جلسه ادامهٔ بحث اسماعیل است و با این پرسش شروع میشود که اسماعیلی که در این سوره از او یاد میشود همان اسماعیلِ خودمان است یا اسماعیل دیگری. سخنران نخست استدلالها و روایتهایی را بررسی میکند که او را کس دیگری میدانند، بعد متن تورات و برداشت یهودیان و مسیحیان را میخواند. سپس نظریهای را که خودش بیشتر حدس مینامد پیش میکشد تا نشان دهد چرا ابراهیم و اسحاق و یعقوب، موسی و هارون، اسماعیل و ادریس به این ترتیب ذکر شدهاند. جلسه با ادریس و رفتن او به آسمان پایان مییابد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
دربارهٔ اسماعیلی که در این سوره از او یاد میشود، این پرسش پیش آمد که آیا همان اسماعیلِ خودمان است یا اسماعیل دیگری.
ادامه بحث اسماعیل
میخواهم دربارهٔ این استدلال که اسماعیلِ اینجا فرزند ابراهیم نیست، و استدلالهایی که برایش آوردهاند، مختصری صحبت کنم. متنی هست که فکر میکنم همان نوع استدلالهایی را دارد که اینجا شده است. روایتی وجود دارد که ادعا میکند این اسماعیل پسر حزقیل، از انبیای بنیاسرائیل، است. این متن را میخوانم: «مفسرین در اینکه این اسماعیل کیست اختلاف کردهاند. بیشتر آنها گفتهاند که او فرزند ابراهیم خلیل است و اگر او را تنها نام برده، برای این است که نسبت به خصوص او عنایت داشته است. بعضی گفتهاند که این اسماعیل پسر حزقیل است که از انبیای بنیاسرائیل است؛ چون اگر فرزند ابراهیم بود، میبایست اسحاق و یعقوب را هم نام میبرد.» استدلال این است که چرا وقتی از اسحاق یاد میکند، اسماعیل را نمیآورد؛ چون اسماعیل اینجا بهعنوان فرزندِ بعد از ابراهیم نیامده است، پس این اسماعیل پسر ابراهیم نیست؛ وگرنه باید مثلاً میگفت که به ابراهیم اسماعیل و اسحاق و یعقوب را دادیم.
ایرادهای این نوع استدلال، جدا از آنچه پیشتر گفتم، این است: اولاً اگر قرار باشد انبیا به ترتیب زمانی ذکر شوند، دستکم یک نکتهٔ بدیهی این است که آخرین کسی که ذکر میشود ادریس است؛ و اگر این استدلال درست باشد، ادریس هم باید از انبیای بعد از همین اسماعیلی باشد که اینجا از او صحبت میشود. مشکل اصلیای که احساس میکنند این است که چرا وقتی از ابراهیم صحبت میشود و میگوید به ابراهیم اسحاق را دادیم، نام اسماعیل را نمیبرد؛ انگار اسماعیل اصلاً وجود ندارد. بنابراین خیلی بد میشود اگر بگوییم این اسماعیل همان اسماعیل است و بعد از اسحاق ذکر شده است.
اکنون میخواهم دربارهٔ مسائل تاریخیِ مربوط به اسماعیل و اسحاق، و نوع برخوردی که یهودیان و مسیحیان با این ماجرا دارند، متنی برایتان بخوانم. از طرف مسیحیان و یهودیان حرفهای گوناگونی دربارهٔ اسماعیل و هاجر زده میشود. مسئله این است که وقتی از ابراهیم یاد میکند، اینجا هیچ ذکری از اسماعیل نیست و بعد در جای دیگری از اسماعیل یاد میکند. اگر کسی نداند که اسماعیل پسر ابراهیم است، واقعاً از این متن ممکن است نتواند حدس بزند که میان این اسماعیل و ابراهیم رابطهای هست؛ انگار اسماعیل پسر ابراهیم نیست و آنچه به او بخشیده شده، اسحاق و یعقوب است.
اسماعیل و اسحاق پس از ابراهیم
همهٔ این شبهه از همین عبارت پیش میآید: «وهبنا له اسحاق و یعقوب»؛ یعنی به او دو پسر دادیم. همینجا پرسشی پیش میآید که باید به آن هم جواب داد: چرا میگوید «وهبنا له اسحاق و یعقوب»؟ یعقوب به ابراهیم داده شده یا به اسحاق؟ یعقوب به نظر میآید نوهٔ ابراهیم است، بنابراین نباید اینطور گفته شود و کنار اسحاق قرار گیرد. فکر میکنم انتظار طبیعی این است که اگر مسئله شجرهٔ خانوادگی باشد، نام اسماعیل و اسحاق بیاید؛ ولی شده است اسحاق و یعقوب. این باب طبع یهودیان است که اسحاق را فرزند شایسته و جانشین ابراهیم میدانند، و طبعاً، فکر میکنم، مسلمانان کمی با نوعی کمپلکس با این آیات برخورد میکنند که چطور شده اسماعیل اینجا نیست. اگر بپذیرند که اسماعیل همان کسی است که بعداً اینجا از او یاد میشود، این مشکل پیش میآید که انگار اسحاق بر اسماعیل مقدم شده است. فکر میکنم توضیحات من دستکم این را روشن کرد که به معنای واقعی کلمه اسحاق جانشین ابراهیم بوده و طبعاً مشکلی اینجا نیست؛ و اسماعیل هم اگر جانشین ابراهیم بوده، به نوعی بعد از آن ماجرا جانشینی را واگذار کرده است. این را به صورت حدس میگویم که این اتفاق افتاده است.
به هر حال این استدلالها کمی مخدوش است. فکر میکنم وجود ادریس در آخر روشن میکند که اینجا مسئلهٔ زمانی در میان نیست، و به نظر میآید مسئلهٔ فرزند هم در میان نیست؛ بهویژه که دربارهٔ موسی سخن از این است که هارون به او داده شده. پس کل این استدلال به هم میخورد.
روایتهای مربوط به داستان اسماعیلِ صادقالوعد را هم بگویم. کسی که این متن را نوشته طرفدار این است که اسماعیلی که اینجا آمده فرزند ابراهیم نیست، و روایتی آورده که در عللالشرایع از امام صادق نقل شده است: «اسماعیلی که خدای عز وجل در کتاب خود دربارهٔ او فرموده، فرزند ابراهیم نیست، بلکه پیامبر دیگری از انبیا بوده که خدای عز وجل او را به سوی قومش مبعوث نمود و مردمش او را گرفتند و پوست سر و رویش را کندند. پس فرشتهای نزدش آمد» و او گفت: «من باید به دیگر انبیا اقتدا کنم و آنها را اسوهٔ خود قرار دهم.» مضمونش این است که چیزی از او نخواست. در جای دیگری این روایت به این صورت آمده است: «من باید حسین علیهالسلام را اسوهٔ خود قرار دهم.» روایت دیگری از امام رضا در «علوم» آمده است: «هیچ میدانی چرا اسماعیل را صادقالوعد خواندند؟» به نظر میآید معنای این روایت هم این است که این اسماعیل آن اسماعیل نیست. به هر حال اینجا وجه صفت «صادقالوعد» توضیح داده میشود: «عرض کردم: نه، نمیدانم. فرمود: با مردی وعده کرده بود؛ در همان موعد در آنجا حاضر شد و تا یک سال به انتظار نشست.» این تعبیری از صادقالوعد بودن است. امام فرمود: «اسماعیل وعدهای داده بود و یک سال منتظر دوستش نشست، و او اسماعیل پسر حزقیل بود.» این در تفسیر «قومی» هم آمده است. بعد اینجا بحثی آمده که چرا یک سال نشست: چون مقید نکرده بود که تا کی مینشیند، بنابراین یک سال نشست. اینها روایتهاست. منتها عللالشرایع کتاب نسبتاً معتبری است. الان پیدا نمیکنم، ولی جایی خواندم که در کافی روایتی هست که این اسماعیل همان اسماعیل است؛ یعنی همهٔ روایتها چنین نیستند که منکر این باشند که این همان اسماعیل است.
اگر این روایتِ کافی را درست به یاد داشته باشم که به این شکل آمده، طبعاً فکر میکنم کافی از نظر سند از همهٔ این کتابها معتبرتر است. علامه طباطبایی هم ظاهراً با استناد به همین روایات نظر دادهاند، و بحث من هم همین است. فکر میکنم دستکم اکثر مفسرین نظرشان این است که این اسماعیل پسر ابراهیم است، و فکر میکنم اگر او را کس دیگری بگیریم، آن سوره بیمعنا میشود. فکر میکنم در هیچ جای قرآن چنین اتفاقی نمیافتد که مثلاً از واژهٔ اسماعیل استفاده شود و بیآنکه هیچ نشانهای باشد، منظور کس دیگری باشد و ما بی هیچ نشانهای کشف رمز کنیم. اصلاً چنین چیزی با کل قرآن سازگار نیست که ابهامی اینچنین در آیه باشد که از هیچ جا نشود فهمید منظور کس دیگری است. من استدلال کردم که بارها در قرآن از سلسلهٔ انبیا به طرق مختلف یاد میشود و هیچوقت چنین نیست که لزومی داشته باشد ترتیب زمانی رعایت شود. به اضافه اینکه به نظر من نکتهٔ اصلی این است که در این سوره مناسبت دارد که اینگونه ذکر شود. اگر این روایت و این بحثها نبود، فکر نمیکنم هیچکدام از شما احساس مشکل میکردید که چرا مثلاً بعد از ابراهیم، اسحاق و یعقوب و موسی گفته شده و بعد دوباره برگشتهایم؛ چون اسماعیل در سلسلهٔ جانشینان ابراهیم نیست، و این طبیعی است. امروز سعی میکنم کمی توضیح بدهم که چرا طبیعی است که اینگونه از او یاد شود.
برداشتهای نسبتاً جالبی در یهودیت و مسیحیت در این باره وجود دارد. بعضی از چیزهایی را که در تورات هست برایتان میخوانم و شاید اشارهای هم بکنم به اینکه مسیحیان و یهودیان چه برداشتی از این ماجرا دارند. در تورات ماجرا اینگونه است که ابراهیم بچهدار نمیشود؛ در واقع همسر ابراهیم بچهدار نمیشود.
بعد از مدتهای زیاد، وقتی ابراهیم به هشتاد سالگی رسیده، طبق آنچه در تورات هست، خود همسر ابراهیم، سارا، از او میخواهد که کنیزش را — که اسمش هاجر بوده و کنیزی مصری است — به همسری بگیرد، بلکه از او صاحب فرزند شود. این عبارت در تورات آمده است؛ متنها را از چند جا پرینت گرفتهام و اگر خود عبارت را پیدا نکنم، اشکالی ندارد و به مضمونش اشاره میکنم. ساره میآید و میگوید که این کنیز را به زنی بگیر، باشد که از این طریق برای من نوعی ذریه ایجاد شود. انگار چون هاجر متعلق به ساره و کنیز اوست، احساس ساره این است که این اتفاق به نوعی از طریق خود او میافتد. عبارتی در تورات هست که عیناً همین معنا را میدهد. ابراهیم هم میپذیرد و با هاجر ازدواج میکند. هاجر باردار میشود و بعد از اینکه باردار میشود، شروع میکند به تحقیر کردن سارا، یا سارای. اینها اسمهایی است که در خود تورات آمده؛ تورات میگوید که خدا به ابراهیم گفت: «اما زوجهٔ تو سارای، نام او را سارای مخوان، بلکه نام او ساره باشد. او را برکت خواهم داد و پسری از وی به تو خواهم بخشید و او را برکت خواهم داد و امتها از وی به وجود خواهند آمد و ملوک امتها از وی پدید خواهند شد.»
این متن در پرانتز تأکید کرده است که اسماعیل در زمانی که این وعده به ابراهیم میرسد، ۱۳ ساله بود. اینکه نام او به صورتهای مختلف، سارا یا سارای، تلفظ میشود، دستکم یک دلیلش این است که در تورات آمده که خداوند نام او را از سارای به ساره تغییر داد.
روایت هاجر و سارای در تورات
«زن ابراهیم بچهدار نمیشد. پس او کنیز مصری خود، هاجر، را به ابراهیم داد و گفت: خداوند به من فرزندی نداده است؛ پس تو با این کنیز همبستر شو تا برای من فرزندی به دنیا آورد. ابراهیم با پیشنهاد سارای موافقت نمود. ابراهیم با هاجر همبستر شد و او آبستن گردید. هاجر وقتی دریافت حامله است، مغرور شد و از آن پس بانویش سارای را تحقیر میکرد.»
«تقصیر توست؛ این کنیز مرا تحقیر میشمارد. خودم او را به تو دادم، ولی از آن لحظهای که فهمید آبستن است، مرا تحقیر میکند. خداوند خودش حق مرا از تو بگیرد. ابراهیم جواب داد: او کنیز توست؛ هر طور که صلاح میدانی با او رفتار کن.» بعد سارا شروع میکند به بدرفتاری با هاجر. هاجر فرار میکند و جایی سر چشمهای فرشتهٔ خدا بر او نازل میشود و میگوید: «ای هاجر، از کجا آمدی و به کجا میروی؟» میگوید: «من از خانهٔ بانویم گریختم.»
«فرشتهٔ خداوند فرمود: نزد بانوی خود برگرد و مطیع او باش. من نسل تو را بیشمار میگردانم. اینک حامله هستی و پسری خواهی زایید. نام او را اسماعیل، یعنی خدا میشنود، بگذار.» اسماعیل از «سمع» به معنای شنیدن است: «اسمع» و «ایل» که یعنی خدا؛ «اسمعایل». به هر حال واژهٔ سمع در اسماعیل هست. در تورات با صراحت آمده است که نسل اسماعیل برکت داده میشود و بیشمار است، در کنار اینکه همین حرف دربارهٔ نسل اسحاق هم زده میشود. چنین نیست که اسماعیل در تورات آدمی بیهویت باشد. تعبیر زشتی که وجود دارد این است: خداوند از اول به ابراهیم وعده داده بود که نسل بیشماری به او بدهد. ابراهیم سالهای سال، مثلاً تا ۸۰ یا ۹۰ سالگی، صبر کرد و بعد انگار صبرش از دست رفت، و این اتفاق به گونهای افتاد که خداوند راضی نبود؛ مثلاً در اثر بیصبری و بیایمانی پیشنهاد زنش را پذیرفت و با هاجر همبستر شد، و این ماجرا اصلاً مورد رضایت خداوند نیست. این تعبیری است که در متون یهودی و مسیحی میتوانید ببینید. نتیجهاش هم این شد که بعد از اینکه این کار را کرد، پس از مدتی خداوند به وعدهٔ خودش عمل کرد: فرشتهٔ خداوند آمد و آن فرزندی را که وعده داده بود، یعنی اسحاق، وعده داد و گفت که از این پسر نسل بیشماری، به اندازهٔ ستارگان آسمان، پیدا میکنی؛ و ابراهیم انگار از کردهٔ خودش پشیمان شد که چرا صبر نکرده است. بعد به دلیل حرفی که سارا زد، یا به هر طریق دیگر، هاجر و اسماعیل را از خودش دور کرد؛ با فرمان خدا یا بدون آن. حسی که نسبت به اسماعیل دارند این است که او اصلاً ثمرهٔ بیایمانی ابراهیم است که چنین ازدواجی کرد و از زنی برده صاحب فرزند شد، در حالی که زن دیگرش زن آزاده بود. متنهایی که آوردهام از جاهای مختلف است. در خود متن تورات ببینید که سارا رسماً به ابراهیم میگوید: چون این فرزندِ برده است و آن پسر، پسر آزاده است، این دو نمیتوانند با هم ارث ببرند؛ یعنی اسماعیل نمیتواند در کنار اسحاق، که فرزند زن آزاده است، ارث ببرد. در بطن تفکر یهودی و مسیحی، بهویژه تفکر یهودی، هنوز انگار تأیید میشود که شأن انسانیِ برده به نوعی پایینتر است. یعنی ایراد اسماعیل از نظر یهودیان به نوعی این است که فرزند زنی است که آزاد نیست. در تورات هم عبارتی هست که همین را میگوید. ولی اینکه اسماعیل مثلاً فرزند بیایمانی ابراهیم است، تعبیرهایی است که گاهی هست. عبارتهای مربوط به اسماعیل را در تورات میخوانم؛ خود متن گاهی حالت تحقیرآمیز دارد.
