این جلسه با توصیفی کلی و به تعبیر خودش بیدقت از ایدههای ابن عربی در فصوص الحکم دربارهٔ آغاز جهان و اسماء الهی شروع میشود. سپس با مثالهایی نشان میدهد چرا برگرداندن هر چیز به اسماء در عرفان اسلامی مرکزیت دارد و آن را به انبیا ربط میدهد. در میانه به نمادین بودن جهان و جامعیت انسان میرسد و پس از آن مسئلهٔ شر را در برابر مسیحیت میگیرد. جلسه با وراثت انبیا و اولیا پایان مییابد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
تئوریهای ابنعربی و فصوصالحکم
تئوریهای ابن عربی — هرچند بهکاربردن واژهٔ «تئوری» برای آنها کمی مسامحهآمیز است — مخصوصاً از کتاب فصوص الحکم آغاز شدند، بخش عمدهای از آنچه را عرفان اسلامی مینامیم پوشش دادند و خیلی خیلی تأثیرگذار بودهاند. ابن عربی شاید بیش از هر چیز برای همین نوع نگاهش شهرت دارد. حقیقتش نمیدانم همهٔ حرفهایی که ابن عربی در فصوص زده تا چه اندازه اوریجینال و از آنِ خود اوست، یا پیش از او هم کسانی بحثهای مشابهی کرده بودند؛ فکر هم نمیکنم خیلی مهم باشد.
دستکم آنچه با آن شروع میکنم، توصیفی خیلی خیلی بیدقت و از دور دربارهٔ اساس ایدههای ابن عربی است. بعد سعی میکنم مثالهایی بزنم تا کمی ملموستر شود که موضوع اسماء الهی، که اینقدر در عرفان اسلامی مرکزیت دارد، چیست و به طور بدیهی در قرآن چه مرکزیتی دارد. سپس به این میرسم که اینها چه ربطی به بحثهایی که اینجا کردهایم دارند، یعنی چه ربطی به موضوع انبیا و سلسلهٔ انبیا پیدا میکنند.
برای اینکه تصویری خیلی کلی و از دور بدهم از آنچه در فصوص دربارهٔ جهانبینی عرفانی ابن عربی هست — جهانبینیای که خیلی خیلی جذاب بوده و نه فقط در عرفان اسلامی، بلکه حتی در عرفان مسیحی هم تأثیر خیلی عمیقی گذاشته — یکی از این موضوعات، بحثی است که ابن عربی دربارهٔ آغاز میکند؛ بحثی که شاید به این شکلی که ابن عربی میگوید سابقهٔ زیادی نداشته باشد. البته اگر آن کتاب ایزوتسو را بخوانید، چیزهای مشابهی مثلاً در تائوئیسم هست، ولی در عرفان شاید نخستین کسی که چنین بحثهایی کرد ابن عربی بود. ابن عربی در بخشهایی از فصوص الحکم میکوشد توصیفی ارائه دهد از اینکه جهان چگونه شروع شد و نخستین چیزهایی که خداوند خلق کرد چه بود. طبعاً بحث ابن عربی شهودی است و چندان حالت استدلالی ندارد؛ مثل این است که میکوشد مدلی را به خوبی ارائه دهد از اینکه پیش از آنکه خداوند جهان را خلق کند چه بود و بعد جهان چگونه و در چه مراتبی خلق شد.
اگر خیلی مسامحهآمیز نباشد، این شبیه بحثهایی است که فیزیکدانها امروز دربارهٔ بیگبنگ میکنند: اینکه در آن ثانیهها و لحظههای اول چه اتفاقی افتاد؛ مثلاً تا زمان پلانک ممکن است بتوان چیزهایی گفت، ولی جایی هست که دربارهٔ آن هیچ نمیتوان گفت. ابن عربی میکوشد با دیدگاهی عرفانی نقطههای آغاز را بگوید: اینکه نخستین چیزهایی که اتفاق افتاد چه بود. من واقعاً اصلاً نمیخواهم وارد این بحث شوم؛ نه به دلیل ضیق وقت، بلکه به این دلیل که صلاحیتش را ندارم — هرچند میتوانم بگویم به دلیل ضیق وقت، یا چون به بحث ما خیلی مربوط نیست.
اما توصیف کلیِ آنچه ابن عربی وضع کرده مثلاً این است: در آغاز ذات خداوند است، آنچه ابن عربی آن را مقام احدیت مینامد؛ چیزی کاملاً بسیط و بیمثل، مثل یک «یک» که اصلاً دویی در آن وجود ندارد. ابن عربی میان مقام احدیت و مقام واحدیت فرق میگذارد: خدا وقتی به مقام واحدیت میرسد که دستکم چیزی غیر از خودش، غیر از آن مقام احدیت، انگار خلق کرده باشد. توصیف ابن عربی این است که نخست مقام احدیت هست و بعد که خلقت شروع میشود، به مقام واحدیت میرسیم.
ابن عربی میگوید، و تقریباً همهٔ عرفا هم از او پیروی میکنند، که ما اصولاً هیچ راهی به آن مقام احدیت نداریم. چیزی دربارهٔ خداوند هست، یعنی ذات خدا، که اصولاً هیچکس راهی به آن ندارد؛ هرچه ما بگوییم، به نحوی در مراتب پایینتری است که پس از آغاز اتفاق افتاده است. به نظر عرفای اسلامی و ابن عربی، آنچه اتفاق میافتد این است که نخست آن مقام احدیت انگار به نحوی بسط پیدا میکند، اسماء الهی ظاهر میشوند و جهان اینگونه شروع میشود.
ظهور اسماء و ساختار هرمی
نکته فقط این است که اسماء الهی مجموعهای از اسمها نیستند که همه در عرض یکدیگر باشند؛ در خود اسماء هم سلسلهمراتبی وجود دارد. نمیخواهم بگویم ابن عربی اینجا تئوری خیلی دقیقی ارائه میکند، ولی به هر حال ابن عربی و تابعانش حرفهای زیادی زدهاند دربارهٔ اینکه کدامیک از اسماء الهی به نحوی بر دیگران تقدم دارد و این اسماء چگونه انگار از یکدیگر نشئت میگیرند. آن ساختار هرمی که همیشه از آن حرف میزنم — اینکه از دیدگاه دینی جهان نوعی ساختار هرمی دارد که در رأس آن مثلاً خداوند، یا به قول ابن عربی احدیت، قرار دارد — در اسماء الهی هم هست و آنها هم نوعی ساختار پیدا میکنند. نکتهای که در عرفان اسلامی هست این است که اسماء الهی در عرفان ما صرفاً مجموعهای از اسمهای همارز نیستند که آنها را به خداوند نسبت دهیم؛ بلکه مجموعهای از اسمها هستند که انگار میان خودشان ساختاری دارند: بعضی در مراتب بالاترند، بعضی در مراتب پایینتر، و بعضی همارز یکدیگرند.
بعضی اسمها شامل اسمهای دیگرند، و به هر حال ساختاری وجود دارد که به نوعی همهٔ ساختار جهان اصلاً از اینجا میآید؛ یعنی هر چیزی که در دنیا شکل میگیرد و هر رابطهای که در دنیا ایجاد میشود، انگار به نحوی به این برمیگردد که اسماء الهی با یکدیگر ارتباطی دارند. نمیخواهم خیلی روی این بمانم؛ اینجا از مواردی است که اختلاف وجود دارد و به هر حال در عرفان هم مکتبهای مختلفی هست. اصلاً و به هیچ وجه فکر نمیکنم بتوان وارد این بحثها شد که واقعاً تقدم و تأخر این اسماء دقیقاً چگونه است. حقیقتش نمیخواهم عین آنچه را در فصوص الحکم هست بگویم. فکر میکنم در قرآن اشارههایی هست؛ چیزهایی میبینید که با آنها میتوانید به نوعی بعضی از این روابط را دربیاورید. فکر میکنم در قرآن اصولاً به اسماء، به درک آنها و به ارتباط میان آنها توجه زیادی هست.
چیزی که فکر میکنم به نوعی میتوانید از قرآن دربارهٔ اسماء به آن برسید این است که اسم «الله» در رأس هرم اسماء قرار دارد، و تقریباً همهٔ عرفا هم بر این توافق دارند: الله اسم جامع خداوند است، یعنی انگار شامل همهٔ اسماء میشود. چنین نیست که در مقابل الله اسم دیگری باشد. وقتی میگویید «الله»، مثل این است که به خدا با همهٔ صفاتش اشاره میکنید؛ اما در یک اسم خاص، مثلاً وقتی میگویید «رحمان» یا «رحیم» یا «عزیز»، به صفت ویژهای اشاره میکنید که خداوند میتواند در این موقعیت خاص آنگونه متجلی شود. الله چنین نیست؛ الله انگار اسم خود خداوند است، همان موجودی که شامل همهٔ این صفات میشود. هرچند باید کمی احتیاط کرد و دقت کرد و وقتی چنین تعبیری به کار میبریم، به ریشهٔ واژهٔ «الله» توجه داشت. نمیخواهم اینجا این بحث را بکنم؛ اینجا جایی است که ممکن است همه اتفاق نظر نداشته باشند، و واقعاً به این قسمتها نیاز ندارم.
به نظر میرسد — فکر میکنم از قرآن چنین برمیآید — که دو اسمی که به اسم الله نزدیکاند، یعنی در سلسلهمراتب اسماء در مراحل بالا قرار دارند و دیگر در رأس نیستند ولی انگار به نحوی هممرتبهٔ یکدیگرند، رحمان و رحیماند. همنشینی مداوم اسم رحمان و رحیم با الله در قرآن، به نحوی شأن خاصی به رحمان و رحیم میدهد، دستکم در فرهنگ اسماء در قرآن.
حتماً تا به حال احتمالاً کمی برایتان تعجببرانگیز بوده که این دو اسم چرا با هم آمدهاند؛ دو اسمی که تقریباً به نظر میرسد مترادف یکدیگرند. مثلاً در آغاز هر سوره، و همهٔ کارها، با «بسم الله الرحمن الرحیم» شروع میشود و به نظر میرسد این دو اسم یک چیز را میگویند. ما به فارسی میگوییم «خداوند بخشندهٔ مهربان»؛ اما «بخشنده» هیچ ربطی به «رحمان» ندارد. بخشنده مثلاً میتواند ترجمهٔ «وهاب» باشد، اگر معنایش دهنده باشد، و میتواند معنای «غفور» باشد، اگر منظور بخشیدن به معنای بخشایش باشد؛ بعضیها هم میگویند «بخشندهٔ بخشایشگر». در حالی که رحمان و رحیم هر دو از ریشهٔ «رحم» میآیند؛ مسئله بخشیدن یا دهنده بودن نیست، چیزی مثل مهربانی است. اگر بخواهید ترجمه کنید، تقریباً مثل این است که به زبان فارسی بگویید «به نام خداوند مهربانِ مهربان»؛ یعنی چیزی را تکرار کنید.
فکر نمیکنم اگر پیش از نزول قرآن از یک عرب میپرسیدید فرق رحمان با رحیم چیست، میتوانست توضیح خیلی دقیقی بدهد؛ دو اسم کاملاً مشابه با ریشهای مشترک بودند، مثل دو تلفظ از یک واژه. ولی در فرهنگ دینی ما، در فرهنگ قرآنی، این دو شأن خاصی پیدا کردهاند. رحمان و رحیم به نوعی اشاره به همان تفاوتاند؛ شاید تفاوت میان عالم تکوین و تشریع.
رحمان و رحیم تکوین و تشریع
من در این جلسه مدام به این برمیگردم که فهم جهان از دیدگاه دینی اصلاً یعنی برگرداندن هر چیزی که در دنیا میبینید به اسماء الهی، یعنی برگرداندن آن به خداوند. البته همهچیز را نمیتوانید مستقیماً به الله برگردانید؛ آنجا انگار حالت بساطتی هست. این موضوع را در این جلسه مدام تکرار میکنم: هر چیزی که در این دنیا میبینیم، به نوعی جلوهٔ همان اسماء و رابطههایی است که میان اسماء برقرار است. شما باید بتوانید هر ویژگی در جهان را انگار به ویژگیای در خداوند برگردانید، و ویژگیهای خداوند همان چیزهاییاند که اسماء الهی مینامیم. بنابراین اگر اتفاقی در دنیا میافتد، معنایی شکل میگیرد یا بعضی چیزها اتفاق نمیافتند، اینها برمیگردند به اینکه اسماء الهی چه هستند و آنچه دربارهاش صحبت میکنیم چه نوع رابطهای با اسماء الهی دارد و تجلی کدام اسماء است. البته موضوع به این سادگی نیست؛ فقط میخواهم بگویم محتوای کلی بحث چیست. فکر میکنم کمی که جلوتر برویم، مسئله پیچیدهتر از این حرفهاست.
اما اگر وقتی به جهان نگاه میکنیم، نوعی تمایز میان عالم تکوین و تشریع میبینیم، باید انتظار داشته باشیم که این تمایز به نحوی به تمایزی میان اسماء برگردد؛ و اگر به جایی برگردد، به همینجا برمیگردد. انگار از همان آغاز، از آن اسم جامعِ الله، نخستین اسمهایی که ظهور میکنند همان مهربانیاند که در دو چیز مختلف ظهور میکند: یکی در فرم تکوینیاش و یکی در فرم تشریعیاش. حتی روایاتی داریم که از ائمه پرسیدهاند رحمان و رحیم چیستند، و جوابی که میدهند، اگر بخواهیم از این اصطلاحات استفاده کنیم، دقیقاً همین است: رحمت در عالم تکوین میشود رحمانیت و رحمت در عالم تشریع میشود رحیمیت. روایتی که مطمئنم هست — نسبتاً قوی یا معروف؛ البته قویبودنش را نمیدانم — میگوید رحمانیت یعنی آن بخشندگی و مهر عامِ خداوند به همهٔ مخلوقات، و رحیمیت مخصوص مثلاً مؤمنان است.
