جلسه ادامهٔ بحث دربارهٔ دکتر سروش است؛ به گفتهٔ گوینده، سروش از دو راه اصلاح آن را انتخاب میکند که هر کسی انگار قرائت خودش را داشته باشد. سپس دربارهٔ معنای وحی، روایات و متد قرائت متن سخن میگوید و اینکه باید حس رسیدن به آخر را در حالت تعلیق نگه داشت. در پایان به تأکید عرفان اسلامی بر اسماء الهی میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
بیرون از کلاس دربارهٔ دکتر سروش بحثهایی پیش میآید و گاهی خودم هم چیزهایی به یادم میافتد؛ فکر میکنم حالا که این بحث را آغاز کردهایم، بد نیست کمکم کمی بیشتر به آن بپردازیم. هرچند راستش شخصاً خیلی میل ندارم وارد این بحث بشوم، چون موضوعی خیلی ملتهب و کمی بیرون از مباحث علمی است؛ معمولاً در اینجور موارد کار به فحش و فحشکاری میکشد و آدم بهتر است وارد این بحثها نشود. مدتی است که دکتر سروش هر وقت حرف میزند، خلاصه فحش میخورد و خودش هم کمی فحش میدهد.
ادامه بحث سروش و قرائتها
دستش در فحشدادن هم بد نیست، منتها خیلی مؤدبانه و در قالب شعر و ادبیات. خلاصهٔ آنچه گفتم این بود — بدون اینکه بخواهم خیلی مرجع بدهم یا مرور دقیقی کرده باشم — که انگیزهٔ اصلی دکتر سروش در همهٔ کارهایی که از وقتی آمد و ما بعد از انقلاب شناختیمش انجام داده، بهنوعی سدکردن راه انتقادهایی است که به مسائل دینی میشود و تهاجمهایی که احتمالاً ممکن است بشود؛ به قول خودشان، بلایی که در اروپا سر دین و مسیحیت آمد ممکن است اینجا سر اسلام و قرآن هم بیاید، پس باید راهی برای مقابله با این چیزها پیدا کرد.
یک بار یادم افتاد که با کسی بحث میکردم که شاید دیدگاهش کمی سیاسی بود. به من میگفت انگیزهٔ اصلی دکتر سروش، به قرائت خود آن شخص، این است که بهنوعی میکوشد جلوی قرائتهای فاشیستی از دین را بگیرد. منظورش هم روشن است: یعنی مثلاً قرائت سنتیِ موجود بهنوعی قرائتی فاشیستی است و دکتر سروش میکوشد جلوی آن بایستد. من فکر میکنم شاید خود دکتر سروش خیلی با چنین حرفی دربارهٔ اظهارنظرهای خودش موافق نباشد.
ولی میل دارم به این موضوع اشاره کنم، چون فکر میکنم نکتهٔ مهمی دربارهٔ کل بحثهای دکتر سروش در آن هست که اگر به آن دقت کنیم، زوایای دیگری از حرفهایش روشن میشود؛ مثلاً اینکه چرا سراغ بعضی از موضوعات میرود. ایدهٔ دکتر سروش برای دفاع از مسائل دینی مثل ایدهٔ بعضیها نیست. روحانیت وقتی میخواهد از دین دفاع کند چه میکند؟ شما هر سؤالی بکنید، مثلاً بگویید چرا این حکم اینطور است یا این آیه چرا اینطور است، ببینید ایرادها چگونه پیدا میشوند: یک قرائت غالب و رسمی از دین وجود دارد و ایرادها معمولاً به همین قرائت رسمی وارد میشود. یعنی در آنچه در تعلیمات دینیتان میبینید، از مسائل اخلاقی گرفته تا مسائل مربوط به قرآن و احکام و همهچیز، در مجموع قرائتی وجود دارد که روحانیت هم به آن وفادار است. هرچند در جزئیاتش میان فرقههای دینی، و درون هر فرقه میان روحانیون، اختلافنظرهایی هست، به هر حال میشود گفت هر فرقهای نسبت به مسائل دینی یکجور قرائت رسمی دارد.
ایرادهایی هم که میگیرند، مثلاً اینکه این آیه چرا اینطور است، همان معنایی را هدف میگیرند که بهطور رسمی دربارهٔ آن آیه هست. در برخوردی که الان میشناسیم، تقریباً تفاسیری دربارهٔ مسائل قرآن و روایات و احکام وجود دارد و معمولاً هم بیش از هر چیز به احکام ایراد گرفته میشود، و روحانیون هم خودشان را بهنوعی ملزم میدانند که از همان چیزی که هست دفاع کنند. در واقع همین واژهٔ «قرائت رسمی» برای روحانیون خیلی سنگین است که بگویید آنچه شما میگویید قرائت رسمی دین است، چون در آن این شائبه هست که قرائتهای دیگری هم وجود دارند یا میتوانند وجود داشته باشند. روحانیت معمولاً در هر دینی احساسش این است که آنچه میگوید عین همان چیزی است که در دین هست؛ یعنی اینکه بگویید دارد یکجور قرائت خاص ارائه میدهد، کاملاً مخالف ادعایی است که روحانیت دربارهٔ خودش دارد.
دیدگاه دکتر سروش، مثل خیلی از کسانی که اصطلاحاً جزو روشنفکران دینی محسوب میشوند، این نیست که هر کس هر ایرادی گرفت، بپذیریم آنچه به آن ایراد گرفته میشود جزو دین است و فقط از آن دفاع کنیم. ایدهٔ دکتر سروش این است که خیلی چیزها در دین، یعنی در قرائت رسمی، هست که واقعاً عین آن چیزی نیست که باید از آن دفاع کنیم. یعنی میخواهد محدودهای را که باید از آن دفاع شود کمینه کند و از دفاع از حاشیههایی که ضعیفترند و دفاع از آنها سختتر است بهنوعی صرفنظر کند، چون معلوم نیست هر چیزی که تحت عنوان دین گفته میشود واقعاً جزو دین باشد.
تمایزهایی که دکتر سروش بهطور مداوم میگذارد از همین جنس است. فکر کنم اگر آثار دکتر سروش را سالبهسال بخوانید، هر یکی دو سال یک بار تمایزی به تمایزهایش اضافه میشود و اصطلاح تازهای به کار میآید. فکر کنم نخستین چیزی که خیلی بر آن تأکید میکرد تمایز دین و معرفت دینی بود، یا مثلاً همین تمایز اسلام و قرائتی که ما از اسلام ارائه میدهیم: دین یک چیز است و آنچه ما از آن میفهمیم چیز دیگری، و این فهم ما از دین متحول هم هست. یکی از استنادهای دکتر سروش این است که اصلاً لازم نیست استدلال فلسفی بیاورید که چرا معرفت دینی تحت تأثیر علوم عصر قرار میگیرد و تغییر میکند؛ تاریخ را نگاه کنید و ببینید همین قرائت رسمی که روحانیون از آن طرفداری میکنند واقعاً قرنبهقرن تغییراتی کرده است. مثلاً ایدههای سیاسیای که بعد از انقلاب به وجود آمده، واقعاً ۵۰ سال پیش، صد سال پیش وجود نداشته، چه برسد به اینکه قرنها به عقب برگردید. فضاهای جدید به وجود میآید و برداشتی که از احکام هست کمی تغییر میکند؛ بعضی از مطالب قرآن را مفسران قبلاً به یک شکل میفهمیدند و الان به شکل دیگری میفهمند، و الی آخر. بنابراین خیلی بدیهی است که باید میان معرفت خودمان از دین و خود دین تمایز بگذاریم.
بعد، مثلاً یکی دو سال گذشت و تمایز میان احوال ذاتی دین و احوال عرضی دین مطرح شد: چیزهایی ذات دیناند و چیزهایی عرضی. یا اصطلاح دیگری که یک موقعی خیلی به کار میبردند و فکر میکنم از دکتر سروش نیست و نمیدانم چه کسی آن را باب کرد: دین گوهری دارد و صدفی؛ گوهری درون یک صدف است، صدفش مهم نیست و گوهری که درون آن است مهم است. آنچه اصطلاحاً احوال ذاتی دین است مهم است، اما عوارضش، مثلاً شکل و شمایلی که در هر قرن پیدا کرده، خیلی مهم نیست. یا در دورهای که مقالهٔ تجربهٔ نبوی را نوشت، تمایز میان برداشتهای حداقلی از دین و برداشتهای حداکثری از دین. همینطور هر چند وقت یک بار نوعی تمایزگذاری است که همه در همین جهتاند: یک معرفت دینی وجود دارد که میتواند تغییر کند؛ معرفت دینی میتواند حاشیههایی داشته باشد که عین هستهٔ اصلی دین نباشند؛ معرفت دینی میتواند برداشتی حداکثری باشد، در حالی که میتوانیم برداشتی حداقلی داشته باشیم؛ و الی آخر.
بنابراین ایدهای که در ادامهٔ همان ایدهٔ اول است، یعنی یک ایدهٔ دفاعی، این است که بپذیریم این تنها قرائتِ موجود، قرائتی ثابت و منطبق با دین نیست؛ یکجور معرفت دینیِ در حال تغییر است. پس اینقدر اصرار نکنیم که اگر به کوچکترین چیزی ایراد گرفتند، موظف باشیم مثلاً به همهٔ جزئیات احکامی هم که فقها استنتاج کردهاند مقید باشیم و به همهاش جواب بدهیم؛ ممکن است بعضی از اینها جزو دین باشد یا نباشد، و ممکن است لازم شود تغییرشان بدهیم. میخواهم بگویم این ایده خیلی سیاسی نیست. این تعبیر را که دکتر سروش میخواهد به معنای سیاسی جلوی قرائتهای فاشیستی از دین بایستد، فکر میکنم لازم نیست به چنین فضای کمی عجیبوغریبی بکشانیم.
قرائت فاشیستی و گوهر دین
دکتر سروش واقعاً خیلی اهل سیاست نبوده است؛ دستکم دخالتش در سیاست در حد همان فلسفهٔ سیاسی و کلیاتگفتن و دفاع از دموکراسی و اینجور چیزها بوده، نه اینکه بخواهد در موارد خاصی وارد جبهههای سیاسی روز شود؛ این کار را نکرد. کاری که دکتر سروش میکند این است که در برابر قرائتهایی، چه رسمی و چه غیررسمی، که خودشان را عین دین میدانند و حاضر نیستند حتی گوش بدهند به اینکه شما عین دین نیستید و ممکن است بعضی از چیزهایی که میگویید با دین تفاوتهایی داشته باشد، بایستد. اعتقادش این است که کلیسا و مسیحیت هم از همینجا ضربه خوردند.
واقعاً هم این حرف درستی است: مسیحیت اینطور ضربه خورد که کلیسا خودش را عین مسیحیت میدانست. کاتولیکها اصلاً به متون دینی، به معنایی که مثلاً ما داریم، اعتقادی نداشتند و هنوز هم ندارند؛ مرجعیت در اختیار کلیساست و کلیساست که میگوید متن چه معنایی دارد. اختلاف اصلی پروتستانها با کلیسا را شاید بشود این دانست که میگفتند متن اینطور نوشته و شما چیز دیگری میگویید؛ آنچه آبای کلیسا گفتهاند و به صورت متن به دست ما رسیده برای ما سندیت دارد، نه آنچه همین الان پاپ میگوید. در واقع دورانی پیش آمد که دستگاه کلیسا اینقدر فاسد شده بود — خود شخص پاپ، بارها، چند نسل از پاپهایی که در مسند قدرت بودند، در زندگی خصوصیشان و در مسائل اجتماعی چنان افتضاحهایی به راه انداختند و دستگاه کلیسا از نظر مالی به چنان فسادی رسیده بود — که دیگر نمیشد به مردم گفت این کلیسا عین دین است. از دید کسانی مثل لوتر، اینکه بگوییم این کلیسا و هر چه میگوید عین مسیحیت است، توهینی به مسیحیت حساب میشد. احساسش این بود که آنچه پاک و مقدس است همان است که در کتاب هست، همان چهرهای که از مسیح در کتاب مقدس هست؛ بنابراین باید به متون اصلیمان برگردیم و این مرجعیت کلیسا را که بهطور مطلق پذیرفته شده و خود کلیسا تحمیلش کرده کنار بگذاریم. یعنی واقعاً مسیحیت از اینجا ضربه خورد که کلیسا حاضر نبود کوچکترین چیزی را بپذیرد: اینکه شاید بعضی از برداشتهایش اشتباه باشد.
شاید در طول تاریخ در دیدگاههای رسمی دینی ما، نسبت به آنچه واقعاً بوده، تحریفهایی اتفاق افتاده باشد. در جلسات مسیحیت یکی دو بار اشاره کردم که این اصلاً بهطور بدیهی دربارهٔ هر جور عقیده و فرهنگی در یک جامعه صادق است، نه فقط دین، حتی اگر خیلی قدیمی نباشد و به چند قرن قبل برنگردد. من از مارکسیسم مثال زدم، بهعنوان یک ایدئولوژی اصطلاحاً روشنفکرانهٔ متأخر که ۳۵۰ سال بیشتر سابقه ندارد و در مدتی کوتاهتر از یک قرن، جلوی چشم همهٔ آدمهایی که در دنیا بودند، بهطور کامل مسخ شد؛ آن هم در حالی که مارکسیستها همه آدمهای روشنفکری بودند. الان که فروپاشی شوروی اتفاق افتاده، میان آدمهایی که به مارکسیسم علاقه دارند این جو پیدا شده که برگردیم و آرای خود مارکس را نگاه کنیم؛ چیزهایی که در روسیه، در شوروی، اتفاق افتاد چیزهایی نبود که مارکس میگفت. و بهطور بدیهی ادیانی که مربوط به هزارههای قبلاند، در جامعهای آمدند و کمکم رنگ و بوی آن جامعه را گرفتند؛ یعنی برداشتهای خاصی که در آن جوامع وجود داشته، به هر حال روی برداشتهای دینی تأثیر گذاشته است، و همینطور در طول تاریخ هم واقعاً اتفاقهایی افتاده است. اینکه چند درصد از آنچه بهعنوان قرائت یا معرفت دینی به ما رسیده تحریف شده یا نشده، بخشی است که واقعاً باید برایش برگردیم و متون را بخوانیم و بکوشیم با اتکا به متون تفسیری داشته باشیم از اینکه چقدر تحریف شده و چقدر عین واقعیت است. به هر حال به نظر من دیفالت این است که بپذیرید در هر ایدئولوژی یا هر فرهنگی، در طول زمان، در اثر جغرافیا و در اثر گذر تاریخ تغییراتی به وجود آمده است، و هیچ ادعای محکم و درستی نیست که فرض کنیم آنچه ما از اسلام میفهمیم همان است که خداوند اسلام را به آن معنا فرستاده است. بنابراین نکتهٔ مهم این است که در موضع دفاعی دکتر سروش یکجور اصلاحطلبی وجود دارد.
