جلسه با افزودن نکاتی به استدلالی آغاز میشود که جلسهٔ قبل از سورهٔ مریم به نفع تصور شیعه دربارهٔ جانشینی پیامبر آورده شده بود. سپس به تولد و نقش پدر و مادر در دو داستان آغاز سوره برمیگردد و از آنجا به رابطهٔ فرزند و والدین و جای خالیای میرود که هر فرزند پر میکند. بعد ماجرای ابراهیم را آغاز سلسلهٔ انبیای ابراهیمی و آغاز رسالتی جهانی میداند و در پایان به این پرسش میرسد که چرا اسماعیل در این سلسله نیست.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
شیوهای که قرآن سلسلهٔ انبیای ابراهیمی را دستکم مطرح میکند، به نظر من نکتهٔ مهمی است که به نوعی با تصور شیعه از اینکه جانشینی یک پیامبر چگونه صورت میگیرد انطباق دارد. میخواهم دربارهٔ چیزی که جلسهٔ قبل گفتم نکتههایی اضافه کنم: اوایل یا اواسط جلسهٔ قبل، با استفاده از مطالبی که مخصوصاً در این سوره و در سورههای دیگر هست، استدلالی به نفع تصوری کردم که شیعه از جانشینی پیامبر دارد؛ این بهنوعی استدلالکردن از قرآن به نفع مسئلهٔ تسلسل امامها بعد از پیغمبر است و دفعهٔ قبل به این موضوع اشاره کردم.
تأکیدم این بود که وقتی سورهٔ مریم را میخوانید، از ابتدا مسئلهٔ جانشینی در این سوره مطرح است. اولین چیزی که در سوره میبینید این است که زکریا جانشینی ندارد؛ میراثی از آل یعقوب رسیده که معلوم نیست باید به چه کسی بدهد، از اینکه بعدش چه اتفاقی بیفتد میترسد و از خداوند میخواهد فرزندی به او بدهد که جانشینش شود.
زکریا و میراث آل یعقوب
اینکه ماجرای حضرت زکریا و دعاکردنش را کاهش بدهیم به اینکه زکریا فقط مثلاً مریم را دیده، در دوران پیری میل به بچهدارشدن به او دست داده و حالا دعا میکند، واقعاً ظلمی به حضرت زکریا و همهٔ سلسلهٔ انبیاست؛ انگار پیغمبری در آخر عمرش فقط دوست دارد بچهدار شود. قرآن اصلاً اینطور برخورد نمیکند. ولی فکر کنم در آن سریال مریم اینطور بود که زکریا فقط بچه میخواست؛ یعنی مشکل خانوادهٔ زکریا این بود که بچه نداشتند و زکریا خلاصه با دعاکردن این مشکل را برطرف کرد. در حالی که وقتی قرآن را میخوانید، مطمئناً برخورد اینطور نیست؛ مسئله، جانشینی و میراث یعقوب است. این نکته که از ابتدای سوره هست، دستکم ثابت میکند که چیزی برای به ارث رسیدن وجود دارد و مطمئناً منظور اشیا و اموال و اینجور چیزها نیست.
این یک نکته بود. نکتهٔ دیگر اینکه پایان سلسلهٔ آل اسحاق و آل یعقوب با خروج حضرت مسیح به آسمانهاست؛ یعنی چیزی شبیه آنچه ما در فرهنگ خودمان غیبت میگوییم.
عروج مسیح و غیبت
ما یک سلسلهٔ آل یعقوب داریم و در آن میبینیم که چیزی بهطور طبیعی از پدر به پسر به ارث میرسد. البته ممکن است در مواردی، نمیدانم، به برادر یا کس دیگری منتقل شود؛ در امامهای شیعه هم این اتفاق افتاده و مواردی بوده که از پدر به پسر نرسیده است. اینکه ما در قرآن نمونهای از انبیا داریم که این اتفاقها در آن افتاده، به هر حال موضع شیعه را تقویت میکند که انتظار داشته باشیم چنین اتفاقی اینجا هم افتاده باشد.
از طرف اهل سنت، جواب این مسئله را اینطور دادم که علت اینکه پیامبر جانشین نداشته این است که کتاب، یعنی قرآن، نازل شده و هدف کل انبیا این بوده که این کتاب نازل شود؛ این کتاب جاودان است، پس لازم نیست سلسلهٔ انبیا ادامه پیدا کند، پیغمبر دیگر جانشینی نمیخواهد و سلسلهٔ انبیا با نزول قرآن قطع میشود. این تصوری است که خیلیها از مسئلهٔ ختم نبوت و نزول قرآن دارند. در جواب گفتم که اولاً وقتی تورات نازل شده بود و موسی از دنیا رفت، هیچ تحریفی هم در تورات اتفاق نیفتاده بود و تورات از نظر قرآن مطلقاً کتاب هدایتکنندهٔ مردم بود؛ ولی باز مسئلهٔ جانشینی حضرت موسی مطرح بود، بیآنکه وحی یا کتاب دستی بخورد. حتی در قرآن میبینید که موسی وقتی قرار است سی روز برود تا به او وحی شود، برای خودش جانشین میگذارد؛ اینطور نیست که همینطور بگذارد و برود، چه رسد به زمان مرگش. بنابراین فروکاستن مسئلهٔ جانشینی به نبوت و به اینکه قرار است کتابی نازل شود، خودش مشکل دارد.
بهعلاوه، این دیدگاه که انبیا فقط مثل مدیومهایی هستند که پیامی را از طرف خداوند میگیرند، این پیام مکتوب میشود و کارشان تمام میشود، به نظر من تصوری نیست که قرآن از نبوت دارد. همراه با نبوت، واژههایی مثل امامت، یا در همین سوره ولایت، هم داریم؛ دقت کنید. یعنی انبیا فقط افراد برجستهای نیستند که رسالتی دارند؛ به نظر میرسد رسالتهای تکمیلی هم دارند.
اما بهجای اینکه این پرسش و پاسخ را تقویت کنم، میخواهم به چیز دیگری اشاره کنم. فرض کنید حتی آن تصور اهل سنت را بپذیریم و به آن پرسش و پاسخ اصلاً زیاد دقت نکنید. من از شباهت سلسلهٔ انبیا در قرآن استدلال میکنم که چیزهایی که شیعه میگوید میتواند درست باشد. نکتهٔ مهم این است که اولاً این استدلال بهطور قاطع، بیآنکه بتوان هیچ پاسخی به آن داد، امکانِ چیزهایی را که شیعه میگوید ثابت میکند. امکانش را ثابت میکند؛ یعنی دیگر هیچ آدم اهل سنتی نمیتواند بیاید بگوید چرا امامهای شما پدر و پسرند، یا اینکه شما معتقدید چیزی ارثی اینجا اتفاق افتاده است. هیچکس نمیتواند به شیعه ایراد بگیرد که شما اصلاً چطور به غیبت یک انسان به مدت طولانی معتقدید و غیبت یعنی چه. نهتنها اهل سنت نمیتوانند این ایراد را بگیرند، اهل کتاب هم نمیتوانند این ایراد را به شیعه بگیرند؛ چون اهل کتاب، هم مسیحیها و هم یهودیها، به این سلسلهٔ انبیا اعتقاد دارند و مسیحیها حتی به مسئلهٔ غیبت مسیح معتقدند. یهودیها شاید به این معنا به غیبت اعتقاد نداشته باشند، ولی جالب است که در متن تورات هم مسئلهٔ به آسمان رفتن ادریس هست؛ ادریس هم مثل مسیح به آسمانها رفته است. به هر حال پایان کار بعضی از این انبیا اینطور است که نمیمیرند و محفوظ میشوند. حالا این به آسمان رفتن را کسی میخواهد استعاری تعبیر کند یا هر طور دیگر، به نوعی شبیه چیزی است که ما دربارهٔ غیبت معتقدیم. بنابراین نهفقط برای مسلمانها و اهل سنت، بلکه برای مسیحیها و یهودیها هم هیچ جایی برای اشکالگرفتن به امکانِ آنچه شیعه دربارهٔ امامت میگوید وجود ندارد.
میخواهم بگویم چیزی بیش از این هم میشود گفت. وقتی قرآن را میخوانید، مخصوصاً سورهٔ مریم، سلسلهٔ انبیا را با این دید نگاه میکند که چطور شروع میشود، چطور به ارث میرسد و چطور تمام میشود. نکتهای که در سورهٔ مریم هست این است که سلسلهٔ انبیا را با دیدی خاص مرور میکند؛ در قسمت دومش، بعد از اینکه آن دو داستان اول گفته میشود، از جایی که ماجرای ابراهیم را شروع میکند تا پایان آیهای که در آن حرف از آدم و نوح میآید. وقتی این را میبینید، نهتنها امکان ثابت میشود، بلکه به نظر من چیزی که ثابت میشود این است که دیفالت این است: وقتی رسولی یا نبیای را میبینید، دیفالت این است که طبعاً در یک سلسله قرار دارد؛ یا شروع یک سلسله است یا آخر آن یا وسطش، و باید به نحوی تکلیف را روشن کنید که این سلسله از کجا شروع شده و به کجا ختم شده است. وقتی این را در قرآن میبینیم، اگر نبی دیگری باشد، بهطور طبیعی باید بپرسیم این نبوت را از چه کسی تحویل گرفته و به چه کسی داده است. بنابراین این چیزی بهجز امکان است؛ میخواهم بگویم دیفالت این است.
دقیقاً نکته این است: دستکم چیزی که وقتی با سورهٔ مریم استدلال میکنید اتفاق میافتد این است که اهل سنت باید به این پرسش جواب بدهند، نه شیعه. به اصطلاح سیاسی میگویند توپ در زمین آنهاست. آنها باید بیایند استدلال کنند که چون اینجا کتاب جاویدان آمده، سلسله قطع شده و اینجا شباهتی به ماجرای آل اسحاق ندارد؛ یعنی بهطور طبیعی انتظار این است که اینجا جانشینهایی وجود داشته باشند و انتهای سلسله هم با مرگ همراه نباشد، مگر اینکه کسی بیاید و استدلالهایی ارائه کند و این شبهه را رفع کند. بنابراین به نظر من اهل سنتاند که دچار مشکلاند، نه شیعه؛ شیعه با استناد به قرآن حرف طبیعیتری میزند. این روشن است.
منظورم این است که آن پرسش و پاسخی را که بعدش خودم از طرف اهل سنت مطرح کردم و سعی کردم جواب بدهم، اصلاً کنار بگذارید؛ صرفِ همان استدلال چیزی است که جواب ندارد. اگر اهل سنت بتوانند این دیفالت را به نحوی برطرف کنند، تازه امکانِ درستبودن حرفشان را ثابت کردهاند، نه اینکه درستیِ حرفشان ثابت شده باشد. یعنی اهل سنت در معرض ایناند که باید امکانش را ثابت کنند: چطور میشود که در قرآن تمام انبیا به نحوی در یک سلسله قرار دارند، یا اول آناند یا آخر آن، یا دستکم، چنانکه در قرآن میبینیم، هر نبی شیعهٔ مخصوص خودش را دارد، یعنی انگار آدمی مخصوص خودش دارد؟ مثلاً در قرآن آمده که ابراهیم از پیروان حضرت نوح بوده است. همهٔ انبیا شاگردهای مخصوص دارند، و حضرت رسول در تمام عمرش چنین کسی را نداشته و فرد خاصی اطرافش نبوده که عظمت روحی پیغمبر را درک کند و به نحوی تحت تعلیم خصوصی پیغمبر قرار بگیرد؛ آنطور که مثلاً موسی تحت تعلیم شعیب است، و همینطور انبیای مختلف را میبینید که لوط تحت تعلیم مستقیم ابراهیم است. بهجز اسحاق که جانشین رسمی ابراهیم است، لوط بهوضوح توسط ابراهیم به نبوت میرسد. اینکه اینجا هیچ تربیتی صورت نگرفته باشد، باز با چیزهایی که در قرآن هست به نوعی تعارض دارد.
پاسخ اهل سنت
نکته این است که با این نوع نگاهکردن و استدلالکردن، اهل سنتاند که باید به نحوی دستوپا کنند و دلایلی بیاورند تا توجیه کنند چرا معتقدند اینجا نه سلسلهای وجود داشته، نه جانشینی و نه شاگرد خاصی؛ و طبعاً مجبورند همهٔ اینها را به این برگردانند که چون کتاب نازل شده، دیگر چیزی لازم نیست. از آن گذشته، حرف خودشان این است که انبیا نقش تکوینی ندارند؛ در حالی که مثلاً حضرت عیسی نمونهٔ نبیای است که جزو بزرگترین انبیاست و به نظر میرسد کاملاً نقش تکوینی دارد و در تشریع دخالت نمیکند، و چیزهای بسیار دیگری که جلسهٔ قبل گفتم.
توپ در زمین اهل سنت
به هر حال فکر میکنم دستکم کاری که این استدلال میکند این است که مشکل را به سمت اهل سنت منتقل میکند. معمولاً چون ما در اقلیت هستیم، احساس میشود که ما مشکل داریم و باید جوابگوی اکثریت باشیم. ولی اگر منطقی نگاه کنید، به نظر میآید که اگر مسلمانها قرآن را ملاک قرار بدهند، اهل سنتاند که باید سعی کنند چیزهایی را توجیه کنند، مثلاً با مسئلهٔ کتاب یا هر چیز دیگر؛ یا سعی کنند آیاتی از قرآن دربیاورند و بگویند اینها نشانهٔ آن است که اینجا اوضاع به دلایلی فرق میکرده است.
در اینجا این اشکال مطرح شد که در این نظر خللهایی دیده میشود. مسئله دقیقاً این است که شیوهٔ ختم نبوت در آل یعقوب را در قرآن میبینید: بدون مرگ تمام میشود. نکته همین است. اینکه کیفیت غیبت چیست، اگر وارد جزئیاتش بشویم، نمیدانم؛ شما میگویید یک قرائت در شیعه هست که اینطور است و قرائتی هست که آنطور است.