مثلاً نوع مهربانیای که خداوند با آن انسان گناهکار را میبخشد، یا چیزهایی که به کسانی میدهد که کارها را خوب انجام دادهاند، چیزی در عالم عمل و تشریع است و به درست یا غلط بودن کار شما مربوط است؛ چیزی مربوط به عالم تشریع است که در آن انگار قضاوت میشود که کارها از نظر اخلاقی یا از نظر انطباق با احکام چگونه است. اما در عالم تکوین چیزی کلی هست: خداوند رحمان است؛ همهٔ موجودات را خلق میکند و به آنها غذا میدهد. آن نوع بخشندگی، مهربانی و دلسوزی که از خداوند در همهٔ عالم میبینید — جدا از اینکه مردم چه میکنند و چه نمیکنند — و انگار تا حدی نیازهای همهٔ موجودات را میدهد، رحمانیت است؛ و آنچه به عالم تشریع مربوط میشود رحیمیت است.
نمیخواهم اصلاً وارد این بحث شوم. فکر نمیکنم توافقی وجود داشته باشد و فکر نمیکنم مسئلهای باشد که بتوان بهراحتی دربارهاش بحث کرد؛ مقدار زیادی ذوقی است. فکر میکنم اگر بخواهید با قرآن بحث کنید، احتمالاً بحث خیلی جالبی میشود کرد، منتها آدم باید چند سال وقت بگذارد و قرآن را به این طریق مطالعه کند؛ که البته موضوع مهمی در قرآن هم هست.
مثلاً ابن عربی اسم «حق» را خیلی نزدیک به اسم الله به کار میبرد. واقعاً نمیدانم؛ غیر از اینکه شهود خاصی دارد، شاید سند و مدرک قرآنیاش این باشد. ابن عربی خیلی چنین نیست که همهٔ کارش را به قرآن مستند کند، ولی خیلی جاها بهوضوح الهام میگیرد و بیان هم میکند که به کجا استناد میکند. مثلاً در قرآن آیههایی به این مضمون هست: «ان الله حق هو الحق»؛ یعنی الله همان حق است؛ یا «الحق المبین». انگار خداوند را عین حق میداند. به هر حال اینجا، اینکه «واحدیت» اصطلاح خاصی است — احدیت و واحدیت که ابن عربی به آنها معنای خاصی میدهد — یا اینکه ابن عربی حق و الله و حتی رحمان را به معنای خاصی به کار میبرد، نمیخواهم وارد این بحثها شوم. فقط میخواهم از دور بگویم آنچه در افکار ابن عربی خیلی شهرت دارد اصولاً چیست: اینکه به نوعی بکوشیم ببینیم جهان چگونه ممکن است از هویتی که کامل، مطلق و بسیط است آغاز شده باشد. فلاسفه هم این بحث را کردهاند.
آغاز جهان از واحد و مسئله کثرت
فلاسفه میگویند مشکلی هست که باید حلش کنیم: اینکه کثیر چگونه از واحد منشعب میشود. یعنی اگر چیزی واحد، یا ذات احدیت، وجود دارد که بسیط است، اصولاً چگونه به چیز دیگری تبدیل میشود و کثرت چگونه به وجود آمده است؟ فکر میکنم اینها بحثهای خیلی خیلی سختیاند؛ دستکم تخصصیاند.
فقط میخواستم به موضوع اسماء در عرفان اسلامی اشاره کنم. آخر جلسهٔ قبل گفتم که وجود اسماء ویژگی خاص عرفان اسلامی است و مشابهش در هیچ جای دیگری، در عرفانهای دیگر، وجود ندارد. معنایش هم این نیست که صرفاً تعدادی اسم برای خداوند قائل شدهایم که معانی خوبی دارند؛ موضوع این است که در عرفان اسلامی این اسماء انگار در آغاز جهان به وجود آمدهاند و نوعی ساختار دارند، و فهمیدن معنای جهان یعنی به نحوی ربطدادن جهان به این اسماء. اینها نوعی مرکزیت در درک جهان پیدا میکنند؛ چنین نیست که فقط صفات خداوند را بشناسید. هر چیزی که در جهان هست و هر ویژگیای که در جهان میبینید، برمیگردد به اینکه این اسماء چه هستند، چگونه با یکدیگر ارتباط دارند و مثلاً تقدم و تأخرشان چگونه است.
در عرفان قاعدهای کلی هست که یک بار، نمیدانم به چه مناسبتی، نقل کردم: در سلسلهمراتب وجود، چیزهایی که اول به وجود میآیند، در مقام ظهور به نحوی دیرتر ظاهر میشوند. فکر میکنم اگر آدم بخواهد مثال بزند، بعداً دچار پیچیدگیهایی میشود، ولی قاعدهای کلی از این دست وجود دارد: انگار اگر اسمهایی زودتر ظهور کردهاند، تجلیشان در جهان به نوعی برعکس است.
مثالی که فکر میکنم دفعهٔ قبل زدم این است: از نظر وجودی، انسان مقدم بر حیوانات است؛ یعنی خداوند انسان را خلق کرده و بعد حیوانات انگار به واسطهٔ وجود انسان خلق شدهاند. قرآن رسماً میگوید آنچه در زمین است برای انسان خلق شده است. به یک معنا انسان از لحاظ معنوی، در سلسلهمراتب وجود، زودتر خلق شده، ولی از نظر ظهور، حیوانات زودتر ظاهر میشوند، نه انسان. این را به عنوان مثال میگویم: قواعدی هم وجود دارد که اگر به ساختار خاصی دربارهٔ اسماء و تقدم و تأخرشان قائل باشید، آنوقت میتوانید به نوعی در تحلیل اینکه چه اتفاقهایی در دنیا افتاده یا میافتد، از آنچه آنجا فرض کردهاید استفاده کنید؛ و این کاری است که ابن عربی به یک معنا در فصوص الحکم میکند. تمام فصوص الحکم مستند به همین اسماء الهی، معنای خاصشان، تقدم و تأخرشان و نحوهٔ ظهورشان در عالم است.
یک بار به این موضوع اشاره کردم: آنچه ابن عربی به آن معتقد است و اساس کتاب فصوص الحکم است، این است که در طول تاریخ شاهد تحولاتی هستیم؛ دورههایی را طی میکنیم که در هر دوره انگار اسمی ظهور بیشتری دارد، و اسماء همینطور در عالم ظاهر میشوند تا به حدی نهایی برسند. ابن عربی این را به مسئلهٔ سلسلهٔ انبیا ربط میدهد، و من میخواهم دربارهٔ این موضوعات کمی بیشتر صحبت کنم.
اگر اشکالی ندارد، اینجا به جای ابن عربی جواب بدهم؛ در این موضع هستم. در واقع آن اسم، حق است؛ الان ظهور حق را در این عالم به آن معنایی که در آخرت هست نمیبینید. حق از نظر ابن عربی عین الله یا خیلی نزدیک به اسم الله است، و اگر چنین نگاه کنید، خیلی واضح است. اگر بگویم الله در آخرت ظهور میکند، شاید مستندکردنش به قرآن کمی سخت باشد؛ ولی چیزی که بدیهی است این است که در قرآن آخرت همینطور به هنگامی وصل میشود که حق ظهور میکند. اگر آن آیه را هم کنارش بگذارید، این حرف به یک معنا درست است که انگار الله است که نهایتاً ظهور میکند: «انا لله و انا الیه راجعون»؛ آخرت رجوع به الله است.
دقت اسماء الهی در قرآن
به طور کلی، دستکم پیش از آنکه بحث را ادامه دهم: اسماء الهی در قرآن بینهایت دقیق به کار میروند؛ یعنی اصلاً چنین نیست که همینطوری به کار بروند. ببینید، نمیخواهم زیاد از آن احدیت اسم ببرم؛ اینکه آدم چیزی دربارهٔ آن بگوید و بعد بگوید آن چیزی است بیرون از شناخت انسان و همهچیز. باید از همان جایی صحبت کنیم که قابل شناخت ماست. منظورم از اینکه میگویم اسماء ساختار دارند این است: اگر مثلاً جهان از الله یا از اسم حق شروع شده باشد، پس از آن یک سری اسماء بسیط وجود دارند — ما در قرآن یک عالم اسم میبینیم — و بعد همین اسماء به نحوی میتوانند با یکدیگر ترکیب شوند. یعنی لازم نیست مدام اسم درست کنید: در این هرم که پایین میآیید، در لایههایی، وقتی آن اسماء بسیط به وجود آمدند، انگار به جاهایی میرسید که این اسماء میتوانند با یکدیگر ترکیب شوند.
اینکه میگویم اسماء خداوند در قرآن دقیق به کار میروند، به این معناست که ما قرار است اینگونه به دنیا نگاه کنیم که هر موقعیت و هر چیزی که در جهان میبینیم، ظهوری از اسماء الهی است؛ منتها نه اینکه یک اسم خالص در یک موقعیت خاص ظهور کرده باشد. معمولاً چنین است که همهٔ اسماء خدا ممکن است، با شدت و ضعفی، در واقعهای که میکوشید معنایش را بفهمید، در پدیدهای که به آن نگاه میکنید و میخواهید درکش کنید، دخالت داشته باشند. ممکن است بعضی پدیدهها خیلی خالص تجلی یک اسم باشند. مثلاً اگر نور اسم خداوند است، خورشید قطعاً یکی از تجلیات اسم نور است؛ ولی چنین نیست که بگویید خورشید فقط مظهر خالص اسم نور است. اسماء میتوانند با یکدیگر ترکیب شوند.
میخواستم این را بگویم که در قرآن خیلی وقتها میبینید موقعیتهایی که از دیدگاه الهی معنای روشنی دارند مطرح میشوند، یا حکمی بیان میشود، و بعد میشنوید که خداوند مثلاً خود را عزیز و حکیم میخواند؛ جلوهٔ عزیز و حکیم در آنجا خیلی بارز است. آیا قرآن این اسماء را میگوید تا شما آن واقعه را بهتر بفهمید، یا اصلاً باید همهٔ قرآن را بخوانید تا این اسماء را بفهمید؟ فکر کنم این دومی به واقعیت نزدیکتر است؛ یعنی باید همهٔ قرآن را بخوانید تا این تجلیها را بفهمید، و اینها از همهچیز مهمترند. اصلاً کل چیزی که باید از دنیا بفهمید این است که وقتی به دنیا نگاه میکنید، اینها چگونه به اسماء الهی برمیگردند.
مثلاً در قرآن بهوضوح میبینید که بعضی اسماء بیشتر با هم میآیند. واضح است که غفور و رحیم بهراحتی کنار هم میآیند و انگار با هم ترکیب میشوند. یا مثلاً عزیز و حکیم چرا با هم میآیند، و اگر آدم معنای عزت و حکمت را خوب بفهمد، عزیز و حکیم بودن با هم چگونه است؟ اینها مسائل جالبیاند و فکر میکنم مسائل اصلی قرآناند: وقتی قرآن را میخوانید، از جاهایی که این اسماء با هم آمدهاند باید بفهمید رابطهٔ میان اسماء چیست و اینها چگونه انگار در یک جا با هم ظهور میکنند؛ و بعد ساختار کل عالم انگار اینگونه شکل میگیرد.
مثل این است که این اسماء را به تمثیل مثل حروف در نظر بگیرید؛ اسماء بسیط را، که با آنها کلمه درست میکنید، کنار هم میگذارید و چیزهایی درست میشود که دیگر اسمهای خالص نیستند. یعنی پدیدههای جهان به این دلیل کلمهاند که انگار ترکیب مشخصی از اسماءاند: بعضی از این اسماء انگار در کنار هم، با شدت و ضعفهایی، به پدیدهای تبدیل میشوند. دربارهٔ این پدیدههای جسمانی که در مراتب آخر وجود دارند، جاهایی در عالم چیزهایی میبینید که انگار ترکیب مشخصی از ظهور بعضی اسماءاند.
اگر بخواهید دقیقاً جاهای بالای آن هرم را نگاه کنید، انتظار دارید چه موجوداتی را ببینید؟ یکی از انواع موجوداتی که انتظار داریم آن بالاها ببینیم و جزو مخلوقاتاند و آنها را میشناسیم، پیامبراناند. پیامبران به نحوی از نظر جسمشان ممکن است در این عالم باشند، ولی حقیقتشان به نحوی در این مراتب بالا قرار دارد؛ ما به طور کلی چنین اعتقادی داریم. اصلاً به همین دلیل است که ابن عربی رسماً معتقد است — و اساس فصوص الحکم این است — که پیامبران بزرگ حتی به آن اسماء خالص اشاره میکنند. یعنی کاری که در فصوص الحکم میکند این است که پیامبران بزرگ را به ترتیبی میچیند و دربارهٔ هر کدام میگوید به کدام اسم وابسته است و مظهر خاص کدام اسم است.
پیامبران مظهر اسماء در فصوص
این مبنای نوعی تحلیل همهٔ داستانهایی است که پیرامون انبیا رخ میدهد: اینکه چرا آن نبی در آن موقعیت قرار گرفت و آن کار را کرد. ابن عربی میکوشد همهٔ اینها را به این برگرداند که این پیامبر — با شواهدی که از قرآن میآورد — تجلی اسم خاصی است. بنابراین همهٔ انسانها به نوعی تجلی اسماء الهیاند؛ در هر انسانی ممکن است اسمها با شدت و ضعف باشند، و همهٔ موجودات چنیناند. این کلمات خداوند، یعنی همهٔ مخلوقات، انگار به نسبتی تجلیای از اسماء الهیاند: ممکن است در موجودی یک اسم غلبه داشته باشد و اسمی کمتر ظاهر شده باشد، و الی آخر.
این پرسش مطرح شد که چرا پیامبران لزوماً تجلی یک اسم خاصاند؛ آنها سطحشان بالاست و انگار چندین اسم، همه در وضعیتی خیلی خوب، در آنها به خدا نزدیک شده است.
