخته دیدهام، از اینکه در ذهن زنها در دورهٔ بارداری تصاویری رژه میروند. خیلی واضح است که به دلایلی که از اعتقادات دینی خودمان میدانیم، زن در دوران بارداریاش محل رفتوآمد ملائکه است؛ خداوند میگوید شما را در رحم مادر که هستید تصویر میکنیم. به هر حال عوامل معنویای اینجا در کارند و رفتوآمدهایی هست، و طبعاً میتواند به جنبهٔ معنوی زن کمک کند.
در واقع زن دارد وارد مرحلهٔ مادری میشود. ببینید، یکی از تفاوتهای عمدهٔ مرد و زن این است که برای مرد بعد از دوران بلوغ بهطور طبیعی تقریباً هیچ اتفاق دیگری در پیش نیست، مگر اینکه بمیرد؛ اتفاق مهمی که برای مرد مانده این است که بمیرد. ولی برای زن واقعاً بخشی عمده، یعنی نقطهٔ عطف بزرگ زندگیاش، وارد شدن به دورهٔ مادری است، که اصلاً با پدر شدن در مردها قابل مقایسه نیست. فکر میکنم به هر حال جا دارد که فرهنگی در این زمینه ایجاد شود که وجود ندارد.
نباید از این موضوع بگذرم بیآنکه به آیهای در قرآن اشاره کنم که بهنوعی به باروری مربوط میشود. فکر میکنم در سورهٔ اعراف آیهای هست که بهطور صریح به مسئلهٔ باروری اشاره میکند. اینکه دقیقاً به چه اشاره دارد، طبعاً نمیخواهم خیلی واردش شوم، ولی باروری را اینگونه توصیف میکند: وقتی مرد زن را فرو پوشید، زن بار خیلی سبکی برداشت، و بعد مثل اینکه این دورهٔ بارداری را با این باری که برداشته بود سیر کرد و بهگونهای راه افتاد.
آیه اعراف و حمل خفیف
در این توصیف کوتاه و خیلی فشرده، مطمئناً منظور از فرو پوشیدن یک اتفاق جسمانی نیست؛ در واقع چیزی میان روح مرد و زن اتفاق میافتد. اینکه فرو پوشید و بار سبکی برداشت، اشاره به آن بخش جسمانیاش است که انگار بار خفیفی ایجاد میشود؛ و سیر کردن با آن هم دقیقاً اشاره به مراحلی است که بعداً این بار خفیف حمل میشود و کمکم سیر میکند و به چیزی تبدیل میشود. میخواهم خیلی مختصر اشاره کنم که دربارهٔ بارداری حضرت مریم میشود معتقد بود که بارداری فقط و صرفاً با القای کلمه اتفاق افتاده است، یعنی اصلاً هیچ جنبهٔ جسمانیای در کار نبوده است.
بکرزایی و ابنعربی
فقط میخواهم به اعتقادات مختلفی که در اینجا وجود دارد اشاره کنم. میان ابن عربی و بعضی از شارحانش در اینجا اختلاف هست. ابن عربی در فصوص سعی میکند چیزی کمی نزدیک به جسمانی هم به القای کلمه در مریم توسط روح اضافه کند. اولاً ابن عربی میگوید که تمثل روح خدا به صورت بشر در خیال مریم صورت میگیرد؛ وقتی گفته میشود تمثل، یعنی در عالم خیال تمثل پیدا میکند. منتها موضوع این است که احساسی که امروز وقتی میگوییم عالم خیال به مردم دست میدهد، به ابن عربی دست نمیدهد. عالم خیال هم عالمی است و در آن مکاشفات عرفانی اتفاق میافتد. ما امروز وقتی میگوییم چیزی خیالی است، یعنی همینطوری الکی است و وجود واقعی ندارد؛ ولی در انسانی مثل مریم که هیچ نوع انحرافی در وجودش نیست، چیزی که در خیالش هم میآید در واقع مرتبهای از وجود است.
ابن عربی اینگونه توصیف میکند که حتی نفخهٔ الهی، روحی که دمیده شد، در خیال بهگونهای به حالتی بینابینِ جسم و معنا تبدیل شد، مثل چیزی بخارمانند، که باز تمثیلی است؛ و این واسطهٔ تشکیل جسم عیسی در وجود مریم است. ولی شارحان ابن عربی خودشان را ملزم نمیدانند که چنین مکانیسم بینابینی را بپذیرند. مشخصاً من میدانم دستکم یکی دو نفر کاملاً مخالف ایناند و معتقدند که به دلیل آن توصیفها و تأکیدها بر «کن فیکون»، اینجا اصلاً واسطهٔ خاصی وجود ندارد؛ یعنی جسمانیت عیسی هم همینطور مستقیماً با همان نفخهٔ الهی به وجود آمده است.