بگذارید چند شباهت بگویم. نکتهای که گفتید یادم آورد که قرار بود چیز دیگری هم دربارهٔ شباهت حضرت عیسی با اعتقادات شیعه بگویم. قرار است حضرت عیسی در آخرالزمان برگردد؛ مسیحیها اینطور معتقدند و در قرآن هم به این موضوع اشاره میشود؛ یعنی عیسی در قرآن به نوعی با پایان جهان ارتباط داده میشود. هرچند درککردن این آیه سخت است، دستکم در ذهن هر کسی که قرآن میخواند، عیسی به نوعی با آخرالزمان و قیام قیامت مرتبط است. این به چیزهایی که در شیعه دربارهٔ آخرالزمان هست شباهت دارد؛ میدانید که شیعه معتقد است حضرت عیسی همراه امام زمان برمیگردد. به هر حال به نظر میرسد اینکه این غیبت، غیبتی است که بعداً بازگشتی در آن هست، هم با قرآن قابل استدلال است و هم جزو اعتقادات مسیحیهاست. بنابراین غیبت اینطور نیست که غیبتی کامل باشد و دیگر هیچوقت بازگشتی در کار نباشد.
پرسش شما فقط این است که آیا غیبت حضرت عیسی هم با این روایت، یعنی قرائت خاص شیعی که لزوماً شیعه نباید به آن معتقد باشد، همخوانی دارد یا نه. من فکر میکنم مسیحیها معتقدند چیزی خیلی شبیه به دورهٔ غیبت صغری برای حضرت عیسی اتفاق افتاده است. انجیل را که میخوانید اینطور است: عیسی در دورانی به حواریون و عدهای ظاهر میشود، حرفهایی میزند، میگوید بیایید آنجا مرا ببینید و با عدهای در ارتباط است؛ بعداً ارتباطش بهطور کامل قطع میشود. بنابراین اینکه در اعتقاد شیعه هم دورهای وجود دارد که چیزی مشابه آن را داریم، باز به نوعی تأییدکنندهٔ این است که این اعتقاد شیعه خیلی شبیه است؛ یعنی پایانی که شیعه برای سلسلهٔ انبیا در اینجا در نظر گرفته، به سلسلهٔ انبیایی شباهت دارد که در قرآن و در اعتقادات خود مسیحیها میبینیم.
دربارهٔ سؤال دومی که کردید، که فکر میکنم اصولاً جواب سؤال اولتان را هم بدیهی میکند، اولاً این قرائتها خاصاند و همهٔ شیعیان به چنین چیزی معتقد نیستند که ارتباط با امام زمان ممکن باشد. میخواهم تأکید کنم که نمیخواهم از یک قرائت خاص دربارهٔ مسئلهٔ غیبت امام زمان دفاع کنم؛ واقعاً فکر میکنم به روایتها و چیزهای تاریخیای که اطراف این ماجرا وجود دارد به اندازهٔ کافی تسلط ندارم. ولی از مطمئنترین چیزهایی که وجود دارد، مکتوب آخری است که میگویند امام زمان به آخرین نایب خودش داده، با دقیقاً این جمله که از این به بعد هر کس گفت با من ارتباط داشته، بدانید که دروغ میگوید. میخواهم بگویم دستکم یک قرائت شیعی این است، اگر نگوییم قرائت اکثریت. فکر کنم الان در سالهای اخیر خیلی مد شده که همه با امام زمان تقریباً در ارتباطاند. آقایی بود که خودش امام زمان را دیده بود، خانمش دیده بود، کفاش محلهشان دیده بود؛ خیلی هم معروف شده بود و یک دورهای در یکی از شهرهای ایران برای خودش دکانی شده بود. اینکه در این سالها چنین مدی شده، من واقعاً آنقدر در این زمینه مطالعه ندارم که بخواهم رد یا اثبات کنم که اصولاً اینطور هست یا نه، یعنی آدمها راحت امام زمان را میبینند یا نه.
باز میخواهم نقل قولی از علامه طباطبایی بکنم. ایشان معتقد بود ممکن است کسی با امام زمان ملاقات کند، ولی نه به این صورت که بداند او امام زمان است؛ و فکر میکنم معتقد بود که در طول تاریخ دو نفر واقعاً امام زمان را دیدهاند. یعنی حتی آدمی مثل علامه طباطبایی که ارتباط را میپذیرد، اینطور نیست که بپذیرد هر کسی برای خودش امام زمان را ببیند و از طرف امام زمان پیغام بیاورد. فکر کنم اینها قرائتهایی کمی مدرن و جدیدند؛ امام زمان نایبی ندارد و نباید پیغامی بدهد. فکر نمیکنم تا به حال چنین حرفهایی زیاد بوده باشد، یا دستکم شیوع زیادی داشته باشد؛ اخیراً بازارهایی از این دست به وجود آمده است. تشرفی که علامه طباطبایی قبول دارد این است که ممکن است این تشرف بهطور ناشناس اتفاق بیفتد و طرف بعداً شاید به دلایلی بفهمد که آن شخص امام زمان بوده است. من فکر میکنم مسیحیها هم با این مسئله مشکلی ندارند؛ یعنی مسئلهٔ خروج مسیح را به این معنا نمیگیرند که هیچجور ارتباطی وجود ندارد.
فکر میکنم این مسئله در استدلالی که میکنم خیلی مهم نیست. چیزی که مهم است این است که ما در قرآن نمونهای از سلسلهٔ انبیا و ذکر انبیا داریم، مخصوصاً در این سوره؛ اصلاً موضوع این سوره این است که ببینید این انبیا از کجا شروع میشوند، چگونه ختم میشوند و چگونه نبوت را به همدیگر میدهند. مثلاً این نوع نگاه را ببینید: غیر از دعای زکریا، میگوید وقتی ابراهیم این کار را کرد، اسحاق و یعقوب را به او دادیم. اینها جانشینهای بلافصل ابراهیماند؛ انگار این نبوت که به این آدم تعلق گرفت، اینها هم جانشینهایش هستند و سلسله همینطور ادامه دارد. یا اصلاً این واژهها را در قرآن چگونه میشود تعبیر کرد: آل ابراهیم، آل یعقوب، آل، نمیدانم، عمران؟ هر کدام از اینها آل دارند، ولی بنا به نظر اهل سنت، آل محمدی وجود ندارد که در آن اتفاق خاصی افتاده باشد.
حرفم این است که تصور قرآنی از مسئلهٔ نبوت و ظهور یک نبی و اتمام یک سلسلهٔ نبوت، به چیزی که شیعه میگوید شباهت دارد. همین کافی است که دیفالت را این قرار دهد و اهل سنت پاسخ بدهند که ماجرا اینجا چیست که یک نبی، به تعبیری که دفعهٔ قبل گفتم، بهصورت سینگولار ظاهر شده است؛ یعنی نه قبلش کسی هست، نه بعدش کسی هست و نه شاگردی دارد؛ همینطور ناگهان پیغمبری ظهور کرده و، با این توجیه که کتاب آورده، کتاب را گذاشته و رفته است. خیلی جالب است که این نوع نگاه، اینکه نبوت اینطور ختم شد و هیچ جانشینی تعیین نشد، متأسفانه اهل سنت را در این موضع قرار میدهد که باید از عملکرد جانشینهای پیغمبر دفاع کنند؛ یعنی باید بگویند هیچ اتفاق بدی بعد از پیغمبر نیفتاد، در حالی که این همه با هم جنگیدند و خونریزی شد. وقتی میگویند «کفان و کتاب الله»، باید بگویند که از نظر تاریخی هم واقعاً کفایت کرده؛ یعنی همین اسلامی که الان داریم کفایت کرده و اسلام همین است. شیعه حرفش این است که جانشین پیغمبر را قبول نکردند و از همان روز اول انحراف به وجود آمد. بنابراین این خونریزیها، نمیدانم، حمله به اینور و آنور و کارهای عجیبوغریبی که خلفا کردند، نشاندهندهٔ چیست؟ اینکه جانشین لازم بود. اگر بگویید جانشین لازم نیست و کتاب کافی است، اهل سنت دقیقاً در همین موضعاند و باید دفاع کنند.
یک بار در دوران آموزش نظامی، در آموزش تخصصی که دیگر حالت پادگانی نداشت، با سه نفر هماتاق شده بودم، چهار نفر بودیم، و یکیشان اهل سنت بود. من واقعاً نمیدانستم؛ بار اول که شنیدم تعجب کردم و وقتی بیاختیار ابراز تعجب کردم، طرف ناراحت شد. به معاویه میگفت «حضرت معاویه». من فکر میکردم دیگر به معاویه نمیگویند حضرت معاویه، یعنی قبول دارند که آدم خوبی نبوده؛ حضرت علی و معاویه با هم جنگیدند و میخواستند همدیگر را بکشند. گفتم شما به یزید هم میگویید حضرت یزید؟ گفت نه، ولی به معاویه میگویند حضرت معاویه. اصلاً فاجعه است که کسی به معاویه بگوید حضرت معاویه. دیگر بدیهی است که در دورهٔ معاویه چیزی از اسلام باقی نمانده است. ممکن است کسی شک داشته باشد که در خلفای اول و دوم و سوم دستکم چیزهایی وجود دارد، ولی معاویه اصلاً هیچ ربطی به اسلام ندارد؛ پادشاهی ظهور کرده که هر کلکی ممکن است میزند و شما واقعاً هیچ اثری در او نمیبینید که جانشین پیغمبر باشد. میخواهم بگویم مشکلی که برای اهل سنت پیش میآید و خوشبختانه برای شیعه پیش نمیآید این است که باید تا سالها از این تاریخ دفاع کنند. نمیتوانند بهراحتی چیزی بگویند، چون این حرف پیش میآید که اگر چنین است، «کفان کتاب الله» غلط است؛ یعنی اینکه کتاب را بگذاری و بروی، نه شاگردی داشته باشی و نه، نمیدانم، وصیای، نتیجهاش همین اتفاقهایی است که افتاد. بنابراین اهل سنت با تمام وجود، از خلفای راشدین تا جاهایی، دفاع میکنند و مجبورند دفاع کنند.
بگذارید این بحث را با یک نکتهٔ دیگر ختم کنیم؛ چیز دیگری هم نوشته بودم که به همین بحث مربوط است. میخواستم حرفهایی را که دربارهٔ مسئلهٔ ولایت تکمیلی زدم تقویت کنم، اینکه انبیا فقط مسئول تشریع نیستند و مدیوم نیستند، و از قرآن شواهدی برایش بیاورم.
نقش ملی انبیا
فکر میکنم این خیلی ضرورت ندارد. همینقدر کفایت کنیم که توپ در زمین رقیب باشد و فعلاً تا مدتی مصونیت پیدا شود.
دربارهٔ آن «دو نفر» پرسشی مطرح شد. تحریف نکنید. من جایی خواندم، آن هم نه مستقیم از خود ایشان؛ یکی از شاگردانشان نقل میکرد که ایشان میگفتند تصورشان این است که این دو نفر — مطمئن نیستم چه کسانیاند و اصلاً بهتر است اسم نبرم؛ فکر میکنم یکیشان علامه حلی است و یکی کس دیگری — به حضور امام زمان تشرف پیدا کردهاند؛ نه اینکه امام زمان آمد و به آنها پیغام داد که برو این کار را بکن و آن کار را بکن. تشرف پیدا کردند، یعنی در لحظهٔ دیدار نمیدانستند که این شخص امام زمان است یا نه.
این فرق میکند با حرفهایی که الان میشنوید؛ مثلاً یکی از آقایان گفت تصمیمی که امام خمینی گرفت که حکومت نظامی را بشکنند و رعایت نکنند، از آنجا بود که آقایی هست که با امام زمان در ارتباط است؛ امام زمان به ایشان گفت و ایشان آمد به امام خمینی گفت که حکومت نظامی را رعایت نکنیم. چنین چیزی را ما زیاد نداشتیم. دربارهٔ سابقهٔ چنین تصوری در میان شیعه، که امام زمان هنوز هم نوابی دارد، کسانی که به آنها پیغام میدهد، میگویم که از نظر تاریخی یکی از مستندترین چیزهایی که وجود دارد، مکتوب آخری است که به امام زمان نسبت داده میشود. البته قطعیبودن همهٔ این چیزها را میشود زیر سؤال برد، چون چیزهای قدیمیاند و باید بررسی تاریخی شوند؛ ولی محتوای آن مکتوب این است که اگر کسی ادعا کرد با من ارتباط دارد و از طرف من پیغامی آورد، قطعاً دروغ است. اصلاً این عین عبارتی است که آنجا نوشته شده است.
میخواهم خیلی کوتاه یادآوری کنم که پیش از آنکه وارد بحثهای مسیحیت شویم، چون در سوره به مسئلهٔ تولد حضرت مسیح رسیده بودیم، سعی کردم بحثهای مربوط به هویت حضرت مسیح در قرآن را کمی مفصل بگویم. میخواهم یادآوری کنم که دربارهٔ دو قطعهٔ اول سورهٔ مریم، یعنی داستان زکریا و تولد یحیی، چیزهایی گفتم که امروز به نوعی بعضیشان را لازم دارم، چون به ماجراهایی ربط دارند که بعداً در همین سوره از آنها یاد میشود. آن نکته این بود که وقتی این سوره را شروع میکنید، پیش از آنکه به جایی برسد که حرف از ابراهیم و شروع سلسلهٔ انبیای ابراهیمی است، در آن دو داستانی که اول میخوانید، بیش از مسئلهٔ سلسلهٔ انبیا، اگر یادتان باشد تأکید کردم و الان هم تأکید میکنم، مطلب تولد مطرح است: تولد انسان.
دوگانگیای که میان این دو داستان هست و به نوعی چیزی را با هم مقایسه میکند این است که انگار تولدی را میبینید که پدری در آن وجود ندارد و فقط توسط مادر همهچیز انجام میشود؛ زنی است که مسئول مستقیم تولد است. در داستان اول، مردی است که انگار یحیی را به نوعی متولد میکند و شما اصلاً نامی از همسر حضرت زکریا یا یادی از حضور او نمیبینید. در واقع با دو تولد غیرعادی، نقش پدر و مادر را در تولد با همدیگر مقایسه میکند. این را فراموش نکنید که سوره اینطور شروع میشود. مسئلهٔ به ارث رسیدن نبوت در قسمت تولد حضرت یحیی اشارهوار است و در دو سه آیه به آن اشاره میشود؛ ولی بقیهٔ داستان این است که حضرت یحیی به هر حال متولد میشود. اشارههایی دربارهٔ حضرت زکریا هست؛ چیزی که باید بفهمید این است که پدر در تولد پسر، یعنی در تولد فرزند، چه نقشی ایفا میکند.