آری، ولی آن اسماء خودشان همین ویژگی را در ساختارشان دارند. یعنی اگر کسی مثلاً تجلی اسم الله شود، همهٔ اسماء را همزمان دارد. خود اسماء نیز چنیناند: اگر مثلاً پیامبری تجلی اسم رحیم یا رحمان باشد، خودش در واقع تجلی همهٔ اسماء است، و همهٔ انسانها و همهٔ موجودات به هر حال به الله برمیگردند. ببینید، ابن عربی بیشتر به نوعی از غلبهٔ یک اسم در یک پیامبر حرف میزند؛ اینکه بگوییم آن پیامبر بهرهای از بقیهٔ اسماء ندارد، شاید کمی مسامحه باشد، و شاید حرف من طوری بود که اینگونه فهمیده شد.
فکر میکنم ایدهٔ ابن عربی این است که هر یک از این پیامبران انگار نمایندهٔ یک اسماند؛ اسمی در آنها به شدت تجلی کرده، و ویژگیهایشان، ویژگیهای رسالتشان و ویژگیهای اتفاقهایی که پیرامونشان و برای قومشان میافتد، همه به این برمیگردد که آن اسم چه اسمی است. از نظر ابن عربی اینها برمیگردد به اینکه اسماء چگونه در جهان تجلی میکنند، یعنی آن تقدم و تأخرها چگونه است؛ چون جهان به سمتی میرود که مثلاً نهایتاً به آخرت، به اسم الله، منجر میشود. اسمهایی که در سطحهای پایینتر بودند زودتر تجلی کردهاند و بعضی بعداً شدت و ضعف پیدا میکنند، و الی آخر. همهٔ چیزهایی که در جهان اتفاق میافتد به این تطور تجلی اسماء برمیگردد. و چون از دیدگاه دینی اصلیترین اتفاقهایی که در دنیا میافتد و ما از آن خبر داریم همان ظهور انبیاست، واضح است که آنجا باید بتوانیم اینگونه تحلیل کنیم. این ایدهٔ کلی فصوص الحکم است که انبیا را به اسماء نسبت میدهد و بعد میکوشد نشان دهد اسمی که انتخاب کرده و تصور میکند این نبی تجلی آن است، به نوعی درست است، یعنی به نحوی با ویژگیهای آن پیامبر جور درمیآید.
این نکته مطرح شد که چیزی در ذهن است، از جایی شنیده شده که معلوم نیست معتبر است یا نه: اینکه انبیا و انسانهای خاص، مثلاً ائمه، جزئی از ساختار خلقت دنیا هستند؛ یعنی خدا وقتی میخواست دنیا را خلق کند — شاید تعبیر خیلی جالبی نباشد — اینها پایه یا بافت دنیا را شکل میدادند؛ و این به نحوی با قضیهٔ اسماء که گفته شد همخوانی دارد.
اصلاً همین حرفها بیشتر از ابن عربی شروع شده است. ابن عربی دنیا را اینگونه میبیند: انسانها، انسانهای خاص، در ساختار جهان جاهایی قرار میگیرند. مثلاً هم مسیحیها و هم مسلمانها معتقدند نخستین مخلوق پیامبر خودشان است: مسلمانها نخستین مخلوق را مثلاً نور محمدی میدانند و آنها هم عیسی را نخستین مخلوق میدانند. اینها اشاره به همین چیزی است که گفته شد: انگار جهان بر اساس خلقت این حقایق خلق شد، حقایقی که بعداً به صورت انسان تجلی میکنند؛ اینها به نحوی پایههای خلقت جهاناند. دیدگاه ابن عربی کاملاً همین است: انگار تجلی اسماء مخلوقات خاصی را هم با خود میآورد؛ مخلوقاتی که آن اسماء در آنها تجلی تام دارند.
از این حرفهایی که زدم — هرچند الان وقت این بحث نیست — باید انتظار داشته باشید که مسیح تجلی اسم رحمان باشد. نتیجهٔ همهٔ حرفهایی که دربارهٔ مسیح زدیم این است که به دلیل آن ویژگیهای تکوینی که دارد، آن کمال تکوینیاش، و اینکه انگار از یک زن به وجود آمده — و زنان به اصطلاح کنترلکننده و صاحب و دارای مقامات تکوینی برای خودشان هستند — اگر بخواهیم این ایدهٔ ابن عربی را از دیدگاه قرآن پیش ببریم، باید عیسی را تجلی خاص رحمانیت خدا بدانیم. این با همهٔ ویژگیهای حضرت عیسی هم هماهنگ است: در حضرت عیسی تشریع کمتر میبینید؛ آنچه میبینید همان است که رحمانیت مینامیم، یعنی نوعی مهربانی عام برای همهٔ موجودات.
اینکه مثلاً «رحمت للعالمین» است، یا این آیه که میگوید «مبارکا اینما کنت»: هر جا باشد با خودش برکت میآورد؛ مهم نیست آدمهایی که آنجا هستند و او شفایشان میدهد چه اعتقادی دارند و چه کردهاند و چه نکردهاند؛ انگار رحمت عام خدا را متجلی میکند. با اینکه همیشه اکراه داشتم، میخواهم به همان موضوعی برگردم که با حرفهایی که میزدم چند بار این پرسش پیش میآمد: با این حرفهایی که میزنیم، خلاصه حضرت عیسی مقام اول را دارد یا حضرت رسول؟
فکر میکنم دستکم در عرفان اسلامی توافقی کلی هست که حضرت رسول ما دقیقاً تجلی اسم الله است، در حالی که مثلاً حضرت عیسی تجلی رحمان است و حضرت موسی، که مثلاً به طور کامل در قطب تشریع قرار دارد، میتواند تجلی اسم رحیم باشد. دربارهٔ اینکه این حرف زده شده یا نه، کمی تردید دارم. به هر حال آنچه در عرفان اسلامی میگویند این است: درست است که پیامبر ما خیلی از ویژگیهای عیسی را ندارد، ولی ویژگی پیامبر ما جامعیت است. آنچه همیشه دربارهٔ او گفته میشود این است که وجودش هم آثار تکوینی دارد و هم تشریعی، و نوعی جامعیت دارد که انتهای سلسلهٔ انبیا حساب میشود. و این با آن تطبیق میکند که الله به نحوی قدیمتر از رحمان و رحیم است؛ آنها زودتر ظهور کردند و این آخرین پیامبری است که ظهور میکند. اگر تئوری کلی ابن عربی را بپذیرید، باید انتظار داشته باشید که آخرین پیامبر تجلی اسم الله باشد، نه تجلی یکی از اسمهایی که مثلاً به قطب تکوین یا تشریع وابستهاند.
تصوری که مسیحیها همین الان، به معنای واقعی کلمه، از خدا دارند همان تصوری است که ما از رحمان داریم: جنبههایی مثل مجازاتگر بودن به نحوی حذف شده و تشریع تا حدود زیادی حذف شده است. اینکه شریعت را نقض و لغو کردند برای این بود که رحمان را با الله یکی گرفتند و آن نیمهٔ دیگر را ندیدند؛ مثل اینکه انسان میتواند بدون آن نیمه از اسماء که در سمت دیگری قرار دارند زندگی کند. فکر میکنم این واقعاً نقص کلی مسیحیت است. همین الان هم تصوری که از خداوند دارند چنین است: اگر دین یهودیان بیش از اندازه تشریعی است و خداوندشان در تورات بیش از اندازه غضبناک به نظر میآید، مسیحیان کاملاً در طرف دیگرند: خدایشان اصلاً فقط خداوند عشق است. البته عملاً مسیحیان در طول تاریخ خیلی وقتها تجلی خشم خداوند هم بودهاند، مخصوصاً نسبت به مسلمانان و بومیان آمریکایی؛ ولی به هر حال، در اعتقادات رسمیشان و در حد کتاب، اللهشان در واقع همان رحمان است.
اینکه بگوییم مثلاً کدام اول است و کدام دوم، به نحوی چیز دیگری است؛ کلاً مقایسهکردن در این زمینه کمی مشکل دارد. به هر حال فکر میکنم تصور عمومی مسلمانان این است که پیامبر ما در مقابل مثلاً عیسی صفت جامعیت دارد، همانگونه که اسم الله نسبت به رحمان و رحیم صفت جامعیت دارد.
اینها ایدههای کلی عرفان اسلامیاند دربارهٔ اینکه چگونه میتوان اسماء را بررسی کرد، چگونه میتوان مثلاً ماجرای انبیا را به اسماء ربط داد، و کلاً چه تصوری باید داشته باشیم از اینکه جهان چگونه خلق شده و چگونه به خداوند برمیگردد. معنای تأویل چیست؟ تأویل یعنی چیزی را که میبینید به اولش برگردانید، و آنچه در اول وجود دارد اسماء الهی است. بنابراین وقتی میتوانید بگویید تأویل چیزی را فهمیدهاید که آن را به این برگردانده باشید که تجلی اسماء چگونه چنین واقعه یا چنین پدیدهای را به وجود آورد.
اگر بخواهیم با زبان مدرن ریاضی بیان کنیم، جهان به نحوی ترکیب وزندار اسماء میشود. وزندار بودن همهٔ پدیدهها خیلی مهم است؛ یعنی دقیقاً چیزی که ابن عربی میگوید این است که مثلاً در یک پیامبر، ظهور یک اسم شدت بیشتری دارد؛ نه اینکه همهٔ اسماء همیشه انگار همهجا به یکسان حاضر باشند. در بعضی پدیدهها ممکن است دو سه اسم هموزن یکدیگر باشند و بقیه کمتر. کل جهان همین میشود: از اول تا آخر دنیا را که نگاه میکنید، اسمهایی هست و این اسمها انگار به نحوی با ترکیبهایی با یکدیگر ترکیب میشوند و به کلمات، یعنی مخلوقات خداوند، تبدیل میشوند؛ همهٔ چیزهایی که در دنیا میبینیم همین است.
این پرسش خیلی خوب و مهمی است که شر به کدام یک از اسماء الهی اشاره میکند. کمی جلوتر به این مسئله میرسم؛ مسئلهٔ شر مهم است و اصلاً در چیزهایی که میخواهم بگویم هست. فکر میکنم مسئلهٔ مهمی است و به هر حال موضوع مربوطی است.
تحلیل ملموس پدیدهها با اسماء
میخواهم این بحث را کمی ملموستر کنم؛ همینطوری ممکن است تئوری جالبی به نظر برسد. واقعاً نمیدانم آنقدر فکر کردهام که مثالهای خوبی داشته باشم که خیلی واضح باشد چه میخواهیم بگوییم و تحلیل بر اساس اسماء یعنی چه. فکر میکنم در جلسات قبلی چیزهایی گفتم که به نوعی میتوانم آنها را یادآوری کنم و از آنها استفاده کنم، و شاید چند چیز هم به آنها اضافه کنم. بگذارید از اینجا شروع کنم: چگونه تحلیل میکنیم که خداوند موجودی به نام ابلیس یا شیطان را خلق کرده که انسانها را گمراه میکند — این به حرفی که زده شد هم مربوط است — و ابلیس و این اتفاقی که افتاده و این کاری که انجام میشود، به چه ویژگی در خداوند ربط دارد؟
اساس نگاه عرفانی این است: هر ویژگی و هر چیزی که در دنیا میبینید باید به ویژگیای در خداوند برگردد؛ چیز دیگری وجود ندارد. سرآغازش باید در این باشد، و ویژگیهای خداوند همان اسماءاند. باید بتوانید هر چیزی را اینگونه تحلیل کنید. کسی که ادعا میکند عارف است، یعنی پشت همهچیز همین را میبیند؛ کلاً سروکارش با خداوند افتاده و در دنیا چیزی جز خدا نمیبیند. اینکه همهچیز آیه است، همهچیز مثلاً کلمهٔ خداوند است و همهچیز اسم خداوند است، در واقع تعبیرش همین است.
مثلاً پدیدهای را در نظر بگیرید که آنقدر سطحبالا باشد که بشود تعبیرش را فهمید. اگر بپرسید امروز چرا این سگ آن آدم را گاز گرفت، ممکن است بپرسیم تجلی چه اسمائی است، آن آدم کیست و چه کرده بوده و این سگ چه جور موجودی است؛ ولی ماجرای ابلیس در مقابل انسان به اندازهٔ کافی کلی است که چیزهایی دربارهٔ آن بدانیم. قبلاً این بحث را کردهام و میخواهم دوباره به آن اشاره کنم: اسمی که پشت این ماجراست عزت است، در واقع عزیز؛ عزیز به معنایی که بعضیها آن را نفوذناپذیر ترجمه میکنند.
خداوند مثل پادشاهی است که بارگاه خیلی تمیزی دارد و هر موجودی را راه نمیدهد؛ در واقع ابلیس یا شیطان دربان این درگاه است. عزت خداوند، یعنی عزیز بودن خداوند، باعث میشود که — حالا که در جهان مثلاً عصیان وجود دارد، حالا که موجودات ناپاک وجود دارند و انسانها میتوانند پاک یا ناپاک باشند — آنهایی که ناپاکاند نتوانند به خداوند نزدیک شوند. بنابراین لازم است موجودی انگار آنجا باشد و تشخیص دهد کدام پاک است و کدام ناپاک. ابلیسِ بیچاره هیچ کاری نمیکند؛ فکر میکند دارد کارهایی میکند، ولی هیچ کاری جز همین نمیکند: آنهایی را که مخلصاند، یعنی به اصطلاح خالص شدهاند، تشخیص میدهد و نمیتواند کاری با آنها داشته باشد، و آنها راه پیدا میکنند؛ و به آنهایی که ناخالصی دارند، دقیقاً به دلیل همان ناخالصی، گیر میدهد و آنها را نگه میدارد یا از خداوند دور میکند.