یکی از شارحان معروف ابن عربی که این حرف را زده قیصری است. او حتی مستقیماً در شرحش اشاره کرده که درست است که ما همیشه میبینیم برای باروری چیزی جسمانی و مقدماتی جسمانی وجود دارد، ولی لزومی ندارد فرض کنیم که این قطعی است، یعنی باروری بهگونهٔ دیگری نمیتواند اتفاق بیفتد. اکنون بهگونهای میدانیم که از نظر علمی امکان بکرزایی وجود دارد: ممکن است شرایط خاصی این امکان را به وجود بیاورد که حتی بدون سلول جنسی نر، سلولهای ژنوم خود زن به اندازهٔ کافی بتواند به کودک تبدیل شود. وقتی این را خواندم برایم جالب بود. حقیقتش این جمله را پیدا نکردم که قیصری دقیقاً چه گفته، ولی حرفش این است که ممکن است در خود مریم چیزی از لقاح وجود داشته باشد؛ چنین اشارهای کرده که شبیه چیزی است که ما میتوانیم با آن مرتبط شویم.
دربارهٔ کل مسئلهٔ بارداری مریم، فکر میکنم بارداری او بهطور کامل معنوی اتفاق افتاده است؛ یعنی فقط همان القای کلمه جنبههای جسمانی را هم با خود آورده است. من یک بار شرح دادم که در مدلی که دربارهٔ هرم هستی داریم، هم از پایین به بالا و هم از بالا به پایین، به نظر میآید که مثلاً شما با تزریق یک هورمون میتوانید حالت ترس را، که در سطح بالاتری از هرم قرار دارد و معنا دارد، به وجود بیاورید؛ برعکس، معنا هم انگار میتواند متراکم شود و به چیزهای جسمانی تبدیل شود، کما اینکه اصلاً خلقت همینگونه اتفاق افتاده و به هر حال از بالای هرم، پایین هرم به وجود آمده است. بنابراین اینکه با القای کلمه جسمانیت هم به وجود بیاید و جسم عیسی شکل بگیرد، اصلاً چیزی نیست که برایش به واسطهای نیاز داشته باشیم. شاید باز ابن عربی مشاهداتی دارد که بیان میکند؛ ولی من لزومی نمیبینم بحث کنیم که آیا حالتی واسطه، مثلاً تخیل، در اینجا وجود دارد یا نه.
فکر میکنم، چون یکی از بحثهایی که طبعاً در سورهٔ مریم هست بکرزایی مریم است، حرفهایی که زدم بهگونهای به این مربوط است که تصور ما از این ماجرا چه باید باشد. بکرزایی وقتی عجیب است که همهٔ ماجرای باروری و تولد را جسمانی ببینید؛ از نظر کسی که اینگونه نگاه میکند وجود مرد حتماً ضرورت کامل دارد. اصلاً ماجرای تولد را بهطور سنتی اینگونه میدیدند که تقریباً ۹۹ درصدش کار مرد است، چون زن مثل توبرهای است که مرد فقط بذر را در آن میپاشد. این کاملاً زن را، همانطور که افلاطون میگفت، مثل مکان میبیند؛ مکانی امن که بذر وجود مرد آنجا رشد میکند. در حالی که اکنون از نظر علمی و از نظر جسمانی هم میدانیم که مطلقاً اینگونه نیست؛ یعنی در همان ابتدای کار هم سهم زن نه بیشتر است و نه کمتر، و در طول مدت بارداری هم همهٔ کار را زن انجام میدهد. بنابراین فکر میکنم این تعجب خیلی زیاد از اینکه مریم بهطور معنوی انسانی را باردار میشود نتیجهٔ این است که فقط به مسائل جسمانی دقت کنیم و طبعاً از چیزهای روحانیای که وجود دارد غافل شویم.