در آن سو هم، در حدی خیلی مختصر، وقتی حضرت عیسی به دنیا میآید، شاید اشارهٔ مستقیمی به اینکه ختم سلسله دارد اتفاق میافتد نباشد. ما میدانیم که این اتفاق افتاده، ولی اینطور نیست که بر آن تأکیدی باشد؛ تأکید بیشتر بر نقش حضرت مریم و نحوهٔ بارداری و این چیزهاست. بنابراین اگر سوره پیش از آیهای که ذکر ابراهیم را آغاز میکند ختم میشد، میتوانستید بگویید که محتوای این سوره کلاً دربارهٔ تولد انسان است: اینکه انسانی که به نظر میآید پیش از تولدش اسم دارد، چطور در جایی ظهور میکند؛ پدر چه میکند و مادر چه میکند.
واقعاً یادم نیست، چون از آن موقع خیلی گذشته، ولی فکر میکنم به این اشاره کردم که تصوری که وجود دارد این است که انگار ایدهٔ اینکه انسانی میخواهد متولد شود، از پدر میآید. کاری که زکریا میکند چیست؟ دعا میکند. با کلام خودش انگار کسی را، انسانی را، جذب میکند؛ نمیخواهم واژهٔ «دانلود» را به کار ببرم. به هر حال کاری که زکریا میکند این است که دعا میکند و از کلام خودش استفاده میکند، و وقتی دعایش مستجاب میشود، کلامش است که قطع میشود. در حالی که مریم اصولاً نه دعایی کرده و نه هیچ کار دیگری؛ کاری که میکند، یعنی آن کارکردی که زن انجام میدهد، پذیرفتن است؛ پذیرفتن ایدهای که انگار روحالقدس برایش میآورد.
تأکیدم این است که برای هر مرد و هر کودکی که متولد میشود همین اتفاقها میافتد و شما اینجا سهم مرد و زن را بهصورت مجرد و جدا میبینید. یعنی هر زنی به نوعی توسط روح خدا بارور میشود، ولی مردی واسطه است. انگار اینجا یک واسطه حذف میشود و شما میبینید آن اتفاق معنوی که موقع بارداری برای یک زن میافتد چیست. وقتی واسطه هست، ممکن است احساس کنیم که اگر او نباشد نمیشود. آنجا هم همینطور است: با اینکه زن حضرت زکریا در به دنیا آمدن یحیی نقش داشته و باردار شده، روایت را در قرآن طوری میبینید که بدون حضور زن همهچیز تمام میشود؛ یعنی میآیند و به حضرت زکریا میگویند که تمام شد، فرزندی به اسم یحیی به تو دادیم.
میخواهم این مسئلهٔ تولد را یادآوری کنم؛ این رابطهای را که میان پدر و فرزند و مادر و فرزند وجود دارد از یاد نبرید. فکر کنم قبلاً اشاره کردم و الان هم میگویم که بد نیست این چیزها گاهبهگاه تلنگری به ذهن بعضی آدمها باشد که در ایدههای خیلی خیلی قدیمی، در فرهنگ ما، در فرهنگ یونانی و حتی پیش از آن، نکات خیلی خیلی جالبی وجود دارد. فکر میکنم با مطالعهٔ آن چیزها، در مقایسه با فلسفهٔ امروز یا حرفهایی که متفکران امروز میزنند، چیزهایی به ذهن آدم میآید که در اینها نیست. فکر میکنم به این اشاره کردم که افلاطون عین همین حرف را میزند: کاری که پدر میکند، پدر ایده است و مادر کورا، یعنی محیط پرورش؛ جایی که انگار قابلیت دارد آن ایده را پرورش دهد.
دوست دارم دوگانِ این را هم بگویم. تولد فرزند اینطور اتفاق میافتد که انگار ایده را مرد میدهد؛ چیزی در روان مرد، در ناخودآگاه مرد، هست، انگار ایدهای وجود دارد که نسخهٔ به وجود آمدن فرزند را از نظر معنوی شکل میدهد. از قسمتهای جسمانی صرفنظر کنید؛ در اتفاق معنوی و روانیای که میافتد، انگار چیزی از روح مرد به زن منتقل میشود و زن قابلیت دارد این را گسترش دهد، بسط دهد و به موجودی کامل تبدیل کند. دوگانش این است که مرد میتواند آثار هنری خلق کند: اگر مرد در جسمش رحمی ندارد، در ذهنش چیزی شبیه رحم وجود دارد. مثلاً یک شاعر بهطور طبیعی ایدهاش را از یک زن، یا به هر حال از آن حالتهای آنیمایی، میگیرد؛ ممکن است آن زن موجودیت فیزیکی هم نداشته باشد، ممکن است مادر باشد. به هر حال همهٔ حالتهای الهامی مرد معمولاً به زن نسبت داده میشود. آن حسی که مرد از زن میگیرد، انگار ایدههایی در مرد به وجود میآورد و ذهن مرد این قدرت را دارد که این ایدهها را پرورش دهد و کمکم به متنی تبدیل کند که به کلام درمیآید.
اینکه من حضرت مسیح را با قرآن مقایسه میکنم و میگویم اینها دوگانهاند، دقیقاً از این روست که حضرت مسیح معادل قرآن در عالم تکوین است که مریم آن را به وجود آورده است. یعنی کاری که روحالقدس برای مریم کرده این است که انگار آن ایدهٔ اولیهای که مرد باید میداد، در روح ایجاد شده و مسیح متولد شده است. در این سو هم حضرت رسول همین کار را با قرآن انجام میدهد. اتفاقی که در شب قدر افتاد، که میگویند قرآن، نمیدانم، دفعتاً نازل شده، انگار این است که نطفهٔ به وجود آمدن قرآن در شب قدر شکل گرفته و پیغمبر است که این را بسط میدهد. همانطور که مریم قابلیتی دارد که برای متولدکردن حضرت مسیح انتخاب میشود، حضرت رسول هم مدیوم نیست. من و شما نمیتوانستیم این کار را بکنیم، همانطور که زن دیگری نمیتوانست مسیح را متولد کند؛ انگار دنیا به نوعی منتظر بود که کسی در حد مریم ظهور کند و این قابلیت را داشته باشد. پیغمبر ما هم قابلیتی دارد که به نوعی قرآن را پرورش میدهد و به جایی میرساند که به کلام تبدیل میشود.
این با حرفهایی که اخیراً خیلی مد شده فرق دارد. به هر حال جبرئیل در آخرین مرحله، وقتی اینها به کلام تبدیل میشوند، حضور دارد و کلمات را میبرد؛ ولی چیزی که بسط داده میشود در روان پیغمبر اتفاق افتاده است. پیغمبر انگار آمادگی شنیدن این چیزها را دارد، ولی به هر حال کلمات، کلمات پیغمبر نیست. اینکه بعضیها میخواهند تعبیرهای مدرنی بیاورند و دربارهٔ واژههای قرآن بگویند که، نمیدانم، خود پیغمبر آنها را تولید کرده و تحت تأثیر فرهنگ عربی بوده و این حرفها، نه با متن قرآن سازگار است و نه با عقل آدم جور درمیآید که اصلاً این حرف معنادار باشد.
اینها را یادآوری کردم چون بعداً در قسمت بعد همچنان انعکاس دارد. سورهٔ مریم، مثل اکثر سورههای قرآن، پیچیدگیهایی دارد؛ تم واحدی نیست که از اول تا آخر همینطور بخوانید و پیش برود. یک تم در سورهٔ مریم که در آغازش قرار دارد، مسئلهٔ تولد انسان است و اینکه انسان چگونه به پدر و مادر ربط پیدا میکند. وقتی داستان ابراهیم را شروع میکنید، تم دیگری که در قسمت اول وجود دارد ولی کمرنگتر است، پررنگ میشود: اینکه حالا بیایید مسئلهٔ تولدها، یعنی درستشدن سلسله از انسانها، را در انبیا ببینید که چه اتفاقهایی افتاده است. این دو تم به همدیگر ربط دارند؛ انگار سلسلهٔ انبیا را با این دید نگاه میکند که میراث نبوت چگونه از پدر به پسر رسیده است. همانطور که دفعهٔ قبل اشاره کردم، اگر سوره را پیش از ذکر ابراهیم ببرید، به نظر میآید در آن آیهای که از زبان زکریا دربارهٔ ارث از آل یعقوب میگوید، انگار چیزی ناتمام بوده است. یعنی اشاره به مسئلهٔ به ارث رسیدن نبوت و اشاره به صحنههای قیامت در قسمت اول هست و این دو بعداً در دو قسمت بعد بحث میشوند. بنابراین اینطور نیست که واقعاً بتوانیم این سوره را سه قسمت کنیم و سه سوره بشود؛ در قسمت اول کاملاً پیوند با قسمت دوم و سوم وجود دارد و اینها به نوعی با همدیگر ارتباط دارند.
قبلاً در این مورد صحبت کردهام: مرد به عالم تشریع تعلق دارد و زن به عالم تکوین؛ این دو، دو بعد این جهاناند و در مقابل همدیگرند. در این سو حضرت عیسی پدید میآید و در سوی مردانه، قرآن. به زنها به آن معنایی که به مردها وحی میشود وحی نمیشود، چون پذیرش وحی قابلیتی میخواهد؛ همانطور که مرد باردار نمیشود و نمیتواند آنطور که زن این کار را میکند موجودی را متولد کند، زن هم از نظر ساختمان وجودی قابلیت کاری را که پیغمبر میکند ندارد. مهم این است که پیغمبر کاری میکند. اگر مدیوم به این معنا بود که چیزی را بیایند به پیغمبر بگویند و او همینطور تکرار کند، این را به زنان هم میشد داد؛ کتاب قرآن را بیاورید و مثلاً به زنی خیلی خوب و امانتدار بدهید. موضوع این است که پیامبران ویژگیای دارند و به جایی میرسند که میتوانند حامل وحی شوند.
این یادآوری به نوعی برای بحثی بود که جلسهٔ قبل به آن رسیدیم. وقتی دو داستان اول تمام میشود و وارد قسمت مربوط به حضرت ابراهیم میشوید، توضیح داده میشود که این سلسلهٔ انبیای ابراهیمی چگونه شروع شد. ما میدانیم چگونه تمام شد: تم قسمت اول که به اینجا مربوط است، مسئلهٔ ختم سلسلهٔ آل یعقوب است که همهٔ ما میدانیم و در قرآن هم تأکید میشود که این سلسله با حضرت عیسی به اتمام میرسد.
ختم سلسله با عیسی
همهٔ ما میدانیم که حضرت عیسی به معنای متعارف از دنیا نمیرود؛ قرآن با صراحت میگوید که به آسمان میرود. البته واژهٔ آسمان خوب نیست و در قرآن هم اینطور نیامده؛ میگوید او را به سمت خودمان بالا بردیم. نه اینکه، آنطور که بعضیها تصور میکنند، عیسی رفته و در آسمانها زندگی میکند؛ اتفاقی از این دست برای حضرت عیسی افتاده که بیآنکه مرگی داشته باشد، به نوعی غایب شده است. گفتم که پرسشهای خیلی طبیعی این است که این مسئلهٔ به ارث رسیدن چیست، ختمش چگونه است و شروعش چگونه. ذکر حضرت ابراهیم در این سوره از این جهت است که ببینید نقطهٔ شروع چگونه ایجاد شد و سلسلهٔ آل ابراهیم چگونه به وجود آمد.
برای اینکه مقدماتی فراهم کنم تا مسئله را کمی توضیح بدهم، میخواهم کلاً دربارهٔ رابطهٔ فرزند و والدین، از لحاظ ارتباط تکمیلیای که با همدیگر دارند، حرفهایی بزنم. اول از چیزهایی شروع میکنم که همین الان در دانش روز پذیرفته شده است: اینکه ویژگیهایی در فرزندان وجود دارد که به نوعی به والدین مربوط میشود، نه به معنای ارث ژنتیکی و این حرفها. بعد کمکم میخواهم این را به فضای تفکر دینی ببرم، جایی که اهمیت ماجرا خیلی بیش از آن است که الان در محیط علمی پذیرفته شده است.
یک مورد خیلی ساده که الان در محیطهای علمی، دستکم به نظر میآید، تا حدود زیادی مورد پذیرش است، و یک نمونهٔ خیلی خوبش، نگاهی است که آدلر به مسئلهٔ ترتیب تولد فرزندان و نقش آن در ویژگیهای فرزندان دارد. میخواهم از اینجا شروع کنم، ولی نمیخواهم توضیحش بدهم؛ در بحثهای روانکاوی یک تکجلسهٔ کامل هست که به قبل و بعد خودش هم چندان ربطی ندارد و آنجا فقط دربارهٔ نظریهٔ آدلر صحبت کردم که ترتیب تولد فرزندان چرا و چطور بر ویژگیهای فرزندان تأثیر میگذارد. هرچند آنچه الان میخواهم در این جلسه بگویم مستقیماً از نوع و تیپ نگاه آدلری نیست؛ فقط میخواهم آن را بهعنوان نمونهای ساده بگویم که گاهی منطقهایی وجود دارد، منطقهایی که خیلی رازآمیز و پنهان هم نیست. نکته این است که فرزند بیارتباط با نیازها و وضعیت کل خانواده نیست؛ انگار در خانوادهها جاهای خالیای وجود دارد که فرزندان آنها را پر میکنند. برای شروع ساختن این تصور و بسط بعدیاش، فکر میکنم دیدگاه آدلر چیزی را به ما نشان میدهد.
نکتهای در این نوع نگاه آدلری هست که شاید در آن سخنرانی خیلی به آن اشاره نکردم، ولی آن جلسه مرجعی دارد، که فکر میکنم احتمالاً در این پیادهسازیها به آن اشاره شده، که دقیقاً همین حرفی را که میزنم با شرح بیشتری گفته است. در دیدگاه آدلری، و عدهای هم که بعد از آدلر آن را ادامه دادند، حرف جالبی هست که فکر میکنم خیلی با تجربه همخوانی دارد. خود آدلر دربارهٔ چیزی خیلی ساده میگوید که فرزند اول ویژگیهای خاصی پیدا میکند، فرزند آخر همیشه ویژگیهای خاصی دارد و فرزند وسط هم ویژگیهایی پیدا میکند؛ و دلایل روانشناسانهٔ کافی وجود دارد که چرا این اتفاق میافتد. مثلاً فرزند اول منضبطتر است، فرزند آخر انضباطش کمتر است و معمولاً خلاقتر؛ فرزند اول معمولاً بیشتر از الگوهای خاصی پیروی میکند. فرزندهای اول معمولاً پرکارترند و در زندگی شغلی خودشان موفقترند و فرزندهای آخر معمولاً حساب بانکیشان خالی است، و از اینجور چیزها. در آن جلسه دو سه کتاب معرفی کردم که خواندنیاند؛ فکر میکنم کتابهای روانشناسانهٔ خیلی سادهای هستند دربارهٔ ویژگیهایی که در بچههای خانواده و ارتباط میان بچهها به وجود میآید.