بنابراین اگر واقعهای در دنیا اتفاق افتاده — مثلاً ابلیس مأمور شده این کار را دربارهٔ انسانها بکند، یا مجاز دانسته شده؛ مأمور نگوییم، دستکم اجازه گرفت و به او اذن داده شد — این اذن نتیجهٔ اسم عزیز است. خداوند اصولاً این ویژگی را دارد که هر موجودی را به بارگاه خود راه نمیدهد.
ابلیس و اسم عزیز
همهٔ موجودات بر اساس سلسلهمراتب وجودیشان، بر اساس اینکه اکنون چه هستند، در جایگاه خودشان قرار میگیرند. حکمت خداوند — و حکمت یعنی هر چیزی را در جای خودش قرار دادن — هم به نوعی پشت این ماجراست. اینکه عزیز و حکیم چرا بهراحتی با هم تلفیق میشوند، به این دلیل است که این شباهت را با هم دارند.
حکیم یعنی کسی که انگار هر کس باید در جای خودش باشد؛ موجودی که ناپاک است جایش آنجا نیست. اینکه میگوید «مدعی خواست که آید به تماشاگه راز، دست غیب آمد»: ابلیس واقعاً دست غیب است که نامحرم را دور میکند. این را جایی گفتهام. بنابراین پدیدهای در جهان هست که بهراحتی میفهمیم به دلیل کدام اسماء الهی اینگونه شده است: نزدیکشدن موجودات ناپاک با عزیز بودن خداوند منافات دارد؛ موجودات ناپاک باید در مراتب پایینتر بمانند، پاک شوند و بعد به خداوند نزدیک شوند.
موجودی که ناپاک است، از خدا دور است. ابلیس چه نقشی دارد؟ ما انگار به طور طبیعی مدام در حال بالا رفتن هستیم و میخواهیم بالا برویم. مثلاً ممکن است آدمی به خدا اعتقاد داشته باشد و بخواهد اسرار را بفهمد. پاسخ این پرسش که چرا کسی که ناپاک است دور است و نمیتواند نزدیک شود همین است: جایش همان جایی است که اکنون هست و نمیتواند؛ موانعی در عالم وجود دارد که نمیتواند از آن مرتبهٔ وجودی خودش بالا بیاید. ابلیس این کار را انجام میدهد: برای موجوداتی که بخواهند از جای خودشان حرکت کنند و به تماشاگه راز بیایند و راز را ببینند، این اتفاق میافتد. فکر میکنم این نکتهٔ مهمی است.
عرفا روی این خیلی تأکید دارند — من هم در جاهای مختلف در حرفهایم به اینها اشاره کردهام — و عزت را بیشتر به این معنا میگیرند که خداوند بینهایت زیباست؛ پس زیبایی است که عزت را به وجود میآورد. عزت مثل اسمی است که پس از اسم جمال میآید: چون خداوند بینهایت زیباست، زیبایی، به قول خودشان، خودش حریمی درست میکند. هر موجودی نباید به زیبایی دست بزند؛ باید انگار چیزی رعایت شود؛ باید محرم شود تا به زیبایی دست پیدا کند.
عزت در میان اسماء انگار نگهبان جمال الهی است. جمال الهی در تمام جهان بهوضوح تجلی کرده، ولی بیشتر مردم چون محرم نیستند خیلی با جمال الهی سروکار ندارند، و بعضیها هستند که در این جمال غرق میشوند، چون به نحوی درون خودشان را پاک کردهاند.
میخواهم اشاره کنم که از همین حرف عرفا، جایی دربارهٔ حکم حجاب استفاده کردهام. چرا حجاب برای زن واجب است؟ این حکم نتیجهٔ آن حکم ابدی است: اگر زن جلوهٔ جمال الهی است، برایش حکمی وجود دارد که متناسب با جلوهٔ جمال بودنش رفتار کند. در واقع حجاب همان کاری را با زن میکند که عزت دربارهٔ جمال الهی انجام میدهد: حریم باید وجود داشته باشد؛ هر کسی، هر نامحرمی، نباید بتواند به زیبایی زن نزدیک شود. میخواهم بگویم چگونه میتوانید حکم حجاب را باز به تحلیلی بر اساس اسماء برگردانید: اگر بپذیرید که زن و مرد به نحوی در آن دو قطب خلقت، نمایش و تجلی خاص جمال و جلالاند، آنوقت به همان دلیلی که اسم عزیز انسانها را به حریم جمال راه نمیدهد، اینجا هم در احکام چیزی برای حفظ جمال وجود دارد، در حالی که مشابهش برای جلال وجود ندارد. اینکه میپرسند چرا زن حجاب دارد و مرد حجاب ندارد: مرد تجلی جمال الهی نیست و برای اینکه کسی به او دست پیدا کند، نگهبان خیلی لازم ندارد.
این دو نمونه را گفتم که هر دو نوعی تحلیل بر اساس اسم عزتاند و هر دو در متون عرفانی شهرت دارند؛ مخصوصاً این تحلیل که ابلیس را به اسم عزیز برمیگرداند و وجود ابلیس و لزوم وجودش را توضیح میدهد. شهرتش به این دلیل است که نه فقط بهطور شهودی حرف درستی به نظر میآید، بلکه در قرآن صراحتاً به این موضوع اشاره شده است، که قبلاً گفتهام: وقتی ابلیس از بارگاه خدا طرد میشود و به او اجازه داده میشود که برو، تا روز قیامت اجازه داری اینها را گمراه کنی، جملهای که ابلیس میگوید این است: قسم به عزت تو که همهشان را گمراه میکنم.
قسم ابلیس به عزت
بعضی از عرفا این قسم به عزت را اصلاً قسم نمیدانند: «به عزت تو» یعنی با توسل به اسم عزیز این کار را میکنم؛ با وسیله قرار دادن آن، نه با قسم خوردن به عزتت؛ یعنی با اجازه، با توسل به نیرویی که در عزت توست. مثل اینکه ابلیس این چیزها را خوب درک میکند: اینجا اگر کاری میکند، با استفاده از اسم عزیز میکند. تمام وقایعی که در عالم اتفاق میافتند همینگونهاند؛ یعنی پشت هر چیزی باید نوعی ارتباط میان اسماء الهی و ارتباطشان با یکدیگر را ببینیم. یک نمونهٔ خیلی خیلی روشنش رابطهٔ میان زن و مرد است؛ یعنی همین چیزی که از آن با عنوان عشق یاد میکنیم.
عشق و اسماء در رابطه زن و مرد
انگار در عالم، اسم جامع، یعنی اسم الله، به دو بخش تکوینی و تشریعی، یا جمال و جلال، تقسیم شده است. حالا موجودی که آن اسماء در او بیشتر تجلی دارند، با موجودی مواجه میشود که مکمل اوست و آن اسماء دیگر در او بیشتر تجلی کردهاند. همهٔ عالم انگار میخواهند به الله برسند؛ یعنی به آن جامعیت و آن هماهنگی و داشتن همهٔ اسماء با هم، به یک معنا با وزنی برابر. دارم کمکم این را صورتبندی ریاضی میکنم: نهایتاً برداری وجود دارد که میخواهد به تعادل برسد، یعنی همهٔ مؤلفهها با هم مساوی شوند، مثلاً همه یک شوند؛ و در الله این ویژگی وجود دارد. حالا اگر موجودی باشد که مکمل اوست، واضح است چه میشود.
میان زن و مرد مثلاً چنین رابطهای وجود دارد: دقیقاً اسمهایی که جلوهگریشان در مرد کم است در زن زیاد است، و برعکس. این دو موجود وقتی یکدیگر را میبینند جذب هم میشوند و به همین دلیل در ارتباط با یکدیگر به کمال دست پیدا میکنند؛ ویژگیهایشان به نحوی به تعادل میرسد. اگر واقعاً رابطهای مثبت باشد — همانطور که در سورهٔ نور گفتم، رابطهای طولانیمدت — و فرایندی را طی کنند، به معنای واقعی به تعادل میرسند، نه به معنایی ذهنی؛ و در کنار هم، در یک خانوادهٔ متعادل، هر یک از این دو، زن و مرد، به نحوی به انسان کاملتری تبدیل میشود.
اینجا جای خوبی است که این حرف را بزنم: انسانی که عارف شده، یعنی آدمی که درونش به نحوی پاک است و توانسته خودش را از ناپاکیهایی دور کند، وقتی به دنیا نگاه میکند چنین نیست که فکر کند اینجا کدام اسم تجلی کرده یا نه؛ آنچه در عالم میبیند، به معنای واقعی کلمه، همانگونه که باید، در درونش تجلی میکند. ببینید، انسان در مقابل هر اسم خداوند که قرار بگیرد، احساسی به او دست میدهد. مثلاً اگر عظمت خداوند را ببینید، در مقابلش صفتی یا حالتی در خود انسان داریم؛ اسمش را مثلاً بگذارید رهبت؛ در مقابل جلال الهی مثلاً بگویید خشوع.
نمیدانم کدام یک از این نامهایی که به صفات و حالات انسان مربوط است دقیقاً در مقابل کدام اسم است؛ ما به اندازهٔ اسماء الهی حالات متفاوتی داریم که میتوانیم برایشان اسم بگذاریم. انسانی که متعادل است و به انسان کامل تبدیل شده، در مقابل هر پدیدهای که قرار میگیرد، دقیقاً همینها را تشخیص میدهد؛ یعنی احساسی که به او دست میدهد همان احساسهایی است که باید به اندازهٔ حضور همان اسماء در آنجا به او دست بدهد. مثلاً ممکن است من از موجودی، از انسان ضعیف بدبختی که کمی زور بازو دارد، بترسم؛ آدم عارف نمیترسد. او واقعاً تجلی چندانی از اسم مثلاً عظیم نیست که بخواهم از او بترسم؛ ولی واقعیت این است که ممکن است به دلیل ضعفهایی که خودم دارم، چون آدم عقبافتادهای هستم، در مقابل موجودی خیلی ضعیف احساس ترس کنم. انسان کامل از این مخلوقات، که بهرهٔ ضعیفی از اسماء الهی دارند، ترسی ندارد؛ احساسات درست به او دست میدهد. فکر کنم این حرف را بارها به طرق مختلف تکرار کردهام.
اصلاً مشکل انسان این است که وقتی گناه میکند — طبق همان که در حرفهایم در بحث آفرینش گفتم — همین ویژگی را از دست میدهد؛ یعنی حالاتش حالات اشتباهی میشوند، حالاتی که دیگر منطبق با آنچه باید باشند نیستند. کامل شدن انسان به این است که دوباره برگردد؛ توبه کردن یعنی برگشتن به جایی که حالاتش انگار حالات واقعیاند؛ از چیزهایی که نباید بترسد نمیترسد. بچهها از هیچ چیز نمیترسند، چون هیچ چیز ترسناک نیست؛ نه اینکه عقلشان نمیرسد؛ ما هستیم که عقلمان نمیرسد. بچهها به نحوی به تعادل نزدیکترند؛ هنوز مثلاً احساساتشان نسبت به جهان خوشبینانه است و همیشه به نحوی شادند، و این دنیا هم واقعاً همینگونه است.
این پرسش مطرح شد: گفته شد که این باعث میشود احساسات اشتباه داشته باشیم و درک درستی نداشته باشیم؛ پرسشی که فکر کنم پیش میآید این است که حتماً مثالی بزنید: اگر در قرآن جایی هست که اتفاقی افتاده باشد و رابطهٔ میان این اسماء به نوعی قابل درک شود، مثلاً واقعاً چه اتفاقی دارد میافتد؟
من میگویم تمام جاهایی که در قرآن در انتهای یک واقعه یا یک داستان یا یک حکم از این اسماء سخن به میان میآید، مثلاً غفور و رحیم، باید بفهمید که اگر اینجا را خوب نگاه کنید، این دو را میبینید که آنجا دارند کار میکنند. یعنی میخواهید قرآن مثالی بر همین اساس، مثلاً با بردار وزندارش، گفته باشد؟ نه؛ به همان دلیلی که قرآن در هیچ زمینهای این کار را نمیکند و خیلی توضیح نمیدهد. داستانهای قرآن هم اینگونهاند که باید کمی دقت کنید تا بفهمید چه به چیست؛ چه رسد به این حرفی که شما میزنید؛ این دیگر آخرش است.
این نکته مطرح شد که داستان زکریا نزدیک به همین است: زکریا دقیقاً متوجه است که واقعاً چه اتفاقی دارد میافتد، احساسش هم درست است، و خدا هم دقیقاً جواب درست را به او میدهد.
شاید خیلی متوجه نمیشوم چه میخواهید. قرآن اصولاً این سبک تحلیلی را که به آن عادت کردهایم — اینکه همهچیز را تعریف کنیم و خیلی وارد جزئیات شویم — ندارد، و درستش هم همین است که همینگونه بیان میکند. نمیدانم دقیقاً چه میخواهید. بگذارید بگذریم. من دارم تعدادی مثال میزنم؛ مثلاً دربارهٔ رابطهٔ ابلیس و عزت نهایتاً به آیهای از قرآن رسیدم.
چرا به این موضوع اشاره کردم؟ برای حرفی که الان زدم دربارهٔ اینکه چه توجیهی داریم که مرد و زن جذب هم میشوند — و اصلاً کلاً در عالم، در همهٔ عالم و نه فقط در عالم انسانی، جنسیت وجود دارد — و اینها انگار نسبت به یکدیگر جاذبهای دارند، چون از نظر تجلی اسماء به نحوی مکمل یکدیگرند و همهٔ موجودات میخواهند به نحوی به همین کمال برسند که سهم همهٔ اسماء را انگار در خودشان داشته باشند. این رجوع به الله، به عنوان اسم جامعی که همهٔ اسمهای دیگر را در خود دارد، مثل آرمانی کلی است که همهٔ عالم از آن پیروی میکند. «انا لله و انا الیه راجعون» اصلاً حرفی نیست که تنها مؤمنان بزنند؛ کلاً این کاری است که در عالم انجام میشود: عالم از خدا شروع شده و به سمت خدا برمیگردد. مثلاً میگوید ما عالم را خلق کردیم و آن را برمیگردانیم. به چه برمیگردانیم؟ به همان اول، به آن نقطهٔ شروع که میتوانیم با اسم الله به آن اشاره کنیم.