حذف اسماعیل در خوانش مسیحی
یهودیان و به تبع آنها مسیحیان میل دارند اسماعیل و ماجرای اسماعیل و هاجر را حذف کنند. فکر کنید: اگر اسماعیل و اسحاق هر دو را فرزندان ابراهیم بدانید، پس اعراب هم فرزندان ابراهیماند و مشمول آن وعدهٔ الهی میشوند که گفته است تا فرات مال شما میشود. اکنون تا فرات دست فرزندان ابراهیم است؛ بنابراین اصلاً دعوا سر چیست؟ اعراب بخش بزرگی از دنیا را به اصطلاح اشغال کردند. پس خیلی مهم است که فقط اسحاق را فرزند واقعی ابراهیم بگیرید و اسماعیل را حذف کنید؛ بهویژه وقتی اسلام ظاهر شد و این ادعا پیش آمد که ما فرزندان ابراهیم و فرزندان اسماعیل هستیم، این گرایش تشدید شد که هر جور شده باید اسماعیل را به نحوی کنار زد. سعی میکنم قسمتهای مربوط به اسماعیل را از تورات برایتان بخوانم. در تورات عیناً این عبارت هست که فرشتهٔ خدا به هاجر میگوید که از این فرزندت نسل تو را بیشمار میگردانم. نام اسماعیل را خداوند تعیین میکند؛ فرشته میگوید: «اسمش را اسماعیل، یعنی خدا میشنود، بگذار؛ چون خداوند آه و نالهٔ تو را شنیده است.» ولی این عبارتها را هم، که با ترجمهٔ دیگری برایتان دارم، ببینید: «پسرت وحشی خواهد بود و با برادران خود سر سازگاری نخواهد داشت؛ او بر ضد همه و همه بر ضد او خواهند بود.» «هاجر با خود گفت: آیا به راستی خدا را دیدم و زنده ماندم؟» او خداوندی را که با او سخن گفته بود «انت ایل روئی» خواند، یعنی تو خدایی هستی که میبینی؛ و به همین جهت چاهی که در آن منطقه بود، «چاه خدای زندهای که مرا میبیند» نامیده شد. این باز نوعی مقام قائل شدن برای هاجر است. این جاها را که میخوانید، در خود تورات هاجر کاملاً مقامی دارد و اسماعیل مقام دارد.
از تعبیرهای این ماجرا این است که ابراهیم در تورات دروغی میگوید: وقتی به مصر میرود، ساره را خواهر خودش معرفی میکند؛ بعد پادشاه به ساره علاقهمند میشود و ساره و ابراهیم بخشی از اموال خودشان را از این طریق به دست میآورند. چیزهای خیلی عجیبی در تورات دربارهٔ ابراهیم هست؛ از جمله هاجر جزو همان اموال نامشروعی است که اینطور به دست آمده است. بنابراین ماجرا خیلی مشکل دارد و انگار گناهها پشت سر هم میآیند. تأکید من این است که این متن به وضوح ناهمخوانی دارد: بخشهایی میبینید که هاجر با فرشتهٔ خدا دیدار میکند و به او وعده داده میشود، و دربارهٔ اسماعیل عبارتهای خیلی روشنی هست؛ و بعد چیزهای دیگری هست. اینکه گفتم هاجر مربوط به آن ماجراست، در تورات نیست، ولی یهودیان چنین ادعایی میکنند؛ اگر اشتباه نکنم، یادم نیست که این موضوع در تورات آمده باشد. ادامهٔ داستان این است که «هاجر برای ابراهیم پسری زایید و ابراهیم او را اسماعیل نامید.» پس از تولد اسحاق — که به دنیا میآید و جشن میگیرند — «ساره متوجه شد که اسماعیل، پسر هاجر مصری، اسحاق را اذیت میکند. پس به ابراهیم گفت: این کنیز و پسرش را از خانه بیرون کن، زیرا اسماعیل با پسر من اسحاق وارث تو نخواهد بود.» جایی ترجمهای را دقیقاً دیدم که عبارتش «برده و آزاده» است؛ یعنی اسماعیل، که پسر زن برده است، نمیتواند همراه با اسحاق وارث شود. «این موضوع ابراهیم را بسیار رنجاند، چون اسماعیل نیز پسر او بود. اما خدا به ابراهیم فرمود: دربارهٔ پسر و کنیزت آزردهخاطر نباش؛ آنچه ساره گفته است انجام بده، زیرا توسط اسحاق است که صاحب نسل میشوی. از پسر آن کنیز هم قومی به وجود خواهم آورد، چون او نیز پسر توست.» ولی نسل اصلی ابراهیم نسلی است که از اسحاق پدید آمده است. بعد ماجرای چشمه پیش میآید که در تورات هم آمده است و آن را از تورات نقل میکنیم. «خدا گفت: به تحقیق زوجهات ساره برای تو پسری خواهد زایید؛ او را اسحاق نام بنه، و عهد خود را با او استوار خواهم داشت تا با ذریت او بعد از او عهد ابدی باشد. و اما در خصوص اسماعیل، تو را اجابت فرمودم؛ اینک او را برکت داده، بارور گردانم و او را بسیار کثیر گردانم. دوازده رئیس از وی پدید آیند و امتی عظیم از وی به وجود آورم. لکن عهد خود را با اسحاق استوار خواهم ساخت.»
این دوازده رئیس مورد استناد شیعه است؛ عیناً در تورات آمده که در نسل اسماعیل دوازده رئیس است. حالا این کلمهٔ «رئیس» چه بوده که اینگونه ترجمه شده است؟ شیعه استناد میکند به اینکه این متن نشان میدهد که در اولاد اسماعیل هم، مثل اسحاق که ۱۲ شعبه داشت، ۱۲ شخص خاص وجود دارد. چیزهای جالب دیگری هم هست؛ توصیهٔ من این است که این قسمت را بهطور کامل در خود تورات بخوانید. حقیقتش کتاب مقدس را خودم نیاوردهام و مجبور شدم کمی جستوجو کنم و متنها را پرینت بگیرم. آنچه میخواستم بگویم، تعبیرهای خاص یهودیان و مسیحیان دربارهٔ مسئلهٔ اسماعیل و اسحاق بود: اسماعیل اصولاً کسی نیست که قرار باشد از او نسلی پدید آید، هرچند در تورات حتی این عبارت هست که به اسماعیل برکت دادهام و فرزندانش بیشمار میشوند. ولی فرهنگ یهودی به هر حال فرهنگی کاملاً ضد اسماعیل است، و از آن عبارتی که مثلاً گفته میشود — کلمهٔ «وحشی» دربارهٔ اسماعیل به کار برده میشود — یهودیان استناد میکنند که ببینید فرزندان اسماعیل اینگونهاند و همیشه هم در حال جنگ بودهاند، و میگویند این نتیجهٔ ویژگیای است که در خود اسماعیل وجود داشت.
کلاً در تورات به هیچ وجه نمیبینید — و طبیعی هم هست — که اسماعیل فردی برگزیده و خاص باشد و ابراهیم با منظوری خاص و با نیتی الهی اسماعیل را ببرد و در بیابانی رها کند. ایدهٔ آنها این است که اینجا اتفاق بدی افتاد: ابراهیم مثلاً بیصبری کرد و از کنیزی که شایسته نبود صاحب فرزند شد، و بعداً وقتی خداوند به وعدهاش عمل کرد، دیگر وجود اینها ضروری نبود، و به نوعی به پیشنهاد سارا، ابراهیم اینها را از خودش دور کرد. و چقدر کراهت دارد که مردی بعد از چنین چیزی بیاید و زن و بچهاش را در بیابانی رها کند، در حالی که از تشنگی دارند میمیرند. ما در قرآن عین همین معنا را داریم که ابراهیم با نگرانی اینها را ترک میکند و در بیابان رها میکند؛ ولی از اولش همهچیز به فرمان خداست و ابراهیم به نوعی میداند که اینجا مشکلی پیش نمیآید. اما در تورات که میخوانید، هاجر احساس میکند که بچهاش دیگر دارد از تشنگی میمیرد؛ حتی بچه را جایی میگذارد و دور میایستد که تحمل دیدن مردن بچهام را ندارم. بچه آنجا دست و پا میزند و جیغ و داد میکند، و چشمهای درمیآید و فرشته میآید و به هاجر میگوید که نگران نباش، برو، آب درآمد، به بچهات آب بده. یعنی واقعاً به نظر میآید که اینها در معرض خطر مرگاند. در داستان قرآن چنین است که خداوند اینگونه خواسته است و ابراهیم نهتنها مطمئن است که زنده میمانند، بلکه میداند که از اینها نسلی به وجود میآید و دعا میکند که از میان آنها پیامبر بزرگی ظاهر شود. بنابراین کلاً این قسمت ماجرای اسماعیل برای یهودیان جنبهٔ دیگری دارد، و این خیلی با آنچه در قرآن هست فرق میکند.
به وضوح در قرآن اسماعیل شخصیت برجستهتری نسبت به اسحاق است. دربارهٔ اسحاق، غیر از اینکه نامش در قرآن آمده و صفات نیکی از او گفته میشود، هیچوقت چیز بیشتری نمیشنوید؛ اسحاق در قرآن ماجرایی ندارد. در حالی که اسماعیل دستکم چند ماجرای بزرگ دارد: ساختن کعبه همراه با ابراهیم؛ این دستور خداوند که خانه را برای کسانی که میآیند و طواف میکنند پاکیزه نگه دارید؛ آنچه در سورهٔ مریم به آن اشاره میشود که اهل خودش را دعوت میکند؛ به اضافهٔ مهمترین ماجرایش، قربانی شدن اسماعیل به دست ابراهیم، که در قرآن با صراحت — از نظر من، من به این میگویم صراحت — کسی که قربانی میشود اسماعیل است. یهودیان این را برای اسحاق نقل میکنند: کسی که قرار است قربانی شود اسحاق است، نه اسماعیل.
اگر پرسیده شود که رفتن هاجر و اسماعیل و ابراهیم به بیابان پیش از دستور قربانی بود یا پس از آن: این به وضوح در قرآن چنین است که به بیابان میروند و شروع میکنند به ساختن کعبه. به نظر من باز صراحتی وجود دارد که ماجرای ساختن کعبه و مناسک که تمام میشود، آخرین مرحلهاش این است که دستور قربانی میآید. فکر میکنم عبارت «فلما بلغ» اشاره به همین است که آنجا ساخته شده و مناسک هم همه انجام شده است. یعنی اول به بیابان میآیند و کعبه را میسازند، بعد ماجرای قربانی پیش میآید، و بعد آنها را رها میکند. تا وقتی مسئلهٔ قربانی پیش نیامده، به نظر نمیآید که دقیقاً چنین باشد. البته فکر میکنم داستان در قرآن اینگونه نقل میشود که وقتی ابراهیم انگار دارد برمیگردد، این دعا را میکند.
آیا یهودیان قبول دارند که کعبه را ابراهیم ساخته است؟ اصلاً هویت کعبه را قبول دارند؟ نه. ابراهیم به هر حال پرستشگاههایی ساخته است؛ حتی فکر میکنم جایی نام بیابانی هست که آنجا پرستشگاهی میسازد. ولی اینکه این همان پرستشگاه ابراهیمی باشد، به هیچ وجه قبول ندارند؛ چون اگر قبول کنند، یعنی نسل اسماعیل به هر حال جدی است. اینکه چه نیازی هست که اینها این را انکار کنند، خیلی واضح است: مسئله اینجا ارث ابراهیمی است، و اگر به دو نفر رسیده باشد، این ارث به هر دو تعلق میگیرد. تمام ادعای یهودیان این است که خداوند بخشی از کرهٔ زمین را به آنها بخشیده است؛ و این را به فرزندان ابراهیم بخشیده است. خود تورات هم چنین است که خداوند به ابراهیم میگوید من اینجا را به تو و ذریهات بخشیدم. ولی همهٔ حرف اینها این است که به اسحاق و یعقوب داده شده، نه به ذریهٔ ابراهیم؛ اگر بخواهند ذریهٔ ابراهیم را با خودشان جمع بزنند و اسماعیل را هم جمع بزنند، خیلی بد میشود، چون عالمی از ذریهٔ اسماعیل هم به آن اضافه میشود. بعد اصلاً یهودیان این مسئلهٔ برگزیده شدن خودشان بهعنوان قوم خداوند برایشان عمده است، که این اتفاق در آل اسحاق افتاده است، نه در آل اسماعیل. اگر بخواهند اسماعیل را به رسمیت بشناسند، باید مثلاً بگویند آنجا هم پیامبرانی بودهاند، و این خیلی بد میشود؛ اینها پیامبری را منحصر در نسل اسحاق و یعقوب میدانند.
در آن زمان آنجا شهری نبوده است: اولاً بیابان است و شهری وجود ندارد، بعد هم جایی نیست که در آن کشاورزی کرد؛ کاملاً بیابان است. آیهای هم میگوید که خداوند جایی را به ابراهیم گفت که این خانه را بسازد.
مثل فیلمهایی که نقشهٔ گنج دارند، خداوند ابراهیم را به وسط بیابانی هدایت کرد و قرار شد آنجا خانهای ساخته شود. به نظر نمیآید هیچ آبادیای آنجا وجود داشته است. از کارهای بعدی اسماعیل خبر چندانی در دست نیست؛ در سورهٔ مریم فقط اشاره میشود که اهل خود را دعوت میکرد، و دیگر اصلاً کاری ندارد.