دلایل خیلی سادهای هم وجود دارد که چرا اینها درست است؛ هم منطق حکم میکند و هم تجربه نشان میدهد که تا حدود زیادی میشود آن را تشخیص داد، البته با محدودیتهایی. مثلاً فرزند اولِ یک خانوادهٔ بسیار بیانضباط را با فرزند آخرِ خانوادهای نظامی مقایسه کنید که پدر و مادر هر دو در ارتش خدمت میکنند؛ ولی ترتیب فرزندان درون یک خانواده معمولاً الگوی معناداری از خودش نشان میدهد.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که یکی از همین مراجعی که حرفش را زدم میگوید معمولاً فرزند اول متعلق به پدر میشود و فرزند دوم متعلق به مادر؛ یعنی فرزند اول به نوعی رابطهٔ صمیمانهتر و نزدیکتری با پدر پیدا میکند. فرض بر این است که دربارهٔ خانوادهٔ نرمالی صحبت میکنیم که پدر و مادر در آن حضور دارند و اوضاع خیلی غیرعادی نیست؛ واقعاً حضور دارند، نه اینکه فقط وجود دارند. میگویند فرزند اول به پدر میرسد و فرزند دوم به مادر، یا برعکس. به هر حال این دوگانگی ایجاد میشود: اگر فرزند اول جذب مادر شود، فرزند دوم احتمالاً جذب پدر میشود. دیفالت این است که فرزند اول جذب پدر شود؛ گاهی این اتفاق نمیافتد و خانواده طوری است که فرزند اول به سمت مادر میرود و فرزند دوم ممکن است به پدر گرایش پیدا کند. به فرزند سوم میگویند فرزند متعادلکننده. میگویند اگر میان پدر و مادر اختلاف باشد، که معمولاً در ملأ عام ممکن است بر اختلافها سرپوش گذاشته شود و کسی نفهمد، از رابطهٔ فرزند اول و دوم میتوانید بفهمید اوضاع خانه چگونه است: اگر این دو با هم خیلی تضاد و اختلاف دارند، احتمالاً پدر و مادر با همدیگر مشکلاتی دارند؛ یعنی این دو انگار کلاً از پدر و مادر الگو گرفتهاند. فرزند سوم متعادلکننده است، به این معنا که دقیقاً کارش این است که سعی میکند تعادل را میان پدر و مادر حفظ کند.
اینکه چرا این اتفاقها میافتد منطق خیلی سادهای دارد. اینطور هم نیست که همیشه بیفتد؛ وقتی دربارهٔ خانواده و جامعه صحبت میکنید، همیشه احتمال خطا هست، یعنی میتوانید مورد خاصی پیدا کنید که همهٔ فرزندان متعلق به مادرند و پدر اصلاً جاذبهای ندارد که کسی جذبش شود، یا برعکس. الان در خانوادههای ایرانی که اصولاً پدر در خانواده خیلی حضور ندارد و فرزندان را به مادر میسپارند، همهٔ بچهها بچهمامانی میشوند و طبعاً دچار مشکل هم میشوند؛ یعنی این ساختار کلاً طبیعی نیست. اگر در خانه کمی تعادل وجود داشته باشد و پدر و مادر حضور داشته باشند، واقعاً اگر کمی مطالعه کنید میتوانید منطق این را درک کنید که چرا این درست است، و کمکم به تجربه هم ببینید. من واقعاً این حرف را به خیلیها زدهام و خیلی شگفتزده شدم، چون همهٔ مثالهایی که در ذهنشان بود، مثلاً دربارهٔ فرزندان خودشان یا فرزندان دوستانشان، همینطور بود: اینکه فرزند اول بیشتر به سمت پدر میرود، چه دختر باشد چه پسر، و فرزند دوم به مادر متمایل میشود. البته میگویم که جا کاملاً میتواند عوض شود.
ایدهٔ منطقیاش این است که انگار دو قطب قدرت در خانواده وجود دارد و وقتی فرزندان میآیند، انسان بهطور طبیعی جذب این قدرتها میشود. معمولاً چون قطب پدر قویتر است، اولین فرزند جذب پدر میشود؛ وقتی دومی میآید، چون آن اوربیتال پر شده، مجبور است به این سو برود. میبینید که اصلاً بهطور طبیعی این اتفاق میافتد؛ انگار آنجا اتحادی شکل گرفته و این یکی باید در حوزهٔ دیگر قرار بگیرد. وقتی سومی میآید، هر دو پرند؛ بنابراین تنها کاری که میتواند بکند این است که میان رابطهاش با پدر و مادر موازنه ایجاد کند، و اتفاقاً فرزند سوم به رابطهٔ پدر و مادر آرامش میدهد و فرزندی آرامشدهنده است. میگویند فرزند چهارم متعادلکنندهٔ کل خانواده است؛ یعنی خودش را میان همهٔ اعضای خانواده توزیع میکند و حتی در رابطهٔ فرزندان با پدر و مادر هم وقتی بزرگتر میشوند گاهی حالت میانجیگری پیدا میکند. میدانید، دیگر قدرت در فضای بالای سرش خیلی توزیع شده و اینطور نیست که دو قطب مشخص وجود داشته باشد؛ فرزندهای ردههای پایینتر به نوعی ویژگیهایی از این دست پیدا میکنند.
این مال خانوادهٔ ایدهآلی است که پدر و مادر در آن حضور دارند. خانوادهها الان خانوادهٔ ایدهآل که هیچ، خانوادهٔ نیمهایدهآل هم نیستند؛ معمولاً عدم تعادلهای وحشتناکی در رابطهٔ پدر و مادر وجود دارد. اصلاً الان کلاً مشکل، فقدان خانواده است؛ اگر خانوادهای به وجود بیاید و آنقدر دوام پیدا کند که دو سه بچه بیاورند. الان کلاً تکفرزند داریم و دوتا؛ فرزند سوم و چهارمی نداریم که بخواهیم مطالعه کنیم و ببینیم این حرفها اصلاً درست است یا نه. دیگر آن دوران تمام شد.
این مثال را میزنم چون ایدهٔ خوبی به آدم میدهد: انگار فضایی وجود دارد، که من به آن اوربیتال میگویم؛ یعنی وقتی خانوادهای تشکیل میشود، فضاها و جاهای خالیای هست که فرزندان در آنها قرار میگیرند. اینجا حرف از این است که ترتیب تولد چگونه تأثیر میگذارد که اینها در چه فضایی قرار بگیرند. این را بهعنوان مثالی خیلی ساده گفتم که میشود برایش استدلالهای منطقی آورد که فضاهایی وجود دارد و فرزندان چطور در این فضاها توزیع میشوند؛ ولی میخواهم آن را به دیدگاههای دینی ببرم، که در آنها موضوع خیلی خیلی گستردهتر و عمیقتر از این حرفهاست.
فضای خالی فرزند
دربارهٔ وجود داشتنِ فضای خالیای که یک فرزند پر میکند، اصلاً اینطور نیست که چیزی رندوم باشد؛ هیچ چیز رندومی وجود ندارد. مسئله فقط این چیزهایی نیست که الان گفتم، که به منش رفتاری خاصی برمیگردد که فرزندان پس از تولد در رابطه با خانوادهشان پیدا میکنند، یا اینکه پیش از تولد از نظر ژنتیک چه اتفاقهایی برایشان افتاده است. آنچه از نظر دینی میخواهم بگویم این است که وقتی ایدههایی از این دست را پذیرفتید، از لحاظ دینی واقعاً چیزی مثل یک نیاز، مثل دعایی ناکرده، در کار است. در مورد حضرت زکریا، در این دو مورد زکریا و مریم، همهچیز خیلی آشکار است؛ واسطهها حذف شدهاند و شما همهچیز را میبینید.
چند بار در جلسات تأکید کردهام و الان هم تأکید میکنم؛ وقتی چیزی را نمیتوانم بیان کنم، مجبورم تأکید کنم، و ادامهاش را خودتان فکر کنید. امیدوارم با تکرار و ترکیب، خودتان این را به نوعی ببینید. فکر میکنم اگر کسی حرفی بزند و نتواند بهخوبی پشتش استدلال کند، در ذهن آدمها جا نمیگیرد؛ بنابراین چیزی را که نمیتوانم برایش استدلال کنم ولی مطمئنم درست است، سعی میکنم با تجدید و چند بار گفتن جا بیندازم. اگر فراموش کردهاید، بارها این را گفتهام و دوباره هم میگویم: موقعیت زکریا و مریم بهعنوان پدر و مادر کلی است، خاص نیست؛ یعنی در هر پدر و مادری این اتفاقها میافتد. اینجا واسطههایی حذف شدهاند و پردههایی کنار رفتهاند و شما آن کارکردها را صراحتاً میبینید: مرد چه میکند و زن چه میکند.
مرد معمولاً دعا نمیکند که فرزندی با ویژگیهای خاص داشته باشد و آن را به زبان نمیآورد، ولی در درونش هست. فرق زکریا با یک مرد معمولی این است که زکریا دقیقاً موجودی را میخواهد و میداند و همان را از خدا میخواهد و همان را به او میدهند. میبینید که نیاز دارد فرزندی داشته باشد، چون میخواهد میراثی از آل یعقوب را به او منتقل کند. ویژگیهایش را هم میگوید؛ به نوعی میداند چه تیپ فرزندی میخواهد و برای چه کاری میخواهد. چیزی را که در ناخودآگاهش هست، یک نیاز واقعی، به زبان میآورد و خداوند همان چیزی را که میخواهد به او اهدا میکند.
در هر مردی این اتفاق میافتد. یعنی وقتی فرزند متولد میشود، چیزی در وجود مرد هست، نیازی که ممکن است خودش نداند و به کلام هم نیاورده باشد؛ نهتنها به زبان نیاورده، درک درستی هم از آن ندارد، ولی این نیاز را دارد و در زندگی خودش فرزندی با این ویژگیها میخواهد؛ و این است که به نوعی از این مرد منتقل میشود. اینجا مرد به دلیل اختلالهایی که در وجودش هست، ممکن است آن ایدهٔ واقعیای که باید به فرزند منجر شود، در کانالی که از آن میگذرد، کلی دچار نویز شود. از این اصطلاحها استفاده میکنم چون، چه بگویم، به جای نویز، دچار اختلال شود. وقتی از آنجا میآید، یعنی در مرحلهای که فرزند انگار درون پدر طی میکند تا به مادر برسد، اتفاقهای بدی میافتد و مثلاً چیزهایی ممکن است خراب شود؛ چون این مرد، زکریا نیست که دقیقاً نیاز را بداند و دقیقاً بداند چه میخواهد، و اشکالهایی ممکن است پیش بیاید. از آن سو هم مادر، مریم نیست که بتواند چیزی را مثل مریم تحویل بگیرد و دقیقاً عین آنچه باید به وجود بیاید را کامل تحویل دهد.
بنابراین در این دو کانال، چون اینها شبیه کانالاند و من گفتم، خطا اتفاق میافتد. سیگنال واقعاً مفهوم خیلی کلیای است؛ انگار چیزی از سمت مرد به سمت زن میآید و به موجودی تبدیل میشود. میخواهم بگویم این اتفاقها، اتفاقهای کلیاند و همیشه میافتند، ولی اینطور نیست که مرد دقیقاً به ایدههای الهیای که وجود دارد دسترسی پیدا کند و بتواند منتقل کند، و اگر هم بکند، زن بتواند آن را به بار بیاورد. اگر مثلاً حضرت نوح صاحب فرزندی ناخلف است، زنش هم ناخلف است. ممکن است بگویید در کانال اول این فرزند صحیح و سالم منتقل شده، ولی بستگی به روحیات زن دارد. فکر نکنید زن همینطور محفظهای است که چیزی در آن رشد میکند؛ تمام حالات روانی زن به نوعی در مراحل رشد جنین و تبدیلشدنش به انسان مؤثر است. زن واقعاً باید توانایی این را داشته باشد که انسانی متعالی را به وجود بیاورد. طبعاً فکر کنم همانطور که مردها در آن قسمت، یعنی کانال اول، مشکل دارند، در این سو هم مشکل هست.
چیزی که میخواهم بگویم این است که دیدگاه دینی نمیگوید فقط بعد از اینکه بچهها متولد میشوند، ساختار خانواده رفتارها و منشهای خاصی به آنها میدهد.
تولد و ساختار خانواده
اصلاً بچه چگونه به وجود میآید؟ از کجا پیدا میشود؟ از چیزی در درون مرد میآید که منطبق بر نیازهای واقعی مرد است؛ نه نیازهایی که در فکرش است. مرد ممکن است دوست داشته باشد، نمیدانم، فلانجور بچهای داشته باشد، ولی صاحب بچهای میشود که اصلاً آن را نمیخواهد؛ ولی واقعیت این است که در درونش چیزی بوده و به این احتیاج داشته است. اینکه رابطهٔ پدر و فرزندان با همدیگر ممکن است خوب نباشد، نقض این ایده نیست. اگر این فرزندان واقعاً دقیقاً همان چیزهایی هستند که پدر نیاز دارد، چرا پدرها خیلی وقتها با پسرهای خودشان مشکلات اساسی دارند؟ اولاً اختلالهایی پیش میآید؛ ثانیاً ممکن است خودآگاه پدر با ناخودآگاهش در تضاد باشد، که اصلاً معمولاً هست؛ گاهی دقیقاً چیزی به وجود میآید که پدر فکر میکند لازمش ندارد و آن را نمیخواهد. به هر حال موضوع این است که از نظر دینی منطق خیلی خیلی عمیقی پشت متولدشدن یک انسان وجود دارد. در خانواده جای خالیای وجود دارد؛ خانواده در خودش به چنین عنصری احتیاج دارد، مثلاً عنصر متعادلکننده میخواهد. مثالی که زدم برای این بود که بچهای که بعد از دو فرزند به دنیا میآید، اتوماتیک تعادلی ایجاد میکند؛ ولی این اصلاً چیز خیلی عمیقتری است: نیازی در روح و روان مرد هست و در زن چیزهایی هست، و اینها بهصورت فرزندانی که به دنیا میآیند، البته با مقداری اختلال، تجلی پیدا میکنند. هیچ بچهای همینطور، بیربط به اینکه در چه خانوادهای به دنیا میآید و چه نیازهایی وجود دارد، متولد نمیشود.