این موضوع را اینجا مطرح کردم، چون از رابطهٔ میان زن و مرد و کشش ذاتی آنها به یکدیگر میگفتم. این حرف را زدم که احساسات انسانی که منحرف است طوری نیست که از روی این حس بفهمد؛ ممکن است بتواند با افکار خودش کلی تحلیل کند و بفهمد در موقعیتی چه هست؛ شاید روزی دانش خیلی گستردهای پدید آید و آدمهایی که اصلاً بینش درست و حس خوبی نسبت به جهان ندارند، بتوانند تحلیلهایی انجام دهند. ولی نمونهٔ خیلی واضحش را میخواهم بگویم: وقتی مردی زنی را میبیند، چه حسی به او دست میدهد؛ چون اتفاقاً موضوع جنسیت انگار یکی از منشأهای همهٔ انحرافهای بشر است. نمونهٔ خیلی واضحش این است که احساس مرد نسبت به زن چقدر احساسی متعالی، مثل دیدن جلوهای از اسماء الهی است، و چقدر — بسته به اینکه این آدم قبلاً چقدر گناه مرتکب شده باشد — ممکن است احساسی پوچ و سطح پایین به او دست دهد که کاملاً در سطح آن لایهٔ جسمانیت بماند. فکر میکنم اتفاقاً اینجا محکی است که این مسئله خودش را خیلی خوب نشان میدهد.
یا اینکه زن نسبت به مرد چه حسی دارد: مثلاً زنی ممکن است به مردی که نگاه میکند احساسی، نه شهوانی، داشته باشد که خیلی سطحبالایش این است که ببیند چقدر پول دارد و ماشینش چیست؛ البته به یک معنا به قدرت و به آن جنبههای جلال توجه میکند، ولی خیلی سطح پایین، و کلی احساسات آشفته دارد که نباید داشته باشد. اتفاقی که برای ما میافتد این است که احساساتمان منحرف میشود: چون اشتباه میکنیم و رفتارمان درست نیست، احساساتمان هم به نوعی درست نیست. برگشتن به آن نقطهٔ اول مثل این است که انسان بتواند به جایی برسد که همیشه، بیآنکه فکر کند، حسش نسبت به عالم همان مشاهدهٔ اسماء باشد؛ یعنی آنچه در درونش میگذرد با بیرون هماهنگی کاملی پیدا کند.
حالا در سطح پایینتر، تمام مخلوقات که کلمات خداوند هستند، باید به نوعی قابل برگرداندن به اسماء الهی باشند. به عنوان مثال، میخواهم از این نکته استفاده کنم که چه توجیه دینیای وجود دارد برای اینکه ما در رویاها و در روان انسان، در همهٔ انسانها، سمبلهای مشابه داریم. این مشکلی است که معمولاً در روانکاوی هست: کموبیش همهٔ روانکاوها، چه طرفداران فروید، چه طرفداران یونگ یا لکان، همه معتقدند که ما نمادهای ثابت جهانی داریم؛ البته ممکن است دربارهٔ اینکه حجمشان چقدر کم یا زیاد است با هم اختلاف داشته باشند. چنین پدیدهای چگونه پدید میآید که — بیآنکه به زندگی و تاریخ و جغرافیای زیست آدمها ربط داشته باشد — مثلاً حیوانات در رویای بشر از دوران کهن تا امروز با وضعیتی ثابت ظاهر میشوند؟ توجیهی که مثلاً یونگ میآورد این است که ناخودآگاه جمعی ما در دوران باستان شکل گرفته و شیوهای که نمادها ظاهر میشوند به نوع ارتباطی مربوط است که انسان در آن دوران کهن با آن حیوانات داشته. نمیخواهم دربارهٔ این بحث کنم.
فکر میکنم دیدگاه دینی دربارهٔ این مسئله این است که اصلاً نظام عالم نظامی سمبولیک است؛ یعنی چنین نیست که یک حیوان در ذهن انسان سمبل شده باشد؛ اصلاً خود آن حیوان در ساختار عالم، به یک معنا، نماد و تجلی ویژگیهایی در جهان است و چیزی را به طور سمبولیک نشان میدهد. هر حیوانی هم در خودش ویژگیهای بارزی دارد که به نوعی به اسماء الهی برمیگردند.
یعنی هر چیزی در جهان به معنای واقعی کلمه معنای سمبولیک دارد، نه اینکه در ذهن ما معنای سمبولیک پیدا کند. یعنی رابطهٔ حیوانات با یکدیگر، و رابطهٔ بشر با معنایی که حیوانات در رویاهای بشر برای انسان دارند، برمیگردد به اینکه اینها در ساختار عالم کجا قرار دارند، بردارشان چیست و مثلاً کدام مؤلفه در آن بیشترین است. چرا مثلاً شیر در رویای مرد به معنای شهوت است؟ مؤلفهای آنجا وجود دارد؛ انگار واقعاً چیزی در وجود شیر متجلی است، نه اینکه ما اینگونه احساس کنیم.
یک فرق عمدهٔ دیدگاه دینی با دیدگاه غیردینی این است که در دیدگاه دینی — به طور عام میگویم — معانی واقعاً وجود دارند و میتوانند در ذهن ما به طور درست یا غلط بازتاب پیدا کنند؛ در حالی که در دیدگاه غیردینی، هر معنا و مفهومی که در دنیاست انگار ساختهٔ انسان است و انسان آن را به جهان نسبت میدهد. یعنی در عالم خارج معنایی وجود ندارد، اسمائی وجود ندارد، چیز سمبولیکی وجود ندارد، و اصلاً معنا ندارد بگوییم حیوان به معنای واقعی کلمه سمبل معنایی است؛ بلکه جهان در ذهن انسان انعکاس پیدا میکند و ما به دلیل ویژگیهای روانی خودمان معانیای به آن نسبت میدهیم؛ مثلاً به پدیدههای طبیعی، به حیوانات و هر چیز دیگر. همین معنا نسبت دادنها که در دوران باستان خیلی شیوع داشته، به نحوی حک شده و اکنون ما در رویاهایمان حیوانات و موجودات را به این معنای سمبولیک میبینیم.
دیدگاه دینی اصلاً اینطور نیست: در دیدگاه دینی جهان اصولاً ساختاری سمبولیک دارد؛ هر چیزی نشاندهندهٔ چیزی در بالای خودش است و همهچیز همینطور به اسماء الهی وصل میشود، و این معنایی واقعی است. به همین دلیل است که به طور طبیعی انتظار داریم پدیدههای جهان برای انسان معنای سمبولیک داشته باشند و برای همهٔ انسانها کموبیش معنایی ثابت داشته باشند. نه فقط حیوانات و موجودات زنده، بلکه خورشید و ماه و پدیدههای دیگر هم به نحوی معانی سمبولیک به معنای واقعی کلمه دارند. اینها دیگر به نحوی از اینکه نماد یک اسم خداوند باشند دور میشوند، ولی کلمات خداوندند و به نحوی به ترکیبی از تجلی اسماء برمیگردند. میخواهم بگویم حتی این پدیدههای فیزیکی که مطالعه میکنیم به نوعی همین ویژگی را دارند؛ منتها هرچه به عالم اجسام نزدیکتر میشوید، این حالتِ به اصطلاح معنادار بودن ضعیفتر میشود، و هرچه به نقطههای بالای هرم نزدیک میشوید، معناها خیلی واضح و روشناند. زمینهٔ این حرفها را در جلسات اول، یک سال پیش، بیش از یک سال پیش، آماده کرده بودم؛ بعد یادم افتاد که دارم از آن استفاده میکنم. فکر میکنم چیزهای مشابهی کموبیش در آن جلسات گفتم.
مثلاً بعضیها کتاب ابن سیرین را میخوانند و تعجب میکنند که وقتی میخواهد معنای نمادی را بگوید، آیهای از قرآن پیدا میکند که آن نماد در آن آمده باشد و به آن آیه استناد میکند که معنای این نماد این است. این از آن روست که باید انتظار داشته باشید که پدیدههای جهان در قرآن به معناهایی نزدیک به معنای واقعیشان به کار رفته باشند؛ حتی وقتی به خورشید و ماه اشاره میشود. اینکه عرفا با موفقیت بسیار زیاد برای داستانها یا آیات قرآن معناهای سمبولیک جالبی میآورند، باید انتظارش را داشته باشید. نه اینکه این ماه و خورشید یا هفت آسمان به همین ماه و خورشید خودمان یا آسمان بالای سرمان اشاره نکند؛ موضوع این است که همین ماه و خورشید، به همان معنایی که موجودند، در دنیا جایگاه و معانی سمبولیک برای خودشان دارند؛ معنا دارند و رابطهشان با یکدیگر معنادار است. اینکه مثلاً ماهی هست و خورشیدی، و یکی نور دیگری را بازتاب میدهد — مثلاً بعضیها این را نماد پیامبر و امام میگیرند؛ کاری ندارم به چه معنایی بگیریم — باید انتظار داشته باشید که پدیدههای طبیعی در قرآن معانی سمبولیک داشته باشند؛ یعنی طوری بیان شده باشند که به معانی سمبولیکشان اشاره کند.
یعنی کاری که ابن سیرین میکند، که از روی آیات قرآن میکوشد معانی سمبولیک پدیدهها را بفهمد، به هیچ وجه کار عجیبی نیست، و همینطور هم هست. فکر میکنم قرآن در واقع منبع خوبی است برای اینکه سمبولیسم موجود در جهان را با دقت درک کنیم. البته فکر میکنم ابن سیرین همینطوری خیلی جاها آیهای را که به نظرش مناسب میرسد پیدا میکند و چیزی از آن نتیجه میگیرد — اکثر جاها هم این کار را نمیکند — ولی بعضی جاها که به قرآن ارجاع میدهد، آن پدیده ممکن است جای دیگری هم در قرآن ذکر شده باشد و باید همهٔ اینها را کنار هم گذاشت و چیزی فهمید؛ کاری که میکند خیلی دقیق نیست.
دربارهٔ رابطهای که انسان با اسماء دارد — همهٔ ما این را شنیدهایم — من خودم مجموعهای سخنرانی داشتم که موضوع اصلیاش شاید این بود که اشارهٔ قرآن به علت خلق شدن انسان همین است که انسان دقیقاً جامعیت دارد: مؤلفههای بردارش به همان تعدادی است که باید باشد و میتواند تجلی الله باشد. میخواهم اشاره کنم که ما در مقابل اسماء دو حرکت داریم: یکی اینکه اسماء را درک کنیم. انسان قدرت درک همهٔ اسماء را دارد و میتواند به همهٔ اسماء علم پیدا کند؛ به یک معنا میتوانیم بگوییم انسان طوری خلق شده که به ازای هر اسمی میتواند حالت مقابل آن اسم را در خود بپذیرد؛ وسعت وجودیای دارد که این اتفاق میتواند برایش بیفتد و بقیهٔ موجودات انگار ندارند.
به هر حال، وقتی علت خلقت انسان ذکر میشود، مثل این است که جای چنین موجودی در عالم خالی است؛ فرشتهها چنین نبودند و اعتراض کردند، و جواب خداوند به فرشتهها — که چرا انسان با وجود شرهایی که همراه وجود اوست خلق میشود — این است که انسان به نوعی جامعیت دارد. جامعیت فقط به معنای درک کردن نیست. یک مرحله، انعکاس یافتن جهان و خداوند در درون ماست، که میتوانیم انگار همهٔ ویژگیها را به طور کامل در درون خودمان درک کنیم؛ و یک مرحله، عمل کردنِ همسان خداوند است: آن مقام خلیفةالله، یعنی جامعیت.
ببینید، انسان بالقوه میتواند مظهر همهٔ اسماء الهی باشد. تا اینجا همهاش از این صحبت کردیم که در موقعیت خاصی که انسان قرار میگیرد، اگر انسان کاملی باشد و تصفیه شده باشد، آنچه از این موقعیت در او تجلی میکند همان چیزی است که واقعاً هست: این گوهر را — اینکه اسماء چگونه انگار با هم تلفیق شدهاند و این پدیده را به وجود آوردهاند، یا این اتفاق نتیجهٔ چه رابطهای میان اسماء الهی است — دقیقاً در درون خودش انعکاس میدهد. از طرف دیگر، وقتی عمل میکند هم همین کار را میکند: انگار بر همان مبنای حق عمل میکند — حق را باز به همان معنای نزدیک به الله بگیرید — یعنی وقتی در این موقعیت قرار میگیرد، دقیقاً همان کاری را میکند که انگار خداوند در این موقعیت میخواهد انجام دهد. در حالی که همهٔ موجودات چنین نیستند؛ یعنی ویژگیهای وجودی و محدودیتهایی دارند که بعضی موقعیتها را درک نمیکنند.
مثلاً چه انتظاری دارید که حیوانات بتوانند به نحوی بینقص عمل کنند، حتی اگر درک داشته باشند؟ موجودی که خیلی تحت تأثیر غریزه است؛ مثلاً میزان علاقهٔ حیوانات به غذا خوردن انگار طوری است که در هر چیزی که میبینند، بیشترین چیزی که در آن میبینند همین است. یکی از این حیوانات وقتی از خدا حرف میزند، میگوید خداوندی که دانهها را در زمین پنهان کرده؛ کلاً زندگیشان چنین است و کمی بیش از اندازه در فکر دانه و آب و این حرفها هستند. انسان موجودی است که میتواند از همهٔ این تعلقات فارغ شود، مثل موجودی مجرد.