شما با متن تورات آشنا نیستید: اصلاً آن قداستی که ما برای پیامبران قائلیم، در تورات نیست. چیزهای خیلی بدتری وجود دارد؛ تلویحاً اشاره میکنم، مثلاً ماجرای یعقوب و اسحاق که چگونه یعقوب با فریب دادن پدرش مقام پیامبری را به دست آورد. به هر حال اینها نکتههای جالبی است و تورات از یک لحاظ خواندنی است. مثلاً ماجرای داوود فاجعه است: عاشق زن فرماندهٔ سپاه خودش است و او را به جنگ میفرستد که کشته شود تا زنش را تصاحب کند. منتها داوود را در تورات لزوماً نباید به چشم پیامبر نگاه کنید؛ او پادشاه است.
سلیمان هم همینطور؛ اینها نسل پادشاهاناند. این دوران پادشاهی بنیاسرائیل است که اوج عظمت بنیاسرائیل است؛ هم پیامبران وجود داشتند و هم پادشاهان، که در قرآن هم ذکر میشود: بنیاسرائیل نزد پیامبر خودشان آمدند و گفتند برای ما پادشاهی قرار بده. در تورات هم چنین است که خداوند راضی نیست که پادشاهی و سیاست از دین جدا شود، ولی به هر حال جدا میشود. بعداً داوود هم پادشاه است و هم پیامبر؛ سلیمان پسر داوود هم پادشاه است و هم پیامبر؛ ولی یهودیان خیلی اینگونه نگاه نمیکنند. دربارهٔ ابراهیم و دربارهٔ پیامبران، حرفهایی در تورات هست که از نظر ما کاملاً توهینآمیز است. دیدگاه یهودی به شدت اینگونه است که شأن عرفانی و این حرفها در کار نیست: خدا یک نفر را انتخاب کرده و خداوند «فعال ما یشاء» است؛ میخواهد کرهٔ زمین را به نسل ابراهیم بدهد، به هر ترتیب، و لزومی ندارد بگویی ابراهیم اخلاق خاصی داشته یا کار خاصی کرده است. آن قداست و عظمتی که پیامبران در دید ما و در قرآن دارند، واقعاً در تورات اصلاً نیست. بنابراین تعجب نکنید که ابراهیم برای حفظ جان خودش جایی دروغی گفته است؛ قسمتهای بعدی را بخوانید، خیلی بدتر از آن هست. تورات تقریباً همهجایش چنین است که آن چیزی است که مردم میفهمیدند. یک بار خیلی وقت پیش این را گفتم: نگاهی که در تورات وجود دارد همیشه نگاه مردم است. فقط بهعنوان مثال به این اشاره کردم که در قرآن، وقتی موسی سر وعدهٔ خودش با خدا میرود، ما آنجا را میبینیم که خدا دارد با موسی حرف میزند؛ ولی در روایت بنیاسرائیل همیشه چنین است که وقتی موسی به چادر میرود تا به او وحی شود، نقطهٔ دید بیرون چادر است. اینکه آنجا چه اتفاقی افتاد، مردماند که ماجرا را میبینند و روایت میکنند. در قرآن همیشه انگار دیدگاه، دیدگاه خداوند است، از طرفی دیگر؛ مرتب هم در قرآن ذکر میشود که اینها از غیب است، یعنی چیزهای پنهانی که پشت پرده گذشته است. لحظههای معنوی را هیچوقت به این شکل در تورات نمیبینید؛ ما در تورات معمولاً این سوی پردهایم و به آن سوی پرده نمیرویم. خیلی جاها در تورات میخوانید که اصل ماجرا در این چادر اتفاق میافتد، ولی ما نمیدانیم چه میگذرد و منتظریم موسی بیرون بیاید، یا از کوه پایین بیاید، و به ما بگوید چه گذشت. در واقع دیدگاه تورات آن چیزی است که مردم میدیدند؛ داستان تاریخ بنیاسرائیل به روایت خودشان است، و فکر نمیکنم منکر این باشند. فقط دربارهٔ سفر پیدایش و آن چهار پنج کتاب اول تأکید دارند که اصلش وحی الهی بوده است، یا ده فرمان که وحی بوده، روی لوح کنده شده، در تابوت عهد گذاشتند و بهطور مقدس حفظش میکردند. این کلاً دید خود یهودیان نسبت به تورات است.
اگر پرسیده شود که این توراتی که الان دست ماست با آن توراتی که قرآن به آن اشاره میکند چه نسبتی دارد: ما واقعاً معتقدیم که بخش زیادی از آن را مردم گفتهاند. حتی در لفظ خود یهودیان، وقتی میگویند تورات، منظور پنج فصل اول است؛ بنابراین اگر چیزی هم در قرآن آمده، منظور پنج فصل اول است. در سفر پیدایش آثار وحی را به وضوح میبینید؛ مردم که نمیتوانند داستان آدم و حوا را ساخته باشند، یا داستان طوفان نوح را. بسیاری از داستانهای سفر پیدایش منبع وحیانی دارد، ولی بارها بازنویسی شده است. اگر شیوهٔ گردآوری تورات را بخوانید، هزاران سال گذشته تا اینها گردآوری شده است. اصلاً چنین نیست که ادعایی وجود داشته باشد که متنهایی که به وجود آمده، در زمانی خیلی نزدیک به دوران موسی مکتوب شده است. دو تورات با فاصلهٔ زمانی خیلی زیاد، و از نظر جغرافیایی هم دور از هم، نوشته شده است: یک تورات بابلی است و یک تورات دیگر. به هر حال از نظر تاریخی، ادعای خود یهودیان این است که اینگونه نوشته شده است. بنابراین میشود ادعا کرد که خللی به آن وارد شده است؛ منتها یهودیان قبول ندارند که خللی به آن وارد شده باشد، چون خداوند حمایت کرده و مردم اینها را شفاهاً مدام میخواندند و سینه به سینه نقل شده و مانده است. کاری که دربارهٔ قرآن در زمان وحی انجام میشد این بود که کتابت میشد، و اصلاً مجلد قرآن در فاصلهٔ خیلی کوتاهی به این شکل تدوین شد و آنچه پراکنده وجود داشت، به شکل کتاب جلد شد؛ این در زمان پیغمبر و فاصلهٔ کوتاهی بعد از پیغمبر اتفاق افتاد. دربارهٔ تورات و انجیل اصلاً این حرفها نیست؛ انجیل دویست سیصد سال بعد، و به این شکل فعلی در قرن چهارم، شکل گرفته است. به هر حال تورات واقعیای وجود دارد که به فصلهای اول این کتاب مقدسی که دست ماست برمیگردد، و نیز فصل زبور داوود که در قرآن به آن اشاره میشود و فکر میکنم همین الان هم جالبترین فصل تورات فعلی است. احکامی که در فصلهای اول هست، واقعاً بسیاریاش منشأ وحیانی داشته و مورد تأیید مسلمانان هم هست؛ هرچند بعضی از این احکام فرق میکند، ولی احکام یهود اینگونه بوده است. مثلاً احکام روز شنبه واقعیت است و در قرآن هم به آن اشاره میشود. احکام را با جزئیات زیاد در آن فصلهای اول میبینید.
دربارهٔ دیدگاه آنها نسبت به ماجرای اسماعیل و اسحاق، فکر میکنم همین مقدار که گفتم کافی است. سعی کردم بگویم که آنچه در قرآن آمده، در واقع چگونه تعبیرپذیر است. تعبیری که دارم این است که اسماعیل، بهعنوان نخستزاده، جانشین ابراهیم بوده است؛ یهودیان روی نخستزاده تأکید دارند. چرا نخستزاده؟ من تعبیرهایی برای خودم از مفهوم پدر و پسر کردهام و دلم میخواهد از آن استفاده کنم. ببینید، فرض من این است که فرزندان بر اساس نوعی نیازهای واقعی به وجود میآیند. تأکید من این است که وقتی در ابتدا زکریا را در حال دعا کردن میبینید، زکریا آدمی است که همهچیزش مطابق با حقیقت است؛ بنابراین در آنچه بر زبان میآورد، خواستش با نیازش منطبق است، کلامش هم با خواستش منطبق است و عیناً هم تحقق پیدا میکند. تعبیر من این است که معنای آنچه دربارهٔ زکریا و یحیی میبینیم — اینکه پدر چگونه در به وجود آمدن فرزند دخالت میکند — این است که نهایتاً آن نیاز واقعی است که فرزندان را شکل میدهد: جاهای خالیای که در جهان، در قوم و در زندگی خانوادگی خود شخص وجود دارد، بهوسیلهٔ آدمهایی با استعدادها و ویژگیهای خاص پر میشود که میآیند و این جاها را پر میکنند.
ورود انسان به زمین با نیت
ممکن است آن آدمها کج و معوج باشند، ایدهای که در آنها شکل گرفته دچار انحراف شده باشد، و در زنی که باردار میشود و به دنیا میآورد اتفاقی بیفتد. خلاصه این انسان انگار از جایی با نیتی وارد زمین میشود. دربارهٔ آدمهایی مثل پیامبران، میدانید که اینها رسماً نامی دارند و همهچیزشان مشخص است. شکی نیست که این آدمی که زکریا اکنون برایش دعا میکند، بعداً با نام و همهچیزِ مشخص وارد کرهٔ زمین میشود. اگر این نکته را در نظر بگیرید، اولاً کاملاً طبیعی است که چیزی مثل نبوت و رسالت جهانی که ابراهیم دارد و انبیای بنیاسرائیل دارند، بهطور طبیعی در فرزندان جانشینی پیدا کند. یعنی اگر این مکانیسم را قبول داشته باشید، باید بیشتر احتمال بدهید که نسل اندر نسل از پدر به پسر برسد، و بهطور طبیعی نخستزاده نقش مهمتری ایفا میکند.
یعنی اگر مقام پیامبر واقعاً چنین است که نیاز واقعی خودش را دقیقاً درک میکند و آن نیاز دارد به فرزند تبدیل میشود، واضح است که اولویت نیازش با چیست: جانشینی برای خودش میخواهد. یعنی دربارهٔ اولین فرزندی که متولد میشود، بزرگترین جای خالیای که وجود دارد مربوط به رسالت است. بنابراین فکر میکنم خیلی جاها همینطور هم بوده که نخستزادهها در تاریخ انبیا هم نقش مهمی داشتهاند. نمیخواهم روی این موضوع تأکید کنم، ولی به نظرم میآید که اسماعیل، بهعنوان فرزند اول ابراهیم، جانشین واقعی ابراهیم است. وقتی میروند کعبه را بسازند، همهچیز اینطور پیش میرود که اسماعیل همراه ابراهیم همهٔ کارها را انجام میدهد و وارث این رسالت جهانی است، تا ماجرای امر به کشتن. ببینید، وقتی ابراهیم امر میشود که اسماعیل را بکشد، تصورش از وارثش چیست؟ تصور ابراهیم این است که اسماعیل دیگر از بین رفت: به من گفتهاند، خودش قبول کرده، اسماعیل هم که قبول کرده، و دارند میروند. تصور ابراهیم این است که وارثش اسحاق است؛ یعنی انتقال انگار واقعاً انجام شد. درست است که در آخرین لحظه آن کار انجام نمیشود، ولی انتقال ارث رسالت از ابراهیم به نوعی انجام شد، و اسماعیل بعد از این ماجرا دیگر وارث رسالت نیست. اینکه این آزمایشی برای ابراهیم و اسماعیل بوده، همهٔ اینها درست است؛ یعنی آن جنبهٔ باشکوه انسانیاش، تسلیم شدن این دو نفر. در قرآن هم میبینید که این واژه عیناً میآید: «اسلما و تله للجبین». وقتی تسلیم شدند، بر این مقامی که اینها داشتند تأکید میشود، و بر وعدهای که اسماعیل داد. به نظر من تعبیر «صادقالوعد» دستکم بخشیاش این است که او تا آخرش تحمل کرد. این رسالت در واقع بعد از اینکه قرار شد اسماعیل کشته شود، به اسحاق منتقل شده است، ولی نه بهطور ذاتی؛ بهطور تبعی از آنِ اسحاق شده است. میخواهم از این استفادهای بکنم: اسحاق موقعی که به دنیا میآید، انگار جانشین ابراهیم نیست، و اتفاقی میافتد که این رسالت به اسحاق تعلق میگیرد. بگذارید اینطور بگویم: وقتی میگویم آدمی میآید — مثلاً یحیی به وجود میآید — بر اثر چیزی است که در وجود زکریا هست و خود زکریا آن را به زبان هم میآورد؛ ما به زبان نمیآوریم.
ما که نمیدانیم اصلاً در دنیا چه چیزی لازم است: قسمتهای جهانیاش را که اصلاً نمیفهمیم، جامعه را هم احتمالاً مقدار زیادیاش را نمیفهمیم، و نیاز خودمان را هم تقریباً نمیفهمیم. معمولاً ممکن است برای خیلی چیزها موجودات خاصی بخواهند به وجود بیایند؛ ولی این کانالهای ما خراب است، و بعد هم در زنی که میخواهد به دنیا بیاورد، ممکن است کلی اعوجاج رخ دهد. این داستانها را میخواهم بگویم: داستانهاییاند دربارهٔ اینکه زکریا چگونه ایدهٔ خودش را به فرزند تبدیل میکند، و مریم، بهعنوان این موجود پرفکت، ایدهای بینالمللی را به دنیا میآورد. ایدهٔ حضرت مسیح هیچ ربطی به قوم و قبیله و این حرفها ندارد؛ چیزی است که انگار از اول خلقت قرار بوده انجام شود و مریم این کار را انجام دهد. کنار هم قرار گرفتن آغاز این داستان، این تولدهای خاص، این ایدهها را خودبهخود در من ایجاد کرد. دارم اینگونه از حرفهای خودم دفاع میکنم، ولی خیلی دوست ندارم روی چیزهایی تأکید کنم؛ بسیاری از حرفها متوقف بر این نیست که شما چنین تئوریای را قبول کنید. آنچه داشتم میگفتم این است که اسماعیل، یعنی فرزندی که به وجود میآید، استعدادهای ویژه دارد؛ اسماعیل استعداد ویژهای دارد برای اینکه این رسالت جهانی را انجام دهد. اسحاق به آن اندازه که اسماعیل آدم خاصی است، آدم خاصی نیست. منتها مشیت الهی بر این است که دو نسل از ابراهیم به وجود بیاید که در هر دو انگار رسالت جهانی باشد، و این باعث میشود که این اتفاق بیفتد. بهطور طبیعی انگار یک وارث وجود دارد که اسماعیل است، ولی وقتی این اتفاق میافتد — سعی میکنم بگویم معنایش چیست — در دو شاخه از ذریهٔ ابراهیم رسالت قرار میگیرد: به نوعی اسماعیل هست، که حالت جهانی خودش را به صورتی از دست داده است، ولی در اسحاق هم رسالت جهانی هست. همهٔ اینها را میگویم برای اینکه بگویم چرا چندین بار در قرآن به گونهای حرف زده میشود که انگار یعقوب پسر ابراهیم است؛ مثلاً همینجا.