نمیخواهم خیلی وارد این بحث شوم، چون فرض بر این است که آن جلسههای روانکاوی مستقلاند و ممکن است ایدههای یونگ را ندانید؛ ناخودآگاه ما چیزی شخصی نیست و انگار به تمام جهان ربط دارد. معنای این حرف مطلقاً این نیست که فرزندی که به دنیا میآید متعلق به نیازهای همین خانواده است؛ گاهی نیازی در جهان وجود دارد که فرزندی به دنیا میآید، متوجه هستید؟ مرد سیاسیای را در نظر بگیرید؛ ممکن است صاحب فرزندی شود که به درد خانوادهٔ خودش زیاد نخورد، ولی به درد جامعه بخورد، چون این مرد عمیقاً درگیر است و از نظر روانی به جایی وصل شده که نیازهای جامعه را بیشتر میبیند.
به هر حال موضوع این است که فکر میکنم همهٔ شما، اگر این حرفها را کنار بگذارید، این ایدهٔ دینی را دارید که هر انسانی که به دنیا میآید، جای خالیای را در دنیا پر میکند. اینکه به آدمهای خوب حکم داده میشود، یا مثلاً حضرت ابراهیم دعا میکند؛ این آدمها انگار به منظوری به این دنیا آمدهاند. مهم است که آدم بفهمد چه جای خالیای را در این دنیا باید پر کند. نکتهٔ مهم این است که همیشه بخشی از این جای خالی به خانواده مربوط است. خانواده نیازهایی دارد که اولویت دارد؛ اولویت شما همیشه خانواده و اقرباست، آنهایی که رابطههای تکوینی نزدیک دارند و به اصطلاح اولوالارحاماند. این را در قرآن میبینید، در قوانین ارث میبینید، در مسئلهٔ انفاق میبینید: وقتی میگوید انفاق کنید، میبینید که به ذوالقربی. اولین چیزی که آدم باید تشخیص دهد این است که در اطراف خودش چه جای خالیای را باید پر کند. برای چه کاری؟ چرا من در این خانواده به دنیا آمدم؟
اگر استعدادهای ویژهای دارید، این استعدادها بیربط با خلأهایی که در خانواده وجود دارد نیستند. در اینکه انسان استعدادهایی پیدا میکند منطقی وجود دارد. گاهی استعداد در پدر و مادر دیده نمیشود ولی یکدفعه فرزندی آن استعداد را دارد. گاهی این استعدادها به درد جامعه، به درد شهر یا به درد کل دنیا میخورد و گاهی دقیقاً به درد خانواده. به هر حال موضوع این است که آدمها مسئولیتهای لوکال و مسئولیتهای گلوبالتری دارند و اصلاً اینطور نیست که چیزی رندوم باشد و همینطور یکدفعه انسانی بپرد و بیاید اینجا و هیچ معلوم نباشد چهکاره است. جایی وجود دارد و آدمی ظاهر میشود. اینکه این جای خالی چیست، دقیقاً در روان مردی که از نظر روانی متعالی است نقش میبندد و او آن را منتقل میکند، و اگر همسرش هم بتواند آن را به دنیا بیاورد، دقیقاً آدمی به وجود میآید که انگار عیناً اندازهٔ همهٔ چیزهایی است که اطرافش وجود دارد، از خانوادهاش گرفته تا جامعهاش.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که این ایده، که شاید در حرفهای آدلر بهطور خیلی ضعیفی وجود دارد، اینکه جاهای خالیای وجود دارد و فرزندها کمکم میآیند و جاهای خالی را به ترتیب پر میکنند، در ایدههای مذهبی و عرفانی چیز خیلی خیلی عمیقتری است. عبارت معروف قدیمیای هست، نمیدانم اولین بار چه کسی گفته، که مثلاً در «فصوصالحکم» میبینید: «پسر سرّ پدر است»؛ شاید شنیده باشید. اینکه پسر سرّ پدر است، یعنی انگار رازهایی در پدر هست که ظاهر نشدهاند؛ گاهی مطلب اینطور است که نیازهایی در پدر هست و پدر نتوانسته به آنها برسد، و انگار فرزندی پیدا میشود که وقتی نگاهش میکنید، از چیزهای خیلی درونی پدر خبر میدهد. البته همهٔ اینها بر این فرض است که تولد تا حد زیادی سالم انجام بگیرد و اینقدر اختلال نداشته باشد. میبینید بعضی از بچهها وقتی عقبافتاده به دنیا میآیند، کلاً از نظر جسمانی اختلال ایجاد شده است، چه رسد به اینکه از نظر روانی سالم مانده باشند.
ایدهٔ کلی دینی این است که در روان مرد و زن ویژگیهایی وجود دارد که برآیندشان به یک فرزند تبدیل میشود؛ فرزند چیز رندومی نیست. وقتی در خانوادهٔ خودتان هستید، باید درک کنید که در این خانواده چه جایی را باید اشغال کنید. هر ویژگیای که دارید ارتباطهایی با محیطتان دارد، یعنی یا با خانوادهتان یا مثلاً با جامعهتان؛ به دنیا آمدهاید تا کاری انجام دهید. من کلاً از این تصور خیلی خوشم میآید که آدم سعی کند استعدادها و ویژگیهای خودش را به خانواده و اطراف خودش ربط بدهد؛ فکر میکنم خیلی خوب است. بعضی آدمها فکر میکنند اگر استعدادی دارند، مال خودشان است و به کسی ربطی ندارد؛ مثلاً خدا به من چنین استعدادی داده، مثل آدمهایی که میگویند خدا به من پول داده. در تصور دینی، هر چه به تو دادهاند باید ببینی با آن چه میکنی؛ از تو میخواهند که آن را کجا خرج کنی. هیچ چیز را به تو نمیدهند که فقط خوشحال شوی، میدانی؟ دستکم ممکن است یک درصدش مال خودت باشد که برای خودت خرج کنی.
مثل تصوری که دربارهٔ مال وجود دارد؛ تصور کلی یک آدم مؤمن نسبت به هر چیزی که به او داده میشود. اینکه باید از مال انفاق کنید؛ انفاق از واژهٔ «نفق» است، یعنی زیر کیسهتان باید سوراخ باشد؛ زیر کیسهها نباید کاملاً بسته باشد. جایی که مال در آن میریزید، باید راهی به کیسههای دیگر داشته باشد؛ جایی که خالی است، شما آن را پر کنید. مثلاً پدر و مادرتان فقیرند و میگویید خدا اگر میخواست به آنها پول میداد؛ پول را به من داده و من هم برای خودم خرج میکنم. بعضی آدمها حتی نسبت به فرزندان خودشان احساسشان این است که پول خودم است و نمیخواهم به بچهها بدهم. اصلاً اینطور نیست؛ بچهها سهیماند. میبینید که حرف از این است که وقتی فرزند متولد میشود، خدا رزقش را به پدرش میدهد. اینطور نیست که بگویم عجب، چقدر کار و بارم خوب شده و به بچهها هم نمیدهم، حالا آنها بروند کار کنند. رسماً بخشی از چیزی که به شما میرسد، مال دیگران است.
این آیه را دربارهٔ آدمهای خوب، متقین، دقت کنید که میگوید در اموالشان حقی برای محروم هست. حق وجود دارد؛ نه اینکه مثلاً من خیلی لطف میکنم. احساس آدم مؤمن این است که مردم در اموالش سهیماند؛ اینطور نیست که فقط به من دادهاند؛ درصدی از آن مال مردم است و باید آن را از مال خودم خارج کنم. اینکه خمس و زکات و یک سری احکام مربوط به مال داریم، دقیقاً همین را به شما میگوید: اصلاً مالت مال تو نیست. یک قسمت، زکات است که مال جامعه است؛ قسمتی مال مردم محروم است و قسمتی مال همسر و فرزندت که نفقهشان واجب است. اینطور نیست که مردی کار کند و پول دربیاورد و حالا پول خودش باشد و به میل خودش بدهد یا ندهد؛ به زنش باید بدهد، به بچههایش باید بدهد و اگر پدر و مادر یا نزدیکانش نیاز دارند، باید به آنها انفاق کند. اینها چیزهایی است که ما بهعنوان حکم دینی داریم. به هر حال این تصور که هر چه دارم، در درجهٔ اول خانوادهٔ خودم، بعد نزدیکانم و کل دنیا را به نوعی در آن سهیم بدانم، تصوری است که در مسائل دینی بهطور کامل وجود دارد.
فکر میکنم همانطور که آدمها باید درک کنند که در دنیا چهکارهاند، مطمئناً باید درک کنند که در خانوادهٔ خودشان چهکارهاند و چه کاری از دستشان برمیآید؛ و آن کاری را که از دستتان برمیآید باید انجام بدهید، چون اصلاً برای همین به دنیا آمدهاید. چیزهایی را به تجربه دیدهام، و شما هم احتمالاً دیدهاید، که تأیید میکند رابطهای میان فرزند و والدین وجود دارد. واقعاً آدمهایی با استعدادهای ویژه دیدهام؛ مثلاً آدمی دیدهام که استعداد ریاضی خیلی زیادی داشته، ولی در دورانی بوده و زندگیاش طوری بوده که نتوانسته برود و حسرتش به دلش مانده، و پسرش آدم بینظیری است؛ انگار تمام آنچه آنجا تحقق پیدا نکرده، رفته در وجود پسر. انگار نیاز رفعنشدهاش که در اعماق وجودش بوده، به نوعی در فرزندش متجلی شده است. اگر این آدم سالم باشد، خیلی لذت میبرد؛ اگر نه، آدم ناسالم ممکن است دشمن آن شود؛ بعضیها اینطورند که وقتی به چیزی نمیرسند دشمنش میشوند. این رابطهٔ پدر و پسر ممکن است حالتهای تضاد ایجاد کند؛ وقتی پسر دقیقاً همان چیزی است که پدر میخواست بشود، ممکن است به پسرش حسودی کند. ولی در یکی از مواردی که دیدهام، رابطه خیلی خوب است؛ یعنی پدر دقیقاً این احساس را دارد که این همان چیزی است که من میخواستم بشوم و نشدم. واقعاً این را دربارهٔ آدمهایی دیدهام که استعدادهای هنریشان شکوفا نشده و تقصیر خودشان هم نبوده؛ در شرایطی مجبور شدهاند از کارهایی صرفنظر کنند و انگار آن امکانات در نسلشان انتقال پیدا میکند. البته نمیخواهم زیاد شاهد تجربی بیاورم؛ این حرفها اصولاً حرفهای تجربی نیستند و بیشتر باید از منطق کمک گرفت. البته شاید اگر بتوانید از نزدیک اوضاع یک خانواده را به نوعی تشخیص دهید، به تجربه هم چیزهای خیلی جالبی ببینید.
تذکر کوچکی میخواهم بدهم. احساسم این است که الان در دنیایی زندگی میکنیم که تصور خیلی از مردم از خودشان، به اصطلاح، اینترناسیونال است. مدام احساس میکنند که مثلاً اگر استعداد علمی دارید، باید آن را در راه بشریت به کار بگیرید؛ یعنی از جنبههای لوکال مسئولیت مردم، خانواده کلاً در حال محوشدن است و اهمیتش را در دنیا از دست میدهد. مردم احساس میکنند انگار رسالتهای جهانی دارند؛ اگر احساس رسالتی کنند، مدام میخواهند برای جامعهشان کار کنند، کارهای سیاسی بزرگ انجام دهند یا کارهای علمیای که مثلاً به درد کل بشریت بخورد. واقعاً میخواهم بگویم این نکتهٔ خیلی مهمی است که هیچوقت فراموشش نکنید: تا وقتی آن مقدار از استعدادتان را که مال خانوادهتان است صرف نکردهاید و این چیزها را نشناختهاید و جاهای خالیای را که به پدر و مادر و کل خانواده مربوط است پر نکردهاید، خیلی دنبال این نباشید که موجوداتی بینالمللی و اینترناسیونال شوید. اینطور نیست که آدم بهراحتی تصمیم بگیرد با خانوادهاش قطع رابطه کند، یا ارتباطش با خانوادهٔ خودش، نمیدانم، در حد سلامعلیک شود. به هر حال بخشی از وجود شما و استعدادهای شما به نیازهای پدر و مادرتان مربوط میشود و در قبال آن مسئولیت دارید. اینطور نیست که خیلی احساس آزادی کنید که مثلاً ریاضیدان خوبی هستم و میخواهم فقط خودم را وقف ریاضیات کنم و به بشریت خدمت کنم، یا اصلاً نه برای بشریت، بلکه چون دوست دارم ریاضیات بخوانم.
فکر میکنم دیدگاه دینی اولویتی قائل است برای نیازهایی که در نزدیکی شماست؛ انگار جاهای خالی را باید از نزدیک شروع کنید. مثلاً میگویند وقتی اطرافیانت از نظر مالی نیاز دارند، درست نیست که به آدم غریبه کمک کنی؛ اینکه برادرت، خواهرت و پدر و مادرت الان گرسنهاند و تو بروی مثلاً برای فقرای شهر امور خیریه راه بیندازی. جاهای خالی اطراف خودت جزو حوزهٔ مسئولیت مستقیم توست و مسئول آنها هستی؛ در آخرت سؤال میشود که دربارهٔ اقربای خودت چه کردی. به هر حال ما رابطههای تکوینی داریم، نه فقط پدر و مادر با فرزندان؛ اولوالارحامی وجود دارند که به نوعی مسئولیت رسیدگی به آنها به عهدهٔ آدم است.
میراث از پدر به پسر
چیزی که میخواهم از این مقدمات نتیجه بگیرم به نوعی با شروع این سوره هماهنگ است: مسئلهٔ اینکه چگونه چیزی از پدر به پسر میرسد؛ اینکه چطور یحیی، فرض کنید، تحقق ایدهای است که زکریا دارد و به زبان میآورد. زکریا دقیقاً آدمی میخواهد که شایستهٔ آن باشد که میراث آل یعقوب را به او بدهند، و یکی از بهترین ارثبران آل یعقوب هم همین یحیی است که شاید از نظر معنوی، بعد از حضرت عیسی، در بالاترین سطح ممکن قرار داشته باشد. چیزی که میخواهم بگویم این است که در نقطهٔ شروع سلسلهٔ انبیای ابراهیمی، دقیقاً چیزی که میبینید این است که چه شد و چه اتفاقی افتاد. چطور شد که ابراهیم این موجود اینترناسیونال شد؟ چطور شد که رابطهٔ ابراهیم با خانوادهاش قطع شد، ولی هیچ مسئولیتی در قبال خانوادهٔ خودش نداشت؟ برای همین مقدماتی فراهم شد که موجودی شود که جدا از تمام تعلقاتی که داشته، انگار فقط و فقط متعلق به خداست. خدا او را میفرستد و میگوید برو خانهٔ کعبه را بساز؛ انگار دیگر هیچجور وابستگیای به هیچ چیز در کرهٔ زمین ندارد.