اصلاً یوسف را نگاه کنید — نه در این سریال، در قرآن. یوسف دقیقاً چنین است: انگار اصلاً این همه بلا سرش آوردند و باید به نحوی نسبت به برادرانش حس انتقام داشته باشد، ولی دقیقاً همان احساسی را دارد که انگار خداوند دارد؛ مثل اینکه خودش اصلاً اینجا در معادلات نیست. اینها کار بدی کردهاند؛ خدا الان چه میخواهد؟ اینکه به نحوی به راه درست برگردند و بفهمند اشتباه کردهاند؛ و یوسف هم همین را میخواهد، نه اینکه با من چه کردند. اصلاً این احساسات و مسائل شخصی میتواند در انسان وجود نداشته باشد. نه تنها احساس گرسنگی و مانند آن میتواند در عمل کردن مطلقاً لحاظ نشود، بلکه هیچ چیز خصوصی هم میتواند وجود نداشته باشد؛ مطابق حق عمل کند؛ همانگونه که حقیقت دنیا را همانطور که هست میبیند، عملش هم مطابق با حقیقت باشد. بنابراین جامعیت انسان، یعنی امکان جامعیت انسان، این نیست که فقط جهان را درست بشناسد و جهان درست در او انعکاس پیدا کند.
انسان مثل موجودی شفاف است: از یک طرف تمام اسماء خداوند در او تجلی میکند، و از طرف دیگر خود این موجود نسبت به عالم خارج از خودش مظهر اسماء الهی است. یعنی واژهٔ «آیتالله» به معنای واقعی کلمه دربارهٔ انسان کامل میتواند به کار برود: موجودی است که اگر او را ببینید، میتوانید با او درس خداشناسی را پاس کنید. هر کاری که میکند عیناً همان چیزهایی است که انگار اگر صفات این آدم را از نزدیک درک کنید، مثل این است که صفات خدا را درک کردهاید؛ یعنی عمل کردنش دقیقاً همسان همان چیزی است که صفات الهی است. پس صرفاً شناخت نیست؛ عمل کردن، یعنی امکان عمل کردن، هم جزو این جامعیت انسان است، که در بقیهٔ موجودات هیچکدامش وجود ندارد.
این را میگویم چون به طور طبیعی به اینجا رسیدیم، دربارهٔ جامعیت انسان و این راز خلقت انسان که موجودی در عالم پدید آید که بتواند تجلی اسم الله باشد؛ هیچکدام از موجودات انگار جامعیت ندارند. خلاصه میگویم: آنچه در قرآن به آن اشاره میشود این است که انسان نسبت به همهٔ اسماء جامعیت دارد؛ همهٔ اسماء را میتواند درک کند و وقتی میتواند درک کند، میتواند مطابقشان هم عمل کند؛ و از قرآن چنین برمیآید که بقیهٔ موجودات انگار این ویژگی را نداشتهاند. حالا اگر اسم الله را اسم جامع بگیرید، مثل این است که بگوییم بقیهٔ موجودات توانایی ندارند که تجلی اسم الله باشند؛ اسمهای خاصتری را میتوانند متجلی کنند. ولی انسان انگار این ویژگی را دارد که میتواند به طور کامل تجلی اسم الله باشد.
میخواهم دربارهٔ مسئلهٔ شر خیلی خلاصه بگویم، چون فکر میکنم در آن جلسات به اندازهٔ کافی، چند جلسه، دربارهٔ مسئلهٔ شر صحبت کردهام. یک علت اینکه اینجا یادداشت کردم که چیزی دربارهٔ مسئلهٔ شر بگویم، اشاره به مسئلهٔ شر در جهان مسیحیت بود که فکر کردم با بحث امروز بد نیست به آن اشاره کنم. البته خود مسئلهٔ شر در قرآن ویژگیهایی دارد که قبلاً شاید کموبیش به همهشان اشاره کرده باشم؛ نمیدانم. میخواهم خیلی خلاصه بگویم ایدهای که در داستان آفرینش انسان هست چیست.
مسئله شر و اسماء الهی
پرسشی که مطرح شد این است که اگر اسماء الهی انگار همهچیز را کنترل میکنند، اصولاً چگونه ممکن است شر در عالم وجود داشته باشد؟ مسئلهٔ شر همین است: اگر، همانطور که ادیان ابراهیمی میگویند، خداوندی حکیم و قادر مطلق داریم، پس میتواند عالم را به سمتی ببرد که رنج و عذاب و شری در آن وجود نداشته باشد.
یا باید بگویید خداوند شر را میخواهد و انگار خواسته که مردم عذاب و رنج بکشند، که این با مهربانی مطلق خداوند به نحوی در تضاد است؛ یا از آن طرف بگویید نه، چنین نمیخواهد، که پس با قدرت خداوند در تضاد است. یعنی از موجودی قادر و متعال و خیلی خیلی مهربان که عاشق انسان است برنمیآید که این همه آدم رنج بکشند. چگونه میشود که آدمها اینقدر رنج میکشند، در حالی که دنیا را کسی اداره میکند که عاشق آنهاست و هر کار دیگری غیر از آنچه پیش میآید هم میتواند بکند؛ مثلاً میتواند دنیا را طوری خلق کند که زلزله نیاید؟ صورتبندی مسئلهٔ شر این است. پرسش مطرحشده هم این است که اگر قرار است همهچیز به اسماء الهی برگردد، منشأ شر را از کجا بدانیم؟
این نکته مطرح شد که جایی شنیده شده که اصرار میکنند اینها اسماند. اصلاً صفت و اسم یکیاند؛ یعنی مثلاً صفتی هست و عزیز اسم آن میشود. این بحث کلامی که آیا صفات خداوند عین ذاتاند یا نیستند، بحث عمیقی است. ببینید، تصوری که از اسماء هست به نوعی انگار این است: چنین نیست که الله وجود داشته باشد و بعد رحمانی وجود داشته باشد؛ یعنی صفت رحمانیت الله را جایی میبینید؛ وقتی به افعالش نگاه میکنید، مثلاً رحمانیتش را میبینید. همین که در موقعیتهای مختلف انگار ویژگیهایی را به خداوند نسبت میدهید، این ویژگیها حالتی جدا از هم پیدا میکنند؛ واقعیت این است که یک موجود هست که همهٔ این صفات را دارد.
بحثی که شما میگویید این است که این تصور حالت شرکآمیزی پیدا نکند، انگار اینها موجوداتی جدا هستند؛ مثل نسبت دادن مسیح به پسر و روحالقدس. یعنی این چیزهایی که از آنها حرف میزنیم — سلسلهمراتب داشتن اسماء و این حرفها — را موضوعاتی خارجی فرض نکنیم که غیر از خداوندند. فکر میکنم آن بحث بیشتر به اینجا برمیگردد؛ البته خیلی ربطی به موضوعی که دربارهاش صحبت میکنم ندارد.
فکر میکنم قرآن به مسئلهٔ شر اینگونه میپردازد که اولاً شر وجود دارد؛ چون بعضی از حکمای مثلاً اسلامی میکوشند بگویند اصلاً شر وجود ندارد و ما اشتباهاً فکر میکنیم چیزی شر است. اگر واژهٔ شر برای آنچه دربارهاش بحث میکنیم واژهٔ خوبی نباشد، همان واژههای ملموستری که فرشتهها میگویند وجود دارد: اینکه پیرامون این انسانی که خلق میشود اتفاقهای بدی میافتد، خونریزی میشود و فساد به راه میافتد؛ قرار است اتفاقهای بدی بیفتد. اینها را شر میگوییم. به نظر میآید شاید بتوان وجود چیزی را که ذاتاً شر باشد در جهان نفی کرد، ولی اینکه بگوییم شر به معنای مطلق در جهان وجود ندارد، ربطی به صورت مسئلهٔ شر ندارد.
پرسش اصلی مسئلهٔ شر این است: چرا انسانها رنج میکشند؟ چرا خونریزی هست؟ چرا در کرهٔ زمین فساد هست؟ کرهٔ زمین با آن چیز آرمانی که انتظار میرود خداوند قادر متعال مهربان خلق کرده باشد، خیلی نمیخواند: همه دارند یکدیگر را میخورند و خون یکدیگر را میریزند. فکر میکنم یک بار در همان جلسات این را مطرح کردم: وودی آلن خیلی مصر است که ملحد باشد و در فیلمهایش مدام از این متلکها و چیزهای مذهبی میگوید، همانطور که اصرار دارد خودش یهودی است ولی به یهودیها متلک بیندازد؛ تقریباً در همهٔ فیلمهایش اشارهای به اینجور چیزها میکند. در یکی از فیلمها، یک نفر برگی را برداشته و محو این شده که طبیعت چقدر بینقص است؛ بعد وودی آلن با حالتی میگوید من که نگاه میکنم، طبیعت بیشتر شبیه رستوران است: ماهیهای بزرگ ماهیهای کوچک را میخورند، حیوانات بزرگ حیوانات کوچک را میخورند؛ همهاش خورد و خوراک است. یعنی به خوبی به همان حرف فرشتهها اشاره میکند که اینجا خونریزی خواهد شد. اصلاً موجوداتی که در زمیناند، همه خلاصه در حال خون ریختناند.
نخستین واقعهای که پس از هبوط انسان به زمین اتفاق افتاده و ما خبرش را شنیدهایم این است که یکی از پسران حضرت آدم دیگری را کشت؛ بعد هم، نمیدانم، از کلاغ یاد گرفت با جسدش چه کند. کلاً اوضاع روی کرهٔ زمین خوب نیست: از همان اول، از بهشت که شروع شد، نافرمانیهایی بود؛ به زمین هم که رسید، نخستین واقعهای که از نظر تاریخی در قرآن ذکر شده این است که یکی دیگری را کشت. مثلاً سه نفر بودند، چهار نفر بودند در کرهٔ زمین، و یکی دیگری را کشت. فکر میکنم بعداً هم به همین نسبت این اتفاقها در کرهٔ زمین تکرار شده است؛ مثلاً اروپا چقدر جمعیت داشت و نصفش در جنگ جهانی اول و دوم نابود شد.
به نظر من، با توجه به منطقی که در قرآن هست، شگفتانگیز است که مثلاً در فرهنگ اسلامی بعضیها سراغ این رفتند که صورت مسئله را پاک کنند. از اولین باری که نام انسان در قرآن برده میشود، صورت مسئله همانجا توسط ملائکه ذکر میشود، و جواب خدا هم این نیست که اشتباه میکنید و اینها خونریزی نمیکنند؛ بلکه تمام سورهٔ بقره، پس از اینکه این داستان در آن ذکر میشود، این است که ببین اینها چه کردند: مثلاً انبیا را کشتند؛ تمام تاریخ در واقع تاریخ نافرمانی است. چنین نیست که چیزی دربارهٔ وضعیتی که پیشبینی میشد در کرهٔ زمین پیش بیاید انکار شود؛ بیش از آنچه ملائکه فکر میکردند، اینجا شر به این معنا به وجود آمده است.
بنابراین صورت مسئله وجود دارد و نمیشود آن را پاک کرد؛ جواب مسئله از نظر دینی باید به این برگردد که چیزی در خداوند هست که این شر را ایجاد میکند، و در واقع چه حُسنی دارد. اینها را سعی کردم در همان جلسات بگویم: اینکه خداوند مثلاً تجلی کاملی در جهان ایجاد میکند، اینکه موجوداتی انگار به واسطهٔ انسان پشتیبانی میشوند، و اینکه انسان به دلیل زبان ویژهای که دارد میتواند نقش نبی را در جهان ایفا کند. در آن جلسات سعی کردم توضیح دهم که خلق کردن موجودی که خلیفهٔ خداوند باشد، خودبهخود همراه با شر میشود؛ مثل اینکه چیزی نامحدود را در اختیار موجودی محدود بگذارید، که مشکل ایجاد میکند.
به اضافه اینکه زبان انسان، به دلیل همان جامعیتی که دارد، ویژگیهایش طوری است که نخستین چیزی که به عنوان سندِ خوب بودن این کار آمد، این بود که انسان میتواند اسماء را یاد بگیرد و برای ملائکه نبوت کند؛ یعنی از طریق انسان است که خیلی از موجودات انگار آگاه میشوند. یک نمونهاش را در قرآن میبینید: وقتی قرآن نازل میشود، موجوداتی از جن آمدهاند و گوش میدهند، میروند و خبر میآورند و میگویند کتاب خوبی نازل شده است. اینکه انگار کلاً ما، فقط انسان، پیامبر همهٔ عالمیم. فکر میکنم در آن جلسات خیلی در این باره صحبت کردم که معنایش چیست که ما با استفاده از زبان پیچیدهای که داریم — زبانی که خودبهخود شر به وجود میآورد — میتوانیم کارکردی در دنیا داشته باشیم که در مجموع میتوان گفت خیر است.
چیزی را که آن موقع نگفتم و بعداً به ذهنم رسید میگویم، که شاید با آن بتوان مسئله را به ذهن نزدیک کرد. پرسشی هست که میپرسند: آیا خدا میتواند سنگی خلق کند که نتواند آن را بردارد؟ در آن جلسات گفتم که یکی از ویژگیهای انسان این است که همراه انسان زبانی وجود دارد؛ یعنی انسان حامل این قدرت است و ویژگی اصلیاش نوعی ویژگی زبانی است: زبانی متعالی که از همهٔ موجودات برتر است، و مشکل انسان دقیقاً همین زبانش است که به این منجر میشود که مثلاً فریب شیطان را بخورد. میخواهم سر این چیزها را کوتاه کنم، چون جایی خیلی مفصل بحث کردهام. نکتهٔ زبان انسانی این است که در آن کذب وجود دارد؛ زبان بقیهٔ موجودات چنین نیست. ما با زبان خودمان گسترههایی را میتوانیم پوشش دهیم که بقیهٔ موجودات نمیتوانند؛ از جمله میتوانیم گزارههای کاذب تولید کنیم، و ابلیس همینطور بشر را گمراه میکند. بقیهٔ موجودات را نمیتواند گمراه کند، چون نمیتواند به آنها دروغ بگوید، به آن معنایی که به آدم و حوا دروغ گفت. دربارهٔ انسان، زبانی خیلی انعطافپذیر وجود دارد که مثل توری بر همهچیز گسترده میشود و همهٔ دنیا را میتواند در خود داشته باشد: از حقایق و غیرحقایق، از موجوداتی که هستند و موجوداتی که نیستند؛ همه در زبان انعکاس پیدا میکنند.