انگار اسحاق نیست که یعقوب را به وجود میآورد؛ یعقوب را هم ابراهیم دارد به وجود میآورد. به نظر میآید اسحاق انگار بهطور تبعی وارث این رسالت شده است و آن زمینهٔ تکمیلی را ندارد که خودش رسالت را به فرزندش منتقل کند. به نظر میآید که از ابراهیم است که رسالت به یعقوب میرسد. اسماعیل کسی بود که بهطور طبیعی موجود شده بود؛ همهٔ استعدادها و شرایط را داشت برای اینکه وارث ابراهیم شود، و قطعاً در فرزندانش هم این اتفاق میتوانست بیفتد. فرض کنید من آدمی را برای کاری خلق کردهام و حالا به دلیلی حکمی را که روی کاغذ به او دادهام، بردارم و به کس دیگری بدهم؛ آن آدم ممکن است برای همهٔ آن چیزهای تکمیلی که باید انجام دهد، لزوماً ویژگیهای کافی را نداشته باشد. احساس من این است که در این مورد خاص که یعقوب هم به ابراهیم نسبت داده میشود، انگار باز ایدهٔ ابراهیم است که حتی فرزند اسحاق را ایجاد میکند. فرزند چگونه ایجاد میشود؟ انگار ایدهٔ ابراهیم اسماعیل را ایجاد کرده است: نیازهایی هست، چیزهای واقعی، جاهای خالی در جهان؛ خود ابراهیم موجودی جهانی شده است؛ این نیازها اسماعیل را ایجاد کردهاند و اسماعیل ایجاد شد. اسحاق همهٔ ویژگیهای تکمیلیای را که اسماعیل دارد، ندارد و به نوعی بهطور تبعی، بهطور قراردادی، انگار جانشین ابراهیم میشود؛ و در نسل ابراهیم، اسحاق چنین نیست که واقعاً رسالت جهانی جزو وجودش باشد تا بتواند آن را به فرزندش منتقل کند. آنچه وجود دارد در ابراهیم است، و یعقوب هم به نوعی به ابراهیم نسبت داده میشود؛ انگار به دلیل وجود پدربزرگشان است که یعقوب به نوعی ویژگیهای خاص پیدا کرد و این نسل ادامه پیدا میکند. میخواهم توجیه کنم که چرا در قرآن اینگونه برخورد میشود که از اول بشارت اسحاق و یعقوب را به ابراهیم میدهند. واقعاً اگر کسی نداند، فکر میکند که یعقوب هم یکی از دو فرزندی است که ابراهیم قرار است پیدا کند؛ همانطور که مثلاً به زکریا گفتند فرزندی به تو میدهیم به نام یحیی. فکر کنید ابراهیم دعا کرده است برای اینکه در نسلش چیزی قرار بگیرد، و آمدهاند و گفتهاند: اسحاق و پس از او یعقوب را میدهیم. انگار این نیاز ابراهیم از روی اسحاق هم رد میشود و به یعقوب هم میرسد. چرا چنین است؟ چون اسحاق بهطور قراردادی جانشین معرفی میشود، نه بهطور واقعی. کسی که واقعاً جانشین ابراهیم است، همان نخستزاده است، و برای او عیب حساب نمیشود که فرزند یک کنیز و برده باشد. در قرآن خوشبختانه کوچکترین اشارهای به این حرفها نمیبینید که مثلاً هاجر برایش نقطهضعف حساب شود. به هر حال خوشبختانه ذکری از این چیزها در قرآن نیست، و قدر و منزلت اسماعیل به وضوح در قرآن از اسحاق بالاتر است. حتی در آن صحنهٔ قربانی کردن، آدم احساس میکند که اسماعیل یک قدم از ابراهیم جلوتر است و قهرمان اصلی ماجراست.
اگر گفته شود که اسحاق پیش از ماجرای اسماعیل به دنیا آمده بود و ابراهیم هنگام تولد اسحاق دیگر نیازی نداشت ایدهٔ وارث را در نظر بگیرد: یعنی وقتی ماجرای قربانی پیش میآید، اسحاق وجود دارد. چنین نیست که حکم را از این گرفته باشند و به یک نفر دیگر که تازه دارد میآید بدهند؛ اگر تازه داشت میآمد، میتوانست با ویژگیهای خاصی بیاید. در تورات سن اسماعیل در موقعی که اسحاق به دنیا آمد، ۱۳ گفته میشود؛ فکر کنم ۱۳ سال گفته میشود. و به وضوح اسماعیل در قرآن در آن موقع جوان است. ممکن است در تورات چیزهایی کج و معوج شده باشد، ولی تورات اینگونه نقل میکند، و این را فکر میکنم قطعی است: اسحاق به دنیا آمد و کمی بزرگ شد، و بعد، به گفتهٔ آنها، ابراهیم اسماعیل را اخراج کرد؛ اسماعیل را برداشت و به بیابان برد. اینکه کودک در آن هنگام چندساله است، شاید خیلی روشن نباشد. این نکته کاملاً درست است؛ یعنی چنین نیست که اسحاق بعد از این ماجرا و بیوارث شدن ابراهیم به وجود آمده باشد. آیا لازم است که در نسل پیامبر حتماً چنین کسی به وجود بیاید، یعنی مثلاً پدر و فرزند باشند؟ نه؛ توضیح دادم که چنین نیست. در این بحث که ایده چگونه منتقل میشود، نمونهاش موسی است که پیشتر دربارهاش گفتم. اولویت انگار این است که از پدر به پسر، و بهطور طبیعی هم به نخستزاده، برسد؛ ولی در خیلی موارد به نخستزاده نرسید و ویژگیهای خاصی در فرزندان دیگر به وجود آمد. مثلاً ممکن است پیامبری در جایی به پختگی رسیده باشد، یا همسر خوبی نداشته و همسر خوبی گرفته باشد و او آن انسانی را که قرار است به وجود بیاید برایش تحقق داده باشد. گاهی هم اصلاً فرزندی و پسری وجود ندارد و کس دیگری میآید و جانشین میشود؛ همانطور که دربارهٔ ابراهیم در واقع از هیچ شروع شد، دربارهٔ دیگران هم این اتفاق میتواند بیفتد. ولی به نظرم این کمی طبیعی نیست؛ حالت طبیعی ماندن در این نسل و رسیدن از پدر به پسر است. اگر آن تئوری را دربارهٔ اینکه انسانها اصلاً چگونه متولد میشوند کمی قبول کنید — که ایدهای وجود دارد و انگار بهوسیلهٔ مادر تحقق پیدا میکند — این چیزها طبیعی است. ممکن است این تئوری را قبول نکنید و حرفهای دیگری بزنید؛ این مثل ساختن تئوری برای شواهدی است که وجود دارد. شواهدی وجود دارد که دستکم در خاندان ابراهیم این رسالت نسل اندر نسل منتقل میشود. حرف من این است که این سوره اصلاً همین کار را میکند؛ یعنی دو بخش اول، که مفصلاند، این ذهنیت را ایجاد میکنند که اصلاً ماجرا چیست: انسانی چگونه از آسمان به زمین میآید؟ یحیی چگونه متولد میشود؟ با دعای زکریاست که متولد میشود. مریم نه دعایی میکند و نه هیچ کار دیگری.
مریم نشسته است و سراغش میآیند. کاری که زن میکند، پرورش آن چیزی است که — به تعبیری که دربارهٔ تولد کودک به کار رفته — ایدهاش از پدر است، و دربارهٔ مادر واژهٔ «کورا» به کار رفته است؛ فکر میکنم مادر را بیش از اندازه دستکم گرفتهاند. کورا واژهٔ چندان مهمی نیست؛ آن قداست و اهمیت ایده را ندارد و بیشتر مفهوم مکان دارد: ایده را در این مکان میگذارد و بعد احتمالاً خودش رشد میکند. در حالی که در قرآن زن همانقدر سهم دارد: در انتقال آن کودک، یک قسمت در کانال پدر است و به جایی میرسد، و مادر هم منتقل میکند؛ و دربارهٔ مسیح میبینید که همهٔ کار را در واقع مریم انجام میدهد.
آنچه میخواستم بگویم این بود که از حرفهایی که زدم، توجیهی طبیعی بیرون میآید برای اینکه چرا اسحاق و یعقوب با هم ذکر میشوند و چرا اسماعیل اینجا ذکر میشود؛ همهٔ اینها به نوعی روشن است. نهتنها احتیاجی نیست که از این اسماعیل کس دیگری را مراد کنیم، بلکه فکر میکنم اگر این اسماعیل را کس دیگری بگیریم، ساختار کل سوره به هم میریزد. نمیدانم اگر اسماعیل کس دیگری باشد، معنای سوره چه میشود. گاهی دربارهٔ حرفهایی که میزنم واژهٔ «کانجکچر» را به کار میبرم؛ بسیاری از حرفهایی که میزنم برای خودم کاملاً حالت حدس دارد. ممکن است مدتی بعد شواهد دیگری به دستم بیاید و به نظرم بیاید که حدس خوبی دربارهٔ اینکه آنجا چه اتفاقی افتاده، نداشتهام. واقعاً دوست داشتم دربارهٔ آنچه دربارهٔ مسیح گفتم، این واژهٔ کانجکچر را به کار ببرم. چنین نیست که برای خودم اثبات شده باشد؛ با شواهد خیلی جور درمیآید. احساس میکنم که ممکن است این اتفاق افتاده باشد و با آن چیزهایی را میشود دریافت، و شاید هم غلط باشد. همهٔ این حرفهایی که میزنم مثل گفتن یک تئوری است که شاید کاملاً غلط باشد، شاید بخشی از آن غلط باشد. نکته این است که از تئوری نداشتن بهتر است: دستکم وقتی چیزی در ذهنتان هست، میتوانید جلو بروید و ببینید که واقعاً با آیهها سازگار هست یا نیست، و سوره را خوب میفهمید یا نه.
فرزندان یعقوب، آل یعقوب یا بنیاسرائیلاند و به اسحاق نسبت داده نمیشوند. اگر گفته شود که اسحاق از پیامبران بزرگ خداست و مستقیماً از او یاد میشود: حرف من این است که اسحاق را در قرآن در صحنهای نمیبینیم؛ از او با بهترین واژهها میشنویم. فراموش نکنید که اسحاق موجودی کاملاً آسمانی است؛ یعنی فرشتهها میآیند و به ابراهیم میگویند که چنین فرزند خاصی به تو میدهیم. این حالت معجزهآسای تولد اسحاق را فراموش نکنید. اسحاق از آن پیامبران خیلی خالص است؛ همهٔ پیامبران اینگونه نیستند. موسی اینگونه نیست؛ موسی مثلاً در جوانیاش ممکن است مرتکب گناه شده باشد. آدمهایی مثل یحیی، که برایشان از طرف خداوند فرشته میآید و تولدشان در پیری معجزهآساست، آدمهای خیلی خاصیاند. حرف من این است که از خود اسحاق داستانی نمیبینید و اسماعیل در قرآن بارزتر است؛ اسحاق وارث طبیعی ابراهیم نبوده است. آیا شاهد دیگری، غیر از کنار هم آمدن این دو، برای این مسئله وجود دارد؟ همین شاهدی که قبلاً هم به آن اشاره کردم: اینها اصلاً آل یعقوباند، بنیاسرائیلاند؛ چه توضیحی دارید برای اینکه اینها آل اسحاق نیستند؟ یعنی تفاوتی وجود دارد؛ تفاوت در پتانسیلی که برای داشتن رسالت هست. این را قبول دارم. شما اصلاً این پتانسیل داشتن برای رسالت جهانی را به معنای برتری نسبت به دیگران نگیرید. کسی هست که رسالت جهانی ندارد، ولی موسی، که بزرگترین پیامبر این سلسله است، شاگرد او میشود: آدمی که گوشهای برای خودش کارهایی میکند، اصلاً کاری به کار دنیا ندارد و کارهای خیلی جزئی انجام میدهد، و ممکن است از نظر معنوی هم خیلی بالا باشد. رسالت جهانی ویژگی خاصی است که ابراهیم پیدا کرد و در نسل ابراهیم هم ماند، که این رسالت را به انجامی برساند. اصلاً چنین نیست که بگویید هر کس این رسالت به او منتقل شود، مثلاً همهٔ مدالهای طلا را گرفته است و دیگران هیچ مدالی نگرفتهاند؛ این را کلاً اینگونه تعبیر نکنید. این چیز خیلی خاصی است: در ذریهٔ ابراهیم قرار است ماجرایی پیش برود که نهایتاً از نظر ما به نزول قرآن منجر میشود و از نظر مسیحیان به ظهور مسیح منجر میشود و تمام میشود. تعبیر مسیحیان از این ماجرا این است که ابراهیم انتخاب میشود و در ذریهاش ماجرایی اتفاق میافتد تا مسیح متولد شود. ما میگوییم آخرش این است که قرآن به وجود بیاید، و مسیح هم متولد شود؛ او هم اصالت خودش را دارد. به هر حال این ماجرای خاصی است. حرفی ندارم که اینها همیشه در زمان خودشان به نوعی برجستهترین انسانهای روی کرهٔ زمیناند؛ حتماً هستند. ممکن است آدمهایی هم گوشهوکنار باشند.
فکر میکنم نتیجه همین است که قابل پیشبینی بود. در واقع کار در بنیاسرائیل خراب شد؛ انگار در یک مرحله نمیشد کار را انجام داد و دو شاخه لازم بود. در شعبهٔ آل یعقوب به هر حال خیلی چیزها اتفاق افتاده است و موسی آنجاست؛ ولی نهایتاً میبینید که انگار دیگر نمیشد آنجا کار را ادامه داد. یعنی این پروژه در آل یعقوب به جایی رسید که ختم شد، بیآنکه هنوز قرآن نازل شده باشد. و قسمت اصلی که قرار است نهایی باشد، قسمت اسماعیل است که اینجا ساکن شده و کعبه را ساختند. تعبیر من تعبیری نظامی است: میگویم اینها نیروهای ذخیرهاند؛ نسلی اینجا قرار داده شده که فعلاً کاری به آنها نداریم. انگار قرار است آن نسل آل یعقوب بروند و تلفات زیادی بدهند، و نهایتاً وقتی همهچیز آنجا تمام شد، آن اتفاق نهایی بیفتد. اینکه آیا میشد با یک شاخه کار را انجام داد، به نظر میآید پیشبینی این است که نمیشود، و این اتفاق دارد میافتد؛ یعنی رسالتی که هست دو شاخه میشود. این دیگر تئوری نمیخواهد؛ به وضوح قرآن دارد این حرف را میزند. یعنی صراحتی وجود دارد که خداوند با نیتی دقیقاً کعبه را میسازد، اسماعیل را اینجا میگذارد، آن شاخه شروع میشود، اسحاق و یعقوب ادامه پیدا میکنند، و بعد رسالت دوباره به کنار کعبه برمیگردد. این چیزی نیست که فقط تئوری باشد، که آدم حرفی بزند تا چیزهایی را توجیه کند؛ اینجا مستقل است و دیگر احتیاج به تئوری ندارد؛ متن قرآن است. اصلاً وقتی ابراهیم و اسماعیل در قرآن کعبه را میسازند، دعا میکنند که رسول بزرگی اینجا، در این خاندان، بیاید؛ قرار است این اتفاق بیفتد. چنین نیست که ندانند این ماجرا چیست، یا ابراهیم احساس کند که ای داد و بیداد، این پسرم از دستم رفت و اینها در بیابان بیچاره ماندند؛ اصلاً اینگونه نیست. یعنی ابراهیم میداند که اینجا برای نسل اسماعیل در آینده ماجرایی اتفاق میافتد.