این روند از دست دادن پدر و از دست دادن خانواده، مقدمهٔ این را فراهم کرد که ابراهیم به چیزی ماورا برسد. ابراهیم هم مثل هر کسی آمده بود تا جاهای خالیای را در خانواده و شهر خودش پر کند، ولی کار به جایی رسید که اخراج شد. نه پدرش، این آدم خاص، به دلیل اینکه آدم بیماری بود، دیگر ابراهیم را میخواهد و نه جامعهاش. دیگر هیچ چیزی برای ابراهیم باقی نمانده است، تعلقی که در قبالش مسئولیتی داشته باشد. به این زمینه در این آیه توجه کنید؛ میگوید وقتی اینها را ترک کرد، وقتی خانوادهٔ خودش و بتپرستی و اعتقاداتشان را ترک کرد، این ماجرا شروع شد: اسحاق و یعقوب را به او دادیم. یعنی انگار نطفهٔ سلسلهٔ انبیا از اینجا بسته شد، بیآنکه ابراهیم کوچکترین تقصیری داشته باشد.
این دیالوگ شاهد است که ابراهیم در اینکه پدرش با او چنین رفتار میکند هیچ تقصیری ندارد. پدر رسماً به او میگوید از من دور شو؛ به نوعی خیلی شدید، اساساً میگوید از من دور شو، برو، وگرنه میکشمت. اینکه کار ابراهیم به جایی رسید که تعلقش به خانوادهاش کلاً بریده شد، این آیهها، یعنی این چهار جملهای که ابراهیم میگوید و حرفی که پدرش میزند، شاهد این است که ابراهیم مطلقاً مقصر نیست. اینطور نیست که علیه پدر خودش قیام کرده یا بیادبی کرده باشد و در اینکه پدرش طردش میکند مقصر باشد.
عبارتها را یک بار میخوانم، دستکم از نظر محتوا یادآوری میکنم؛ عبارتهایی که ابراهیم میگوید و کموبیش بهدقت نقل شدهاند. به پدرش چه میگوید؟ میگوید چرا بتهایی را میپرستی که نمیشنوند و نمیبینند و هیچ قدرتی ندارند که نیازی را برطرف کنند. در تمام عبارتها تأکید میشود که با نهایت مهربانی و با دلسوزی با پدرش حرف میزند؛ دلش برای پدرش شور میزند، میداند که عاقبت بدی دارد و سعی میکند پدرش چیزی را بفهمد. این دقیقاً همان چیزی است که ابراهیم برای آن به دنیا آمده است: جای خالیای که در خانوادهاش وجود دارد.
دربارهٔ پدر ابراهیم، موجودی که اینجا هست، نمیخواهم تعیین کنم که پدر است یا عمو؛ اینجا بهعنوان پدر آمده و در این فرض که عمو باشد، به هر حال کمی مشکل هست. به هر حال کسی که اینجا با عنوان پدر از او یاد میشود، طبق روایات تاریخی بتتراش است؛ یعنی فرد مذهبی قوم خودش است. با تئوریای که گفتم اینطور فرض کنید: شور مذهبی دارد، شور مذهبیِ منحرفشده، و ابراهیم تحقق آن شوری است که این آدم داشته. مثلاً شور عبادت داشته، ولی حالا چه شده؟ بتتراش شده، بزرگ کاهنان شده. موجودی که در این خانواده متولد شده، در خانوادهای که اصلاً نماد شور دینی است و شور پرستش در آن هست. این آدم اینقدر منحرف شده که حتی یک حرف سادهٔ این پسرش را در زمینهٔ توحید دیگر نمیتواند بشنود؛ یعنی موجودی است که به معنای واقعی کلمه از آنچه باید باشد منحرف شده است.
حرفهایی که ابراهیم با نهایت مهربانی به او میزند، یکی این است که این بتها به درد نمیخورند؛ یکی این است که میگوید من چیزی میدانم که تو نمیدانی، بیا آنچه را میدانم به تو بگویم تا تو هم به راه راست بیایی. بعد او را میترساند: عبادت شیطان را نکن، شیطان موجود بدی است، و من میترسم که از طرف رحمان عذابی به تو برسد. با لفظی از خدا یاد میکند که از آن برنمیآید که کسی را عذاب کند؛ یعنی خدا که رحمان است، ولی تو کارهایی میکنی که مستحق عذاب شدهای. این مقدمات اثبات این است که ابراهیم هیچ تقصیری ندارد. فکر میکنم کاری را که باید بکند میکند: سعی میکند انحرافهای پدرش را اصلاح کند. حرفی که پدرش میزند خیلی قاطعانه است و کار را تمام میکند. اول او را به قتل تهدید میکند، که سنگسارت میکنم، و خودش میگوید از من دوری کن. یعنی خانوادهٔ ابراهیم، ابراهیم را طرد میکنند و ابراهیم در مقابل خانوادهاش کوتاهیای ندارد.
ببینید، حضرت آدم روز اول که متولد میشود، پدر و مادر ندارد و به جایی وابسته نیست؛ کلاً موجودی اینترناسیونال است و اینطور متولد شده است. بقیهٔ آدمها اینطور نیستند؛ در زندگی یک آدم باید روندی پیش بیاید که همهٔ تعلقاتش، بیآنکه مقصر باشد، بریده شود. ببینید چرا ابراهیم آدمی است که انتخاب میشود تا رسالتی دقیقاً اینترناسیونال، یعنی واقعاً رسالت جهانی، داشته باشد. آیههایی را که دربارهٔ ابراهیم هست ببینید؛ چرا واژهٔ «ناس» کنارش میآید؟ انگار اولین کارهای اینترناسیونالی که انجام شد، همه را ابراهیم انجام میدهد، چون دیگر نه خانوادهای دارد، نه قومی دارد و نه وابستگی عقیدتی به آنجا؛ یعنی چه از نظر تکوینی و چه از نظر تشریعی رها شده است. این رهایی راحت اتفاق نمیافتد؛ نمیشود پدر و مادرت را راحت ول کنی و بروی، دقت میکنید؟
ابراهیم آدمی است که این آیات به ما میگویند چطور شد که این اتفاق برایش افتاد و چطور این آدم زمینهای پیدا کرد که به موجودی تبدیل شد که انگار مثل حضرت آدم در اول خلقت است و به جایی وصل نیست؛ آدمی است که کارگزار خداوند در زمین است و رسالت جهانی پیدا کرده، و دقیقاً همین رسالت جهانی است که حالا به ارث میرسد، دقت میکنید؟ ما نبی داریم، ولی انبیا لزوماً رسالت جهانی ندارند؛ نوح رسالت جهانی ندارد. به این دقت کنید: ابراهیم حتی برای قوم خودش نیست؛ کسی است که رسالتش رسالت جهانی است و برای ناس کار میکند. مکه را بنیان میگذارد؛ برای اعراب، برای، نمیدانم، یهود، برای قوم خودش کاری نمیکند، چون آدمی مهاجر است. از آنجا که بیرون میآید، تا کنعان میرود و از آن سو خدا به او میگوید برو به عربستان و اینجا خانهای درست کن؛ و تأکید بر این است که آن خانهای که در عربستان درست میکند، مال ناس است. ابراهیم کسی است که خداوند او را انتخاب میکند. به نظر میآید هیچکس پیش از ابراهیم این شأن را ندارد که رسالت جهانی داشته باشد، یعنی برای تمام مردم الگو باشد و برای تمام مردم فعالیتهایی انجام دهد؛ همهٔ انبیا در قوم خودشان کار میکنند. رسالت جهانی از حضرت ابراهیم شروع میشود.
مقدمهاش این است؛ نه اینکه کار اینجا تمام شود. اشتباه نکنید؛ میدانید که خداوند اسحاق و یعقوب را واقعاً خیلی وقت بعد به او داد. ابراهیم بعد از اینکه از اینجا رفت، میبینید که زمینه اینجا فراهم شد؛ یعنی وارد این پروسه شد که بتواند امام ناس شود. از تمام ریشههای تکوینی و تشریعیای که داشت، از عقاید قوم خودش، از خانوادهٔ خودش و از قوم خودش بریده شد. این را هم فراموش نکنید که پدرش گفت تو را سنگسار میکنم، ولی قومش بودند که قصد جانش را کردند، آن هم نه با سنگسار؛ قصد کردند او را در آتش بیندازند. انگار آخر کار آنجاست که دیگر به معنای واقعی کلمه میخواهند این آدم را بکشند و همهٔ این ریشهها بریده میشود؛ این آدم حالا اینترناسیونال است.
پرسیده شد که منظور از جهانیبودن در این آل ابراهیم چیست. منظورم این است که این رسالت، رسالت جهانی است. حتی دربارهٔ انبیای بنیاسرائیل و کاری که انجام میدهند هم درست است: قوم بنیاسرائیل چرا تشکیل شده؟ چون رسالت جهانی دارد؛ این قوم رسالت جهانی دارد. انبیای بنیاسرائیل میآیند و درون خودشان کار میکنند، ولی مسئلهٔ اینکه قومی انتخاب شده و در این دنیا اینور و آنور میرود، ادامهٔ همان اینور و آنور رفتن ابراهیم است؛ قوم بنیاسرائیل رسالتی دارد. البته عیسی دیگر جهانی به معنایی فراتر از کرهٔ زمین است؛ جهانی به معنای همهٔ جهان.
منظورم از «ناس» این است که اینها پیامبران ناساند؛ پیغمبر ما هم پیغمبری است که برای همه است. نکتهای که اینجا بر آن تأکید میشود این است که این اتفاق نمیتوانست برای هر آدمی بیفتد، و جزئیات خیلی مهم است تا این لحظه را ببینید: ابراهیم هیچ کوتاهیای ندارد، هیچ حرف بدی نمیزند و هیچ حرکتی نمیکند که در اینکه پدرش طردش میکند یا از قوم خودش اخراج میشود مقصر باشد. تنها چیز این است که بتپرست نیست و آن را قبول ندارد، و پدرش هم میگوید این کار را نکن. فکر میکنم رسالت خانوادگیاش را انجام میدهد؛ برای همین به دنیا آمده بود که به خانوادهٔ خودش هم همین را بگوید. خانوادهاش میتوانستند طردش نکنند؛ آنوقت تا آخر عمر همانجا میماند و همین حرفها را میزد، کما اینکه خیلی از پیغمبرها همینطور بودند: تا جایی در قوم خودشان ماندند و حرف زدند و تا وقتی قومشان عذاب شد، حرفهای خودشان را ادامه دادند. ولی اتفاقی که اینجا برای ابراهیم میافتد، مقدمهٔ شروع آل ابراهیم است.
تأکیدم این است که این بحث دربارهٔ ابراهیم، از این نظر که شروع سلسلهٔ انبیا را نشان میدهد، به قسمت قبل ربط دارد که پایان همین سلسله را در یک سو نشان میداد. از لحاظ مسئلهٔ تولد و رابطهٔ پدر و پسر و رابطهٔ فرزند و والدین هم به آن قسمت اول شدیداً ربط دارد. آن داستانها به نوعی مقدمهاند تا اول ببینید که چطور ایدهای در زکریا به فرزند تبدیل میشود، مریم چه میکند، پدر و مادر چه هستند و چه رابطهٔ تکمیلی عمیقی میان فرزند و والدین وجود دارد؛ و بعد بفهمید چقدر مهم است که این اتفاق برای ابراهیم افتاد: پدرش طردش کرد و تهدید به قتلش کرد و سرانجام ابراهیم به ابراهیم تبدیل شد. ابراهیم یعنی پدرِ همه، پدر همهٔ قومها؛ مثل پدری که اول کار، وقتی رابطهاش با پدرش و با درختی که در آن بود قطع شد، خودش به ریشهٔ درخت تازهای تبدیل شد که حالا از اینجا ادامه پیدا میکند. گفته میشود که اسحاق و یعقوب را به او دادیم، و این شروع ماجرای آل یعقوب است که ما دقیقاً در ابتدای سوره پایانش را دیدیم که چگونه با یحیی و عیسی به انتها رسید.
پرسشی که قبلاً مطرح کردم این است که چرا اسماعیل اینجا ذکر نشده است. ما مسلمانها به اسماعیل حساسیت داریم. ماجرای اسحاق را احتمالاً تا حدودی میدانید. اسماعیل فرزند اول ابراهیم است. ابراهیم از همسرش ساره صاحب فرزند نمیشد و ظاهراً به تعدد زوجات هم خیلی علاقه نداشت، تا جایی که تا سنین خیلی کهولت همسری نگرفت؛ تا اینکه به اصرار ساره با کنیز ساره، هاجر، ازدواج کرد و از هاجر صاحب فرزندی به اسم اسماعیل شد. بعد از اینکه اسماعیل به دنیا آمد، بهطور معجزهآسایی که در قرآن شرحش هست، خداوند مشکل ساره را حل کرد و فرزندی، اسحاق، از ساره به ابراهیم داد. پس اسماعیل پسر بزرگ است و اسحاق پسر کوچک؛ ولی اینجا اصلاً خبری از اسماعیل نیست تا بعدتر که اشارهای به او میشود. اصلاً طوری گفته میشود که اسحاق و یعقوب را به او دادیم؛ یعقوب که نوه است و اصلاً پسر نیست. اگر کسی نداند، فکر میکند اینها پسرهای ابراهیماند. قبلاً هم این پرسش را مطرح کردم که چرا اسماعیل اینجا جزو آل ابراهیم حضور ندارد. بیش از این نمیخواهم دربارهٔ این ماجرا صحبت کنم.