جواب این اشکال را — که آیا خداوند میتواند سنگی درست کند که نتواند بردارد — اینگونه میدهم: فکر میکنم جوابش این است که خداوند هر چیزی را در حدی که بتواند وجود داشته باشد خلق میکند؛ منتها همهٔ موجودات نمیتوانند وجود عینی داشته باشند. مثلاً مربع سهگوش نمیتواند وجود عینی داشته باشد؛ تنها وجودی که میتواند داشته باشد وجود لفظی است: من میتوانم بگویم «مربع سهگوش»، ولی از این فراتر نمیتواند در مراتب وجود برود. بعضی از موجودات میتوانند در مراتب تخیل وجود داشته باشند، ولی نه در عالم عین؛ من میتوانم مثلاً اژدهای هفتسری را تصور کنم، ولی این نمیتواند وجود خارجی داشته باشد.
خداوند، چون خالق است، هر چیزی را در حدی که میتواند وجود داشته باشد خلق کرده، و انسان واسطهٔ خلق خیلی از موجودات است. این سنگ هم خلق شده؛ ما داریم دربارهاش حرف میزنیم؛ منتها در حد الفاظ میتواند وجود داشته باشد. به هر حال ما به چیزی اشاره میکنیم: به موجودی که سنگی است که خداوند نمیتواند بلندش کند. این موجود بیش از این نمیتواند وجود داشته باشد؛ حتی قابل تصور نیست. یعنی اگر برای عالم خیال هم نوعی وجود قائل شوید — ابن عربی عمیقاً به این اعتقاد دارد که عالم خیال وجود دارد؛ یعنی وقتی تخیل میکنیم، انگار چیزی را در عالمی به وجود میآوریم — این سنگ حتی نمیتواند تخیل شود. شأنش همین است که در حد لفظ به آن اشاره میکنیم. حالا این پرسش را مطرح میکنم: آیا خداوند میتواند موجودی خلق کند که نافرمانی کند؟
شر نافرمانی و اسم خالق
آری، خداوند این کار را کرده است: موجودی خلق کرده؛ یعنی در این جهان، موجودی که در مقابل خداوند نافرمانی میکند قابلیت خلق شدن و حتی وجود عینی داشته و خداوند به یک معنا چنین موجودی را به وجود آورده است. هرچند تعبیر نافرمانی مسامحهآمیز است؛ واقعاً خداوند موجودی خلق کرده که فکر میکند دارد نافرمانی میکند؛ هم ابلیس هست و هم انسان.
دربارهٔ مسئلهٔ شر، جوابی که میخواهم به شما بدهم این است که شر به نحوی برمیگردد؛ مثلاً میتوانید آن را به اسم خالق برگردانید. این وضعیتهایی که اکنون وجود دارد و شما اسمش را نامطلوب یا مطلوب میگذارید، به نوعی امکان وجود داشتند و خداوند آنها را خلق کرده است؛ و انسان موجود دیوانهای است که انگار مسئولیت خلق چنین چیزهایی را در این دنیا به عهده گرفته است. قرآن هم همین را دربارهٔ انسان میگوید: کار خیلی عجیبی قرار بود در این دنیا انجام شود و از میان همهٔ این موجودات، انسان بود که مثلاً از روی دیوانگی، نه از روی نادانی، پذیرفت که مسئولیت یک سری کارها را بپذیرد. قرار بود چنین موجودی بتواند به وجود بیاید، و به وجود آمد.
چیزی که میخواستم به آن اشاره کنم این است که دلیلی وجود دارد که در فرهنگ مسیحی مسئلهٔ شر بسیار بسیار اساسیتر از فرهنگ اسلامی است. تمام ادبیات اسلامی را نگاه کنید: مسئلهٔ شر چیزی خیلی خیلی حاشیهای است؛ نه کسی خیلی اصرار کرده که اینجا مشکل بزرگی وجود دارد و نه کسی خیلی سعی کرده جوابش را بدهد. در حالی که اگر الهیات مسیحی را نگاه کنید، انباشته از پرسش و پاسخ دربارهٔ مسئلهٔ شر است؛ همین الان هم در فلسفهٔ دین غربی حجم عظیمی به مسئلهٔ شر اختصاص دارد.
چون مسئلهٔ شر با اینکه خداوند رحمان باشد واقعاً سازگار نیست. یعنی مثلاً ممکن است بتوانید وجود شر را به این برگردانید که خلاقیت خداوند ممکن است بر رحمانیتش سبقت گرفته باشد. اگر ذات خداوند را عین مهربانی بگیرید، آنطور که مسیحیها میگیرند، فکر میکنم مسئلهٔ شر جواب ندارد، یا حل کردنش خیلی مشکل میشود. موضوع این است که ما در عین حال که برای خداوند صفت مهربانی قائلیم، خداوند انگار صفتی هم دارد که نه مهمتر، بلکه همارز آن است: خداوند هر چیزی را که قابلیت خلق شدن دارد، خلق میکند. به نظر من تصوری که از خداوند در مسیحیت وجود دارد، تصوری است که دقیقاً با مسئلهٔ شر برخورد پیدا میکند؛ و ما در اسلام تنوعی از اسماء داریم و تصورمان از خداوند، خدایی نیست که همهٔ ذاتش مثلاً عشق و مهربانی باشد. آن تصور ممکن است جالب باشد، ولی واقعیت نیست.
برای همین است که مسئلهٔ شر میان مسلمانان خیلی حاد نیست؛ یعنی من بهراحتی میتوانم بگویم خالقیت خداوند باعث میشود این موجودات و این پدیدهها در جهان باشند: اینها میتوانستند خلق شوند و خلق شدند، و به اصطلاح با ذات خداوند ناهماهنگی ندارند، جز اینکه ذات خداوند مثلاً عین رحمانیت نیست و چیزی ورای رحمانیت هم وجود دارد.
دقیقاً حرفم این است که مثلاً میشود این حرف را زد. نمیخواهم بگویم تحلیل دقیقی میکنم؛ میخواهم بگویم وقتی میخواهید به اسماء الهی برگردید، اینها در رحمانیت جمع نمیشوند — برعکس مسیحیت — و ما امکان این را داریم که شر را به خلاقیت یا چیزهای دیگر برگردانیم. حرفم این است که مثلاً خلاقیت خداوند، اینکه خداوند همهچیز را خلق میکند، ممکن است عین رحمانیت خداوند نباشد.
فکر نمیکنم آدمهای خوب از هیچ چیزی که در جهان میبینند منزجر باشند. مثلاً وقتی میبینیم آدم بیگناهی کشته میشود — اگر در تصورتان باشد که او الان چه حال خوشی دارد و به بهشت رفته و این حرفها، ممکن است خیلی هم خوشحال شوید. ما با دیدگاهی محدود نگاه میکنیم و ممکن است تحلیلهایی ارائه دهیم که مطابق واقع نباشد؛ احساسهایی، مثلاً احساس انزجار، به ما دست میدهد. یک انسان کامل از هیچ چیزی که تحقق پیدا میکند منزجر نیست. انسانها به دلیل محدودیت دید خودشان ممکن است بیش از اندازه در دنیا شر ببینند، در حالی که وجود ندارد.
ببینید، شر واقعی هم در دنیا وجود دارد؛ منشأ شر وجود دارد و آن کفر است، یعنی پنهان شدن خداوند از دید یک نفر. این منشأ همهٔ شرهاست: موجود زندهای، موجودی در این عالم وجود دارد که ارتباطش با خداوند انگار به یک معنا میتواند قطع شود و خودش این ارتباط را نبیند و محدود شود. فکر میکنم این منشأ اصلی شر است، آنطور که در قرآن آمده؛ یعنی کفر، آن شر مرکزی است. اینکه چنین پردهای دور و اطراف آدمهایی پدید بیاید: زجری که مردم میکشند بیشتر از کفرشان است؛ واقعیت را نمیبینند و برای همین زجر میکشند، نه در نتیجهٔ اتفاقهایی که واقعاً برایشان میافتد. اصلاً بالاترین زجر را معمولاً آدمهایی میکشند که از خارج شدن از این موقعیت ناامیدند؛ اگر امید داشته باشند، یک درصد آن زجری را که میکشند معمولاً احساس نمیکنند.
چیزی وجود دارد و آن این است که انگار در این عالم پردهای هم هست که عدهای پشتش زندگی میکنند و پشت آن اتفاقهای ناجوری میافتد؛ بیشتر از اتفاقها، افکار ناجوری وجود دارد؛ از اینجور سنگها آنجا وجود دارد؛ چیزهایی آنجا هست که به نحوی بدون وجود آن پرده نمیتوانستند زندگی کنند. حرفم این است — نکتهٔ اصلی که امروز میخواستم، حتی بدون اینکه شما بگویید، دربارهٔ مسئلهٔ شر به آن اشاره کنم — که فکر میکنم مهم است این را بفهمیم: اگر خداوند همان چیزی است که مسیحیها میگویند، آنوقت مسئلهٔ شر ممکن است مسئلهٔ خیلی جدیتری باشد؛ ولی اگر قرار باشد جهان را اینگونه به اسماء الهی برگردانید و اسماء الهی همهاش رحمانیت نباشد، آنوقت مسئلهٔ شر بیشتر جا دارد که حل شود، چون مثلاً به اسم خالق و به اسمهای دیگر هم قابل برگرداندن است. شاید بگویید اینکه همه در محضر خداوند قرار نمیگیرند و به نحوی کفر وجود دارد، باز از عزت خداوند است؛ مثلاً اگر کسی نافرمانی کرده باشد، آنوقت شری به او میرسد؛ مثلاً رشدش در مراتبی از وجود متوقف میشود.
موضوع این است که تنوعی که در فرهنگ دینی ما وجود دارد باعث شده مسئلهٔ شر در فرهنگ اسلامی اصلاً مسئلهٔ حاد و عمدهای نباشد؛ در حالی که در مسیحیت از نظر تاریخی مسئلهٔ حادی بوده و هنوز هم هست، و میخواهم بگویم این واقعاً برای مسیحیت مشکل بزرگتری است. جوابی که مثلاً من الان میگویم — برگرداندن شر به اسم خالق — اصلاً در مسیحیت قابل طرح نیست؛ آنها اینگونه به مسئله نگاه نمیکنند که اسمهای مختلفی وجود دارد؛ خداوندی دارند که صرفاً عشق و مهربانی خالص است؛ بنابراین نباید شر وجود داشته باشد. چیزی که میگویند مسئلهٔ بدی نیست، ولی با آن خدا، این چیزهایی که در کرهٔ زمین اتفاق میافتد خیلی سازگار نیست.
این پرسش مطرح شد که در ایام حج برائت جسته میشود؛ خداوند از چیزی که خودش خلق کرده برائت میجوید؛ این چگونه با این بحث جور درمیآید؟
این مثل لعنت کردن ابلیس است، یعنی دور کردن ابلیس. برائت حالتی از این دست است؛ یا آدمهایی که در قرآن از آنها یاد میشود و میگوید خداوند آنها را لعنت میکند و «یلعنهم اللاعنون». اصلاً انگار خداوند موجوداتی دارد که «لاعنون»اند: کسانی که موجوداتی را که باید دور شوند انگار لعنت میکنند؛ لعنت به معنای دور شدن است، مثل «دور باد» گفتن. این هم چیزی مثل همان برائت است. دربارهٔ آنچه شما میگویید، مثلاً میتوانید بگویید عزت خداوند با نزدیک بودن چنین موجوداتی به او منافات دارد؛ بنابراین مکانیسمهایی وجود دارد که آنها را دور میکند؛ یا همین برائت جستن: اینکه خداوند میگوید من برائت میجویم و رسولم هم همینطور، و همهٔ آدمهایی که مؤمناند، همه انگار این موجودات را از خودشان، از حلقهٔ خودشان، دور میکنند. این هم مثل راه ندادن انسانهای ناپاک به حریمهایی است که نباید به آن راه پیدا کنند.
من گفتم این دید غلط است که بگوییم همهچیز خوب است. گفتم این محدودیت دید باعث میشود انسان خیلی چیزهایی را که شر نیست، شر ببیند؛ ولی با تأکید زیاد گفتم که شر وجود دارد و کسانی که میکوشند بگویند شر همیشه اینگونه است و تمام شرها در اثر محدودیت دید ماست، اشتباه میکنند. در قرآن صراحتاً مسئلهٔ شر مطرح شده است: اینکه یکی کلهٔ دیگری را میکند و مثلاً او را میکشد؛ میزند و هابیل را میکشد؛ اینجا اتفاق بدی دارد میافتد. چنین نیست که بخواهیم بگوییم نه، این هم به نحوی اتفاق خوبی بود. من دقیقاً این را نفی کردم که اینگونه به مسئله نگاه کنید که همهٔ شرها قابل تحویل به ایناند که نه، همهچیز خوب است. در کرهٔ زمین اتفاقهای زشت و بدی میافتد، خونریزی میشود، فساد میشود؛ ملائکه هم همین را میگفتند و خداوند هم تلویحاً تأیید کرد.