اگر گفته شود که حرکت آخر حتماً باید از جایی شروع شود که پیشتر ادامه پیدا نکرده است، چون آخرین حرکت است و باید همهٔ اسباب خودش را داشته باشد تا اشتباه گرفته نشود: من قبلاً، خیلی وقت پیش، مثلاً در جلسات تکرقمی، جلسهٔ اول و دوم، حرفهایی زدم دربارهٔ اینکه چنین اتفاقی چه حُسنی داشته است، و اینکه اینجا فرهنگ خاصی وجود ندارد؛ اینها خیلی مهم است. مثلاً وضع حضرت زکریا را در نظر بگیرید: زکریا پیامبر خیلی بزرگی است، ولی در قوم خودش کار به جایی رسیده که علمایی هستند که برای خودشان سنتهای دینی به وجود آوردهاند؛ میبینید که مسیح آنجا متولد میشود و میخواهند او را بکشند. یعنی دین همراه خودش زمینههای انحراف خیلی شدیدی هم میآورد. وقتی محیط اینگونه میشود، اگر واقعاً این قرآن را در آل یعقوب میآوردند، خدا میداند چه اتفاقی میافتاد؛ فرهنگشان کج و معوج است. قرآن به جایی میآید که انگار فرهنگی به آن صورت وجود ندارد. این حالت بیتمدنی منطقه — به این دلیل که زیر ضرب نیست و ویژگیهای خاصی دارد — هیچوقت خیلی آباد نبوده است که فرهنگ خیلی خاصی داشته باشد. این خیلی مهم است و زمینه را آماده میکند که کتاب اینجا نازل شود. مسیح میتواند آنجا نازل شود؛ چه کارش میخواهند بکنند؟ دستکم سعی میکنند بکشندش؛ نمیتوانند معجزاتش را تحریف کنند؛ معجزات خودش را انجام میدهد. اما کتاب کمی سخت است. قوم بنیاسرائیل رسالتی داشتند و انجام دادند، و آن این بود که فرهنگ بشر را کلی ارتقا دادند، با خیلی چیزها مثل کتاب؛ واقعاً در بنیاسرائیل فرهنگی وجود دارد. زبور داوود را بخوانید؛ قطعاً مال چند هزار سال پیش است. با کتابهای چند هزار سال پیش مقایسهاش کنید؛ میبینید که دعاهای این کتاب واقعاً مثل دعاهایی است که از ائمه نقل میشود؛ واقعاً فوقالعاده است، هم از نظر ادبی و هم از نظر عرفانی.
فرهنگ بنیاسرائیل و زبور
به هر حال نوعی عرفان و ایدههای خاص دینی سطح بالا نسبتاً رشد کرد، ولی زمینههای تحریف وحشتناکی هم به وجود آمده بود. اگر پرسش شما این است که چگونه میشود توضیح داد که از اول دو شاخه شد، فکر میکنم خیلی حرفها میشود زد: انگار وجود یک سری نیروهای ذخیره لازم بوده است، و میشد پیشبینی کرد که در برابر چیزهای سنگینی مثل یکتاپرستی و شریعت، به هر حال مردم مقاومت میکنند و تحریفش میکنند، و کمکم کار به جایی میرسد که نشود کار را تمام کرد. در قرآن این قسمت پیداست که این کار تعمداً انجام میشود. اینکه ماجرای اسماعیل به این انتقال مربوط است، جزو نتایج تئوری است و آدم میتواند قبول نکند؛ ولی اینکه این ماجرای دو شاخه شدن از اول وجود دارد و عمداً انجام میشود و قرار است در شاخهٔ اسماعیل بعداً پیامبری بیاید، اینها بدیهیات است.
مقصودم توهین به اسحاق نیست. توهین کردن به حضرت اسحاق یک چیز است، و اینکه او پیامبری عظیمالشأن است و به دلیل ویژگیهای تولدش در قرآن آدم خیلی خاصی است، چیز دیگر. حرف من فقط این بود که اسحاق را نمیبینید، یعقوب را میبینید: در داستان یوسف، و بیرون از داستان یوسف، صحنهای از یعقوب میبینید که دارد به فرزندان خودش وصیت میکند؛ اینها آل یعقوباند. اسحاق را نمیبینید که مثلاً به یعقوب یا فرزندان خودش حرفی بزند. یعقوب را در حالی میبینید که دارد میمیرد و فرزندانش را بهعنوان وارثان خودش نصیحت میکند، و در داستان یوسف هم مفصلاً او را میبینید. اسماعیل را هم بارها میبینید؛ ولی به اسحاق در این حد اشاره میشود که از او تجلیل شود که انسان خاصی است. روایت تورات و مسیحیت را گفتم. پولس تئوریپرداز خوبی است و در یکی از نامههای داخل انجیل توضیح میدهد که چرا اسماعیل وارث نشده و اسحاق وارث شده است. مسیحیان هم به هر حال همان ایدههای کلی یهودی را دارند: مسئلهٔ برده بودن هاجر و اینکه اسماعیل انگار فرزند خلف نیست.
بحث تورات خودبهخود به بحث قرآنی دربارهٔ خود این سوره کشید: اینکه چرا اسحاق و یعقوب بعد از ابراهیم ذکر میشوند و یعقوب همیشه به ابراهیم نسبت داده میشود، چنانکه انگار برادر اسحاق است نه فرزند اسحاق. دربارهٔ اینکه چگونه از آمدن فرشتهها نزد ابراهیم میشود استدلال کرد که ابراهیم به نوعی شأن خاصی دارد، حرفهایی زدم؛ اگر واقعاً کسی فکر میکند که آن ایده و استدلال خوبی نیست، دوست دارم دربارهٔ آن در کلاس بحث شود.
ویژگی اسلام این است که امت وسط است؛ یعنی همهچیزش در حالت تعادل باشد. واقعاً چنین است که مسیحیان این قسمتهای تورات را به آن راحتی که یهودیان میخوانند، نمیخوانند. در سنت یهودی نمیبینید که کسی خیلی اشکال کند و بخواهد این چیزها را توجیه کند؛ ولی بعضی از چیزهایی که در تورات نوشته شده، برای مسیحیان گران تمام میشود؛ با این حال ایمان دارند که تورات تحریف نشده است. خیلی از مسیحیان در قرنهای اخیر به اصطلاح بریدهاند؛ یعنی اصلاً این حرفها را قبول ندارند و میگویند تورات تحریف شده است، و یک دلیلش همین است که شأن پیامبران در این تورات آنگونه که مسیحیان احساس میکنند باید باشد، نیست. مسیحیان دیدگاههای خیلی عرفانی دارند و پیامبران را موجودات خاصی میدانند؛ یعنی فضای تفکر مسیحی کمی با این حرفهایی که در تورات هست سازگار نیست و خودشان هم با این مسائل راحت نیستند.
دربارهٔ روابط پدر و مادر با فرزندان بارها صحبت کردهام و مدام تأکید کردهام — همانطور که از این داستان برمیآید — که آدمها همه وظایفی نسبت به خانوادهشان دارند. وقتی از «اینترنشنال شدن» حرف میزنم، منظورم این نیست که آدمها کلاً خانواده را رها کنند؛ اینگونه تعبیر نکنید؛ وظایف نسبت به خانواده را دارند. هر آدمی ممکن است جایگاهی در دنیا هم داشته باشد و وظایف جهانی هم برای خودش قائل باشد، ولی آنچه بدیهی است این است که همهٔ آدمها بهطور طبیعی حتماً وظایفی نسبت به خانوادهشان دارند. ممکن است آدمی هیچ رسالت جهانی در وجودش نباشد و قرار باشد حداکثر در محیط خودش کار کند، ولی این تکه را حتماً دارد. همهٔ آدمها کموبیش نسبتی با جامعهٔ خودشان، و ممکن است با جهان هم، دارند. اگر عبادت کردن را رسالت جهانی بدانید — که به نظر من هست — یعنی عبادت در دنیا تأثیر میگذارد: آدمی که خوب عبادت میکند، در فضای دنیا تأثیر میگذارد، تأثیر تکمیلی میگذارد؛ بنابراین همهٔ آدمها به این معنا رسالت جهانی دارند. ممکن است رسالتها اجتماعی نباشند، ولی جهانی بودن به این معنا برای همه وجود دارد. آن چیزهایی که دقیقاً به آنها جنبههای فردی میگوییم، مثلاً عبادت خدا، به نوعی جهانیاند؛ کاری است که انسان نه فقط برای عالم انسانی، بلکه برای همهٔ جهان انجام میدهد و تأثیر میگذارد. دستکم میتوانید برای صلاح مردم و برای دنیا دعا کنید، و این تأثیری است که میگذارد. ما این رسالت را داریم که دربارهٔ آدمهای دیگر خوبی از خدا بخواهیم؛ اینها هم جزو رسالت حساب میشود. منظورم این حس افراطی است که الان وجود دارد که آدمها همهاش خودشان را درگیر جهانی بزرگ میبینند و رسالتهای اجتماعی برای خودشان قائلاند که به بشریت خدمت کنند، به این معنا که بروند مثلاً شغلی یا علمی یاد بگیرند، و از این کارها که الان خیلی زیاد است.
نکتهای که میخواستم دربارهٔ ترتیب ذکر شدن این افراد بگویم این است: دو قسمت اول، پایان دوران آل یعقوب است که داستان با آن شروع میشود؛ لحظههای آخر آل یعقوب را میبینیم و از نظر داستانی آماده میشویم که برگردیم و ماجرا را از اول دوباره بازخوانی کنیم. خود آن دو قسمت، که مرتب بر آن تأکید میکنم، ایدهٔ کلی اینکه انسان چگونه متولد میشود و نسل را دارد؛ اینها همه در قسمتهای اول هست. بعد جهش خیلی واضحی است به اینکه به آغاز این شاخه برگردیم و ببینیم ابراهیم چگونه صاحب رسالت شده است. توضیحی که دادم این بود که لحظهای که از زندگی ابراهیم نقل میشود، لحظهای است که از طرف پدرش رانده میشود، از قوم خودش رانده میشود، و عیناً این عبارت میآید: «و ما یعبدون من دون الله»، و «وهبنا له اسحاق و یعقوب». این رسالت به نوعی در ذریهٔ ابراهیم قرار گرفت. بعد از این، در ادامه، اسماعیل فعلاً حضور ندارد؛ چون اسماعیل قرار است بعداً ذکر شود، زیرا در نسل آل یعقوب و آن رسالتی که ابراهیم داشته، نیست. بعد از این شروع، به بالاترین نقطه، نقطهٔ اوج این سلسلهٔ آل یعقوب، اشاره میشود؛ و اهمیتش فقط در این نیست که نقطهٔ اوج است. میخواهم سعی کنم بگویم که این مواردی که به آنها اشاره میشود — ابراهیم که سرسلسله است، اسماعیل و ادریس — هر کدام ویژگیای دارند و چیزی دربارهٔ این مسئله به ما میگویند. اگر مسئله کلاً این است که رسالت چگونه به وجود آمده و انتقال پیدا میکند، موسی، علاوه بر اینکه همراه با عیسی یکی از بزرگترینهاست، از نظر جنبهٔ رسالت جهانی شاید از همه بارزتر است: قومی را برمیدارد و پای کوه میبرد؛ این حالت اجتماعی بودن رسالت موسی تقریباً در هیچ جای دیگر نیست. اوجش در آل یعقوب موسی است که این کار را انجام میدهد. منتها علاوه بر اینکه این نقطهٔ اوجی در این رسالت است، ویژگی موسی این است که رسالت را از پدر خودش نمیگیرد. یعنی ذکر شدن موسی مثل یک نمونه است: اول ابراهیم را دارید که شروع میکند؛ اسحاق و یعقوب فرزندان ابراهیماند و انگار همهچیز به ارث به آنها میرسد؛ و موسی نمونهٔ دیگری است. میخواهم بگویم آدمهایی که ذکر میشوند، هر کدام از نظر این مسئلهٔ به ارث رسیدن ویژگی خاصی دارند. موسی نمونهٔ آدمی است که در این میان رسالت را تحویل میگیرد، بیآنکه از پدرش به او به ارث رسیده باشد. همهٔ شما داستان موسی را میدانید که در واقع جای دیگری متولد شده، از اول از خانوادهٔ خودش جدا میشود، و پدرش اصلاً در قرآن ظاهر نمیشود؛ به نظر میرسد که در زمان به دنیا آمدن موسی اصلاً زنده نباشد. همهٔ سروکار ما با مادر موسی و خواهر موسی است؛ این خانواده اصلاً به نظر میآید سرپرست مرد ندارد. دوران بدی است؛ ممکن است پدرش کشته شده باشد، یا جای دیگری زندگی کند. به هر حال پدر موسی اصلاً حضور ندارد. مادر موسی به امر خدا او را از خودش جدا میکند و او به دربار فرعون میرود و انگار فرعون را بهعنوان پدر خودش میشناسد. موسی، بیآنکه گناهی کرده باشد، دچار همان اختلالی میشود که در زندگی ابراهیم هست. این در واقع توجیه این است که او آدمی است که اصلاً به قوم و به خانوادهٔ خودش وابستگی واقعی ندارد.