فکر میکنم این آیات چیز خیلی روشنی را نشان میدهند: اینکه سلسلهٔ ابراهیم چطور شروع شد و انسانی چطور رسالت جهانی پیدا کرد و قومی ندارد، به آن معنایی که پیغمبرهای دیگر دارند. پیغمبرهای دیگر، مثل شعیب؛ نکتهٔ خیلی جالبی است که شعیب را در آن لحظهای که با موسی ملاقات میکند نگاه کنید. هیچوقت فکر کردهاید این پیغمبرها بعد از اینکه قومشان متلاشی میشد و عذاب میشدند، چه میکردند؟ میدانید؟ هیچ کاری نمیکردند؛ سراغ قوم دیگری نمیرفتند. شعیب شاید در بیابان خانهای دارد. اینطور نیست که بگویید حضرت لوط را از قوم خودش نجات دادند و بعد کجا رفت؛ هیچوقت نمیشنوید که اینها بعد از نابودی قوم خودشان کجا رفتند. رسالت خودشان را انجام دادند؛ رسالتشان دربارهٔ قوم خودشان بود.
ولی ابراهیم اینطور نیست. ابراهیم آدمی است که در سراسر دنیا حرکت میکند و اصلاً قوم ندارد. اینطور نیست که جایی بنشیند و برای مردم موعظه کند. فقط اول با قوم خودش درگیریهایی دارد؛ آدم خیلی صریح و سادهای هم هست، بازارشان را میشکند و کارهای خاصی میکند. واقعاً ببینید، حالت ابراهیم طوری است که قومش عذاب نمیشوند؛ او را به نوعی اخراج میکنند، پدرش طردش میکند، قومش بیرونش میکنند و خودش میرود. وقتی از قوم خودش کنده میشود، بیآنکه قوم ابراهیم عذاب شوند، انگار بعد از این لحظهای که این اتفاق افتاده، چیز تازهای در دنیا شروع میشود. این آدم دیگر فقط متعلق به قوم خودش نیست و نشانهاش هم این است که برخلاف بقیهٔ آدمها در قوم خودش درنگ نمیکند؛ مهاجرت میکند و بعد میبینیم در منطقهای وسیع، در کل خاورمیانه، فعالیت میکند. یعنی ابراهیم تقریباً اطراف تمام این منطقهای را که ما الان خاورمیانه مینامیم رفته و به دستور خدا کارهایی کرده است؛ از بنیانکردن خانهای برای ناس تا آن سو که آل اسحاق قوم بنیاسرائیل را تشکیل دادند.
قوم بنیاسرائیل رسالت جهانی داشته است؛ خیلی مهم است که این را بفهمید. قوم بنیاسرائیل قومی است که مثل یک پیغمبر، با عرض معذرت؛ اگر وارد بحث یهودیها شویم، بدترش را هم میشنوید. قوم بنیاسرائیل درست مثل یک پیغمبر در میان مردم، در جهان، رسالت دارد: رسالت بنیانگذاری جامعهٔ یکتاپرستی و این حرفها. اینکه رسالتش را چطور انجام میدهد بحث جداگانهای است. این رسالت در آن قوم وجود دارد؛ در آل ابراهیم، در آل یعقوب، نه فقط در پیامبرانش، بلکه بنا به دلایل قرآنی در کل این مردم چنین ویژگیای وجود دارد. یعنی خدا تا جایی انبیا را انتخاب میکرد تا به جایی رسید که یک قوم را انتخاب کرد؛ برگزیده شدند تا رسالتی را انجام دهند. اینکه رسالتشان را چقدر خوب انجام دادند، بحث جداگانهای است. این رسالت به قوم بنیاسرائیل داده شده است؛ انبیای داخلی دارند، ولی رسالت، رسالتی جهانی است؛ رسالت جهانی یعنی همان که حضرت ابراهیم پیامبر ناس است، امام ناس.
رسالت جهانی ابراهیم
دربارهٔ پیامبران دیگر، لوط قومش را دارد، شعیب قومش را؛ نمیدانم، هر کسی قومی دارد و در آن قوم کار خودش را انجام میدهد، و به نظر میرسد بعد از اینکه کارش با قوم خودش تمام میشود، دیگر رسالت خاصی ندارد که به اینور و آنور دنیا برود. در واقع رسالتهای پیامبران به نوعی به وابستگیهای تکمیلیشان مربوط میشود. همانطور که گفتم، آدمی به وجود میآید تا جای خالیای را پر کند: قومی گمراه وجود دارد، جای خالیِ یک نبی وجود دارد، و به هر حال از آدمی که طبعاً باید به یک معنا آدم صالحی باشد فرزندی متولد میشود و این رسالت به او تعلق میگیرد؛ و اینطور نیست که این آدم خیلی آدم اینترناسیونالی باشد.
ولی دربارهٔ ابراهیم، این نقطهٔ شروع اینجا بهوضوح بیان میشود: تعلقات تکمیلیاش پاره شد، چون پدرش گفت تو را میکشم، و دیگر چیزی اینجا پاره شد. اگر آنجا بماند، پدر قصد قتل فرزند خودش را کرده و میخواهد به هر ترتیب ممکن طردش کند؛ و این طرد اتفاق افتاد. این موقعیت خاصی است: ابراهیم میتواند برای ناس کار کند، چون تعلقات تکمیلی ندارد و به نظر میرسد دیگر رسالتی برای خانواده و قوم خودش ندارد.
پرسیده شد که در این سلسله، که حالا اولش را میفهمیم و میبینیم رسالت جهانی چگونه منتقل میشود، چطور بعضی رسالت جهانی ندارند و بعضی دارند. قوم بنیاسرائیل رسالت جهانی دارد؛ حالا هر پیامبری در این قوم ممکن است وظایف خاصی را انجام دهد. سلسلهٔ حضرت محمد چطور؟ اینها همه جهانیاند؛ یعنی کلاً هر چه از ابراهیم پایین میآید جهانی است. انبیای این سلسله جهانیاند و تا حدی به بنیاسرائیل محدودند، چون بنیاسرائیل قومی است که رسالتی را انجام میدهد: قرار است جامعهای یکتاپرست به وجود بیاورند. رسالتشان این است و میبینید که به کجاها میرسد و چه میشود. ولی به هر حال موضوع این است که این رسالت از حضرت ابراهیم شروع شده و به نظر نمیآید پیش از او اتفاق افتاده باشد. تنها کسی که به رسالت جهانی نزدیک است حضرت نوح است، چون به نظر میآید کاری در سطحی وسیع برایش انجام میشود؛ ولی باز نوح را در میان قوم خودش میبینید و بعد از طوفان به نظر نمیآید نوح فعالیتهای خاصی انجام داده و اینور و آنور دنیا کار کرده باشد. یادم نمیآید واژهٔ «ناس» دربارهٔ کسی جز ابراهیم آمده باشد؛ میشود این را دقیقاً چک کرد که آیا در هیچ جایی دربارهٔ انبیای دیگرِ بیرون از این سلسله اصلاً حرف از ناس هست یا نه. همهاش دربارهٔ قومشان است و اینکه چه میکنند؛ لوط با قوم خودش است، نمیدانم، صالح همینطور؛ بدانید که اینها پیامبر قوم خودشاناند.
حالا میخواهم به نوعی در تأیید این حرف بگویم که اولاً این تم، به یک معنا و به شکلی دیگر، در دو قسمت اول هم آمده است. کسی در ذهن دارد که در قسمت اول و دوم چه اشارهای به موضوعی شبیه موضوع پدر ابراهیم و طردشدن از خانواده و این حرفها هست؟ دربارهٔ عیسی و یحیی حرف عجیبی زده میشود، که آدم در ذهنش میپرسد: یعنی ممکن بود اینها جبار و عصی باشند؟ ببینید، تولد اینها طوری است که اصلاً تعلق ندارند؛ عیسی تعلق تکوینی ندارد و مادرش را ترک میکند، دقت میکنید؟ یحیی هم همینطور. ببینید، این دو پیغمبر شهرت دارند به اینکه هیچ وابستگیای به خانوادهشان نشان نمیدادند، و آن آیهها این را دربارهٔ این دو نفر میگویند: اصلاً فکر نکنید که اینها آدمهایی بودند که خانوادههایشان را ترک کردند، عصیان کردند و رفتند. ببینید این آیهها دربارهٔ ابراهیم چه میگویند!
ابراهیم بیآنکه هیچ عصیانی کرده باشد، توسط پدرش ترک شد؛ آن دو هم اینطورند. هیچکدام از این دو، به دلیل نوع خاص تولدشان، خانواده به معنای نرمالش ندارند. یحیی را که اصلاً زکریا دعا کرد که چنین آدمی بیاید؛ آن آدم رسماً بهعنوان موجودی آمده که وارث آل یعقوب است؛ یعنی خانوادهٔ یحیی در خودش جای خالیای نداشت که این آدم بخواهد پر کند. مجوز یحیی و عیسی برای اینکه بدون خانوادهشان زندگی میکنند چیست؟ یحیی در بیابانها زندگی میکند و کاری به خانوادهاش ندارد و عیسی به نظر میآید خانوادهاش را ترک میکند و دنبال رسالت خودش میرود؛ نه قوم دارند و نه خانواده، چون ویژگی خاصی دارند. برای همین قرآن بر این تأکید میکند که در این رفتارهای خاص این دو نفر نه جباریت بوده و نه عصیان. یکیشان اصلاً با این دعا به دنیا آمد که میراث یعقوب را تحویل بگیرد؛ بنابراین نیازی در خانوادهاش نیست. نسبت به پدر و مادرشان هم، یحیی نسبت به پدر و مادر خودش رفتار خوبی داشت، ولی قیدی نداشت که مثلاً بیاید کارهایی انجام دهد؛ مثلاً در امرار معاش خانواده که بهطور طبیعی باید همکاری میکرد، این قید را نداشت و این قید بر او نبود؛ زکریا هم این را نمیخواست و چنین نیازی نداشت. دربارهٔ عیسی هم که اصلاً توضیحی لازم نیست: ایدهٔ حضرت عیسی از روحالقدس آمده است. به روایتی که مسیحیان میگویند، مریم بعدش تشکیل خانواده داد و خانوادهٔ خودش را داشت، و عیسی در کرهٔ زمین راه میرفت و معجزات خودش را انجام میداد.
میخواهم بگویم این پیوند، یعنی عصیاننکردن در مقابل پدر و مادر، که در شروع کار ابراهیم بر آن تأکید میشود، دربارهٔ آن دو نفر هم وجود دارد؛ آن دو از این نظر ویژگیهایی شبیه ابراهیم داشتند که به خانوادهشان تعلق نداشتند و انگار به کل جهان تعلق داشتند. ابراهیم تعلق داشت، ولی بیآنکه مقصر باشد، پدرش لطف کرد و تعلقاتش را برید. این یک نکته دربارهٔ عیسی و یحیی بود.
دربارهٔ بقیهٔ پیغمبرها هم کمی دقت کنید و ببینید چه اتفاقهایی برای بعضی از خانوادههایشان میافتد. با توضیحاتی که دربارهٔ تولد دادم، خیلی طبیعی است که دیفالت این باشد که پدری که رسالتش جهانی است، این ایده را ناخودآگاه در درونش دارد؛ پدری که میراثدار یک رسالت جهانی است، آدمی است که بهشدت به کسی نیاز دارد که از او ارث ببرد، چون اصل چیزی که دارد همین میراث است. بنابراین اینکه از پدر به پسر بهطور طبیعی منتقل شود طبیعی است؛ طبیعی این است که پسری داشته باشد که بتواند این نیاز را با او رفع کند. این است که در این شاخههای انبیا، دیفالت پدر و پسر است. صورت دیگرش هم وجود دارد: به پیغمبری رسیدهایم که پسر ندارد و باید کسی پیدا شود که بیاید این رسالت را از او تحویل بگیرد؛ آن آدم باید شرایطی مثل ابراهیم داشته باشد. یعنی در اینجا زکریا یحیی را با دعای خودش فقط برای همین میراث متولد میکند و برای همین بهطور طبیعی شایستگی دارد که میراث به او برسد؛ اصلاً برای همین نیاز به دنیا آمده است. ولی اگر پدر رسالت جهانی ندارد، پسر انگار باید یک سری نیازهای پدر و قوم و خویش را رفع کند و به جامعهٔ خودش هم تعلق دارد؛ پس مردی که پیامبر است، نمیتواند بهراحتی این را به کسی منتقل کند که فرزند پیامبری با این ویژگی نیست، درست است؟
در ادامهٔ این داستان، در ادامهٔ این آیات، موردهایی را میبینید که کمی غیرعادی پیش آمدهاند. یکی مورد موسی است که انگار رسالت را از شعیب تحویل میگیرد. موسی و خانوادهاش را ببینید: پدری که ظاهراً ندارد؛ مادرش هم که او را در گهواره انداخت؛ و فرعون هم که نقش پدرش را بازی میکند، میخواهد او را بکشد. اصلاً وقتی این اتفاق میافتد و دنبالش هستند و قرار است به قتل برسد، فرار میکند و به جایی میرسد که شعیب را میبیند. در این دنیا دیگر اصلاً خانوادهای ندارد؛ اینطور است که اصلاً هیچ تعلق خانوادگیای ندارد و حتی تنهاست؛ ولی آدمی است که شایستگیاش را دارد. شعیب هم پسر ندارد و دختر دارد؛ میدانید که دخترها گوسفندها را برایش آب میدهند. مشکل اینطور حل میشود: اینجا جای خالیای وجود دارد که این آدم میرود و پر میکند، درست است؟ بنابراین حضرت موسی ویژگیای دارد که اینجا ذکر شده است: آدمی است که نه اینکه سرسلسله باشد، ولی پسر کسی که پیامبر اصلی زمان بوده نیست، و در قرآن طی روندی نقل میشود که چگونه به اسرائیل منتقل شد و بعد بزرگترین رسول بنیاسرائیل شد، با ویژگیهای رسالتی خیلی خیلی خاص. پس دربارهٔ حضرت موسی این مسئله وجود دارد.
دربارهٔ پیامبر خود ما که به نوعی سرسلسله است، میبینید آدمی است که مادر خودش را در کودکی از دست میدهد و به نوعی در خانواده در شرایط غیرعادی قرار دارد؛ تعلقات خانوادگیاش بهطور طبیعی بریده شده است. آدمی است که اصلاً پدر خودش را ندیده، مادر خودش را از دست داده و به نوعی انگار تقریباً در آن قوم زندگی میکند و وابستگیهای قومیاش کم است. چیزی که میخواهم تأکید کنم این است که کلاً روال تعلقگرفتن این رسالت ابراهیمی، شروعش و تعلقگرفتنش، انگار وابسته به این است که شما یا پدرتان یا کسی به نوعی این ویژگی را داشته باشد که بتوانید جهانی باشید. دوباره تأکید میکنم: اینترناسیونالشدن کاری نیست که یک لحظه اراده کنید که من دیگر اصلاً به خانوادهام و کشور خودم هیچ کاری ندارم، اینترناسیونالم و مثلاً میخواهم برای بشریت کار کنم. حالا نمیدانم استعدادهای ما چیست که بخواهیم برای بشریت کاری بکنیم؛ اگر چیزی هم باشد، به هر حال موضوع به این سادگی نیست.