همانجا، وقتی کسی اشکال میکند، جوابش را نمیدهد که نه، تو اشتباه میکنی، این فساد و خونریزی نمیکند، تو چون دیدت محدود است اینگونه فکر میکنی، این همه کارهایی که میکنند خوب است. نه؛ نگاه آن آیات این است که آری، این اتفاقها میافتد، اتفاقهای بدی در کرهٔ زمین خواهد افتاد، و دلیلش این است که این موجودی است که میتواند اسماء را یاد بگیرد و برای همهٔ جهان نبوت کند؛ قرآن مثلاً میتواند اینجا نازل شود.
در جلسات آنقدر از این حرفها زدهام که همهاش یادم نیست و نمیخواهم تکرار کنم: وجود انسان لایهٔ جدیدی به هستی اضافه میکند. فکر میکنم تمام حرفم آنجا این بود که وجود انسان لایهای به هستی اضافه میکند؛ مثل اینکه هستی خلق شده و همهٔ هستی در انسان میتواند بازنمایی شود؛ مثل خلقی دوباره است، انعکاسی از جهان در آینهای که همهٔ جهان در آن جا میگیرد و پیش از انسان وجود نداشته است. شأن خداوند به عنوان خالق، اتفاق افتادن چنین چیزی را ایجاب میکند؛ ولی این مسئله طبعاً شر را هم با خود به همراه دارد؛ یعنی وجود این موجودی که چنین اختیاراتی دارد، شر را به همراه خود دارد.
در جلسات سعی کردم توضیح دهم که چرا چنین است: اگر موجودی داشته باشید که زبانی نامحدود داشته باشد که بتواند همهچیز را بازنمایی کند، آنوقت سنگی که خدا نمیتواند بلند کند هم در این زبان هست؛ آنوقت شیطان میتواند بیاید و به این موجودِ کمی احمق بگوید که اگر از این شجره بخوری جاودان میشوی؛ به او دروغ بگوید و گولش بزند. یعنی فریب هم همراه با این زبان است: زبان ما هست و نیست را هر دو با هم در خود دارد.
زبان موجودات دیگر هستی را انعکاس میدهد. دقت کردهاید که شیطان در مقابل امر نافرمانی میکند؟ اصلاً نهی انگار فقط مخصوص انسان است که از چیزی نهی شده باشد. همهٔ موجودات کارهایی را که خداوند به آنها میگوید بکن، میکنند. ویژگی ابلیس این بود که نخستین موجودی بود که کاری را که به او گفتند بکن، نکرد. ولی دربارهٔ انسان، نهی در کلام خداوند وجود دارد: کاری هست، تو میدانی هست، میتوانی بکنی، ولی آن را نکن.
انگار زبان انسان، وجود انسان، ویژگی خاصی دارد: نیستی را هم انگار میتواند در خود منعکس کند. خیلی چیزهایی که نمیشد خلق کرد، همراه با انسان به نحوی در درجهای از وجود خلق شدهاند. انسان میتواند هر چرند و پرندی را کموبیش تخیل کند، به غیر از چیزهایی مثل مربع سهگوش و مانند آن، که آنها را دستکم میگوید و به هر حال میتواند بنویسد. اینکه عالم انگار به نحوی بازنمایی کاملی پیدا میکند و حتی بیش از آنچه وجود دارد، جاهایی انعکاس پیدا میکند، میتواند به این ربط پیدا کند که شأن خلاقیت خداوند، یعنی خالق بودن خداوند، این را ایجاد کرده است.
و چنین موجودی، که هستی و نیستی در زبانش با هم قاطی میشود، گرفتار مشکلاتی میشود: گرفتار این میشود که زیاد اشتباه کند و در رفتارهایش خطا باشد، و طبعاً دچار کفر میشود؛ یعنی میتواند ذهنیتی پیدا کند که خداوند در آن نیست. هیچ موجود دیگری نمیتواند چنین ذهنیتی پیدا کند که خدا کاملاً در دید آن موجود محجوب شده باشد؛ همهٔ موجودات به این صورت در منظر خداوندند. خداوند جایی در دنیا خلق کرده که پردهای کشیده شده و موجوداتی پشت آن پردهاند، که ما باشیم، و خداوند را نمیبینیم. پیشتر چنین اتفاقی نیفتاده بود، و قرآن میگوید که این انسان با اختیار خودش قبول کرد که آن موجودی باشد که پشت این پرده برود؛ و این حرف خیلی جالبی است.
بگذارید اینگونه بگویم — فکر کنم در آن جلسات این بحث را کردم؛ معنای این آیه، آیهٔ امانت، این است: همین الان اگر در موقعیتی قرار بگیرید که مثلاً دارید خلق میشوید، در آغاز خلقتتان، و به شما بگویند آیا دوست داری همهٔ اسماء الهی را بدانی، با فرض اینکه چنین بلایی هم ممکن است سرت بیاید، همهٔ ما قبول میکنیم. به نحوی دیوانگی در ذات انسان هست و به هر حال نمیتوانیم نسبت به این موقعیت معترض باشیم. همین الان اگر دوباره برگردیم و بگویند: آیا مثل این حیوانات زندگی راحتی میخواهی که خیلی خوب بچرخی و مانند آن، یا میخواهی چنین جامعیت علمیای داشته باشی؟ دوباره هم همین راه را میرویم، و اگر صد بار هم به ما بگویند، ما همینیم که هستیم. ما سر پرشوری داریم که نتیجهاش شاید جهالت باشد.
خداوند هم صفت خیلی خوبی به ما نسبت نمیدهد که این را پذیرفتیم؛ چون همهٔ این موجودات انگار در معرض این بودند که چیزی را بپذیرند و هیچکس نپذیرفت جز ما. نتیجهٔ آنچه پذیرفتیم همین بلایی است که سرمان میآید، و دوباره هم خواهیم پذیرفت. یعنی ما ذاتاً به چیزهایی میل داریم، با اینکه آن شر همراهش باشد. انگار در روز اول ما را مختار گذاشتند و خودمان پذیرفتیم؛ بنابراین خیلی نباید جیغ و داد کنید.
آنچه در تورات هست این است که وقتی انسان گناه کرد، دچار حالتی شد که آنجا به آن شناخت نیک و بد میگوید — اصلاً به آن درخت هم این را میگوید — یعنی پس از آن معصیت، نوعی دانش در انسان به وجود آمد که انگار نوعی خودآگاهی است؛ چیزی که در بقیهٔ موجودات، به آن معنا که در انسان هست، نیست. انگار یک لحظه دریچهای به جهانی برای انسان باز شد و دنیا را از زاویهای دید که هیچ موجودی تا آن زمان ندیده بود؛ و اینجور چیزها برای انسان ذاتاً جذاب است. من شخصاً رسماً اینجا اعلام میکنم — با احساسی که دارم از اینکه زندگی انسان بدون این قبول امانت چگونه میتوانست باشد: زندگیای بدون خودآگاهی و با لذت خیلی زیاد — من شخصاً میگویم دوباره حاضرم همهٔ این بدبختیها را بکشم. یعنی ذات انسان اینگونه است که این شر را پذیرفته و میپذیرد.
و به خاطر جاذبهای که امانت دارد: ما تنها موجودی هستیم که چیزی را با خداوند، دستکم به طور اشتباهی، شریک میشویم: آن حس استقلال، به نحوی احساسی که شاید بتوانیم آن را خودآگاهی بنامیم؛ نمیدانم. حسی اشتباه وجود دارد؛ چیزی در خداوند هست که هیچکس نمیفهمد و انسان دستکم آن را میفهمد، ولو مثل اینکه یک لحظه خودش را جای خداوند بگذارد. درست نبود این کار را بکند؛ انسان جای خدا نیست. ولی انگار یک لحظه چیزی از خداوند را درک کرد که هیچکس درک نکرده بود. اینکه در تورات نوشته که بعد خداوند میگوید او را از بهشت بیرون کنید، چون مثل ما شد — شاید این تعبیر خیلی عامیانهای باشد — ولی انسان چیزی را با خداوند شریک میشود؛ احساسی را که در هیچ موجودی نیست.
امانت هم همین است: چیزی که مال خودش نیست؛ انگار موقتاً چیزی به دستش دادهاند و باید بداند چیزی است که باید برگرداند. خلافتی که انسان دارد — اینکه مثلاً میتواند جاهایی جای خدا را بگیرد — چیزی است که به طور واقعی مال من نیست؛ انگار موقتاً به من دادهاند و باید پسش بدهم.
میخواستم به این اشاره کنم؛ نه اینکه بگویم شر به کدام اسم قابل برگشت است؛ به این خیلی فکر نکردهام. اگر بخواهم خیلی دقیق جواب بدهم، باید در قرآن بگردم و ببینم از آیات قرآن چه برمیآید. ولی چیزی که برایم جالب بود این بود که توضیح دهم چرا مسئلهٔ شر برای مسیحیها بینهایت مسئلهٔ غامضی است: با آن تصوری که آنها از خداوند دارند، واقعاً به نحوی سازگار نیست. ولی در دیدگاه دینی ما، با توجه به این تنوع اسماء، مثلاً با اسم خالق یا خیلی اسماء دیگر، ما خداوند را مهربانی و عشق محض و صرف نمیدانیم؛ مهربانی را یکی از اسماء میدانیم و خداوند اسماء و تجلیات دیگری هم دارد. یعنی خلاقیت خداوند صرفاً چنین نیست که مثلاً از رحمانیت نتیجه شود؛ خلاقیت خودش استقلالی دارد و در بُعدی ممکن است به چیزی منجر شده باشد که رنجآور هم هست؛ ولی به هر حال موجودات خلق شدهاند.
نمیخواستم اینقدر دربارهٔ مسئلهٔ شر صحبت کنم. فکر میکنم منطق کلی نگاه ابن عربی به سلسلهٔ انبیا را درآوردم. چیزی که میخواستم اضافه کنم مسئلهٔ وراثت انبیاست: اینکه چرا اینقدر اصرار دارند که مثلاً عالم هیچوقت از اوتاد خالی نمیشود. اگر مثلاً اکنون در جهان انسانی وجود دارد که انگار خلیفهٔ خداست — و خداوند به نحوی تمام این آدمها را خلق کرده بود برای اینکه لایهای به وجود اضافه شود، خداوند به طور کامل تجلی کند و جایی بازنمایی شود — اگر این انسان بمیرد چه میشود؟ ببینید، اساس منطق این وراثت این است: معانی، چیزهایی که در عالم وجود دارند، در سطح بالا هرچه بالاتر باشند ثابتترند؛ خداوند که اصلاً ثبات مطلق است، و اسماء خدا هم همینطور؛ و هرچه به لایههای پایینتر میآیید، تغییر و تحول میبینید.
اگر مثلاً اکنون، آنطور که ابن عربی نگاه میکند، دورانی باشد که اسم مثلاً رحمان در عالم در حال تجلی است، اصلاً منطقاً نمیشود که این پیامبری که مثلاً تجلی کامل اسم رحمان همراه اوست بمیرد و بعد این تجلی کلاً از بین رفته باشد. اینکه اکنون خداوند چنین اراده کرده که این تجلی را در جهان داشته باشد، مستقل از اتفاقهایی است که در عالم ماده میافتد؛ اینکه مثلاً چیزی به جسم این آدم برخورد کرد و از دنیا رفت. سلسلهٔ انبیا، یا به قول عرفا سلسلهٔ اولیا، قطع نمیشود، چون اینها دقیقاً، همانطور که یکی از شما اشاره کرد، مثل ارکان چیزهایی در عالم هستیاند. این اسم باید جایی تجلی کرده باشد؛ نمیشود این آدم بمیرد و بگوییم حالا صد سال صبر کنید تا یکی دیگر بیاید. این حالتِ عبور زمان، اینکه چیزهایی میروند و میآیند، آن بالا نباید اتفاق بیفتد. اگر خداوند میخواهد اکنون این تجلی را داشته باشد، این تجلی را دارد؛ بنابراین آدمها ممکن است جای یکدیگر را بگیرند؛ نه اینکه موجودی که اکنون هست و کاری را در این عالم هستی به انجام میرساند، یکدفعه غایب شود و کسی جایش نیاید.
سلسله انبیا و اولیا و جانشینی
ایدهٔ کلی عرفا این است که این انسانها دستکم چیزی را بازنمایی میکنند؛ کاری در این عالم انجام میدهند؛ تجلیای از این اسم اینجا وجود دارد و نمیشود این تجلی یکدفعه نابود شود. این آدم که از این دنیا میرود، حتماً کسی انگار جایش را میگیرد. برای همین است که بعضی از آدمها انگار ابدی میشوند و کسی نمیتواند جایشان را بگیرد. ابن عربی اصرار دارد که چهار نفرند که به نحوی ماندگار شدهاند و جزو ارکان این عالماند؛ انگار کارکردی برای خودشان در این دنیا دارند.
ببینید، نگاه دینی اینگونه است که ثباتی در آن عالم بالا هست؛ بنابراین این تغییرات ناگهانی این پایین حتماً باید به نحوی جبران شود. واضحترین نمونهاش مردن یک آدم است: نمیشود با مردن یک آدم یکدفعه تغییرات اساسی در بالا اتفاق بیفتد و این آدم جانشین نداشته باشد. این دید کلیای است که عرفا به سلسلهٔ انبیا و، به تعبیر خودشان، به اولیا دارند.
کار نبی مثلاً خبر دادن و این حرفهاست: رسالت و انذار و تبشیر و یک سری کارهای اجتماعی انجام میدهد که آنها خیلی مهم نیست. ممکن است آن نبوت تمام شود: خداوند کتابی فرستاده که دیگر همهٔ انذار و تبشیر و همهچیز در آن هست و مانده است؛ آن انذار و تبشیری که باید همیشه وجود داشته باشد، به صورت قرآن وجود دارد. ولی این کافی نیست؛ اولیا کاری غیر از این انجام میدهند: در عالم هستی انگار باری را به دوش خودشان میگیرند، و نمیشود یکدفعه یکی از آنها محو شود و کسی جانشینش نشده باشد.