موسی و فرعون و گسست خانوادگی
دقیقاً همان وضعیت ابراهیم هم برای موسی پیش آمده است: وقتی به خدمت شعیب میرسد، از قوم خودش متواری شده، هیچ چیزی ندارد و انگار ریشه و جایی ندارد. و این، به توجیهی که کردم، این آمادگی را به او میدهد که بتواند وارث رسالتی شود که رسالت جهانی است؛ یعنی به قوم و قبیله و این چیزها هیچ ربطی ندارد. همهٔ داستان موسی اینجا ذکر نمیشود و فقط به موسی اشاره میشود؛ ولی ما داستان موسی را میدانیم و میدانیم که موسی انگار این رسالت را از شعیب میگیرد. بنابراین موسی ویژگی خاصی دارد که قید شده است. حرف من این است که به موسی فقط به این دلیل اشاره نمیشود که آدم بزرگی است؛ از نظر محتوای این سوره ویژگی خاصی دارد: همه پدر و پسر نبودهاند، همهاش خانوادگی نبوده، و هارون هم برادر موسی است. موسی دقیقاً آدمی است که حکم قراردادی به او رسیده و مثلاً در فرزندش انتقال پیدا نمیکند. در خود بنیاسرائیل هم کاهنان بیشتر از طرف هارون ادامه پیدا میکنند؛ این را میدانیم که در نسل موسی نیستند، و این عجیب نیست. اگر این حرفها را قبول کنید — اینکه نسل اسحاق به نوعی واجد طبیعیِ ادامهٔ این نسل نیست و اسماعیل در واقع اصلیاش بوده — در موسی هم چنین است: بعد از موسی، انگار بیشتر هارون است. نمیخواهم زیاد در این مورد بحث کنم. نکتهٔ مهم این است که موسی رسالت را از پدر خودش نمیگیرد؛ پس ممکن است به برادر خودش برسد و به پسر خودش نرسد، چون خودش در آن سلسله نیست و انگار در لحظهٔ خاصی وارد میشود. با این حرفهایی که زدیم، نباید انتظار داشته باشیم که نسل او وارث این رسالت شود. رسالت به گونهٔ دیگری قرار میگیرد: برای مدتی انگار انسانی به وجود میآید، و بعد دوباره ممکن است در نسل او ادامه یابد؛ مثلاً بعد از داوود، پسرش. اصولاً چنین نیست که حتماً باید در نسل منتقل شود؛ آدمهای خاصی با شرایطی ممکن است ظاهر شوند و موقتاً آن را به عهده بگیرند، و بعد آدم خاص دیگری میآید و رسالت در نسل او قرار میگیرد. حرف من دربارهٔ طبیعی بودن این است که بهطور طبیعی در نسل یک انسان است و به پسرانش، به فرزندش، میرسد؛ ولی اینکه به برادرش منتقل شود یا جای دیگری برود، اینها هم اتفاق افتاده است. موسی نمونهٔ آدمی است که از پدر خودش ارثی به او نمیرسد، واجد شرایطی میشود و رسالت را به عهده میگیرد، و بعد آن را به برادرش منتقل میکند.
اگر پرسیده شود که چه ویژگی خاصی در کار بوده که پسر موسی نمیتوانست داشته باشد: نمیدانم واقعاً به این پرسشها چگونه میتوانم جواب بدهم؛ نمیدانم چه میتوانم بگویم. فکر میکنم آنچه این سوره اینجا میگوید این است که پیچیدگیهایی وجود دارد: فکر نکنید وقتی حرف از آل یعقوب است، یعنی همینطور پدر به پسر، پدر به پسر، پایین میآید. جایی شعیب پسر ندارد و انگار در بیابان منتظر است تا کسی سر برسد. اگر ایدهٔ کلی این سوره را پذیرفته باشید — اینکه این رسالت لازم نیست در نسل قرار بگیرد و انگار در زمان حیات هم میشود به یک نفر منتقل شود — این نکتهٔ خیلی مهمی است. میخواهم بگویم اینکه این انسان اینجا ذکر میشود، چیز مهمی به ما میگوید: حتماً چنین نیست که آدمی از پدر خودش به ارث ببرد؛ در قرآن فضا به نوعی چنین است که موسی اصلاً برای این کار تربیت میشود. شاید انتظار دارید بگویم که چرا شعیب پسر ندارد، و چه چیزهای پنهانی وجود دارد که مثلاً پسر نداشت و منتظر ماند تا کس دیگری بیاید. ممکن است کسی تئوری خیلی جالبی درست کند؛ شاید چیزهای خیلی پنهانی و اشارههای ظریفی وجود داشته باشد. آنچه میخواهم بگویم این است که وقتی محتوای این سوره را اینگونه میخوانید و میخواهید توجیهش کنید، روشن است که چرا در آن دو قسمت اول دربارهٔ یحیی و عیسی صحبت میشود، و روشن است که چرا از ابراهیم شروع کردیم که سلسله با او شروع شده است. حالا چرا موسی ذکر شده؟ چرا داوود نیست؟ چرا سلیمان نیست؟ آدمهای زیادی میتوانند باشند؛ چرا موسی و اسماعیل و ادریس اینجا ذکر شدهاند؟ هر کدام از اینها از این جهت ویژگی خاصی دارند، نه اینکه فقط آدمهای مهمیاند. ابراهیم و اسحاق و یعقوب این ویژگی را دارند که روال طبیعی را نشان میدهند. موسی روال غیرطبیعی را نشان میدهد: آدمی که نسلش در واقع متعلق به اینجا نیست و انگار در زمان حیاتش ارث به او منتقل میشود. هارون وضعیتش طبیعی نیست، چون برادر موسی است و رسالت انگار به نوعی به او منتقل میشود و صاحب میراث میشود. همینطور اسماعیل، که از این نظر غیرطبیعیترین وضعیت را دارد: به نظر من صاحب این ارث بوده و درست برعکسِ موسی است؛ این ارث را داشت و به کس دیگری رسید؛ اتفاق خیلی خاصی دربارهٔ او افتاد. دارم سعی میکنم این روال را بگویم که اگر سوره را اینگونه بخوانید، چگونه میتوانید به اینکه این پیامبران انتخاب شدهاند و دربارهٔ آنها صحبت میشود، معنا بدهید.
هارون در اثر نیاز و دعای موسی صاحب این رسالت میشود، و بهطور غیرعادی هارون و موسی همزمان رسالت را دارند؛ یعنی هر دو نفرشان رسالت را میگیرند؛ این ویژگی خاص این دو نفر است. نتیجهای که احتمالاً بهطور طبیعی از حرفهای من میگیرید این است که در هر لحظه یک نفر این رسالت را دارد؛ ولی صراحتاً در قرآن این دو با هم رسالت دارند. خدا میگوید بروید پیش فرعون و بگویید «انا رسول رب العالمین»؛ رسول را مفرد میآورد. من یک بار این را بهعنوان مثالی زدم از اینکه در قرآن با انحراف از قواعد گرامری چگونه مفهومی بیان میشود. وقتی به موسی و هارون میگوید بروید پیش فرعون، قاعدهٔ عربی این است که باید بگویند ما فرستادگانیم؛ ولی میگوید بگویید «انا رسول رب»، که از نظر گرامری غلط است: ما تکفرستادهٔ خدا هستیم. انگار رسالت برای موسی، با وجود همهٔ ویژگیهایی که دارد، سنگین بوده و دو نفری رسالت را حمل میکنند. و موسی این را خواسته است؛ نتیجهٔ دعای موسی است. شکی در این نیست؛ به صراحت در قرآن هست که از خدا خواست، و دربارهٔ هارون میگوید که دعای موسی را اجابت کردیم. به هر حال موسی و هارون همزمان رسول خدا هستند، نه اینکه هارون بعد از موسی جانشین موسی شده باشد. اینکه این اتفاقات چگونه افتاده و چرا شاید اینگونه شده، واقعاً هیچ ایدهای ندارم. حرف من این است که توجه کنید: این چهار موردی که ذکر میشود — ابراهیم و به دنبالش اسحاق و یعقوب، موسی و هارون، اسماعیل، و ادریس — هر کدام از نظر این مسئلهٔ وراثت، وراثت الهی، ویژگیای دارند. بیشتر از این نمیخواهم و نمیتوانم توضیح بدهم که چرا بعضیها بدون وارث میمانند. زکریا بدون وارث مانده بود؛ کسی از راه نرسید، و خلاصه دست به کار شد که میترسم اصلاً هیچکس نیاید؛ و هرچه صبر کرد، تا خلاصه یحیی در انتهای زندگیاش به او داده شد. شعیب هم — نمیدانم — به هر حال آدم صبوری بود: دختر داشت و پسر نداشت، و در بیابان ماند تا موسی از راه رسید.
میخواهم به یک مسئلهٔ فرقهای اشاره کنم. اینجا بحث اصلاً مستقیماً دربارهٔ مسائل مورد اختلاف شیعه و سنی است. بحث فرقهای که باز کردم، و ضروری است وقتی دربارهٔ این سوره حرف میزنیم دربارهٔ آن بحث کنیم، این است که شیعه به چیزی مشابه سلسلهٔ انبیایی که در قرآن میبینیم، با ویژگیهای مشترک بسیار، اعتقاد دارد و اهل سنت اصلاً چنین چیزی را اعتقاد ندارند. از یک نفر نقل کردم که وقتی این حرف را به او میزدم، اصطلاح ریاضی خوبی به کار برد: اهل سنت میگویند پیغمبر ما نقطهای «سینگولار» است؛ نه قبلی دارد و نه بعدی؛ همینطور آمده، کتاب را به او دادهاند و تمام شده و رفته. این سینگولار بودن با فضای کلی قرآن خیلی سازگار نیست؛ با این حالتی که در قرآن هست که رسالتی هست که دارد به ارث میرسد و آدمها اصلاً برای خودشان جانشین میخواهند. از طرف اهل سنت توضیحی هم گفتم: توضیح میتواند این باشد که چون قرآن به وجود آمده، اصلاً رسالت تمام شده و دیگر ادامهای وجود ندارد. خودم پرسیدم و خودم سعی کردم جواب بدهم. نکتهای که میخواهم بگویم، باز از شباهتهایی است که وجود دارد: به نظر من در سورهٔ مریم به صراحت به موردی اشاره میشود که کسی وارث ندارد و صاحب فرزند ذکور نشده است. رسالت را به چه کسی منتقل کرده است؟ به داماد خودش. اصلاً مانده و کسی را پیدا کرده که دامادش شده و بعد به او منتقل کرده است. یعنی موردی که در قرآن ذکر شده، باز شباهت دارد به آنچه شیعه دربارهٔ وراثت اهل بیت و علی میگوید؛ انگار داماد به نوعی مثل جانشینِ پسر است. مگر همین الان هم مردم این احساس را ندارند؟ واقعاً خانوادههایی که دختر ندارند، عروسشان خیلی خوشبخت است. خیلی وقتها واقعاً دیدهام: با این همه جنگ میان مادرشوهر و عروس، مادرهایی که دختر ندارند به عروس مهربانی خاصی میکنند، چون ممکن است او را دستکم بهعنوان دختر خودشان بپذیرند؛ این بهطور طبیعی اتفاق میافتد. یک مورد در قرآن هست که به نظر من بر آن تأکید میشود: وارثی وجود ندارد، کسی از بیابان میآید و اصلاً وارث میشود. اولین کاری که شعیب میکند این است که عقد میبندد و دخترش و موسی به اصطلاح با هم ازدواج میکنند. بعد در طی هشت یا ده سال — که قطعاً ده سال بوده — انگار موسی در کنار او پرورش پیدا میکند و بعد صاحب رسالت میشود.
موسی نزد شعیب
اینکه شراکت در رسالت به وجود آمده، پدیدهای مخصوص موسی و هارون است. فعلاً میخواهم بگویم این چهار قسمتی که پشت هم میآید چه ویژگیای دارند، و بعد از موسی، به اسماعیل و ادریس هم اشارهٔ کوتاهی بکنم. موسی ویژگی خیلی خاصی داشت که به آن اشاره کردم و اینجا جا دارد: رسالت قطع شده است؛ جایی آدمی میآید و رسالت را به عهده میگیرد، با برادرش به عهده میگیرد، و بعد در نسل یکی از آنها ادامه پیدا میکند. دربارهٔ اسماعیل درست برعکس است. اسماعیل وارث است و این ویژگی را دارد؛ به دلیل خاصی حکم تعلیق به او تعلق میگیرد، حکم را به کس دیگری میدهند و نسل جای دیگری ادامه پیدا میکند. از آن تئوری خودم استفاده کنم؛ دربارهٔ این چیزها تئوری قدیمیای هم هست. ما امروز دیدگاهمان نسبت به دنیا چنین شده که این تصور که چیزهایی رندوم اتفاق میافتد، خیلی زیاد شده است. قبلاً احساس مردم، مردم عوام، اصولاً این بود که همهچیز حساب و کتاب دارد. مثلاً این عبارت که «فرزند سرّ پدر است»؛ فکر نمیکنم چیزی بود که فقط عرفای درجهبالا میگفتند؛ مردم به نوعی احساس میکردند که چیزهایی در وجود پدر هست. ما الان حداکثر ارث را به صورت رشتهٔ دیانای میبینیم که با هم قاطی میشوند، و آن قاطی شدن هم معمولاً رندوم است؛ معلوم نیست کجا میپیچد، ویژگی مادر میآید یا پدر. این باور که چیزی معنوی وجود دارد، اینکه واقعهای معجزهآسا مثل تولد و خلقت معنایی دارد، و اعتقاد به اینکه آدمها در عالم دیگری هستند و یکییکی نوبتشان میشود و به این دنیا میآیند — خیلی نمیخواهم بگویم این تصورات درست است — تصوراتی بود که مردم سعی میکردند با آن به چیزهایی که میبینند معنا بدهند، حتی اگر رندوم باشند. مردم تحمل اینکه بگویند چیزها رندوم است را نداشتند؛ الان تحمل مردم خیلی زیاد شده است و در دنیایی سیاه و بیمعنا راحت زندگی میکنند. فکر نمیکنم مردم قبلاً بهراحتی میپذیرفتند که کسی همینطوری مرد؛ ولی الان میگویند: چطور شد که مرد؟ توضیحی ندارد؛ میتوانست نمیرد. در حالی که اینگونه نیست؛ یعنی تولد و مرگ به شدت چیزهایی است که تعیین میشود. دربارهٔ حضرت اسماعیل اتفاقی که افتاده این است که اسماعیل به دلیلی، در حالی که ویژگیهای خاصی دارد، رسالت از او گرفته میشود و در جای دیگری قرار داده میشود، و اینجا اتفاق خاصی میافتد. نمیخواهم از تئوریهای خودم استفاده کنم؛ میخواهم بگویم معنای این آیه به وضوح این است. این آیه اشاره و تأکید بر این است که اسماعیل رسالت جهانی را از دست داد؛ میگوید: «انه کان صادق الوعد و کان رسولا نبیا و کان یأمر اهله بالصلاة و الزکاة و کان عند ربه مرضیا». اینکه اهل خودش را امر میکرد، یعنی رسالتش محدود شده بود به اینکه به خانوادهٔ خودش بگوید. چیزی که دفعهٔ قبل نگفتم این است که همین شاهدی است بر اینکه این اسماعیل، اسماعیلِ خودمان است.