اگر به این چیزها معتقد باشید، احساسم این است که، برای خود من، اینکه القای کلمه بهصورت معنوی اتفاق افتاده و حتی جسم عیسی بدون دخالت هیچ چیزی شکل گرفته، اصلاً چیز عجیب و غریبی به نظر نمیآید؛ مثل این است که فقط آن حالتی که مرد بهعنوان تریگر دارد حذف شده و فرشتهای این کار را انجام داده و احساس اولیه را به وجود آورده است. ولی اینها نشان میدهد که آن تمثل به صورت بشر بهگونهای چیزی را تسهیل میکند؛ یعنی به هر حال اینجا مردی تمثل پیدا کرده است، و برای اینکه آن حالت القا شود، دستکم از صورت یک مرد استفاده میشود. فکر میکنم این خودش نشان میدهد که ماجرا صرفاً «کن فیکون» به این معنا نیست که کلمهای گفته شده باشد؛ چیزی شبیه بارداری معمولی اتفاق افتاده است.
مقایسه یحیی و عیسی
موضوع دیگری که از اول گفتم در این جلسه میخواهم به آن بپردازم این است: وقتی میان زکریا و مریم، یعنی میان این دو قطعهٔ داستان، مقایسه میکنیم، خیلی طبیعی است که آدم به همان دلیل سعی کند میان یحیی و عیسی هم مقایسه کند؛ مخصوصاً اینکه دربارهٔ یحیی و عیسی باز آیهای تکراری وجود دارد، با تفاوتی که شاید از یک جهت جزئی باشد. داستان هر دو، به یک معنا، به این آیه ختم میشود: دربارهٔ یحیی میگوید سلام بر او هنگامی که به دنیا آمد، هنگامی که میمیرد و هنگامی که دوباره مبعوث میشود؛ و عین همین آیه دربارهٔ عیسی هست، ولی آنجا خودِ عیسی است که بر خودش سلام میفرستد. ابن عربی هم به این موضوع اشاره میکند.
میخواهم دربارهٔ استفادههایی که از فصوص میکنم بگویم که چرا از اول که وارد این سوره شدم گفتم میخواهم از فصوص استفاده کنم: این بحثها و این کنجکاویها را هیچجا جز در کتابهای عرفا نمیبینید. تفاسیری که میخوانید بیشتر متمرکز بر جواب دادن به پرسشهای ادبیاند، اینکه این واژهها به چه معناست، و رفع ابهامهای دستوری؛ کمتر کسی میپرسد چرا دربارهٔ یحیی سومشخص است و دربارهٔ عیسی اولشخص. در حالی که عرفا معمولاً وقتی دربارهٔ قرآن بحث میکنند، همهٔ بحثهایشان این جنبهها را دارد: جنبههای تمثیلی داستانها را بررسی میکنند، همین ریزهکاریهایی که کمتر میبینید. ضعف عرفا این است که بحث واژگانی ندارند؛ همینطور ایدهٔ جالبی به ذهنشان میرسد، آن را میگویند و واژهها را هم با آن تطبیق میدهند.
به هر حال احساسم این است که مطالعهٔ متنهای عرفانی، مخصوصاً ابن عربی که ارجاعهای قرآنی زیادی دارد، ایدههای خوبی پدید میآورد. کاملاً ممکن است این ایدهها غلط هم باشند، یعنی به آن آیهٔ قرآن نخورند؛ ولی معمولاً حرفهایی که زده میشود نشانهٔ نوعی فکر کردن عمیق در زمینههایی است که معمولاً در کتابهای دیگر نیست. میخواهم به موضوعی اشاره کنم که در فصوص به آن اشاره شده و در این شرح خاص از فصوص آمده است: صدرالدین قونوی، که شاید معروفترین شاگرد ابن عربی است، کتابی دارد به اسم «فکوک» در شرح فصوص. فصوص به معنای نگینها و جواهرهاست؛ فصوص الحکم یعنی نگینها و جواهرهای حکمت؛ و فکوک از فک، به معنای باز کردن، است: کتابی که قرار است این نگینها را کمی باز کند.
حجم آن از فصوص کمتر است، بنابراین نباید خیلی انتظار داشته باشید؛ و از همین حجمی هم که میبینید، بخشی از جایی به بعد متن عربی آن است. فکوک در این حجم قرار است فصوص را باز کند. جالبیِ این شرح به نظر من این است که اصلاً نباید آن را شرح حساب کرد، چون قونوی حرفهای خودش را میزند؛ فکر نمیکنم حتی یک جمله از فصوص را نقل کرده و گفته باشد منظور ابن عربی چیست. مثل آدمی است که فصلی از ابن عربی را میخواند و حرف خودش را میزند؛ خیلی از ایدههایی که در این کتاب هست در فصوص نیست و ایدههای خیلی جالبی دارد. به نظر من بعضی جاها از فصوص هم جالبتر است، مخصوصاً در فصل یحیوی.