اسماعیل و کعبه
بهعنوان نکتهٔ آخر، مطابق با روالی که سوره دارد، به سراغ حذف اسماعیل برویم: حذف اسماعیل چه معنایی دارد؟ فکر میکنم هیچ شکی در این نیست که حضرت اسماعیل بهعنوان فرزند ارشد، جانشین حضرت ابراهیم بود و برای همین همراه حضرت ابراهیم رفتند و کعبه را ساختند، درست است؟
کعبه را برای ناس ساختند. دقیقاً یکی از مهمترین کارهایی که ابراهیم در رسالت جهانیاش انجام داد بنا کردن کعبه بود، و کسی که این کار را با او انجام داد حضرت اسماعیل بود؛ دستکم برای مسلمانها شکی نیست که چنین اتفاقی افتاده است. به نظر میآید همهچیز دال بر این است که جانشین حضرت ابراهیم حضرت اسماعیل است، نه حضرت اسحاق. چه اتفاقی میافتد؟ برنامهٔ الهی این است که آل اسحاق، یعنی بنیاسرائیل، رسالت را به عهده بگیرند. ولی اگر یادتان باشد، در قرآن تأکید میشود که ابراهیم و اسماعیل وقتی کعبه را میساختند، دعا کردند که انگار رسول بزرگی اینجا بیاید که مثلاً کتاب و حکمت آموزش دهد، درست است؟ اسماعیل چگونه از این رسالت خلع شد و رسالت به او نرسید؟ میخواهم دستکم این موضوع را مطرح کنم. آیا ماجرای درخواست از ابراهیم که اسماعیل را سر ببرد به این موضوع مربوط نیست؟ یعنی آنچه بریده شد، تعلقات تکمیلی میان ابراهیم و اسماعیل نبود؟ برنامه این شد که اسحاق رسالت را از ابراهیم تحویل بگیرد، در حالی که انگار طبیعی این بود که اسماعیل کسی باشد که بهعنوان فرزند ارشد این نیاز را برای پدرش برطرف کند. انگار اینجا لازم بود اتفاقی بیفتد و رشتهٔ میان ابراهیم و اسماعیل به نوعی بریده شود؛ و این با دستور قتل اسماعیل و پذیرفتن اسماعیل که توسط پدرش کشته شود اتفاق افتاد.
همهٔ این آدمهایی که این ویژگی را دارند، قرار است توسط پدرشان کشته شوند: ابراهیم اینطور است، موسی به نوعی اینطور است. اسماعیل برعکس است: انگار رشتهٔ رسالت جهانی به او تعلق داشت و بعد بریده شد، با اینکه ابراهیم دستور پیدا کرد انگار این موجود را از بین ببرد و او هم پذیرفت و رفتند و این کار را تا لحظهٔ آخر با جدیت و صبر انجام دادند. انگار اینجا لحظهای است که رسالت تعلق گرفت؛ یعنی وقتی ابراهیم واقعاً نیت کرد که او را از بین ببرد، حالا دیگر فقط اسحاق مانده بود و این رشته به نوعی به اسحاق وصل شد؛ و این برنامهای بود که خداوند داشت.
بارها این را بهعنوان عبارتی تمثیلی به کار بردهام: انگار اسماعیل و این کعبه نیروهای ذخیرهاند. چیزی اینجا باقی ماند، برای اینکه اگر آنجا اوضاع خوب پیش نرفت، که احتمالاً واضح بود که خیلی خوب پیش نمیرود، چون کار سنگینی است که در آن دوران بتپرستیِ پیش از حضرت عیسی قومی بیایند و شاهکاری به وجود بیاورند. ابراهیم دستور پیدا کرد که این آدمها را اینجا بگذارد، ولی رسالت از اسماعیل به اسحاق منتقل شد. میخواهم بگویم نشانهٔ اینکه رسالت انگار بهطور طبیعی با اسماعیل است این است که اسماعیل است که کعبه را همراه ابراهیم میسازد، نه اسحاق؛ و این دستور، دستوری است که انجامش توسط ابراهیم و اسماعیل، اسماعیل را از پیغمبریِ دارای رسالت جهانی خلع کرد. علتِ نحوهای که اسم اسماعیل در نقل آن ماجرا میآید این است که اسماعیل در این سلسلهای که رسالت جهانی دارند نیست؛ اسحاق است که آن را از ابراهیم تحویل میگیرد و به یعقوب میدهد و بعد به یوسف، و همینطور این سلسله ادامه پیدا میکند، دقت میکنید؟
بهعنوان شاهد، آیات مربوط به اسماعیل را بخوانید. دربارهٔ اسماعیل میگوید «کان صادق الوعد»، که اشاره به وعدهای است که به پدرش داد که در مورد ذبحشدن صبر میکنم؛ و رسول بود و نبی بود و اهل خودش را به صلاة و زکات دعوت میکرد. دقت میکنید؟ یعنی رسالتش همین بود. اسماعیل محدود شد به اینکه همانجا انگار رسول خانوادهٔ خودش باشد، نبی خانوادهٔ خودش باشد؛ در حالی که پیش از این ماجرای سربریدهشدنِ تمثیلی، کعبه را برای ناس میساختند. یعنی اسماعیل در رسالت جهانیای که ابراهیم داشت، همکار او بود. فکر میکنم تصور ابراهیم هم احتمالاً این بود که این جانشینش است؛ مهمترین کاری را که انجام میدهد، خداوند خواسته که ابراهیم و اسماعیل با هم انجام دهند. این آیه شاهد است که اسماعیل بعد از این ماجراها محدود شده به همان آدمهایی که در آن وادی ساکن شدند؛ اهل خودش را به نماز دعوت میکند و تبلیغ میکند. نبی هست؛ ولی رسول و نبیبودن ربطی به این ندارد که در آن سلسله باشی یا نباشی. به هر حال فکر میکنم این ماجرا زمینهساز این بود که بهطور غیرمعمول اسحاق جانشین حضرت ابراهیم شود.
یهودیها کلاً معتقدند که چون اسماعیل پسر هاجر بود، ابراهیم او را طرد کرد؛ ایدهشان این است که ابراهیم رفته بود و همسری گرفته بود که برده بود، از او بچهدار شده بود و بعد خدا به او اسحاق را داد؛ بعد میان ساره و هاجر اختلافهایی افتاد و کار به جایی رسید که ابراهیم برای اینکه مشکلی پیش نیاید، اسماعیل و هاجر را به جایی، مثلاً وسط بیابان، فرستاد و دیگر هیچ ذکری از آنها در تورات نمیشود. به نظر آنها اصل، اسحاق بود، چون فرزند زن اصلی ابراهیم بود و این حرفها، و بهطور معجزهآسا به وجود آمده بود. دربارهٔ اسحاق قطعاً همینطور است؛ ولی داستان مسلمانها این نیست که اسماعیل را بردند و جا گذاشتند؛ برنامهای بود: اسماعیل رفت و آنجا ماند و قرار شد سلسله ادامه پیدا کند. به هر حال ایدهٔ یهودیان دربارهٔ ماجرای اسحاق و اسماعیل این است که اسماعیل را تحقیر میکنند: اسحاق فرزند اصلی است و اصلاً قرار نبوده اسماعیل کارهای باشد.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که در روایت یهودی و مسیحی، کسی که قرار است ذبح شود اسحاق است، و معلوم هم نیست که چرا قرار است ذبح شود؛ توضیحی وجود ندارد. به نظر من، بهجز معنویتی که در این کار هست، توضیحی وجود دارد که چرا این حکم غیرعادی از ابراهیم خواسته میشود که اسماعیل را بکشد. آنها میگویند کسی که قرار بود کشته شود اسحاق است. چیزی که خیلی عجیب است این است که بعضی از مفسران قرآن و بعضی از عرفا و متفکران اسلامی هم میگویند اسحاق. میگویند در قرآن هیچجا گفته نشده که آن آدم اسماعیل است. واقعاً اسم اسماعیل در سورهای که این ماجرا در آن ذکر میشود نمیآید؛ کلمهٔ اسماعیل آنجا ذکر نمیشود؛ میگوید ابراهیم به پسرش گفت و پسرش هم گفت این کار را بکن.
به نظر من بدیهی است. اولاً منطقی دارم برای اینکه اصلاً چرا اسماعیل باید ذبح شود. به نظر من قرآن با صراحت میگوید که اسماعیل است، و اینها را میخوانم. به نظر من خیلی عجیب است که عدهای تحت تأثیر اینکه یهودیان و مسیحیان اصرار دارند اسحاق بوده، نمیدانم چرا، چنین میگویند. فکر میکنم اگر سورهٔ صافات را بخوانید، واضح است که آدمی که اینجا هست اسماعیل است.
اینجا این اشکال مطرح شد که اتفاقاً طبیعیتر است که اسحاق سر بریده شود. چرا؟ کسی که باید رسالت جهانی پیدا کند، کسی است که پدرش رسالت جهانی ندارد و او میخواهد رسالت جهانی پیدا کند؛ پس پدرش حتماً مثلاً نیازهای شخصی هم دارد. پدر ابراهیم اینطور است، موسی هم اینطور است. ولی اینجا برعکس است: پدر رسالت جهانی دارد و این رسالت باید بهطور طبیعی به اسماعیل تعلق بگیرد، و حالا قطع این ارتباط، یعنی قطع رابطهای که میان ابراهیم و اسماعیل هست، در واقع قطع رسیدن رسالت جهانی است؛ اینجا حالتِ قرینهٔ آن است. اصلاً اینطور نیست؛ رسالت جهانی به ابراهیم تعلق گرفت. مسئله این است که چه کسی این میراث را تحویل میگیرد، اسماعیل یا اسحاق. فرض کن بهطور طبیعی قرار بوده به اسماعیل تعلق بگیرد؛ وقتی قرار شد ابراهیم اسماعیل را بکشد، میراثدار اسحاق شد. اینکه این ماجرا تحقق پیدا نکرد بحث جداگانهای است؛ فکر کن ابراهیم این کار را کرده بود، چه اتفاقی میافتاد؟ رسالت به اسحاق میرسید؛ همین اتفاق افتاد. رشتههای تکمیلی رابطهٔ اسماعیل با این خانواده با این عمل، که قهرمانانه پذیرفت و انجامش داد، بریده شد. اینجا جایی است که رسالت در پدر هست؛ انگار در منهای یک ضرب شده و قرینه شده است: آنجا که نیست به وجود میآید و آنجا که هست از بین میرود. این را با آن ماجرا قیاس نکن که آنجا رسالت وجود ندارد.
در سورهٔ صافات ماجرا این است. میگوید: گفت مرا از صالحین قرار بده، و بشارت داده شد به غلام حلیم. این غلام حلیم کیست؟ همان است که به نظر میآید قرار است ذبح شود. اولین دلیلم: آیات از آنجایی است که ابراهیم با قوم خودش درگیر است؛ میگویند آتش درست کنید تا او را در آتش بیندازیم، و کیدی کردند. ابراهیم رفت و دعا کرد که خدایا از صالحین به من بده، و بشارت داده شد به غلام حلیم. پس این فرزند اول است؛ این اولین بار است که دعا کرد فرزندی به من بده، چون فرزند نداشت. دعایش این نیست که یکی دیگر از صالحین به من بده؛ تازه از قومش بیرون آمده و دعا میکند خدایا فرزند صالحی به من بده و خدا بشارت میدهد. بعد وقتی سعی را به اوج رساندند؛ این چه سعیای است؟ ساختن کعبه، و همان سعی که احتمالاً انجام مناسک است. آیا در قرآن جایی ابراهیم و اسحاق را میبینید که با هم کاری انجام داده باشند تا این را اشاره به سعی ابراهیم و اسحاق بدانیم؟ واضح است. میگوید در خواب دیدم که باید تو را بکشم، و بعد او قبول میکند و میروند. میگوید این آزمایشی آشکار است. چطور میشود گفت که این ممکن است آن یکی، یعنی اسحاق، باشد؟ این ماجرا تمام میشود و میگوید ذبح دادیم و فلان، و بعد بشارت اسحاق را میدهد؛ انگار اسحاق بعد از این ماجرا آمده است.
نمیدانم رابطهٔ تولد اسحاق با کل ماجرای زندگی اسماعیل از نظر تاریخی چگونه است؛ ابهامهایی وجود دارد. فکر نمیکنم فاصله اصولاً اینطور باشد که اسحاق بعد از آن ماجرا متولد شده باشد. ولی قبول کنید که از نظر تاریخی، اسحاق خیلی زودتر از اینها، بعد از اسماعیل، به دنیا آمد و وقتی اینها رفتند کعبه را بسازند، اسحاق پیش مادرش بود؛ ولی اگر اطلاعات تاریخی نداشتیم، این آیات طوری نقل میکنند که انگار اسحاق بعدش آمده است، متوجه هستید؟ صراحت یعنی چه؟ کلمهٔ اسماعیل اول نیامده و صراحت ندارد، ولی بدیهی است که این آیات میگویند آن ماجرا برای اولی پیش آمد و دومی اسحاق بود. مسلمانهایی هم هستند که معتقدند کسی که باید ذبح میشد اسحاق بوده، هرچند اقلیت مطلقاند؛ ولی من اصلاً نمیفهمم چطور ممکن است.
من معمولاً حرفهای اقلیت مطلق را نقل نمیکنم؛ چرا این را نقل میکنم؟ برای اینکه آدم خیلی مهمی چنین میگوید: ابن عربی میگوید اسحاق بود. میگوید من در مشاهدات، نمیدانم، عرفانی خودم با روح اینها ملاقات کردم. این خلاف قرآن است که به تو گفتهاند؛ بنابراین باور نکن. آنچه در قرآن هست صراحت دارد که کسی که قرار است ذبح شود اسماعیل است و هیچجور نمیشود توجیهش کرد. اگر ابراهیم او را میکشت، بعد چه میشد؟ به نظر من از نظر منطق هم معنا ندارد که کسی را که واقعاً جانشینت شده، اینطور بکشی.