یعنی اسماعیل پسر ابراهیم است. شاهد این است که اصلاً قوم ندارد. پیغمبری میشناسید که فقط برای زن و بچهاش باشد؟ اصلاً کسی آنجا نیست به غیر از زن و بچهاش. این آدم در بیابان است؛ چند نفر اطرافشاند؟ میگوید اهل خود را امر میکرد. مگر میشود رسول نبیای داشته باشیم، اسماعیل صادقالوعد پسر حزقیل پیامبر، و رسالتش این باشد که در قرآن تأکید شود که زن و بچهاش را دعوت میکرد؟ قوم این آدم همین زن و بچهاند؛ کس دیگری حضور ندارد. این خالی بودن اطراف اسماعیل، که رسالتش را تبلیغ میکند، با این جور درمیآید و آن را تثبیت میکند که اسماعیل در بیابان است و این کار را انجام میدهد. روال سوره هم این است که آل یعقوب را گفت و انگار به بزرگترین قسمتش، که موسی بود، رسید؛ و آنچه برای اسماعیل خلق شده بود را به نوعی از او گرفتند، به دلیل مصالحی که پیش آمده بود. آن لحظه که وعده میداد که من صبر میکنم، تصورش این بود که قرار است او را بکشند، و گفت من صبر میکنم. فکر نمیکنم اینجا واژهٔ صادقالوعد صرفاً اشاره به این باشد که آنجا خوب صبر کرد؛ تا آخر عمرش خوب صبر کرد. تصور من از اسماعیل این است: آدمی را تصور کنید که مثلاً در زمینههای علمی استعدادهای فوقالعادهای دارد، ولی اتفاقهایی در زندگیاش میافتد و نمیتواند دنبال تحصیل برود؛ فشاری به او میآید و در تمام طول زندگیاش فشاری را تحمل میکند و باید صبر کند. به نظرم تمام زندگی اسماعیل اینگونه گذشته است؛ مرد بزرگی است، احتمالاً با بلاغتی فوقالعاده. موسی را میبینید که بلاغت ندارد؛ چرا هارون را میخواهد؟ برای اینکه دستکم او حرف بزند. موسی ساخته نشده برای اینکه چنین رسالت عظیمی داشته باشد؛ یعنی از نظر تکمیلی. مطمئن باشید همهٔ ویژگیهای اسماعیل این است که میتواند رسالتهای اجتماعی داشته باشد؛ بعد در بیابانی با زن و بچهاش زندگی میکند و همهٔ این قدرتش صرف این میشود که به همین دو سه نفر بگوید نماز بخوانید و زکات بدهید؛ نوعی فشار به او میآید. صادقالوعد به این قسمتها هم مربوط میشود؛ یعنی خیلی خوب صبر کرد. فکر میکرد در آن لحظه میمیرد، ولی کلاً همهچیز و زندگی خودش را واگذار کرد، و بعد با عمل خودش زندگیاش را ادامه داد؛ و «کان عند ربه مرضیا»: اگرچه هیچکس در دنیا او را نشناخت، نزد خدا مقام خاصی دارد.
اگر گفته شود که بنا بر این تئوری، اگر کسی قرار بوده ریاضیدان شود و نشده، انتظار میرود این اتفاق بعداً بیفتد: انگار رابطهٔ پدر و فرزند، رابطهٔ خانوادگی، از نظر خداوند رابطهای واقعی است؛ خدا میخواهد چیزی را اینجا بگذارد و به دلایلی نمیگذارد؛ نزدیکترین جای بعدی، فرزندان و نسل این آدم است. آنچه خودم میخواستم بگویم این است که در کل این ماجرا، با به وجود آمدن نیروی ذخیره، رسالت پیغمبر انگار به اسماعیل میرسد. یعنی وقتی اسماعیل از این رسالت صرفنظر میکند، چنین نیست که پاک شود؛ انگار واقعاً چیزی در آسمان میماند، و زمان هم که میگذرد — طبق تئوریهای من — زمان انگار آن را بزرگتر میکند، و بعد از هزاران سال است که به پیامبر میرسد. پیامبر رسالت خودش را از چه میگیرد؟ از اینکه اسماعیل به نوعی انگار از چیز بزرگی گذشت و چیزی را، به معنای واقعی کلمه، ذخیره کرد. توجیه من برای اینکه چرا این اتفاق افتاد — چرا اسماعیل را محکوم به مرگ کردند و قرار شد از این رسالت بگذرد، رسالت را به اسحاق دادند، آنجا با دستاندازی به یعقوب رسید و بعد ادامه پیدا کرد، در حالی که اسماعیل آدمی بوده که ویژگیهای خاصی برای این کار داشته — این است که به معنای واقعی کلمه در نسل اسماعیل چیزی میماند که بعداً قرار است به پیغمبر برسد؛ یعنی اثری تکمیلی در گذشت اسماعیل و آن اتفاقی که برای ابراهیم و اسماعیل افتاد، وجود دارد. میگویم این حدس است؛ نتیجهٔ تئوریای است که میگوید شاید اینگونه بوده است. شاید کسی توجیههای بهتری داشته باشد. فکر میکنم با متن سورهٔ مریم چنین تصوراتی در ذهن آدم ایجاد میشود. ممکن است کسی بیاید که ذوق خیلی خاصی داشته باشد و ارتباطهای خاصی با بعضی از مقامات تکمیلی داشته باشد و بتواند حرفهای بهتر و جالبتری بزند. فکر میکنم در ماجرای اسماعیل انتقال صورت گرفت: رضایتی که اسماعیل به مرگ داد و در واقع رسالت را واگذار کرد. چرا اسماعیل کشته نشد؟ خوبیاش همین است: کشته نمیشود، زندگی میکند و صبر میکند، و این رسالت انگار جایی میماند و بعد، در همان منطقه، به رسالت بزرگی تبدیل میشود.
به نظر میآید اگر چیزی به تو داده شده باشد و برای خاطر خدا، در شرایط خانوادگی خاصی که پیش میآید، مجبور شوی از یک سری ویژگیهای خودت صرفنظر کنی، و ضرورتهایی واقعاً به وجود آمده باشد، عجیب به نظر میآید که آنچه به تو دادهاند را پس بگیرند؛ انگار در این دنیا باقی میماند. کجا میرود؟ طبعاً جایی در نسل خودت این ویژگیها دوباره ظاهر میشود. اگر پرسیده شود که آیا آدم باید لذت ببرد از اینکه در نسلش باقی میماند: نمیدانم؛ این را جایزه نگویید. بگذار اینطور بگویم: فرض کن ویژگیهایی داری و میتوانی ریاضیدان بزرگی بشوی. اولاً طبق این حرفهایی که میزنم، جای خالیای برای یک ریاضیدان وجود داشته است؛ قرار است آدمی ظهور کند و کاری در دنیا بکند — اگر ریاضی مثال خوبی نباشد؛ نمیدانم دنیا چقدر به ریاضیدانها احتیاج دارد — و تو به دلایلی این کار را نکردی. ظهور آدمی که قرار است کارهایی بکند، ممکن است کمی به تأخیر بیفتد، ولی خداوند که صرفنظر نمیکند. خدا مشیتهای ثابتی دارد؛ ما بازیگرانی هستیم که نقشهایی را که خداوند میخواهد به عهده میگیریم.
ژنتیک و ظهور پیامبر
قرار است پیامبری ظهور کند؛ آدمی خلق شده که این کار را بکند و به دلایلی نمیشود. چنین نیست که خدا بگوید: نشد؛ پیامبری ظهور نکند. این اتفاق چگونه میافتد؟ مثل انتقالی صورت میگیرد؛ ممکن است چند سال زودتر باشد؛ این سالها و ایامی که ما میشناسیم خیلی اعتباری ندارد. به هر حال نسلی، مثلاً یک ریاضیدان، یک دانشمند، قرار بود به وجود بیاید؛ خداوند قرار است حقایقی را در دنیا آشکار کند، بهوسیلهٔ آدمهایی، و این کار را میکند. فکر کنم قبلاً هم به مناسبت دیگری این حرف را زدهام: هیچ اشکالی ندارد که دنیا را اینگونه تصور کنید، مثل نمایشی که تا حدود زیادی معلوم است در آن چه اتفاقی میافتد، ولی معلوم نیست شما کدام نقش را بازی میکنید. شما انتخاب میکنید که در کدامیک از نقشهای این نمایش باشید: پیغمبر میشوید یا هیتلر میشوید. هیتلر میتوانست اسمش چیز دیگری باشد، ولی آدمی در آلمان ظهور میکرد و تا حدودی این کارها را انجام میداد. این اصلاً جبر به این معنا نیست که مجبورید کاری بکنید؛ ولی روال کلی دنیا، تا حدود زیادی، ارادهٔ خداوند است که از جایی شروع شده و به جایی میرسد. نمیتوانید دنیا را از آنگونه که خدا خواسته عوض کنید. خدا میخواهد پیامبرانی ظهور کنند، خدا میخواهد اتفاق خوبی بیفتد؛ این اتفاقها میافتد. آدمهایی حتماً گمراه میشوند؛ ویژگی بشر این است. شما میتوانید جزو آن نقشهای آدمهای گمراه را بازی کنید و به آن سمت کشیده شوید، یا آدم خوبی باشید؛ اختیار دارید. خداوند بهطور طبیعی تمام سعی خودش را میکند و کاری را که باید بکند انجام میدهد، که همه حرفهای خوب را شنیده باشند، و دعوت میکند که بیایید نقشهای خوب را بازی کنید؛ ولی آدمها میروند و نقش منفی بازی میکنند. نقش منفی جاذبهای دارد؛ در سینما هم همینطور است و خیلیها آن را دوست دارند. به هر حال آنچه میگویم این است که اسماعیل اینجا ویژگی خاصی دارد و به نظر من کاملاً به رسالت پیامبر مربوط است. این صرفنظر کردن، این ویژگی که اسماعیل اینجا دارد، به نوعی در نسل خود اسماعیل انگار آمادگیای، پتانسیلی، از گذشتی که اسماعیل میکند باقی میگذارد. پتانسیلها بهطور طبیعی در نسل منتقل میشوند، مگر اینکه اتفاق خاصی بیفتد. انگار چیزی از اسماعیل اینجا باقی مانده است، پتانسیلی برای رسالتی مثلاً بزرگ، همانطور که اسماعیل خودش میتوانست داشته باشد. وقتی چیزی را برای خدا صرفنظر میکنی، خدا معمولاً چنین نیست؛ خدا هدایا را به این شکل نمیپذیرد. مثلاً اسماعیل هدیه میشود؛ خدا قبول میکند که این کار را کردی، ولی چنین نیست که اسماعیل واقعاً بمیرد؛ ممکن است به چیزی بهتر از آن تبدیل شود. این اتفاقهای عجیبوغریب ممکن است بیفتد. اتفاقی که به نظر من میافتد این است که وقتی آدمها ویژگیها و استعدادهایی دارند و موانعی مانع ثمر دادن این ویژگیها میشود، خود این آدمها ویژگیهای جدیدی پیدا میکنند. مثلاً فرض کن در دوران بچگی اتفاقی برای آدمی میافتد و دیگر آن چیزی که باید بشود، نمیشود؛ چیز دیگری میشود. ولی آن چیزهایی که قبلاً قرار بود بشود، منتقل میشود و جایی ظاهر میشود؛ خلاصه چیزی که قرار است ظاهر شود، ظاهر میشود. حرفم این است که خداوند کلاً دارد چیزهایی را در دنیا ظاهر میکند؛ مشیت کلی وجود دارد. اگر آدمی قرار بوده این نقش را بازی کند و این نقش را از او گرفتهاند و دیگر نمیتواند به آنجا برود، به این راحتی چنین نمیشود که آن نقش از میان برود. شیطان را زیاد وسط نکشیم؛ معمولاً اشتباه میکنیم. یوسف قرار بود به مصر برود؛ همینطور راحت نمیتوانست برود؛ خلاصه برادرانش با نقشهای شیطانی یوسف را از پدرش جدا کردند. دیگر خیلی وارد جزئیات شدیم؛ نمیدانم دقیقاً چه اتفاقهایی افتاد، ولی بهطور کلی احساسم، بهعنوان یک دید مذهبی، این است که وقتی قرار است اتفاقی بیفتد، به این راحتی از بین نمیرود. یعنی مثلاً استعدادها و پتانسیلها وقتی تحقق پیدا نمیکنند، به نوعی انگار در دنیا باقی میمانند، و نسل مهم است.
میان آدمها نزدیکی واقعی هست؛ یعنی آدمها استراکچری دارند. در سورهٔ نسا و خیلی جاها به صراحت گفته میشود که مثلاً در میان خویشان، به معنای واقعی، «بعضهم اولی ببعض». نزدیکی و دوری وجود دارد؛ امروز دیگر از ژنتیک میدانیم که واقعاً فاصله وجود دارد. وقتی میگویید «اقربا»، این چیزی قراردادی نیست؛ این آدم به آن یکی نزدیکتر است. بنابراین چیزی که اینجا محو شد، چرا یکدفعه آن سر دنیا سر دربیاورد؟ احتمالاً همین نزدیکیها اتفاق میافتد. اینکه در قرآن بر «اقربا» تأکید میشود، معلوم است یعنی چیزی دربارهٔ خویشاوندی میدانیم، و آن این است که در سورهٔ نسا آیات ساختاری را توصیف میکند: آدمهای درجهٔ یک داریم، درجهٔ دو داریم، درجهٔ سه داریم، و در همانها اولویتهایی وجود دارد؛ سهمها را مشخص میکند که به چه آدمهایی ارث بیشتری میرسد. انگار آدمی را از کرهٔ زمین برداری؛ انرژیاش چگونه پخش میشود؟ در مالش. ولی پتانسیلهایی که تحقق پیدا نکرده، فقط مال نیست؛ میخواهم بگویم چیزهای معنوی هم وجود دارد که به نوعی اینگونه توزیع میشوند. اینکه چرا داماد مناسب است: چون خویشاوند میشود و انگار به نوعی وارد این استراکچر میشود. اگر خواستید پتانسیلی را منتقل کنید، سعی کنید در میان خویش و قوم خود کسی را پیدا کنید. فقط اشارهای کردم؛ به نظر من واقعاً مهم است که نمونهای داریم از شخصی بدون فرزند، بدون پسر، که منتظر مانده و پیامبری خودش را به داماد خودش داده است. به هر حال به نظر من نکتهای است — اینکه چقدر کسی آن را مهم ببیند یا نبیند —؛ به نظر من جالب است که چنین مثالی در قرآن وجود دارد.
دربارهٔ بحث پتانسیل، ماجرای قتل عام را یادداشت نکرده بودم و تذکر داده شد؛ مسئلهٔ رسالتِ ۳۰ سالگیِ مسیح هم یادم نبود. این دقیقاً چیزی است که خودم قبلاً از ابن عربی نقل میکردم. ابن عربی میگوید دلیلی معنوی وجود داشت که فرعون شروع کرد به قتل عام پسران بنیاسرائیل: برای اینکه همهٔ پتانسیلها در این آدم جمع شود. چنین نیست که بچهای به دنیا بیاید و او را بزنند و بکشند و نابود شود، انگار اصلاً هیچ چیزی نبوده است. آنچه این آدم حمل میکرد و قرار بود در دنیا انجام دهد، باید جایی ظاهر شود؛ ممکن است به آدمی همردهٔ خودش برسد. تعبیر ابن عربی این است که اصلاً این توطئهای الهی بود؛ نقشههای شیطانی همیشه همینطورند: تهش خلاصه چیزی الهی دارد اتفاق میافتد. در واقع فرعون کاری انجام داد که موسی به وجود آمد، با پتانسیلی فوقالعاده که بتواند رسالتی را انجام دهد، بیآنکه در ابتدا اصلاً چنین ظرفیتی برایش وجود داشته باشد.