دیدگاه دکتر سروش به هر حال اصلاحطلبانه است؛ یعنی غیر از اینکه بخواهد فقط از قبل مواضعی بگیرد که هر تیری آمد بشود جاخالی داد، همین الان احساسش این است که باید بعضی از قسمتها را، به این عنوان که جزو گوهر نیستند، کمی شلتر کنیم، و در برابر این حالت اقتدارگرایانه که عدهای متولیاند تا بگویند دین این است و آن نیست، موضعی داشته باشیم. اینها بهشدت حساسیتزا بوده و هست؛ شاید بیش از هر چیز، علت اینکه دکتر سروش طرد شده همین است که این حرفها را میزند، چون بهنوعی نتیجهٔ حرفهایش این است که امکان قرائتهای دیگر از دین وجود دارد. حالا من از جهاتی فکر میکنم، و به نظر میرسد، که حرفهایی که من میزنم از این نظر با حرفهای دکتر سروش شباهتهایی دارد: معتقد نیستم این چیزی که الان بهعنوان اسلام رسمی، در هر طریقهای که نگاه کنید، وجود دارد لزوماً همهٔ احکامش عین دین باشد. اگر واقعاً کمی تاریخ فقه را بخوانید، بدیهی است که نمیشود این حرف را زد؛ یعنی واضح است که در طول تاریخ چیزهایی بوده که حالا نیست و چیزهایی بعداً به وجود آمده است. مثلاً الان بانکداری اسلامی به وجود آمده که قبلاً نبوده است؛ قبلاً اسمش ربا بود و الان اسمش بانکداری اسلامی است.
این بانک خصوصی که دیگر حرفی در آن نیست؛ ظاهراً یک شرکت انتفاعی هم هست، و فکر نکنم فقط به خاطر مردم این کار را میکنند. شما متوجه هستید که دیگر تقریباً در هر کوچهای دو سه تا بانک هست. در سالهای اخیر، در این گرانیِ مثلاً املاک در تهران، تعداد مؤسسات مالی واقعاً شگفتانگیز است؛ بعضیهایشان اسمشان بانک نیست و مؤسسهٔ مالیاند، مثلاً انصار و نمیدانم چه؛ ولی کلاً چیز خیلی عجیبی است. من شخصاً، با توجه به اینکه به هر حال الزامات اجتماعیای پیش آمده که خیلی چیزها خودش شل شده است، این موضوع بانک خصوصی را اتفاقی خیلی عجیب میدانم. بانک دولتی را میشد بهنوعی توجیه کرد: وقتی طرف معامله با یک آدم دولت است، اصلاً ربا ممکن است خیلی معنی پیدا نکند؛ ربا رابطهای میان اشخاص در جامعه است. دولت میتواند بگوید من مالیات میگیرم، یا بگوید بر اساس چیزی حساب میکنم؛ دولت است و اختیاراتی دارد. ولی بانکداری خصوصی، فکر کنم، طبق تعریف همان چیزی است که به آن ربا میگفتند؛ حالا اینکه رئیسش اصلاً معلوم نیست کیست.
من فکر میکنم اصولاً این تمایز میان دین و آنچه ما بهعنوان دین تبلیغ میکنیم و به آن عمل میکنیم چیز واضحی است. منتها نکتهٔ اساسی به نظر من دقیقاً این است که من بهشدت طرفدار اینام که برگردیم ببینیم در متون چه نوشته است، و دکتر سروش اصلاً اینطور به موضوع نگاه نمیکند. موضع دکتر سروش این نیست که راهحل این مشکل این است که چیزهای خیلی خوبی در این متون بوده و به دست ما رسیده و ما داریم اشتباه قرائت میکنیم، و مثلاً با متد بهتر، با دقت بیشتر و با نوعی کنار گذاشتن بعضی از افکار دگم و جزمی که در طول تاریخ به وجود آمده، میتوانیم به آن گوهر دین در همین متون دست پیدا کنیم.
متن رسمی و اصلاح قرائت
در واقع مثل اینکه ایدهٔ دکتر سروش این است که متنها را هم همراه با قرائت رسمی باید بهنوعی کنار بگذاریم، متنهای رسمی را هم کنار بگذاریم، و بیشتر به شهود و عقل خودمان رجوع کنیم؛ یعنی «من الان دنیا را اینطور میفهمم» و همین اصل است، چون متنها ممکن است باز همان مشکل را ایجاد کنند. احساس من این است که مثل اینکه دکتر سروش به شیوههای قرائت متون دینی ایراد خاصی وارد نمیداند. احساسش این است که مثلاً قرائت فلسفی از قرآن داشتیم، قرائت عرفانی از قرآن داشتیم، قرائت روایی داشتیم، یا همین قرائتهای فقهی از قرآن را داشتیم، و همهشان در عرض همدیگر بودند و به یک اندازه معتبرند؛ یعنی از نظر دکتر سروش اینطور نیست که بگویید این قرائتها غیرمعتبرند و کسی حق نداشته با نگاه فلسفی خودش سراغ قرآن برود.
در واقع دو راهحل وجود دارد. یک راهحل اصلاحطلبانه، به این معنا که معتقد باشیم متون، متون سالمیاند و شیوههای قرائت مشکل داشتهاند؛ کمکم در اثر یکسری رخدادهای تاریخی یا اتفاقهایی که افتاده و بعضی از دگمهایی که در جوامع وجود داشته، چیزهایی را بر این متنها تحمیل کردهایم، و اگر سراغ خود متن برویم و شیوهٔ قرائت بیطرفانه و خوبی داشته باشیم، گوهری را که میخواهیم در همین متن به دست میآوریم. قرآن همان قرآنی است که در زمان پیغمبر بوده و مقدس است و همهٔ کلامش عیناً حفظ شده است؛ بنابراین میشود به آن گوهر رسید. ایدهآل نهایی این نگاهی که الان دارم میگویم این است که قرائت خوب و موجهی وجود دارد که باید بکوشیم به آن برسیم. ممکن است نتوانیم دقیقاً به آن برسیم، ولی میتوانیم شیوههای خودمان را درست کنیم، بکوشیم از دگمها و یکسری چیزهایی که در ذهنمان هست بپرهیزیم و برویم ببینیم خود متن چه دارد به ما میگوید؛ یعنی گوهر دین را در همین متون، با اصلاحکردن و دقیقکردن شیوههای قرائت، کشف کنیم.
من فکر میکنم همیشه وقتی حرف میزنم از اینکه بعضی از احکام، نمیدانم، به نظر میرسد با آنچه در قرآن هست سازگار نیست، یا شاید به نظر میرسد که درست نباشد، همیشه حرفم این است که به اندازهٔ کافی اسناد و مدارکی برای این حکم وجود ندارد؛ یعنی مشکلم این است که سند وجود ندارد. اگر سند وجود داشته باشد، به این راحتی نمیگویم که حکمی غلط است، صرفاً به این دلیل که به عقل من جور درنمیآید. من فکر میکنم اگر آدم اینطور برخورد کند، اصلاً فلسفهٔ دین زیر سؤال میرود: اگر چیزی با عقل من یا با علوم عصر جور درنمیآید، اینطور کنارش بگذارم، پس اصلاً کل این روند که شریعت توسط خداوند با این زحمت و این سلسلهٔ انبیا به دست ما رسیده چیست؟ من فکر میکنم به هر حال این متون را باید خیلی جدی گرفت. فقط مشکل این است که قرائتهای مختلفی که در طول تاریخ از دین وجود داشته، از قرائت عرفانی و فلسفی گرفته تا قرائت فقهی و روایی و همین چیزی که به آن قرائت رسمی میگوییم، به اندازهٔ کافی دقیق نیستند.
ما در موقعیتی تاریخی قرار داریم که میتوانیم با هزار و یک شیوهٔ خوب، از ابزارهای دیجیتال گرفته تا هرمنوتیک و زبانشناسی و این همه چیزی که در اختیارمان هست، قرائتهای خیلی دقیقتر و بهتری داشته باشیم. میتوانیم همهٔ کتب فقهی و رجال و همهٔ اینها را واقعاً، به اصطلاح علما، تنقیح کنیم؛ چون مثلاً همهٔ علم رجال و حدیث به حافظهٔ انسانها وابسته است. مثلاً آدمی با حافظهٔ خیلی زیاد، مرحوم آیتاللهالعظمی مرعشی نجفی؛ معروف است که همهٔ رجال را با همهٔ شجرهنامههایشان در ذهن داشت. واقعاً آدمی بود با حافظهٔ فوقالعاده قوی؛ کتابخانهٔ ایشان یکی از بزرگترین کتابخانههای ایران است و واقعاً خودش زحمت کشیده و کتابها و نسخههای خطی خیلی قدیمی را جمع کرده است. در واقع مثل تاریخچهٔ زندهٔ فقه و حدیث و همهٔ کتابهای دینی شیعه بود. و میشود روی اینها بهطور دقیقتری کار کرد.
این یک ایده است: مشکل ما این است که چیز خوبی در متون هست و در سایهٔ بعضی از تحریفهای تاریخی و جغرافیایی و فرهنگی، بعضی از دگمهایی که آمده و بعضی از اشتباههایی که وجود دارد، کمی مشکل پیدا کرده است؛ به همین دلیل آنچه الان تحت عنوان قرائت رسمی از دین داریم مشکلاتی دارد که قابل دفاع نیست و نباید هم از آن دفاع کرد. واقعاً به نظر میآید مشکلِ بعضی از اشکالاتی که وجود دارد این است که آن مورد جزو دین نیست؛ نه اینکه موظف باشیم از همهٔ جزئیات احکام دفاع کنیم، چون چند قرن است که این حکم متداول بوده و جزو دین حساب شده است. این یک دیدگاه است، و دیدگاه دکتر سروش اینطور نیست.
دیدگاه دکتر سروش دفاع از همان پلورالیسم است: بگذاریم همهٔ این قرائتها در کنار هم وجود داشته باشند و مدام نیاییم بگوییم فقط منام که قرائتم درست است. اتفاقاً موضع برعکس است: به جای اینکه ملاکهایی بگذاریم و نشان بدهیم که این قرائت ضعف دارد و آن قرائت از پیشفرضهایی استفاده میکند که از متن نیامده، و اینها را جرم حساب کنیم، برعکس موجه بدانیم که آدمها با پیشفرضهای خودشان بیایند و قرائتهای خودشان را داشته باشند، و فاشیست نباشیم. شاید به این معنا این حرفی که میزنند معنا داشته باشد: فاشیستی برخورد نکنیم که «الا و بالله آنچه من میگویم قرائت درست است و کسی هم حق ندارد قرائت دیگری ارائه کند». فکر میکنم دیدگاه دکتر سروش از این نظر که چه مشکلی وجود دارد، یعنی اینکه مشکلی وجود دارد و اصلاحی باید صورت بگیرد، کاملاً درست است و درست فکر میکند؛ ولی از دو راهی که برای اصلاح وجود دارد، فکر میکنم دکتر سروش دقیقاً آن راه دیگر را انتخاب میکند: اینکه اصلاً زیاد از قرائت خوب و بد و درست و غلط حرف نزنیم و بگذاریم هر کسی انگار قرائت خودش را داشته باشد.
ایشان گاهی، واقعاً در متنهای متأخرترش، به صراحت از اینکه قرائت فلسفی و قرائتهای عرفانی وجود داشته است دفاع میکند: بله، هر کسی از دید خودش به هر حال قرائتی ارائه داده و مشکلی نیست. شاید حتی بهنوعی این تنوع قرائتها از نظر دکتر سروش جالب هم هست، یعنی در هر کدامش حقیقتی دارد منعکس میشود؛ بنابراین به همان دلیلی که پلورالیسم خوب است، یعنی به دلایل جهانیِ اینکه بگذاریم هر کسی حرف خودش را بزند، دربارهٔ دین هم پلورالیسم خوب است.
من کاری به فاشیسمبودن و نبودن ندارم؛ اینکه با زور سرنیزه بخواهی جلوی قرائتهای دیگر را بگیری یا کتابهایی را که دیگران مینویسند پاره کنی، نباید اینطور برخورد کرد. ولی اساس این است که قرائت خوب و بد ملاکهایی دارد؛ متن را میشود خوب خواند و میشود بد خواند. قرائتهای فلسفی از نظر من افتضاح بودند؛ یعنی اصلاً در قرآن جوهر و عَرَض و هیچچیز از این دست نداری، ولی طرف، الا و بالله، چون ذهنیتش اینطور شکل گرفته و درس فلسفه خوانده، میخواهد در قرآن مثلاً احکامی فلسفی دربیاورد. اینکه قالبهای ذهنی من از جای دیگری شکل گرفته باشد و به خودم چنین حقی بدهم، در حالی که قرار است قرآن دربارهٔ آنچه در ذهن من هست حکم کند! اگر واقعاً برای متن ارزش قائلم، فکر کنم وقتی میآیم و میبینم این مقولات در قرآن نیست، باید شک کنم که اصلاً این مقولهبندیهایی که از نظر فلسفه در ذهن من به وجود آمده، کاراییای برای درک جهان دارد یا نه؛ یا اگر هم نمیخواهم کنارشان بگذارم، تحمیلشان نکنم تا قرآن را در آن قالب بفهمم. قرآن جور دیگری از حقیقت صحبت میکند و در قالب فلسفی نیست. نهضتهای عرفانی هم همینطورند: هر کسی بنا به ذوق و سلیقهٔ خودش چیزهایی گفته است؛ گاهی حرفها درست است ولی استنادهایی که به قرآن میکنند کاملاً ضعیف است. به هر حال من بیشتر فکر میکنم طرفدار عقیدهٔ خودم هستم که باید به این سمت برویم که قرائتها، یعنی نحوهٔ قرائت و خواندن متن و استنتاجکردن، را دقیق کنیم؛ و الان در موقعیتی هستیم که میشود این کار را کرد. بنابراین دکتر سروش به نظر من در بد وقتی این حرفها را میزند.