یحیی و حکمت جلالی
فصل یحیی در فصوص خیلی کوتاه است و شرحش اینجا شاید کمی طولانیتر باشد. میل دارم به چیزی که پیشتر خیلی مختصر به آن اشاره کردم بپردازم؛ اینجا در فصل یحیی حرفهای جالبی هست. ساختار فصوص اینگونه است که پیامبرانی را به ترتیب نام میبرد و هر کدام را به یکی از اسمای الهی منتسب میکند؛ یحیی منسوب به اسم جلال است، یعنی جلالی است. میخواهم به این اشاره کنم که یحیی چه مناسبتی با حکمت بهاصطلاح جلالی دارد. فصوص الحکم هیچجا از این نکته استفادهای نمیکند، ولی میخواهم بگویم که از نظر حالات یحیی تناسب دارد.
هرچه دربارهٔ یحیی میشنویم، در تمام منابع، این است که انسانی ریاضتکش است که در خوف به سر میبرد، سعی میکند مردم را از گناه دور کند و به توبه دعوت کند؛ کلاً پیامبری است که به خودش سخت میگیرد. متنی به مناسبت دیگری خواندم که از خانه میرود و لباس پشمی میپوشد. نه فقط در روایات ما؛ در انجیلها هم او را همینگونه میبینید: مردی که در بیابان زندگی میکند و ملخ میخورد؛ غذایش ملخ و عسل طبیعی است. اصولاً زندگی عادیای مثل یک آدم معمولی ندارد و پیش پدر و مادرش بند نمیشود. متنی که خواندم اینگونه بود که مادرش کاسهای عدس به او داد و بعد در خواب خداوند او را خطاب کرد که «چرا ترک کردی»، انگار خوشگذرانی عظیمی کرده که حالا احتیاج به توبه دارد؛ و دیگر رفت و برنگشت. ذهنش مشغول عذاب الهی و خوف از عذاب بود.
این ویژگیها را در یحیی هم در اناجیل میبینیم، هم در متون تاریخی دیگر و هم در روایات خودمان، و اینها دلایلی است که نشان میدهد میان یحیی و حکمت جلالی مناسبت هست؛ چون حکمت جلالی همان جنبهها و صفاتی است مثل اینکه خداوند عذاب میکند، خداوند انتقام میگیرد، خداوند کبریا دارد؛ ویژگیهایی که باعث خشیت و رهبت در انسان میشود. بنابراین میان حالات یحیی و حکمت جلالی تناسب وجود دارد. از آن سو، عیسی درست نقطهٔ مقابل یحیی است: در تمام متون، از انجیلها گرفته تا روایات، عیسی انسانی است که انگار بسیار بیش از اندازه سهل و ساده است، انگار کاری به گناهان ندارد، همهچیز فقط مایهٔ خیر و برکت است و مردم را از چیزی نمیترساند؛ در حالی که همهٔ موعظههای یحیی در جهت ترساندن مردم از گناه است.
در پایان این فصل روایتی ذکر شده که میگوید حضرت یحیی و عیسی با هم سخن میگفتند. یحیی به عیسی، به سبب بسطی که داشت، چون عیسی از نظر اصطلاحات عرفانی همیشه در حال بسط بود، گفت: «گویا تو از مکر الهی و عذابش ایمن و خاطرجمعی». عیسی گفت: «گویا تو از فضل و رحمتش مأیوس و ناامیدی». و به هر دوی آنان وحی فرستاده شد: «دوستدارترین شما نزد من نیکوتر گمانبرین شما بر من است». یعنی در واقع عیسی ترجیح دارد، چون ظن نیکوتری به خدا دارد که خداوند فضل و کرم دارد؛ و این برتری عیسی نسبت به یحیی است. در قرآن هم بهوضوح عیسی بر یحیی برتری دارد و موجودی استثنایی است.
چیزی که میخواستم بگویم ناقص ماند. آنچه میخواستم بگویم نه در فصوص الحکم هست و نه به این صورت در این کتاب: اینکه مناسبتی هست، چون یحیی انگار از یک مرد متولد میشود و عیسی از یک زن؛ بنابراین آن یکی به قطب جلال و این یکی به قطب جمال باید نزدیک باشد. پس اینها بهگونهای با حالاتی که در زندگیشان دارند مناسبت دارند.