اینجا که به اسماعیل اشاره میکند، با همان اصطلاح به آن داستان اشاره میکند؛ چون تنها جایی که اسماعیل را میبینیم، آنجاست. دقیقاً «صادقالوعد»: هیچ راهی نیست جز اینکه بگویید این اسماعیل همان اسماعیل است، و آنگاه صادقالوعد معنا پیدا میکند. منظورش این است که به آن وعده اشاره میکند: آنجا نمیدانیم اسماعیل چه میکند، ولی اینجا میفهمیم که دستکم آنچه را وعده داد، بهطور کامل اجرا کرد. میخواهم بگویم در سراسر زندگیاش هم آن صبری را که وعده داده بود، به جا آورد؛ یعنی با تمام آن ویژگیهای عظیمی که دارد، همین رسالت را در حدی محدود با جدیت انجام داد. فکر میکنم این «صادقالوعد» اشاره به آن ماجراست؛ وعدهای که اسماعیل در قرآن داده، همان است. و اینکه «و کان یأمر اهله بالصلاة و الزکاة»، یعنی با اینکه زنده ماند و برایش سخت بود که چنین چیزی را تحمل کند، آن وعدهٔ صبر کردن تا آخر عمرش ادامه پیدا کرد. اینکه ذکر میشود «و کان رسولا نبیا»، انتظار دارید یک رسول نبی را ببینید؛ بعد میشنوید «و کان یأمر اهله»: رسالت او این بود؛ کاری که انجام میداد کار خیلی خیلی لوکالی بود. نتیجه این میشود که به نظر من این اسماعیل در بیابان با خانوادهاش زندگی میکند و قومی وجود ندارد؛ بعد هم اینکه رسالتش عظمت خودش را از دست داده است؛ آن چیزی است که ذخیره شد.
اگر پرسیده شود که وقتی اسماعیل فقط با خانوادهٔ خودش بود، زکات دادن چه معنایی دارد: مگر زکات چیست؟ اگر تنها هم در دنیا بمانید، باید کاری بکنید. چنین نیست که فکر میکنید زکات را مثلاً حکومتی میگیرد. زکاتِ قرآنی این است که از هر مالی که دارید، بخشی را ببخشید تا پاک شود. در آن بیابان هم چنین نیست که این آدمها جایی نروند و هیچکس نیاید.
زکات و ادامه پرسشها
اگر بخواهید بگویید چون فقط خودشاناند، اولاً آدمها در خانواده هم میتوانند بخشی از درآمد خودشان را به آدمی ضعیفتر بدهند. زندگی اسماعیل چگونه است؟ ازدواج کرده است؛ در تورات هست که هاجر برایش همسری مصری اختیار کرد؛ ازدواج کرده و احتمالاً صاحب اولاد زیادی شده است. بعد آنجا که زندگی میکردند، مثلاً خانههای دیگری ساختند؛ کمکم در زمان حیات اسماعیل چیزی به وجود آمده است. اهلش در چادر زندگی میکردند یا خانه ساخته بودند، نمیدانم؛ کمکم قومی قوی آنجا به وجود آمده است، همهٔ فرزندان و نزدیکان اسماعیل. آدمهای فقیر آنجا میآیند و میروند. فراموش نکنید که در قرآن ذکر شده که به ابراهیم گفت «اذن فی الناس بالحج»؛ حج از زمان ابراهیم و اسماعیل بوده است. اسماعیل آنجا مانده و خانهٔ کعبه را برای کسانی که طواف میکنند تمیز نگه میدارد؛ اذن حج داده شده است. بنابراین از اطراف آدمها میآیند، هرچند آنجا ساکن نمیشوند. اشکال این بود که کسی نیست که اینها به او زکات بدهند؛ ولی به هر حال به این آدمهایی که میآیند، میشود غذا و آب داد. آدم تصور بدی از مفهوم زکات دارد، که برای زکات باید جامعهای باشد، حکومتی باشد و آدم مالیات بپردازد. زکات، این مفهوم قرآنی، مفهوم خیلی کلیای است. شما زکاتِ اسلامی، شرعیاش، را در نظر دارید؛ زکات مفهومی است که از اول تا الان بوده است: از مال خودت چیزی را برای خاطر خدا جدا کنی و بدهی تا مالت پاک شود.
زکات در قرآن بهطور کلی به معنای تصفیه است؛ ولی وقتی میگوید صلات و زکات، یعنی از اموال خودتان چیزی را جدا میکنید و مالتان پاک میشود. هر چیزی که مرتبهٔ مادی دارد، مرتبههای معنوی هم دارد؛ بنابراین مرتبهٔ معنوی زکات این است که خودتان را تصفیه کنید. ولی وقتی میگوید صلات و زکات، واقعاً به زکات مال اشاره میکند، مگر اینکه کسی دلیل دیگری بیاورد. مال برای تو نیست: متعلقاتی دارید، چیزهایی به دست آوردهاید، خدا به شما روزی میدهد، و از این روزی باید انفاق کنید و بخشیاش را بدهید. مفهوم کلی زکات این است: به مال تعلق میگیرد، نه به تو؛ به هر چیزی از داراییهای شما تعلق میگیرد؛ به داراییهای مالی، به علم هم، به هر چیزی که خدا به شما داده تعلق میگیرد؛ یعنی مراتب معنوی هم دارد. پس زکات عامل پاک شدن مالتان است، و عامل پاک شدن جسم هم میتواند باشد؛ میگویند روزه زکات جسم است، زکات بدن است: انگار بدنتان را روزهایی در اختیار خدا قرار میدهید؛ چون خدا گفته نخورید، نمیخورید. دربارهٔ علمتان میگویند زکات علم نشر آن است؛ اگر بخواهید زکات علمتان را بدهید، باید منتشرش کنید. هر چیزی زکات دارد. ولی این مثل آن است که کسی بگوید منظور از صلات توجه زیاد به خدا داشتن است؛ در حالی که صلات یعنی همین صلات، و مرتبهٔ معنویاش این است که توجه به خدا داشته باشید. اینجا وقتی صلات و زکات را میگوید، واقعاً یعنی صلات و زکات، با مراتب معنویاش. تقریباً هر کس هرچه معنویتر باشد، آن چیزهای معنوی را هم بیشتر رعایت میکند؛ یعنی صلاتش این است که تمام وجودش توجه به خداست، نه اینکه فقط جسمش به سوی قبله بایستد؛ ما در صلاتمان ظاهر صلات را رعایت میکنیم. اشکال این بود که زکات اصلاً یعنی چه، وقتی اینها چند نفر بیشتر نیستند؟ حرف من این است که زکات کلی است؛ در هر شرایطی هر آدمی باید نماز بخواند و این حس را داشته باشد که همهٔ اموالش مال خودش نیست.
اگر گفته شود که آل یعقوب را تقریباً میبینیم، بخشهای خیلی مهمش را میبینیم، و طبیعی است بپرسیم در آل اسماعیل چه اتفاقی میافتد، و منظور فاصلهٔ میان اسماعیل تا پیامبر است: هیچ اتفاقی نمیافتد؛ در هیچ جای قرآن اشاره نشده است؛ اصلاً رسالت منتقل نمیشود؛ رسالت در آسمان است. به نظر من اصلاً این رسالت به کسی نرسیده است؛ بزرگتر شده و نزد پیامبر میآید. به یک معنا قطع شده و در اسماعیل متوقف شده است؛ اسماعیل خودش واگذار کرده و در آسمان جایی ذخیره شده است، میان آدمها نیست. پیامبری نداریم میان اسماعیل و پیامبر خودمان. نمیدانم؛ در روایت تاریخی دربارهٔ یک نفر میگویند که در میان اعراب پیامبری واقعی بوده است، ولی فکر نمیکنم اصلاً ربطی به این ماجرا داشته باشد. رسالتی که در اسماعیل بوده و از او گرفته شده، همان چیزی است که به پیامبر رسید، نه نسل به نسل؛ به نوعی غیرعادی. اینها خیلی پیچیده است؛ مکانیسمهایش چیست و چگونه ممکن است چنین اتفاقی بیفتد؟ اگر گفته شود که در نسل اسماعیل پیغمبری نبود، ولی داستانهایی هست که میگویند فرزندان اسماعیل در هر نسل فرزندی برگزیده داشتند تا اینکه به پیغمبر ما رسید: آری، داستانهایی هست؛ نمیدانم درست است یا نه؛ در قرآن که چیزی نیست، و فکر میکنم خبری نیست. خودتان دعای ابراهیم را ببینید: قبول دارید که دعایی که ابراهیم و اسماعیل کردند و نقل میشود، دربارهٔ پیغمبر است؟ بهعنوان یک شاهد، قرآن چرا آن را نقل میکند؟ اینها از همان روزی که کعبه را میساختند، دعا کردند که پیغمبر بزرگی اینجا بیاید؛ منظور همین است. اینطور نیست که آنها دعا کرده باشند و تا پیغمبر بیاید، در این میان پیامبران دیگری میآمدند؛ به نظر من اینگونه نیست. فکر نمیکنم نسل اندر نسل رسالتی منتقل شده باشد؛ البته از نظر تاریخی هم هیچ شواهدی نیست. دیدهام که دربارهٔ کسی مثل عدنان میگویند پیامبر بوده است، ولی فکر نمیکنم در این نسل و این ماجرا بوده باشد. به نظر من به نوعی تناقض است که دو طرف رسالت وجود داشته باشد: همزمان آن سو آل یعقوب کارهایی میکنند و این سو هم عدهای در بیابان همان رسالت را دارند. مورد موسی و هارون، که همزمان دو پیامبر واجد یک رسالتاند، مورد استثنایی و غیرعادی است. من کلیاتی میگویم: افرادی که اینجا ذکر میشوند، ذکرشان از نظر نوع صاحب رسالت شدن و از دست دادن آن مناسبتی دارد؛ چیزی در آن وجود دارد که میبینیم. همین را میخواهم بگویم. چیزهای عجیبوغریبی مثل اینکه آیا در نسل اسماعیل واقعاً کسی بوده یا نبوده، چیزهایی است که میپرسید و من نمیدانم و نمیتوانم بدانم.
آخرین مورد، استثنایی بودنش از چه نظر است؟ آدمی که اصلاً به نظر میآید وارثی ندارد: پیامبر است، پیامبر بزرگی است، وارث ندارد، کسی هم نمیآید، دعایی هم نمیکند، خدا هم کسی به او نمیدهد، و به آسمان رفته است. نمونهٔ این ماجرا در قرآن، وقتی قرار نیست بعدش چیزی اتفاق بیفتد، ادریس است. به اینکه از قبل چه به او رسیده بود کاری نداریم؛ این آدم پیامبر بوده و به نظر میرسد که زنده به آسمان رفته و رسالت خودش را هم مثلاً فعلاً با خودش به آسمان برده است. این اتفاقی است که برای مسیح هم افتاده است: در انتهای یک سلسله ممکن است کسی، به اصطلاح شیعه، غیب شود؛ زنده بماند ولی دیگر کاری به این دنیا نداشته باشد و مثلاً به نوعی زندگی عجیب دیگر برود. از من نپرسید که کجا رفت؛ «مکانا علیا» را بعضی تعبیر کردهاند که به کدام فلک رفته است؛ من از این چیزها هیچ بلد نیستم. نکته از نظر من این نیست که در چه ارتفاعی قرار گرفته است. مسیح و ادریس دو نمونهاند که به وضوح در قرآن ذکر میشوند، با واژهای مثل «رفعنا». اینجا دربارهٔ ادریس میگوید «و رفعناه مکانا علیا». دیگر چه مناسبتی دارد که ادریس، که به نظر میآید پیش از همهٔ این ماجراهاست، در آخر میآید؟ این مورد استثنایی آخر است: آدمی که به شروعش کاری نداریم؛ موضوع این است که رسالت را به کسی تحویل نداده و خودش انگار با رسالتش به جایی رفته است. اینکه بعداً این رسالت چگونه به کسی رسید یا نرسید، و اینکه ادریس شاید در سلسلهٔ انبیا جایگاه خاصی هم نداشته باشد، به کنار؛ نکته این است که این اتفاق برای بعضی از انبیا افتاده است. قبلاً هم اشاره کردم که هیچکس — نه اهل سنت، نه یهود، نه مسیحیان — نمیتواند به شیعه بگوید که اعتقاد به غیبت اعتقاد عجیبوغریبی است؛ همهشان معتقدند: یهودیان هم به چنین غیبتی اعتقاد دارند و مسیحیان به غیبت عیسی. میخواهم بگویم مناسبت ذکر ادریس در این انتها، که به نظر اصلاً هیچ مناسبتی ندارد، این است که پدیدهٔ عجیب دیگری را که وابسته به همین ماجراست نشان میدهد: رفتن به آسمان، غیب شدن، بدون وارث ماندن، به کسی تحویل ندادن، و اینکه انگار خودش دارد آن را حفظ میکند. این چیز استثنایی است که دستکم دو بار به وضوح در قرآن میبینیم که اتفاق افتاده است. دربارهٔ حضرت الیاس هم اشارههایی هست که شاید چیزی شبیه این باشد: جمع بستن الیاس به نوعی این وهم را پیش میآورد که انگار الیاس دوباره به زمین برگشته و دو الیاس داشتهایم. از واژهٔ «الیاسین» چه میفهمید؟ الیاس یک آدم است؛ الیاسها یعنی چه؟ کمی عجیب است. دربارهٔ الیاس، مثلاً ابن عربی معتقد است که الیاس هم جزو همین آدمهاست؛ ابن عربی در «فتوحات مکیه» به صراحت چهار نفر را، از جمله ادریس و الیاس، ذکر میکند که آدمهاییاند که حفظ شدهاند. دستکم دو مورد به صراحت ذکر شده است: آدمهایی که پیامبرند و رسالتشان همراه با حیات خودشان حفظ میشود. میخواستم بگویم مناسبت این جریانها چیست: این آدمها از نظر تحویل گرفتن و تحویل دادن رسالت ویژگی دارند؛ بنابراین با موضوع سوره هماهنگاند. موسی صرفاً به این دلیل ذکر نشده که آدم مهمی است؛ به این دلیل ذکر شده که از نظر نوع رسالت، رسیدن و دادن آن، ویژگی خاصی دارد. اسماعیل هم همینطور؛ فکر میکنم اصلاً ویژهتر است؛ و ادریس هم موجود خاصی است.