دقیق کردن روش قرائت
یعنی این موقعیتی تاریخی است که دارد از دست میرود. به جای اینکه مسلمانها بنشینند و دست به دست هم بدهند و دنبال این بروند که تفاسیری را که تا به حال ضعیف بوده تقویت کنند و بگویند این خوب بوده، آن بد بوده، اینجا ضعیف است و آنجا قوی، بیاییم بگوییم ول کنید، بگذارید هر کسی برای خودش؛ تا راه باز شود که حرفهایی چرندتر از آنچه تا حالا گفته شده هم گفته شود: مثلاً قرائت پستمدرن از قرآن، قرائت نمیدانم سوپرپستمدرن، قرائت مارکسیستی، و هر کسی بیاید و برای خودش هر چه دلش میخواهد بگوید.
یک نمونهٔ خیلیخیلی جالبش نمونهٔ گروه فرقان در ایران است که بعد از انقلاب ترورهایی انجام دادند. در کتاب «علل گرایش مادیگری» مرحوم مطهری بخشهایی از تفسیر قرآنِ گروه فرقان آمده که واقعاً خواندنی است. حالا آیا واقعاً با حرف دکتر سروش راه را برای این هم باز بگذاریم که کسی قرآن را اینطور بخواند؟ من یک بار دیگر اشاره کردم که اوایل سورهٔ بقره را چگونه تفسیر میکنند. مثلاً «الذین یؤمنون بالغیب» یعنی انقلاب کلاً دو مرحله دارد: یک مرحلهٔ مبارزهٔ پنهانی و زیرزمینی، و یک مرحله که همه به خیابان میریزند و آشکار میشود؛ این «غیب» اشاره به دوران پنهان بودن انقلاب است. کلاً کل جریان اسلام و قرآن و همهچیز، به این صورت که میگوید، انقلابی است که پیغمبر دارد در عرب و جهان ایجاد میکند؛ یک دورانش دوران «الذین یؤمنون بالغیب» است، یعنی کسانی که پیش از آنکه موقع آشکار شدن دعوت برسد، بهطور زیرزمینی فعالیتهایی کردند؛ منظور اینها هستند. و همینطور دربارهٔ اول سورهٔ بقره چنان حرفهایی میزنند که آدم نمیتواند جلوی خندهاش را بگیرد.
طرف اینقدر ذهنش مشغول انقلاب و کار چریکی است که قرآن را هم با توجه به ذهنیت خودش میخواند. به جای اینکه ذهنیت خودش را کمی نرم کند و اجازه بدهد قرآن در او نفوذ کند، ذهنیت کاملاً سخت و سفت خودش را دارد و مطمئن است که اینجور زندگیای که میکند و افکارش مهمترین و بهترین نوع فکرکردن است. در واقع این یکجور فاشیستبودن است: بیایم عیناً این را تطبیق بدهم؛ هر جور شده واژههایی را از قرآن گیر بیاورم، همین چیزهایی که خود قرآن تحت عنوان متشابه میگوید، و اینها را تغییر بدهم و در قالبهایی بریزم و چیزی دربیاورم که با ذهنیت خودم سازگار باشد.
بهعنوان یک نقطهٔ تاریخی، لوتر را در نظر بگیرید که دعوت میکرد به متون برگردیم و مرجعیت کلیسا را اینطور انکار میکرد که به متون اعتقاد داشته باشیم. در اثر اینجور اصلاحی که لوتر خواست، و خیلی هم راه را باز گذاشته بود که هر حرفی زده شود، کار مسیحیت به اینجا کشید؛ یعنی از دل اصلاح دینی، پروتستانتیسم و این ماجراها به وجود آمد و خیلی از چیزهایی که در دین مسیح بود کلاً انکار شد؛ فضای زمانه خیلی اجازه نمیداد. و اگر دنبال اینجور اصلاحی باشیم که دکتر سروش میگوید، این دیگر رسماً یعنی متنی هم وجود ندارد و چیزی وجود ندارد که جلوی هجوم افکار مدرن و پستمدرن و زمانه را بگیرد؛ کلاً به نظرم چیزی از دین باقی نمیماند، نمیدانم. آن دفعه هم که این حرفها را زدم، گفتم دکتر سروش دربارهٔ کلام قرآن حرف میزند که کلام محمد است و کلام خدا نیست، و هیچ تعیین نمیکند تا چه حدش؛ میگوید در مواردی که مهم نیست ممکن است اشتباهاتی باشد. کجا مهم است و کجا نیست؟ یعنی اصلاً کلاً مرزی وجود ندارد؛ چیزی باقی نمیماند که بگویم اجازه ندارم به این دست بزنم؛ همهچیز قابل دستکاری به نظر میرسد. میخواهم بگویم با آن تقوایی که لوتر داشت و اعتماد و اعتقاد شدیدی که به کتاب مقدس داشت، وقتی آن قرائت بهاصطلاح رسمی شکست و آن اقتدار از بین رفت، از دلش سرمایهداری و همهٔ این ماجراهای دوران بعد از ظهور پروتستانتیسم به وجود آمد؛ حالا به غیر از آن کشتوکشتارها که کاری به آنها ندارم.
پلورالیسم و همگرایی قرائتها
مهم این است که واقعاً آنچه از مسیحیت زاییده شد، یعنی از دل کاتولیک، چیزی بهتر از خود کاتولیسیسم نبود؛ یعنی واقعاً انکار جدی خیلی از ارزشهای دینی در آن بود. دنیای پروتستانتیسم راه را برای سکولار شدن تمدن باز کرد. همه هم میگویند بارها قتلعام کردند؛ کاری ندارم که چه کردند. به هر حال وقتی پروتستانها قدرتی پیدا کردند، یک شاه پروتستان شد و یک شاه کاتولیک بود؛ معمولاً همینطور است که فرهنگ وسیلهای میشود تا مردم را تحریک کنند که برای پادشاه بیایند. اصلاً ماجرای جدا شدن انگلستان از کلیسای روم چندان در اثر عقاید پروتستانی شکل نگرفت؛ واقعاً یکجور مسئلهٔ سیاسی بود، و تازه بهانهاش هم مسئلهٔ ازدواج بود: پادشاه میخواست با خواهرزنش ازدواج کند.
من فکر میکنم پیشنیاز اینکه مثلاً سران دینیِ مذهبهای مختلف کنار هم بنشینند و نتیجهگیری کنند، این است که اول به پلورالیسم اعتقاد پیدا کنند؛ یعنی اگر میخواهید این را بگویید، آیا پلورالیسم معنای روشنی دارد؟ پلورالیسم یعنی اینکه انگار حقیقتی وجود ندارد. ببینید، برداشت فاشیستی، که این کلمه را من به کار بردم و حالا همینطوری در این جریان میگویم و واژهٔ سیاسیِ جالبی نیست، یعنی اینکه من چیزی بگویم و واقعاً فکر کنم که عین حقیقت است و هر کس هم غیر از این بگوید، نهتنها اشتباه میکند، بلکه آدم بدی است و باید از بین برود. این که افتضاح است؛ و موضع افراطیِ مقابل آن این است که اصلاً چیزی به نام قرائت درست وجود ندارد که قرائتهای مختلف به آن همگرا شوند. ببینید، الان من میگویم که بله، قرائتی از یک سوره ارائه میدهم و میگویم این سوره معنایش این است؛ و همین الان هم رسماً به شما میگویم که درصدی از آن اشتباه است و خیلی حرفهای بهتر از اینها هم میشود زد.
من فکر میکنم دکتر سروش اصولاً راه را برای اینکه میان قرائتهای مختلف قضاوت کنیم و بگوییم این غلط است و این درست، اینطور میبندد: یعنی قرائت فلسفی همانقدر اعتبار دارد که قرائت عرفانی. به نظر من همه بیاعتبارند؛ و یک بار این است که بگویید همه انگار معتبرند، بگذارید در کنار هم زندگی کنند و کاری به کار هم نداشته باشند. ولی بحث را که باید بکنیم. به نظر من همهٔ این تفاسیر قرآنی که در طول تاریخ نوشته شده، غیر از یکی دو تا، اصلاً مشکل دارند، چون هیچ شیوهٔ کلیای برای تفسیر خودشان ارائه نمیدهند؛ همینطوری هر جایی طرف واژهای را به شکلی معنا میکند و معلوم است که در و پیکری ندارد. مثلاً امام فخر رازی بد نیست؛ خلاصه خیلی قاعدهمند نیست، ولی دارد میکوشد کارهایی اصولی انجام دهد. و میشود این را جلو برد؛ یعنی ما در دورهای هستیم که میتوانیم تفسیرهای خیلی بهتری بنویسیم، و من فکر میکنم درست در زمانی قرار گرفتهایم که میشود قرائتهای دقیقتری ارائه کرد.
فکر میکنم الان مثلاً جو، دستکم در لایههایی از روحانیت ایران، اینطور نیست که خیلی مقاومت کنند. بروید قم ببینید چند مؤسسهٔ کامپیوتری درست کردهاند و با تمام قوا میکوشند همهٔ کتابهای تاریخی را جایی بگذارند که بشود در آن جستوجو کرد. من هر دفعه به نمایشگاه کتاب میروم، هر سال محصولات جدیدی دارند. واقعاً الان در یکی دو تا از این نرمافزارهایشان که خریدم، هزاران جلد کتاب، مثلاً فرض کنید حدیث، در یک سیدی هست؛ بهراحتی میتوانید جستوجو کنید و مثلاً ببینید دربارهٔ یک موضوع خاص با این واژه چند حدیث آمده است. اینها امکانات خیلی خوبی میدهد. کمکم میتوانید از نظر نسخهشناسی، که الان واقعاً علم پیشرفتهای است، بهراحتی بگویید این نسخه جعلی است، یا آن نسخه امکان ندارد همان باشد که ادعا میکند. بعضی از نسخهها اینطورند که مؤلف، برای اینکه اعتبار نسخهٔ خودش را زیاد کند، تاریخ دروغ نوشته، یا کسی که نسخهبرداری کرده دروغ نوشته است، و این را میشود تشخیص داد، از جوهرش گرفته تا کاغذش. واقعاً شیوههای خوب و دقیق و آکادمیکی وجود دارد که این چیزها را میشود با آنها فهمید، و این کارها را الان میتوانیم انجام دهیم؛ واقعاً ۵۰ سال پیش نمیشد.
اینطور نیست که روحانیت در مقابل این دقتنظرهای مدرن مقاومت کند. من فکر میکنم روحانیت به این دلیل حساسیت نشان میدهد که معلوم نیست اصلاحاتی که قرار است انجام شود شیوهاش چیست؛ متدی ارائه نمیشود. من فکر نمیکنم روحانیت حساسیتی داشته باشد اگر شما بیایید بگویید ما ابزارهایی داریم و دقیقتر میشود کار کرد. فکر کنم بعضیهایشان قطعاً اینطورند: ممکن است آدمهای خیلی دگمی باشند و از هر جور تغییری بترسند، حتی تغییر شیوه، مثلاً از کامپیوتر هم؛ مطمئناً میتوانید حدس بزنید. دورهای که دانشجوی لیسانس بودم، استادی در دانشکدهٔ فنی دانشگاه تهران در رشتهٔ عمران بود که از کامپیوتر بدش میآمد و سر کلاس هم میگفت؛ میگفت مهندس نباید نقشه را با، نمیدانم، چه بکشد؛ من قبول ندارم؛ مهندس نباید ماشینحساب داشته باشد. ۷۰، ۸۰ سالش بود و طبیعی هم هست. شما انتظار نداشته باشید که آدمی از نسل قدیم حوزهٔ علمیه بیاید پای کامپیوتر بنشیند؛ یا اگر طلبههای جوانتر دارند این کار را میکنند، خودش احتمالاً میترسد؛ معلوم نیست از این دستگاه چه درمیآید؛ ممکن است اصلاً این را هم خفاش ساخته باشد! ذاتش اصلاً معلوم نیست از کجا آمده، پس ممکن است مشکل ایجاد کند.
میخواهم بگویم پلورالیسم به این معنا که حقیقت وجود ندارد، و مقیاسها و ملاکهایی هم وجود ندارد که شما قرائتهای خودتان از حقیقت را با هم مقایسه کنید، کاملاً افراطی است. من فکر میکنم همانطور که در شناخت جهان، در ساینس، برای دوری و نزدیکی مدلهایمان با حقیقت میتوانیم آزمونهایی ترتیب بدهیم، همینطور شما از فقه گرفته تا تفسیر قرآن میتوانید آزمون داشته باشید: متن چیزهایی در خود دارد و فکتهایی ارائه میکند که میشود حرفهایتان را با آن سنجید. یک تفسیر فلسفی یا عرفانیِ دلبخواه حرفی برای گفتن ندارد. بیایید بگویید آقا این آیه چرا بعد از آن آیه آمده؟ چرا در داستان موسی واژهٔ عصا را یکدفعه عصیان گرفتهاید؟ فکر نمیکنم کسی که این تفسیر عرفانی را ارائه میدهد بتواند ملاکی نشانتان بدهد که چرا این واژه را اینطور معنا میکند. حسش این است که مفهومی که دارد میگوید درست است و مثلاً آن عصیان اینجا با این عصا رابطه دارد. ولی من میگویم جلوی اینجور برداشتهای دلبخواه باید گرفته شود؛ من باید بدانم واژهها را چگونه معنا میکنم و متدی داشته باشم.
موضوع این است که شما نمیتوانید به حقیقت برسید و نمیتوانید میان قرائتهای مختلف قضاوت کنید که کدام نزدیکتر است و کدام دورتر. اگر من بگویم که همین الان دربارهٔ قرآن تفسیرهای مختلف و گرایشهای مختلف وجود دارد و در هر کدامش هم حقایقی هست، و معمولاً از خیلی از تفسیرهای عرفانی خوشم میآید و استفاده هم میکنم، اینطور نیست که بگویم هر چه عرفا میگویند درست است یا هر چه میگویند غلط است؛ فکر میکنم ملاکهایی وجود دارد که نشان میدهد این حرفشان ضعیف است و آن حرفشان قوی. اساس پلورالیسم این است. آنچه الان بهعنوان پلورالیسم متداول است این است که بگذارید همه حرفشان را بزنند؛ هر کسی دارد از زاویهای میبیند و این را نمیشود جمع کرد؛ حرفهایی که زده میشود انگار همگرا نیست و امیدی به همگرایی نیست؛ بنابراین بگذارید همینطور هر کسی حرف خودش را بزند. در این نگاه آن چیز واحد در قالب یک روایت نمیآید؛ یعنی خیلی فرق میکند: شما نمیتوانید بگویید این چیزها را فلاسفه خوب گفتند، اینها را عرفا خوب میگفتند، و حالا من قرائت خوبی ارائه میدهم که جامع همینها باشد.
ببینید، اتفاقی که در علم میافتد چیست؟ پلورالیسم به این معنا در علم وجود دارد: هر فیزیکدانی هر مدلی میخواهد ارائه میدهد و فاشیسم وجود ندارد؛ ولی اینطور نیست که من بگویم مدلهای مختلف قابل مقایسه نیستند. احساسم این است که از نظر متدولوژی شیوههایی وجود دارد: میتوانم بگویم متدی که مثلاً مدل با آن تولید شده، سازگاری درونیاش، میزان تطبیقش با فکتها، چیزهایی وجود دارد که با آنها میتوانم مدلهای مختلف را با هم مقایسه کنم؛ در عین حال اینها میتوانند در کنار هم زندگی کنند تا وقتی که بهطور قاطع ابطال نشدهاند. پلورالیسم، یعنی آنچه الان در دنیا بهعنوان پلورالیسم میگویند، اینطور نیست که حقیقتی هست؛ مثلاً فرق دوران پستمدرن با دوران مدرن این است که انگار اصلاً حقیقت وجود ندارد؛ یعنی اینطور نیست که چیزی هست که میشود به آن رسید. حالا مثلاً مولوی اینطور نگاه میکند: پلورالیسم به معنای عرفانی این است که هر چه در دنیا هست آینههایی است که آدمها در مقابل حقیقت گرفتهاند؛ ولی یک عارف به آن جمعبندی کلی میرسد، یعنی بهنوعی واصلشدن به حقیقت ممکن است. اینطور نیست که بگویید تفسیر قرآن همگرا نیست: الان یک تفسیر عرفانی وجود دارد، تفسیرهای جدید هم به وجود بیاید، هر کس هم حرف خودش را بزند، و شما برای اینکه چیزی بفهمید بروید همه را بخوانید.
اینجا تفاوتی وجود دارد از این نظر که امیدی به همگرایی نظریات مختلف دارید یا ندارید. در واقع فاشیسم این است که اجازه ندهید آدمها حرفهای دیگری بزنند، و نقطهٔ افراطیِ مقابلش این است که انگار اجازه ندهید آدمها با هم بحث کنند، به این دلیل که ممکن است دعوا شود. من فکر میکنم آنچه الان در دنیا هست افراطی است و نتیجهٔ همین جنگهایی است که در قرن بیستم اتفاق افتاد: اصلاً با هم بحث نکنید چون ممکن است دعوا شود؛ بحث فایده ندارد؛ هر کس حرف خودش را بزند. احساس من این است که در مسائل دینی نکتهٔ مهم تأکید بر دقیقکردن شیوهها و اعتماد به متن است، و دکتر سروش این راه را به سوی همگرایی نمیرود. یعنی مطمئناً تفسیر فلسفی با این اوضاع و احوال دیگر محلی از اعراب ندارد. و قطعاً هیچوقت انتظار نداشته باشید که من به جایی برسم و بگویم آقا من همهچیز را فهمیدهام؛ همانطور که دنیا را هم اینطور نمیفهمم. این یک پروسهٔ دینامیک است و همینطور بهتر و بهتر میشود فهمید. الان واقعاً نمیشود گفت مدل فیزیک در قرن ۲۱ از مثلاً قرن ۱۷ بهتر است و بهنوعی از مکانیک نیوتونی نزدیکتر؟ به هر حال مجموعهٔ زیادی از فکتها وجود دارند و این مدل ریاضی خیلی چیزها را توجیه میکند که در مکانیک نیوتونی به هیچ وجه توجیه نمیشوند؛ مفاهیم جدیدی به آن اضافه شده یا معادلاتش پیچیدهتر شده است. به هر حال داریم به سمتی میرویم؛ به سمتی که آدم احساس میکند داریم به کمالی نزدیک میشویم؛ این حس در علم وجود دارد.
من فکر میکنم در تفسیر متون هم همین مسئله وجود دارد، از ادبیات گرفته؛ فرقی نمیکند. پلورالیسم به این معناست که هر کسی حق دارد نقد خودش را دربارهٔ اثر هنری بگوید؛ ولی اینطور نیست که هر کس هر چه گفت، نتوانیم نقدها را با هم مقایسه کنیم. شیوههایی وجود دارد؛ همانطور که در ساینس اتفاق میافتد، نقدها را میشود با محکهایی سنجید. حافظ چه میگوید؟ چیزی از این دست در شعر حافظ هست: عیارهایی وجود دارد که میشود حرفها و صحت و سقم حرفها را با آنها سنجید. بعد از این مجموعه چیزهایی که دربارهٔ دکتر سروش گفتم، فکر کنم راز اینکه چرا حرفهایش تأثیرگذار است و در جامعهٔ ایران میپسندندش روشن است.
جمعبندی انتقادی سروش
یکی اینکه خیلی از آدمهایی که در محیطهای دانشگاهی و محیطهای روشنفکری هستند این مشکل را دارند: ترس از اقتداری که در جامعهٔ دانشگاهی و علمی وجود دارد، یعنی علوم عصر و اینها. در خیلی از آدمها چنین حسی هست که اگر این کانفلیکت پیش بیاید، انگار آنچه قدرتمندتر است ساینس است. آدمهایی که در حوزهٔ علمیهٔ قم هستند و اصلاً کاری به مجامع دانشگاهی و ساینس ندارند، ترسی ندارند از اینکه مشکلی پیش بیاید؛ اصلاً اعتباری برای ساینس قائل نیستند. ولی آدمهایی که همینطور در جامعه زندگی میکنند و در محیط دانشگاهی هستند، واقعاً در ذهنشان دین اعتباری دارد و ساینس هم اعتباری دارد، و آنچه ساینس میگوید از نظرشان انگار قطعیتر میرسد تا چیزهایی که از متون، مثلاً از قرائتهایی که انجام شده، میآید. به هر حال طبیعی است که اینجور موضع دفاعی دکتر سروش، به اصطلاح، به دلشان میچسبد و حس خوبی به آنها دست میدهد. بهعلاوه، آدمهایی در جامعهٔ ما هستند که به هر حال با این مشکل اقتدار سیاسی و اقتدارگرایی، و با قرائتِ «این است و جز این نیست» که بعضیها ارائه میدهند، مشکل دارند.
تجربهٔ خاطرهانگیز دوران دبیرستانِ من این است: معلم دینی ما در سال سوم دبیرستان یک روحانی بود. من آدم مذهبیای بودم، و آن موقع هم به هر حال وضع خاصی بود: یک عده از بچهها مارکسیست بودند و یک عده مذهبیِ همراه با مارکسیسم، مثلاً طرفدار سازمان مجاهدین خلق؛ این حالت که همه در حال بحث باشند و از هم ایراد بگیرند آن موقع خیلی شیوع داشت و جو اینطور بود. من میآمدم بحث میکردم و سعی میکردم بگویم این اسلام است، شما اشتباه میکنید، اینطور نیست، آنطور است؛ مثلاً از کتابهای مطهری و شریعتی اسناد و مدارکی میآوردم. معلم دینیمان که روحانی بود، یک بار سر کلاس آمد، و این را دقیقاً یادم است، و گفت کفار را باید کشت. خیلی راحت هم، در عالم خودش، همینطوری در حرفهایش میگفت. من گفتم برای چه؟ کدام حکم دینی وجود دارد؟ گفت در قرآن نوشته. من آنقدر قرآن خوانده بودم که گفتم قرآن ننوشته؛ کجای قرآن نوشته؟ این آیه را بخوان. گفت در قرآن نوشته «قُتِلَ الإنسانُ ما أکفَرَ». این چیز دیگری است، به اصطلاح یک حالتی است مثل «تَبَّت یَدا أبی لَهَبٍ وَتَبَّ» یعنی بریده باد دست ابیلهب؛ «قُتِلَ الإنسانُ ما أکفَرَ» یعنی مرگ بر انسان، یعنی چگونه کفر میورزد؛ نه اینکه بروید کفار را بکشید. به او گفتم معنایش این نیست.
معنایش اینطور است. دقیقاً همین آیه را مثال میزدم که «تَبَّت یَدا أبی لَهَبٍ» هم معنایش این نیست که بروید دست ابیلهب را ببرید. عصبانی شد. چند بار این بحث میان ما رد و بدل شد؛ او چیزی میگفت و من جوابش را میدادم. هر دفعه که حرف میزد، و خیلی هم مهربان بود، میگفت: «ببین پسرجان، این است، اینطور است، اینطور است؛ اسلام این را میگوید، تو چه میگویی؟» یعنی اگر سه بار جوابش را دادم، جملهٔ آخر این بود که «اسلام این را میگوید، حالا تو چه میگویی؟» من میگفتم قبول ندارم که اسلام این را میگوید؛ میگویم در قرآن اینطور نوشته و آنطور نیست. دوباره شروع میکرد و میگفت: «نه، اجازه بده پسرجان، این است، این است؛ حالا اسلام این است.» به هر حال واقعاً عدهای اینطور برخورد میکنند.
یعنی محبوبیت دکتر سروش از این است که خیلیها با این مسئله مشکل دارند: روحیهٔ لایهای از روحانیت این است که اگر کسی روحانی باشد و بیاید چیزی بگوید، خودشان اشکالی نمیبینند، ولی مخصوصاً اگر کسی روحانی نباشد و بیاید کوچکترین اظهارنظری بکند، معمولاً موضع این است که «ما حرف اسلام را میزنیم؛ تو موجودی هستی که داری حرف غیر اسلام را میزنی»؛ کلاً کلاهیها حق ندارند دربارهٔ اسلام حرف بزنند. قشری از روحانیت همیشه این برخورد را داشته است، و مقداری از محبوبیت دکتر سروش واقعاً به همین مربوط میشود که عدهای احساس میکنند او این جسارت را داشته که جلوی این شکل برخوردها را بگیرد، از جدایی معرفت دینی و دین حرف بزند و به هر حال این حالت را بشکند که «اسلام این را میگوید، تو چه میگویی؟»: اینطور برخورد نکنید؛ آدمهای دیگر هم متون را دیدهاند و چیزهایی فهمیدهاند؛ اگر جواب میخواهید بدهید، سعی کنید دقیقتر بدهید، نه با حالت اقتدارگرایی.
بهعنوان نکتهٔ دیگری دربارهٔ بحثهای دکتر سروش، دربارهٔ این موضوع آخری که مطرح کرده است، میخواهم استدلالی از متن بیاورم. من بهنوعی ادعا کردم که این حرف دکتر سروش با متن سازگار نیست: اینکه کلمات از پیغمبر است و فرهنگ عرب هم ممکن است در آن باشد، و آنچه تحت عنوان وحی اتفاق افتاده چیزی مثل الهام شاعرانه یا عارفانه در سطحی بالاست که بعداً پیغمبر اینها را به صورت الفاظ به زبان عرب ترجمه میکند. بحثهایی کلی در این مورد کردم که اصلاً موضوع زبان عربی چیست و این حرف چقدر درست است که بگوییم قرآن به زبان عربی است یا فرهنگ عرب در آن هست؛ منتها گفتم که با شواهد داخلی متن قرآن سازگار نیست. حالا میخواهم بگویم شاید بشود شواهدی از قرآن به لِه ادعای دکتر سروش ارائه کرد؛ نمیدانم این استدلال را خود سروش مطرح کرده یا کسان دیگری گفتهاند. اختلاف سر چیست؟ اختلاف ما الان سر معنای وحی است: وقتی میگوییم قرآن به پیغمبر وحی میشود، چه اتفاقی میافتد؟
وحی لفظی یا الهام
فرشتهای میآید و الفاظی را در اختیار پیغمبر قرار میدهد و پیغمبر آنها را میگیرد و عیناً به مردم منتقل میکند؟ یا چیز دیگری است و وحی این نیست که فرشتهای بیاید و الفاظی در کار باشد؟ یک استدلال از این متن به نفع دکتر سروش این است که به موارد استعمال واژهٔ وحی در قرآن نگاه کنید و ببینید که وحی در مواردی به کار رفته، بیآنکه سخن از وحی به آن معنایی باشد که ما الان از وحی میفهمیم؛ یعنی اینکه فرشتهای آمده و دارد با پیغمبر مکالمه میکند و حرف میزند. در قرآن میخوانید که مثلاً ما به زنبور عسل وحی کردیم که برود در کوهها سکونت کند و بعد از گلها بخورد و عسل تولید کند. مطمئناً هیچکس وقتی این را میخواند برداشتش این نیست که مثلاً فرشتهای آمده و به زبان زنبور وزوز کرده و به زنبورها گفته بروید؛ فکر نمیکنم کسی چنین تصوری داشته باشد که مثلاً فرشتهای مأمور وحی زنبورهاست. همه این را اینطور میفهمند؛ بعضیها معمولاً این را به این عنوان میآورند که این تعبیر قرآنیِ وجود غریزه است: ما میگوییم حیوانات غریزه دارند. آنچه در قرآن آمده انگار این است که کاری که زنبور باید انجام دهد به او الهام میشود. همانطور که مثلاً بگویید در انسان ضمیر ناخودآگاهی وجود دارد که اطلاعاتی دربارهٔ اینکه چه کار بکند و چه کار نکند در آن هست و از درون اطلاعاتی به او میرسد، در زنبور هم همینطور است: ساختار وجودیاش انگار چیزهایی را به او الهام میکند. حالا این را هر جور میخواهید تعبیر کنید؛ به هر حال فرشتهای نیامده که با زنبورها حرف بزند.
یا همینطور، فکر میکنم اکثر مفسرین قبول دارند که وقتی در قرآن گفته میشود «و اوحینا الی ام موسی»، اینکه به مادر موسی وحی کردیم که به او شیر بده و هر وقت ترسیدی او را در تابوتی، در صندوقچهای، قرار بده و در آب بینداز، فکر نمیکنم برداشت مفسرین این باشد که اینجا معنایش این است که جبرئیل آمده و این را به مادر موسی گفته است؛ چون اعتقادی وجود ندارد که مادر موسی به مقام نبوت رسیده بوده که بتواند با فرشتهها ارتباط برقرار کند. معمولاً مفسرین اینجا میگویند که مثلاً به دل مادر موسی اینطور افتاد که او را در تابوت قرار دهد. بنابراین، بنا به خود تفاسیر، به نظر میآید مواردی از کاربرد وحی در قرآن وجود دارد که این جواز را به ما میدهد که وحی را الهام تعبیر کنیم، نه اینکه مثلاً واژگانی عیناً منتقل شود. پس در این متن الزامی نیست که اگر میگویم وحی، معنایش این باشد که فرشتهای آمده و الفاظی در کار بوده؛ بلکه با توجه به مواردی که میدانم معنایش چیست، مثلاً دربارهٔ زنبور، میتوانم فرض کنم که وحی دربارهٔ انسان هم چیزی شبیه این است که در حدی بالاتر اتفاق میافتد: یکجور الهامات خیلی شدید وجود دارد که بعداً بهطور طبیعی به معارفی تبدیل میشوند، به چیزی در یک زبان تبدیل میشوند. این در واقع نوعی دفاع از این است که وحی در قرآن به معنای ردوبدلشدن کلام نیست، بلکه بیشتر به معنای الهام آمده و در بعضی از موارد بهوضوح به معنای الهام آمده است.
اگر منظور این است که از این استدلال برنمیآید که لزوماً دربارهٔ قرآن همان اتفاق افتاده باشد، برنمیآید؛ یعنی این استدلال فقط راه را باز میکند برای اینکه شاید این نباشد. من میتوانم بگویم وحی واژهای است با معنایی کلی که به یکجور ارتباط پنهانی میان عالم غیب و موجودات زنده اشاره میکند؛ دربارهٔ زنبور یک حالت دارد، دربارهٔ انسان ممکن است این حالت را داشته باشد، و همینطور دربارهٔ پیامبران؛ یعنی واژهٔ وحی را به معنای یکجور ارتباط پنهانی در نظر بگیرید که از حالتهای خیلی ضعیف تا حالتهای خیلی شدید میتواند باشد. یعنی این استدلالی که با استفاده از این آیات میکنند حرف دکتر سروش را اثبات نمیکند؛ حداکثر امکان درست بودنش را ثابت میکند. یعنی اگر کسی استدلال کند که چون در قرآن دربارهٔ پیغمبر سخن از این است که به او وحی میشده و وحی این معنا را دارد، این استدلال میگوید مواردی در قرآن هست که وحی این معنا را ندارد، پس دربارهٔ پیامبرها هم میتواند این معنا را نداشته باشد؛ بلکه چون در مواردی که معنای وحی روشن است، مثل ارتباط با زنبور عسل، میدانیم اینجا کلامی در کار نیست، حتی میتوانیم بگوییم این در ذهنمان تقویت میشود که دربارهٔ انسان هم وحی به معنای الهام باشد، نه انتقال کلام به پیغمبر. به هر حال این استدلال حرف دکتر سروش را اثبات نمیکند، ولی به نظر میآید چیزی در آن به نفع حرف دکتر سروش هست؛ بهنوعی مجال بیان این حرف را ایجاد میکند.
نکتهٔ خیلی مهم این است که استدلالی که دربارهٔ متن قرآن انجام میشود، که ظواهر کلام هم همینطور به پیغمبر منتقل شده، واقعاً بر این اساس نیست که واژهٔ وحی در این مورد به کار برده میشود یا نه. اساس استدلالهای قویتر مثلاً استناد به آیاتی است که در آنها به پیغمبر گفته میشود «لا تحرک به لسانک»: انگار وقتی وحی به پیغمبر داده میشود، الفاظ در همان لحظه در کار است، و اینطور نیست که الهامی شده باشد و پیغمبر بعداً الفاظ را پدید آورد. حتی اگر ادعا کنید که این مکانیسمِ پدیدآمدن الفاظ در اثر الهام در درون اتفاق میافتد، موضوع این است که به هر حال همان لحظه دارد اتفاق میافتد و دستکم مراقبتی وجود دارد. به نظر من این آیات به صراحت دارند میگویند، آنجا که میگوید «لا تحرک به لسانک»، و بهنوعی اشاره میکنند که انگار عیناً واژهها دارد گفته میشود؛ آدم چنین تصوری به ذهنش میآید. مثلاً یکی از استدلالهایی که میکنند تا بگویند الفاظ عیناً به پیغمبر داده شده، وجود همین حروف مقطعه در قرآن است. چه کسی میتواند بگوید احساسی به پیغمبر دست داده، الهامی که مثلاً حروف مقطعه چیزش بود؟ مثلاً «الف لام میم» الهام شد و لفظ متناسبش «الف لام میم» شد؛ یا «کاف ها یا عین صاد»؟
حروف مقطعه و لفظ وحی
نشانههایی در متن وجود دارد که آن را از متنی که بخواهد مثلاً جنبهٔ بشری داشته باشد متمایز میکند. نوعی غرابت در این متن هست؛ به نظر میآید نه از فرهنگ عرب آمده و نه در زبان عربی چنین چیزی متداول بوده که از حروف مقطعه استفاده کنند. یا مثلاً استدلالی که عبدالعلی بازریان میکند: این همه مواردی که در الفاظ قرآن به نظمهای عددی رسیدهایم، خیلی دور از ذهن است که بگوییم پیغمبر این نظمها را در الفاظ، در لحظه، خودش ابداع کرده است، مثلاً با خطاهایی، ولی وقتی در کل نگاه میکنید، نظمی ریاضی در استفاده از الفاظ قرآن به وجود آمده است. به هر حال شواهد دیگری در قرآن هست، نه خود واژهٔ وحی؛ مثلاً صحنهٔ تکلم خداوند با موسی. چقدر با صراحت در قرآن گفته میشود که خداوند با موسی تکلم کرد! نمیدانم؛ وحی را بگوییم ابهامی دارد که حالا شاید، شاید الهام باشد؛ اما در تکلم، کلمات خداوند در قرآن عیناً هست: موسی چه گفت؟ موسی چه جواب داد؟ دیگر کمی دور از ذهن است: من یک صحنهٔ وحی را در قرآن به صراحت میبینم، آن هم صحنهای که در آن الفاظی ردوبدل میشود.
دکتر سروش باید همهٔ اینها را توجیه کند. نمیخواهم بگویم توجیه او بهطور صریح حرف قویای نیست؛ وقتی میگوییم این حرف با متن سازگار نیست، معمولاً معنایش این نیست که همین الان آیهای جلوی شما میگذارم که صددرصد آنچه را میگویید رد میکند؛ مسئله میزان تطبیق و عدم تطبیق است. اگر آدمی که این بحثها در ذهنش نیست همینطوری قرآن بخواند و از او بپرسید در قرآن وحی چگونه اتفاق میافتد، احساسش این است که الفاظی دارد ردوبدل میشود. نکتهٔ اصلی به نظر من این است: متن قرآن را بدون اینکه بخواهید بایاسی داشته باشید بخوانید؛ این صحنهٔ وحی به موسی را، که مهمترین صحنهای است که تکرار میشود، ببینید: از واژهٔ تکلم استفاده میشود و انگار عین حرفزدن یک انسان با انسانی دیگر را دارید مشاهده میکنید.
اگر میخواهید بگویید که اگر حرف دکتر سروش درست باشد، با استفاده از متن نمیشود استدلال کرد، فکر نکنم دکتر سروش این را قبول کند که متن دیگر به چنان افتضاحی رسیده که هیچ استدلالی با آن نمیشود کرد. معنای این حرفی که میزنید این است که اصلاً چرا داریم از متن استفاده میکنیم؟ متن را که پیغمبر ساخته! اگر دکتر سروش این حرف را بزند، دقیقاً معنایش این است که متن دیگر هیچ معنایی ندارد و اصلاً بگذاریمش کنار؛ دیگر حتی دربارهٔ اینکه خود متن دربارهٔ وحی، مثلاً بهعنوان چیزی خیلی معنوی، چه میگوید هم نمیتوانم به اشارات متن تکیه کنم؛ یعنی پیغمبر خودش دربارهٔ اینکه چه اتفاقی برایش میافتد جعلهایی دارد، لابد بنا به فرهنگ عرب؛ مثلاً اعراب فکر میکردند خدا حرف میزند. نمیدانم اعراب اصلاً چه فکری میکردند. نه، من فکر میکنم دکتر سروش در استدلال، متن را به هیچ وجه انکار نمیکند. در واقع مسئله این است که دربارهٔ بعضی امور، مثلاً حقایق عالم و وحی و نبوت و این چیزهای دینی، فکر میکنم کاملاً معتقد است که اینها یکجور مصونیت از خطا دارند؛ اعتقادش این است که در حواشی ممکن است خطاهایی اتفاق افتاده باشد، مخصوصاً جاهایی که دربارهٔ طبیعت و خرما و این چیزها حرفی زده شده است. دقت میکنید؟ مثلاً مثل به شتر زده شده است؛ یادم نیست چه کسی گفته که اگر قرآن در قطب جنوب نازل شده بود، شتر نبود، میگفتند پنگوئن!
به هر حال چیزهایی گفتم و خیلیخیلی بر این تأکید کردم که نکتهٔ اصلی حرفهای دکتر سروش، الا و بالله، این است که جلوی مخالفین بایستد و دفاع کند. بعد یادم افتاد که برداشت دیگری هم از مجموعهٔ کار دکتر سروش وجود دارد: همین مسئلهٔ ایستادن جلوی قرائتهای فاشیستی و این حرفها. به یک معنا، دستکم، من گفتم که این در حاشیه و در ادامهٔ همان هدف خودبهخود به اینجا هم میرسد: برای هر جور پیشنهاد اصلاحی باید جلوی تکقرائتی دیدن دین را بگیرید و بگویید که ارائهٔ قرائت واحد و برخورد اقتدارگرایانه کار درستی نیست. جلسهٔ قبل دربارهٔ قبض و بسط دکتر سروش مثالی زدم و میخواستم آن را با تمثیلی بیان کنم: دفترچهای که مثلاً از آزمایشگاه مانده است. بعد از جلسه، برای چندمین بار، این پرسش مطرح شد که پس روایات چه؟ من معمولاً در این جلسات خیلی به روایات اتکا نمیکنم؛ در واقع همان کاری را میکنم که فکر میکنم علامه طباطبایی میکرد، و فکر میکنم باید انجام دهیم.
روایات و اتکا به متن
یعنی بکوشیم با اسلوبی مشخص و قواعدی مشخص متن را بخوانیم و برداشتهای خودمان را ارائه دهیم. دربارهٔ روایات میخواهم بگویم که آن مثال دفترچه مثال خوبی است که جواب این سؤال را میدهد. روایات مثل دفترچهٔ دومیاند که در آن چیزهایی دربارهٔ دفترچهٔ اول گفته میشود و خیلی مخدوشتر از دفترچهٔ اول هم هستند؛ ولی اینطور نیست که همهجایشان مخدوش باشد؛ بعضی جاهایش ممکن است واضح مانده باشد. حالا اگر باز دعوایی نباشد و عاقلانه بخواهید فکر کنید، از دفترچهٔ دوم هم استفاده میکنید؛ چرا نکنید؟ فرض کنید دفترچهٔ دوم دفترچهٔ مفصلتری است که در توضیح دفترچهٔ اول نوشته شده، ولی دیگر خیلی مبهم شده است. واقعاً میزان اعتماد ما به صحت روایت نسبت به قرآن خیلی کمتر است، خیلی کمتر؛ یعنی تعداد چیزهایی که اصطلاحاً متواترند و میدانیم حتماً درستاند و الفاظشان هم حفظ شده، واقعاً مثل قرآن نیست. به قرآن اعتماد بالاتری هست.
ابهامهایی که در آن تمثیل به مبهمشدن متن دفترچه نسبت میدهم مربوط به این است که زبان و متن اصولاً ابهامهای ذاتی دارند؛ یعنی قرائت متن چیز خیلی سرراست و واضحی نیست، هر متنی، آن هم مخصوصاً متن پیچیدهای مثل قرآن که باید معنای واژگانش را مثلاً در کلش پیدا کنید و روی خیلی چیزها کار کنید تا بتوانید استخراج کنید. روایات در واقع مثل دفترچهٔ مفصلتریاند که مخدوشبودنش بیشتر است، ولی بعضی جاهایش خیلی خوب دیده میشود و بنابراین میشود از آن استفاده کرد. ممکن است، غیر از روایات، آدمهایی وجود داشته باشند که به حرفهایشان اعتماد ویژهای داشته باشید، که اگر چیزی دربارهٔ قرآن گفتهاند حتماً حرف درستی است؛ چه اشکالی دارد؟ یا آدم شخصاً به دفترچهٔ ثالثی هم اعتقاداتی دارد که چیزهایی گفته است. هیچ چیز غیرمنطقیای اینجا نیست: اگر بخواهم در آن مرحلهای که میخواهم الهام بگیرم و تئوری خودم را درست کنم، مدل درست کنم و بعد با متن تطبیق بدهم، به دفترچهٔ ثالثی رجوع کنم و ببینم آنجا اینطور نوشته و آن را مثل یک فکت در نظر بگیرم و مدل خودم را بر اساس آن بسازم.
به هر حال، چه از روایات استفاده کنید چه از جای دیگر، وقتی دربارهٔ متن حرفی میزنید، آن حرف باید در متن قابل دفاع باشد. این روایت جزو روایتهای متواتر است که اگر روایتی دیدید که مخالف قرآن بود، بزنید به دیوار. بنابراین آدمهایی که خیلی معتقد به روایت هستند، منکر این نیستند که اگر از روایات استفاده کردید و به نتیجهای رسیدید که با خود متن سازگار نیست، یا روایتها را بد فهمیدهاید و بد دارید استفاده میکنید، یا آن روایت جزو روایاتی است که باید بزنید به دیوار. این خودش یک روایت است؛ یعنی اولِ همان دفترچهٔ سوم این را نوشته که اگر در این چیزی دیدید که با دفترچهٔ اول مخالف بود، مثلاً اشتباه چاپی است، به آن توجه نکنید.
من کمی از خود متن دور شدم و مدام دارم بحثهای کلی میکنم. از جهاتی فکر میکنم گاهگداری بحثکردن دربارهٔ متد و این چیزها خوب و لازم است، چون در عین حال که اینقدر تأکید دارم که برای خواندن متن باید بهشدت متد مشخصی را فرض کنیم و بر اساس آن کار کنیم، جز دربارهٔ واژگان و کمی گرامر و اینها، آنقدر که خودم راضی شوم دربارهٔ متد بحث نکردهام؛ چون فکر میکنم آن جلسات اول، همان حدود جلسات بیست و اینها، داشت خیلی خفهکننده میشد. میدانید، مثل اینکه جلسهای تشکیل شده بود که قرار بود دربارهٔ قرآن بحث کنیم و مدام داشتیم بحث میکردیم که چگونه باید بحث کنیم، و صدای بعضیها کمی درآمده بود که خلاصه کی این بحث آغاز میشود. یادم است جلسات سورهٔ یوسف را که گذاشتم، کاملاً احساسم این بود که چیزی که کمی جذابیتهای داستانی هم در آن هست، جبران آن همه بحثهایی است که حالت تئوریک داشت. بعضیها از همان بحثهایی که دربارهٔ واژه میشد خوششان میآمد و برایشان جالب بود، ولی واقعیتش این بود که دربارهٔ جای خاصی از قرآن بحث نمیکردم.
طبعاً به هر حال این حس را دارم که هر چه بیشتر دربارهٔ متد بحث کنیم واقعاً جا دارد؛ بکوشیم چیزهایی را تثبیت کنیم، دربارهٔ هر متنی، یعنی کلاً متنخواندن. در بحثهای علمی به هر حال متدهای تثبیتشدهای وجود دارد: در هر دانشی ممکن است کتاب جامعی وجود نداشته باشد، ولی آدمهایی که در آن کار میکنند میدانند دارند چه میکنند و با چه ملاکهایی میتوانند خوب و بد حرفهایشان را با هم مقایسه کنند. مثلاً به هر حال در فیزیک کسی شک ندارد که آزمایشی که قرار است در سرن انجام شود میتواند مدل استاندارد را رد کند. اینطور نیست که طرفداران مدل استاندارد بایستند و زیر بار نروند؛ قبول دارند که اگر دادههای این آزمایش این شد، مدل استاندارد رد شده است. ما هم دربارهٔ متن تا جایی که ممکن است باید به چنین حالتی نزدیک شویم. یعنی اگر من این همه دربارهٔ مثلاً سورهٔ مریم حرف زدم و شما آیهای واقعاً آوردید و معنای واژههایش را با همان متدی که تضمین کردهایم از آن استفاده کنیم درآوردید، و آن آیه مثلاً بهکل چیزی مخالف آنچه من داشتم میگفتم میگوید، باید قبول کنم که حرفهایم رد شد؛ نه اینکه مدام بپیچانم و بگویم نمیدانم اینطور است.
آزمونپذیری و، به اصطلاح پوپر، ابطالپذیری چیز خوبی است. یعنی ببینید، اگر بخواهم از حرفهای فلسفهٔ علم استفاده کنم، حرفهایی از این تیپ که میگویند مثلاً سورهٔ مریم دربارهٔ چیست، و جواب میدهند سورهٔ مریم دربارهٔ توحید و تقواست، ابطالناپذیرند. شما چگونه ممکن است چنین حرفی را رد کنید؟ معلوم است که دربارهٔ توحید و تقواست؛ همهٔ سورههای قرآن دربارهٔ توحید و تقوا هستند. ایدهٔ پوپر این است که ابطالپذیری و در معرض خطر بودن یک تئوری، در واقع آزمونپذیریاش، نشانهٔ اینفورمیشنی است که در آن وجود دارد؛ هر چه اینفورمیشن در یک مدل بیشتر باشد، آزمونپذیرتر میشود. مثلاً اگر بگویید روزهای دوشنبه در لندن باران میبارد، این تئوری شما بهشدت در معرض ابطال است.
توحید و آزمون تئوری
چرا؟ چون اینفورمیشن خیلی زیادی در آن هست؛ دارد چیز بسیاربسیار عظیمی را برایتان پیشبینی میکند. اگر درست باشد، یعنی مثلاً واقعاً به دلایل علمی دوشنبهها در لندن همیشه باران بیاید، حرف خیلی بزرگی شنیدهاید و باید کلی خوشحال باشید که چقدر دانش دربارهٔ هواشناسی مثلاً انگلستان به دست آوردهاید: در لندن دوشنبهها همیشه باران میآید. یا مثلاً پیشبینی دیگر این است که همیشه کریسمس برف میبارد؛ حالا میتوانیم همین چند روز دیگر آزمونش را ببینیم که آیا درست است. حالا یک نفر بیاید و به جای اینکه بگوید دوشنبهها در لندن، بگوید در لندن باران خواهد بارید. این هیچوقت رد نمیشود؛ صد سال هم بگذرد، میگوید من گفتم باران خواهد بارید. این دقیقاً نشاندهندهٔ چیست؟ اینکه در حرفش اینفورمیشنی نیست؛ یعنی نسبت به همهٔ اتفاقهایی که در آینده میافتد کاملاً بیتفاوت است.
گفتن اینکه فلان سوره دربارهٔ توحید است هم، قبول کنید، همینطور است. اگر بگویم آقا کجای این آیه دربارهٔ توحید است، میگوید به هر حال مثلاً دربارهٔ یک پیغمبر است؛ پیغمبرها چه میگفتند؟ پیغمبرها دعوت به توحید میکردند؛ بنابراین بهنوعی به توحید مربوط میشود. هر چیزی را میشود اینطور گفت؛ اگر خیلی کلی حرف بزنید، اینفورمیشنی در حرفتان نیست، چون آزمونپذیر نیست. اینکه میگویم متد بگذارید یعنی اینکه بکوشید تا جای ممکن، وقتی تفسیری ارائه میدهید، راه را باز بگذارید تا کسی بیاید متد شما را به کار ببندد و حرفهایتان را رد کند؛ بگوید این آیه در آن سوره، طبق شیوهٔ خودت، معنایش این میشود، و آن را با چیزی که اینجا داری میگویی بسنجیم. اصلاً ابن عربی چیزی را برای واژهشناسی بپذیرد، بعد ببینیم خلاصه این ادعا که در عصای موسی منظور عصا نیست و عصیان است، از چه قرار است و واقعاً چقدر میتواند درست باشد؛ اگر بخواهیم از این آیه مثلاً استنتاج کنیم که اینجا مفهوم عصا، عصایی که در دستش است نیست و عصیان است، یا به هر حال بهنوعی به آن ربطش بدهیم.
من دفعهٔ قبل بر این تأکید کردم که فکر میکنم یکجور هنر خواندن متن، یا هنر فهمیدن بهطور کلی، واقعاً این است که تا جای ممکن این حس رسیدن به آخر را در حالت تعلیق نگه دارید؛ همانطور که الان در ساینس الگوی خوبی برایمان وجود دارد. یک بار این اشتباه در ساینس پیش آمد: از دوران نیوتون تا دوران مثلاً نسبیت اینشتین، شاید واقعاً احساسشان این بود که همهچیز را فهمیدهاند؛ الان هیچ فیزیکدانی این احساس را ندارد که همهچیز را فهمیده است. خوب است که آدم این حس رسیدن به چیزی نهایی را در خودش در حالت تعلیق نگه دارد، در عین حال ناامید نشود و واقعاً قبول داشته باشد که حرفهایی که میزند بخش کوچکی است. فکر میکنم برای آدمی که به قرآن ایمان دارد، اینطور فکرکردن راحت است: این چیزی که من گفتم، در واقع چیز کوچکی گفتم؛ خیلی چیزها مانده که نفهمیدهام؛ ممکن است خیلی چیزها را تا حدودی اشتباه گفته باشم، و آرزو دارم کسی بیاید و چیزی اضافه کند یا حتی قسمتهایی از آن را عوض کند، و من هم ببینم حرف بهتری میزند: هم حرفش جالبتر است و هم با متن سازگارتر.
بنابراین فکر میکنم به جای اینکه با چیزهایی که شنیدهایم یا به ذهن خودمان رسیده خیلی دگم برخورد کنیم، تا جایی که میتوانید خودتان را در حالت تعلیق نگه دارید تا مدام، هر بار که متن را میخوانید، دنبال جاهایی بگردید که با ذهنیتتان نمیخواند. ببینید، در واقع اتفاقی که میافتد این است: وقتی متن و جهان و هر چیزی را فهمیدید، فهمتان چیزی به شما میگوید. باور کنید، با اینکه بارها قرآن را خواندهام، گاهی آیهای میخوانم که انگار با فهم کلیای که تا حالا داشتهام خیلی سازگار نیست؛ یعنی فکر میکنم اگر درست دارم فکر میکنم، این آیه نباید اینطور میبود، این واژه نباید اینجا قرار میگرفت، این واژه نباید اینطور بیان میشد. اگر آدم با خودش روراست باشد، هر چقدر هم متن را خوب بفهمید، فکتهایی وجود دارد که کاملاً با فهم شما منطبق نیست، و خوب است این در ذهنتان باشد.
واقعاً بارها برایم پیش آمده که دربارهٔ جاهایی مطمئناً احساسم این است که یا من دارم بد میفهمم، یا کلاً ترجمهاش را دارم بد میفهمم، یا دارم بد فکر میکنم، چون با چیزهایی که در ذهن من است سازگار نیست. به نظر من آدم باید این هنر را داشته باشد که این ناسازگاری را حفظ کند؛ یعنی فوری نیاید متن را خفه کند و دیگر اصلاً زیاد سراغ آن طرفها نرود. واقعاً پیش آمده که دربارهٔ جاهایی از این متن میدانستم که همیشه چیزی هست که انگار با ذهنیت من ناسازگار است؛ سه سال، چهار سال، پنج سال میگذرد، بعد جایی تفسیری میخوانید یا چیزی میشنوید. یکی از بچههای همکلاس میگفت داشتم فیلمی میدیدم که دیالوگش عربی بود، و آنجا واژهای دیدم و به نظرم رسید که پس من آن را بد میفهمیدم؛ عربها آن را به این معنا هم به کار میبرند. همینطور در ذهنتان باشد. اینکه بتوانید این تناقضها و ناسازگاریها را تحمل کنید، من فکر نمیکنم نشانهٔ ضعف باشد؛ نشانهٔ قوت یک آدم است. فکر میکنم آدمهای ضعیفاند که باید به این حالت برسند که به آنها بگویی این دیگر حقیقت است، آن را در جعبهای بریزی و به دستشان بدهی تا احساس اطمینان کنند. یعنی فکر میکنم آدمها معمولاً با اینجور نگاهکردن، این حالت که من خیلی چیزها را نفهمیدهام و هنوز خیلی جا دارد، راحت نیستند.
اینکه دینها و فرهنگها اصولاً به سمت دگمشدن و ریجیدشدن میروند علتش این است که مردم عوام دوست دارند شما بگویید «این است». اینجور رفتار اقتدارگرایانه که مثلاً در روحانیتهای ادیان میبینید با طبع مردم سازگار است. مردم دوست دارند کسی بیاید و بگوید من حرف خدا را دارم میزنم، مطمئن باش؛ مثلاً من گفتم برو بکشش، مطمئن باش، من هم تضمین میکنم، مثلاً آن دنیا را؛ یا مثلاً سند ملکی بهشت به او میدادند و مطمئن بود که کلیسا این را فروخته و حتماً به بهشت میرود. مردم خیلی احتیاج دارند به آنها اطمینان و اعتماد بدهید، چون کلاً اعتمادبهنفسشان پایین است، و اگر بخواهند حرفهای نامطمئن بشنوند، برایشان مشکل است.
به هر حال من فکر میکنم در متنخواندن یکی از مهمترین نکات این است که آدم با خودش و با متن روراست باشد. اگر ذهنیتم فلسفی است، و باور کنید دانشآموز که بودم ذهنیتم خیلی فلسفی بود؛ نخستین باری که قرآن را خواندم، دقیقاً یادم است، شوکی که به من وارد شد این بود که اصلاً هیچ شباهتی به فلسفه ندارد؛ دستکم با خودم روراست باشم که اگر واقعاً این کتاب از خداست، لابد فلسفه ایرادی دارد، چون این اصلاً کتابی انتزاعی نیست، اصلاً احکام کلی در آن نیست و جور دیگری حرف میزند. در واقع فکر میکنم روی میزان علاقهام به فلسفه خیلی تأثیر گذاشت: در طول مثلاً دستکم دو سال، به نفع اینکه قرآن مثل فلسفه نیست، به نفع قرآن، کمی از شوق و علاقهام به فلسفه کم شد. الان هم فکر میکنم اثر خیلی خوبی گذاشت. از این نظر من از آدمهایی بودم که کاملاً میتوانستند غرق نوعی فلسفهٔ نزدیک به ریاضی شوند، مثلاً ویتگنشتاین اول، که آن موقع میخواندم و کلی کیف میکردم، و تا آخر عمر همینطور، بهعنوان ایدهآل تفکر و بیان حقیقت، در همان حالت بمانند.
فکر میکنم آدم باید این صداقت را داشته باشد که به متن اجازه بدهد ذهنیتهایش را کاملاً درهم بریزد. شما خیلی فلسفی به دنیا نگاه میکنید، خیلی علمی و ساینتیفیک نگاه میکنید، و به نظرتان مهمترین مسائل دنیا همینهایی است که مثلاً در فیزیک هست، اینکه معادلات درستش چیست. واقعاً قرآن را بخوانید و متوجه شوید که مهمترین مسائل دنیا آنها نیست، وقتی آدم اشارهای هم به آن صورت در قرآن نمیبیند، دستکم در ظاهر؛ به قوانین طبیعت، به آن معنایی که در فیزیک مطرح است، اشارهای نمیبینید. وقتی چیزهای خیلی مهمتری وجود دارد و شما بیخودی فکر میکنید این چیزهایی که در نظرتان مهم میآید خیلی مهماند، کمی به متن اجازه بدهید که این ذهنیت شما را از بین ببرد.
دقیقاً این چیزی است که فکر میکنم هم در گرایش سنتی به قرآن و هم در گرایش روشنفکرانه به تفسیر قرآن وجود دارد: هر دو این ایراد را دارند که به اندازهٔ کافی به قرآن اجازهٔ حرفزدن نمیدهند. گرایشهای سنتی اینطورند که دگمهای عظیم تاریخی وجود دارد، از احکام گرفته تا عقاید، مثلاً مربوط به اختلافات فرقهای و اینها، که هر جور شده باید از قرآنی که میخوانند درست دربیاید. بعضی از این تفسیرهای شیعی را بخوانید: تمام قرآن، همهجایش، دربارهٔ حضرت علی است؛ یعنی در هر سورهای، مثلاً شمس و قمر، شمس پیغمبر است و قمر حضرت علی. نه اینطور که بهنوعی عرفانی بگوییم؛ یک ادعا این است که شمس، بهعنوان چیزی که منبع نور است، به پیامبر میخورد؛ تمثیل خوبی برای پیامبر این است که شمس است و ائمه مثل قمرند که آن نور را بعداً منعکس میکنند. نه، تفسیرهایی از این شکل این را نمیگویند؛ میگویند چون مثلاً آن سنیهای فلانفلانشده آنجا بودند و مخالف حضرت علی بودند، خدا با راز و رمز سخن گفته است: اصلاً اینجا منظور خورشید نیست، منظور پیغمبر است.
تفسیر رمزی و دفترچه رمز
مثل این است که دفترچهٔ رمزی وجود دارد که خدا با آن، مثل کارهایی که در کریپتوگرافی انجام میشود، چیزی آنجا نوشته ولی منظورش این نیست: منظور از شمس پیغمبر است، و قمر را جای حضرت علی میگذارند؛ قرآن را اینطور بخوانید. در بعضی از تفسیرها دفترچهٔ رمزی وجود دارد که خیلیها هم ارجاع میدهند به اینکه ائمه این رمزها را باز کردهاند، و اینکه اصلاً تمام قرآن همینطور است: این ظاهر را کنار بگذارید؛ پشتش چیزی هست، رموزی هست که دربارهٔ ائمه و دربارهٔ ولایت صحبت میکند. کلاً در گرایشهای سنتی، همهٔ فرقهها، همهٔ گرایشهای فقهی، یا مثلاً گرایش، چه میگویند، تفسیر فلسفی، اینها ذهنیت خودشان را تا جای ممکن میخواهند حفظ کنند و قرآن را بهنوعی دستکاری میکنند.
مدرنها هم همینطورند. آدمی مثل سید احمدخان هندی؛ بروید ببینید از تمام قرآن هواشناسی و اینها درمیآورد. وقتی طرف فکر میکند مهمترین چیز دنیا همین علوم جدید است و خجالت میکشد که چرا در کتاب مقدسش دو تا قانون علمیِ درستوحسابی، فرمولی، اصلاً پیدا نمیشود، آن را درمیآورد، به هر حال از ستارهشناسی؛ یعنی همهٔ تفسیرهایشان به سمت آن قسمتهای کیهانشناسی میرود و اینکه بهنوعی بگویند اینجا مثلاً به حرکت زمین اشاره شده، آنجا نمیدانم به گرد بودن زمین اشاره شده، یا تکامل را با استفاده از قرآن اثبات کنند. احساسم این است، و باز برمیگردم به دکتر سروش، که دکتر سروش این را دارد تشریح میکند؛ یعنی بهنوعی انگار ذهنیت خود آدم را. دقیقاً بدترین چیزی که مانع فهم است این است که ذهنیت خودتان را کنار نگذارید: وقتی میبینید متن آنطور حرف نمیزند، یا آن حرفهایی را که دوست دارید نمیزند، و موضوعاتش اصلاً موضوعاتی نیست که به آن علاقهمندید، شک نکنید که اصلاً من یا علوم عصر داریم اشتباه میکنیم، و ذهنیتهای خودمان را انگار محترم بدانیم. فکر میکنم این در واقع بزرگترین مانع است.
احساسم این است که اگر کلاً حرفهای دکتر سروش را گوش بدهید، از چالهٔ سنت در چاه علوم عصر میافتید که برای فهم قرآن از سنت هم بدتر است. باز فکر کنم در سنت شاید عناصری هست که با آنها راحتتر میشود با قرآن ارتباط برقرار کرد تا اینکه کسی بخواهد با دیدگاه علمی، با فیزیک و نمیدانم کهکشان و کهکشانشناسی، مثلاً سیاهچاله را در قرآن پیدا کند؛ فردا سیاهچالهها از بین میروند.
اگر منظورتان این است که با خواندن قرآن ذهنیتمان را شکل میدهیم، اصلاً من فکر میکنم این مخصوص قرآن نیست، چون هر متنی را که میخوانید همینطور است. داستانی را یک بار میخوانید و به این نتیجه میرسید که مثلاً ارنست همینگوی این داستان را نوشته و میخواسته این احساس را منتقل کند؛ نمیخواهم بگویم «میخواسته»؛ بعضیهایتان دنبال پیامی میگردید، در حالی که همینگوی نمونهٔ آدمی است که پیام خاصی نمیدهد، ولی حسی عمیق را میخواهد منتقل کند. میخواهم بگویم حتی وقتی احساستان این است که رسیدهاید به اینکه چه حسی را میخواهد منتقل کند، دفعهٔ دومی که میخوانید، اگر این برداشت اولتان خوب نباشد و از متن دور باشد، اگر واقعاً صادقانه برخورد کنید، متن بازیای درمیآورد که بفهمید دارید بد میفهمید. یعنی وقتی متن را خوب میفهمید، چند بار که میخوانید، به چیز عمیقی که واقعاً متن را جمع میکند، به آن هستهٔ مرکزیاش، میرسید؛ متن را از اول تا آخر روان میخوانید و دیگر هماهنگیِ همهجایش با هم روشن میشود. حتی دربارهٔ داستانی که آدمی نوشته این اتفاق میافتد.
نهایتش این است که دربارهٔ آدمیزاد اتفاقی که میافتد این است که بعضی از چیزها در لایههای ناخودآگاه است و خودِ نویسنده منظورش این نبوده؛ ولی شما همهٔ لایهها را کنار هم میفهمید، و آنوقت به نظرتان میآید توضیحی دارید که چرا در اینجای متن نویسنده میخواست این را بگوید، ولی اینجای متن با آنچه نویسنده میخواست بگوید سازگار نیست؛ توضیحی دارید که این چگونه وسط متن تعبیه شده و از کجای ناخودآگاهش، مثلاً بهعنوان یک عنصر خاطی، وارد متن شده است. در خواندن یک متن انسانی از یکسری دخالتهای تودرتوی خودآگاه و ناخودآگاه میتوانید حرف بزنید. به هر حال با فهمیدن متن، کلیتی را در واقع میسازید.
دربارهٔ پستمدرنها، این حرفی که میزنم واقعاً اتفاقی است که برای خودم افتاده. داستان پستمدرن را نمیفهمیدم؛ هنوز نمیدانستم پستمدرنها اصلاً چه میگویند و ایدهشان در ادبیات و هنر و فلسفه دقیقاً چیست. روزی که فهمیدم هدفشان در ادبیات این است که متنی تولید کنند که معنای مرکزی نداشته باشد، آن متنها را فهمیدم؛ متنهایی تولید کردهاند که همین چیزشان است. ببین، وقتی این را میفهمی که این متن دو برنامه را تولید کرده، عمداً رفته مثل اینکه پاراگرافهای دو داستان را با هم قاطی کند، وقتی همین را میفهمی، در این دو داستانی که با هم قاطی شده، حالا یک معنای مرکزی به وجود آمد: این یک داستان است که معنای مرکزیاش این است که این داستان دومرکزی است؛ بنایشان این است. بنابراین پستمدرنها نمیتوانند جلوی این را بگیرند که خلاصه چیزی پشت کاری که میکنند هست؛ نهایتش این است که چند کار دارند میکنند و کارشان این است. گاهی تعمد دارند که اصلاً مثل بهاصطلاح کلاژ باشد، یعنی قطعههای بیربطی را کنار هم بگذارند. مهم این است که وقتی میفهمید هدف طرف از بین بردن معنای مرکزی است، چیزی فهمیدهاید؛ همهٔ متن را، هدف طرف را هم فهمیدهاید؛ و حالا میتوانیم بگوییم جاهایی که با هدفش سازگار نیست، ناخودآگاهش چگونه دخالت کرده است. گاهگداری این داستانهایی که طرف فکر میکند دو چیز را با هم قاطی کرده، خیلی هم به هم ربط دارند، ولی طرف خودش نمیداند؛ و فهمیدن این، در واقع فهمیدن متن پستمدرن است. به هر حال معنای فهمیدن پستمدرن با فهمیدن مدرن فرق نمیکند؛ کمی پیچیدگی ظاهری دارد؛ یک لول، مثل اینکه سطح فهمیدنش را بالا بردهام.
آخر جلسهٔ قبل کسی پرسشی کرد که پرسش بدی نیست: اینکه با این حرفهایی که دارم میزنم، به نظر میآید فهمیدن هیچ ربطی به اخلاق آدمیزاد ندارد، مثل ساینس. شما در فیزیک مثلاً فکر میکنید هایزنبرگ و شرودینگر و اینشتین از نظر اخلاقی کدامشان بهتر بودهاند؟ کدامشان، هایزنبرگ بد بوده و شرودینگر خوب؟ یا مثلاً اینکه همهٔ کسانی که دانش تولید کردهاند اخلاقشان خوب بوده است؟ بعضی از فیلسوفها مثلاً آدم کشتهاند و بعضی فسادهای مختلف داشتهاند؛ برتراند راسل خودش کتابی دربارهٔ زندگی خودش نوشته که کلی ماجراهای جالب از زندگیاش در آن تعریف کرده است. به هر حال به نظر میآید آن متن دینی مقدس را هم دارید به چیزی تبدیل میکنید که هوش بیشتری میخواهد تا اینکه مثلاً طهارت باطنی بخواهد. آیا واقعاً داریم این کار را میکنیم؟ نه، این کار را نمیکنیم، به خاطر آن طهارت باطنی. حرف ما چیست؟ اینکه متد این است: شما آزادید حدسهایی بزنید، آزادید، به اصطلاح، مدلهای ذهنی و تئوری درست کنید، و بعد بیایید با متن تطبیق بدهید. آن قسمتی که حدس میزنید، آدمی که طهارت باطنی دارد ممکن است متن را آنلاین بخواند و همهچیزش را بفهمد؛ من چون در دنیای غیرتوحیدی زندگی میکنم و این ذهنیتم توحیدی نیست، باید هزار بار بخوانم و آخرش هم ممکن است آنچه را باید بفهمم نفهمم.
نمونهاش را ببینید: به نظر من فهمیدن اینکه یوسف در داستان یوسف چه میکند کلیدی دارد، و آن این است که مثل خود این آدمها به دنیا نگاه کنید. مانعی که به نظر من باعث میشود بعضیها داستان یوسف را حتی از نظر احساسی نفهمند این است که وقتی داستان یوسف را میخوانند، توجهشان بیشتر به این جلب میشود که آخر یوسف را از پدرش جدا کردند، پدرش خیلی ناراحت است، یوسف هم طفلک خیلی عذاب کشیده است. ولی حالا اگر از دید پیغمبر نگاه کنید چه؟ اینها که مسئلهای نیست؛ اینها چیزهای دنیایی است. مشکل اصلی این است که آن برادرها مرتکب گناهی شدند که آخرت خودشان را خراب کردند؛ اینها در سلسلهٔ انبیا هستند، و برنامهای که خدا برای فرزندان یعقوب طراحی کرده، با این گناه وحشتناکی که اینها انجام دادند، انگار دارد تحت شعاع قرار میگیرد. موضوع اصلی داستان، اگر درست نگاه کنید، برمیگردد به اینکه این افتضاح را چگونه میشود درست کرد؛ و بعد حدس میزنید که یوسف پس چه کار دارد میکند، چرا برنمیگردد، چرا نمیدانم اینطور میکند، چرا اینها را میفرستد و برادرها را میآورد.
ببینید، طهارت باطن کجا به درد میخورد؟ آدمی که جهانبینیاش این است که خیلی دنیا را دوست دارد و خیلی به همین عواطف روزمرهٔ خودش سرگرم است، داستان را طبعاً اینطور میخواند: مدام دلش برای یعقوب و یوسف میسوزد و احتمالاً به آن برادرها فحش میدهد، و آخرش هم از دست یوسف عصبانی میشود که چرا پدر اینها را درنیاورد. یعنی وقتی من آدمی هستم که اخلاقم اینطور است و خودم مثلاً میخواهم پوست کسی را که به من بدی کرده بکنم، خودبهخود متن را خوب نمیفهمم؛ یعنی اصلاً ایدههای اولیه را برای اینکه وارد متن شوم ندارم. موقعی که دربارهٔ داستان یوسف میگفتم که به نظر میآمد پیچیدگی زیادی در این داستان هست و مفاهیم اصلی داستان خیلی با ظرافت بیان میشود، یادم نیست، یکی دو بار در کلاس یا بیرون کلاس پرسیدند که آخر چرا اینطور است؛ آیا خود پیغمبر واقعاً همهٔ این چیزها را میفهمیده است؟ من یک بار سر کلاس، فکر کنم، این را گفتم: با اطمینان میشود گفت که پیامبر اصلاً آنلاین میفهمیده است. فرض کنید، حالا بحث سروشی نیست، فرشته آمده و دارد داستان را برای پیغمبر میخواند؛ احساسات پیغمبر این است که وقتی فرشته میگوید برادرها یوسف را در چاه انداختند، پیغمبر نگران برادرهای یوسف است، نه نگران یوسف.
پیامبر و فهم آنلاین وحی
چون میداند او را خدا حفظ میکند و اصلاً مشکلی ندارد؛ نگرانیاش از همین حالا این است. بنابراین داستان را دقیقاً خوب دارد نگاه میکند، و بعد هم انتظارش از اینکه یوسف چه واکنشی نشان بدهد دقیقاً همین است؛ یعنی پیغمبر هم اگر جای یوسف بود همین کارها را میکرد. برای همین میفهمد. شما باید شبیه پیغمبرها باشید تا قرآن را بفهمید؛ ولی اگر اینطور نیستید، متدی که دارم میگویم دربارهٔ این است که وقتی چیزی را فهمیدید، چگونه بیانش کنید. مثل این است که اینشتین به هر حال آدمی بود که شهود خیلی خوبی داشت و تئوری خودش را کشف کرد؛ ولی در موقع بیانکردن، قواعد بیان را رعایت میکند و میگوید با چه آزمونی رد میشود و چگونه تأیید میشود. ولی نمیتوانید بگویید آدمی غیر از اینشتین هم اگر متد را بلد بود میتوانست این کار را بکند. اینکه آن الهامهای اولیه به ذهن چه کسی میرسد و ذهن چه کسی حقیقت را بهتر چنگ میزند، دربارهٔ قرآن بهشدت برمیگردد به اینکه ارتباط واقعی شما با دنیا چقدر شبیه ارتباط پیغمبر است؛ دنیا را چقدر از آن زاویهای نگاه میکنید که خدا نگاه میکند. قرآن اصلاً چیست؟ تمرینِ اینکه خدا دنیا را چگونه میبیند.
اگر دیدگاهتان نسبت به زندگی و نسبت به دنیا خیلی دور از آن دیدگاهی باشد که خداوند نسبت به حقایق جهان دارد، یعنی خواستههایتان از انسان، اینکه چه کار باید بکند، چگونه باید باشد و چگونه باید حرف بزند، داستانهای پیغمبر را میخوانید و اگر نمیفهمید، علتش همین است. ممکن است آدمی خیلی هم طهارت باطن داشته باشد، ولی باز اشتباه کند. مهم این است که متدی داشته باشد تا ببیند آیا این چیزی که به ذهنش رسیده، اینکه یوسف به این دلیل این کار را میکند و آن کار را نمیکند، با متن ناسازگار است: اگر دلیل کار یوسف این است، پس چرا آنجا آن حرف را میزند؟ میشود این سؤالها را کرد. یعنی هیچ آدمی، هر چقدر هم پاک باشد، پرفکت نیست. ببینید، واقعاً دارم این روایت را از آن دفترچهٔ دوم استفاده میکنم؛ این روایت، روایت خیلیخیلی خوبی است و من شخصاً فکر میکنم خیلی مختصر است: دربارهٔ قرآن میگوید هیچکس قرآن را نمیفهمد مگر «من خوطب به»؛ فقط پیغمبر که مخاطب قرآن بوده، قرآن را انگار کامل میفهمد. هیچ آدمی، هر چقدر هم طهارت داشته باشد و اینها، شاید به این معنا آن را آنطور نفهمد که پیغمبر آنلاین تا تهش را میفهمد؛ اصلاً خودش دارد نازلش میکند و منبع اصلیاش است.
برای همین، ببینید، اگر واژههای این متن قرار نیست چیزی را تصحیح کنند، اگر قرار است آدمی که طهارت باطن دارد بتواند مستقیماً حقیقت را درک کند و احتیاج به متدی نداشته باشد که چیزی را که فهمیده به متن عرضه کند و دوباره جواب بگیرد، برود و برگردد و تصحیحش کند، من میگویم اصلاً این متن چهکاره است و اصلاً برای چه آمده؟ این ریسمانی است که انداخته شده و میشود از آن بالا رفت؛ کار متن همین است، هر چقدر هم به طهارت باطنتان رسیده باشید. من نمیدانم ایدهتان دربارهٔ ابن عربی چیست. به نظر میآید آدمی است که خیلی ریاضت کشیده و خیلی مراحل عرفانی طی کرده است؛ حالا بعضیها هم معتقدند که شبیه به ابلیس بوده است؛ همیشه دربارهٔ همهٔ آدمها کسانی هستند که دقیقاً این احساس را دارند که اینها از طرف شیطان آمدهاند. فرض کنید ابن عربی آدمی است که خیلی طهارت دارد و واقعاً هم این حرفهایی که میزند راست است، که مشاهداتی دارد و در عالم رؤیا یا عالم بیداری با ارواح انبیا در ارتباط است. به هر حال به نظر من در مشاهداتش خطایی اتفاق افتاده که فکر میکند اسماعیل نبوده و اسحاق بوده است. به نظر میآید این متن میتوانست جایی جلوی ابن عربی را بگیرد.
یعنی مشاهدات و مکاشفات اینها با آدمهایی مثل پیغمبر فرق دارد که انگار با حضور فرشتهٔ وحی کاملاً از آنها مراقبت میشود تا اتفاقهایی برایشان بیفتد؛ حتی در آن حالت وحی که دست میدهد، حضور خارجیِ فرشتهای که جزو مقربین خداست، که فرشتهٔ خاصی است، برای پیغمبر ضروری است تا همهچیز به خوبی و خوشی بگذرد. دربارهٔ عرفا این اتفاق نمیافتد؛ مشاهدات همهشان خطاپذیر است. در فهم همهٔ آدمها از قرآن، در آن الهاماتی که به آنها میشود و احساساتی که دست میدهد، جایجای اعوجاجهایی وجود دارد. این واژهها اتفاقاً به همین درد میخورند که اصلاحکننده باشند؛ یعنی اگر برداشتهای آدمی از قرآن اصولاً درست است ولی گاهگداری اعوجاج ظریفی در آن هست، واژهها باید آنقدر دقیق باشند که آن اعوجاج ظریف را بگیرند. اعتقاد به اینکه واژهها دستخوردهاند و با فرهنگ عرب آلوده شدهاند — باز هی به همان بحث واژهها برمیگردم — به نظر من دربارهٔ قرآن نکتهٔ خیلی وحشتناکی است. فکر کنم همهٔ حرفهایی که میزنم، یعنی نوع برخوردی که با قرآن میکنم، اساسش این است که به همهچیز، حتی تا همهٔ نقطهها، بهنوعی اعتماد کنیم و روی آنها فکر کنیم؛ و اگر بیایید بگویید واژهها بهنوعی کار پیامبر است و بار خاصی ندارد، اصلاً نمیدانم دیگر چگونه باید به قرآن فکر کرد؛ باید خیلی کلی و از دور بایستیم، مثلاً با معانی کلی.
دو جلسه قبل بحثی را آغاز کردم که ناتمام ماند. دربارهٔ این مسئله چیزهایی گفتم: در واقع اساس فصوص الحکم توجیه تاریخ انبیا با تطور و دگرگونیای است که در جلوهٔ اسماء الهی در طول تاریخ اتفاق میافتد؛ دیدگاه کلی ابن عربی این است. اشاره هم کردم که یکی از متفکران معاصر که خیلی هم آدم جنجالیای بوده، آقای فردید، اسم «علمالاسماء تاریخی» را روی ایدههایی گذاشته که میگویند از تلفیق ایدههای عرفانیای که از ابن عربی میآید با مثلاً ایدههای هایدگر و چیزهایی که در فلسفهٔ آلمانی قرن بیستم گذشته، چیزی به وجود آورده که به آن میگوید «علمالاسماء تاریخی».
علمالاسماء تاریخی فردید
حالا بهعنوان موضوعی که موضوع روز است، و احتمالاً جالبیاش این است که فردید و سروش دشمن خونی همدیگر بودند و هنوز که هنوز است، با اینکه مدتی از مرگ فردید میگذرد، دکتر سروش همچنان ادامه میدهد؛ یعنی گاهگداری در مصاحبههایش. از نظر او هر چیز بدی که در ایران هست بهنوعی برداشت شاگردهای فردید است؛ قتلهای زنجیرهای، هر اتفاقی که میافتد، اینها را به مکتب فردید ربط میدهد. حالا به هر حال من نمیدانم خود فردید چه جور آدمی بوده است؛ واقعاً خیلی اطلاع ندارم و از ایدههایش هم به اندازهٔ کافی اطلاع ندارم. فقط برای اینکه اطلاعی به شما بدهم گفتم که چنین ماجرای معروفی در ایران در چهل پنجاه سال اخیر بوده و خیلی هم در فرهنگ مذهبی ایران تأثیرگذار بوده است. اسم چند تا از شاگردهای دکتر فردید را بردم؛ فکر کنم همین چند اسم کافی است تا متوجه شوید که خیلی از آدمهای مهم و وزنههای فرهنگ معاصر به هر حال بهنوعی شاگرد آقای فردید بودهاند.
قصدم این بود که در این جلسه این موضوع را کمی بیشتر باز کنم، و اینکه چه ربطی به حرفهایی دارد که دربارهٔ سورهٔ مریم زدم. فکر میکنم بارها گفتهام که همهٔ تحلیلهای دینی و اسلامی، هر چیزی که بخواهد بر مبنای قرآن انجام شود، باید بهنوعی به تحویل همهچیز به اسماء الهی برگردد، و شاید هیچوقت جلسهای را اختصاص ندادهام که دربارهٔ این موضوع بکوشم چند مثال بزنم و آن را کمی ملموستر کنم که یعنی چه؛ یعنی همهچیز دنیا را در سایهٔ اسماء فهمیدن. همین جلسه هم گفتم که از میان انواع تفسیرهایی که از قرآن شده، شاید معمولاً بیشترین استفاده را از تفسیرهای عرفانی میکنم تا تفسیرهای فلسفی. تفسیرهای روایی؛ بعضی از تفسیرهای روایی خوباند، آنهایی که هر چیزی را، هر روایتی را، نیاوردهاند و از نظر سند و محتوا گزیدهاند؛ مثلاً خود المیزان انتهای هر قسمتش بحثهایی روایی دارد که معمولاً روایتهای جالب و نسبتاً قوی را میآورد و یا دربارهٔ آنها بحث میکند یا صرفاً ذکرشان میکند.
دربارهٔ تفسیرهای عرفانی، از ایدههای آنها زیاد استفاده میکنم، ولی واقعاً معتقدم که کلاً در پدیدآمدن چیزی که به آن فرهنگ اسلامی میگوییم، مثلاً فلسفهٔ اسلامی یا خیلی چیزهای دیگری که پسوند «اسلامی» را کنارش میگذاریم، فکر میکنم عرفان اسلامی در واقع بیشترین تأثیر را از قرآن پذیرفته است. دربارهٔ فلسفهٔ اسلامی، بالای نود درصدش را میشود گفت ادامهٔ فلسفهٔ یونان است؛ نمیتوانید بگویید مثلاً مقولاتی در اثر دقت در قرآن وارد فلسفهٔ اسلامی شده است. حالا بحثهای کلامی: مطمئناً بحثهای کلامی خیلی بیشتر از بحثهای فلسفی تحت تأثیر متن و محتوا بودهاند؛ ولی باز نگاه کنید، مثلاً بحث جبر و اختیار، یا قدیم بودن و حادث بودنِ قرآن؛ خود این متن چقدر آدم را به سمت بحث دربارهٔ چنین چیزهایی میکشاند؟ اکثر موضوعات کلامی موضوعاتیاند که به نظر میآید پرسشهایشان از جای دیگری آمده است؛ ولی اینکه بحثها به این سمت میرود که قرآن را دقیق بخوانند و بعضی از پرسش و پاسخها بر اساس قرآن انجام میشود، در حالی که در کلام پاسخهای عقلی هم میدهند، به هر حال به قرآن استناد میکنند.
شاهدی که دارم بر اینکه عرفان اسلامی بیش از هر کدام از بخشهای فرهنگیای که به آن فرهنگ اسلامی میگوییم تحت تأثیر قرآن قرار گرفته، تأکیدی است که در عرفان اسلامی بر اسماء الهی هست. اولاً این تأکید عرفان اسلامی را مطلقاً از عرفانهای دیگر متمایز میکند: اصلاً چنین چیزی را در هیچ فرقهٔ عرفانی در هیچ جای دنیا نمیبینید که در نگاه عرفانی به دنیا، اهمیتی ویژه به اسماء الهی داده شود. این ویژگی قرآن است؛ در هیچ متن مقدس دیگری هم این حجم از توجه به اسماء الهی و تنوع اسماء الهی را نداریم، که در خود قرآن مثلاً آیهای هست که میگوید «فله الاسماء الحسنی».
اسماء الهی در قرآن
من چیزی از دوران خیلی نوجوانی یادم است. از دورهٔ نوجوانی به علامه طباطبایی خیلی ارادت ویژه داشتم و هنوز هم دارم. نمیدانم، موقعی که زنده بود، در تلویزیون، آدم خاصی بود؛ جذابیت معنوی خاصی داشت. حتی در برنامهٔ تلویزیونیای که دربارهٔ ایشان دیده بودم، حالت خاصی در چهره و حرفزدنش بود که آدم باورش میشد که درونش چیزی متعالی وجود دارد؛ به هر حال حس خوبی به آدم دست میدهد. بعد از فوت ایشان کتابی منتشر شد، و اگر اشتباه نکنم این را در این کتاب خواندم، به نام «مهر تابان». نویسندهاش آقای حسینی طباطبایی است، آدم خیلی معروفی است. ایشان مکالماتش با علامه طباطبایی را به صورت کتابی منتشر کرد که بحثهای مختلف فلسفی و عرفانی و قرآنی را میآورد. جایی از علامه طباطبایی میپرسد که ویژگی عرفان اسلامی، یا مثلاً ویژگی معارف قرآنی، کلاً چیست؟ چه چیزی در قرآن وجود دارد که در ادیان دیگر و در فرقههای دینی دیگر نبوده است؟ ایشان هم خیلی قاطعانه و کوتاه و به اصطلاح با اطمینان میگوید که ما در قرآن اسماء داریم و هیچجا اینطور نیست.
یعنی در هیچکدام از متون و فرقههای عرفانی این را نمیبینید که اینقدر برای خداوند نامهای متفاوت وجود داشته باشد و بر این انواع نامها بهعنوان یک چیز تأکید شود. قرآن واقعاً سرشار از تکرار نامهای خداست. انسان چرا خلق شد؟ فرشتهها اعتراض میکنند و میگوید مثلاً «عَلَّمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا»؛ انسان برای چیست؟ اینکه انسان همهٔ اسماء را مثلاً داشته باشد؛ همه را به او تعلیم داد. همهجا انگار قرآن آدم را متوجه این کثرت نامهای خداوند میکند و بر این کاری که دارد انجام میدهد با صراحت تأکید میکند، و این را در عرفان اسلامی، مخصوصاً در همین چیزهایی که از ابن عربی شروع شده، بهشدت میبینید. دربارهٔ عرفان هندی، نمیدانم؛ عرفان اسلامی ممکن است در بعضی از شیوههای عملی ریاضتکشیدن چیزهایی اقتباس کرده باشد: تجربه کردهاند، دیدهاند خوب جواب میدهد و توصیه کردهاند این کارها را بکنند.
کتابی هست که فکر کنم یک بار در کلاس معرفی کردم: ایزوتسو کتابی دارد به نام «صوفیسم و تائوئیسم»، یا چنین اسمی دارد. از نظر نوع بهاصطلاح تحلیل و بیان دیدگاه ابن عربی کتاب فوقالعادهای است؛ کتابهای رقیبش را که دیدهام قابل مقایسه نیستند. به نظرم بیان خیلی فوقالعادهای دارد و خیلی میکوشد عرفان اسلامی را بهنوعی با تائوئیسم تطبیق بدهد و خیلی جاها موفق میشود، به شرط اینکه موضوع اسماء حسنی را از عرفان اسلامی کنار بگذارید؛ آنجا چیزی معادل این وجود ندارد. در واقع کل فصوص الحکم را استفاده نمیکند؛ اینکه ابن عربی هر فصلی را به نامی از نامهای خداوند ارجاع میدهد، این کتاب بر آن زیاد تأکید نمیکند، ولی جنبههای فلسفی کلی نگاه ابن عربی را تا حدود زیادی میتواند منتقل کند. خود این کتاب اتفاقاً مدرک خوبی است که در عرفان اسلامی چیز خیلی مهمی وجود دارد و بر آن تأکید زیادی هست، تا جایی که اصلاً میشود گفت انگیزهٔ ابن عربی در نوشتن فصوص این بوده که بهنوعی سیر تاریخی انبیا را با اسماء الهی، با سیر ظهور اسماء الهی در طول تاریخ، تطبیق بدهد؛ و چنین دیدگاهی را در هیچ فرقهای نمیبینید.