→ بازگشت به سورهٔ مریم

جلسهٔ ۲۵ · سورهٔ مریم

گردآوری منکران و نجات پرهیزکاران

۱۴,۷۰۳ واژه · ۱۰ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه می‌خواهد ایده‌های ابن عربی و عرفا دربارهٔ داستان انبیا را معقول نشان دهد، با توضیح کلی آغاز خلقت و جلوهٔ اسما. سپس معنای سمبولیک وقایع، رابطهٔ رحمان و رحیم با تکوین و تشریع و رشد جنین می‌آید. بخش بعد ایدهٔ تاریخی فصوص و تناظر رشد فرد با تاریخ انبیا را، از نوح و ابراهیم تا عیسی و پیامبر، با هشدار دربارهٔ افراط در تعبیر دنبال می‌کند و در پایان به پرسشی دربارهٔ اسماعیل و اسحاق می‌رسد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

حرف‌هایی که جلسهٔ قبل زدم به ماجرای داستان انبیا و تا حدودی به همین سوره‌هایی که درباره‌شان صحبت می‌کردیم ربط دارد، و در این جلسه می‌خواهم این ربط را نشان بدهم.

ربط اسماء به داستان انبیا

منتها می‌خواهم کمی کلی‌تر به این موضوع نزدیک شوم و ایده‌های ابن عربی و سایر عرفا را دربارهٔ داستان‌های انبیا توجیه کنم؛ یعنی نشان بدهم که ایده‌های معقولی‌اند. بدون اینکه وارد جزئیات شوم، دست‌کم کلیاتی می‌گویم از اینکه آن‌ها اصولاً چگونه به مسئلهٔ داستان انبیا نگاه می‌کنند. اساس کلیاتی که جلسهٔ قبل گفتم این بود که در عرفان اسلامی، به‌ویژه عرفان اسلامی‌ای که نتیجهٔ کارهای ابن عربی است و نزد کسانی که رسماً یا غیررسمی شاگرد ابن عربی و پیرو مکتب اویند، کار مهمی که ابن عربی انجام داده و دیگران هم به همان ترتیب ادامه داده‌اند این است که کوشیده توضیحی از آغاز خلقت ارائه بدهد: اینکه اصلاً خداوند چطور جهان را خلق کرده است؛ بحثی که خیلی سخت و اساسی هم هست. جلسهٔ قبل کوشیدم، باز بدون اینکه وارد جزئیات شوم، توصیفی خیلی کلی از آن بدهم. اگر به کتاب‌هایی که دربارهٔ ابن عربی است، به‌ویژه همان کتابی که ایزوتسو نوشته، نگاه کنید، توصیف خیلی دقیقی از ایدهٔ ابن عربی دربارهٔ آغاز جهان در کتاب ایزوتسو هست؛ اما شاید اگر خود فصوص الحکم را بخوانید، واقعاً به‌راحتی نتوانید آن را بفهمید.

چون بحث‌ها در فصوص الحکم کمی پراکنده است و در یک جا متمرکز نیست. موضوع فصوص الحکم این نیست؛ هر جا لازم باشد چیزی بگوید، می‌گوید. در واقع روال کلی کار خودش را آن‌جا دارد و از جمله گاهی به بعضی مباحث مربوط به جنبهٔ فلسفی و جهان‌شناسی اشاره می‌کند. توصیف کلی این است که اگر بشود از «پیش از خلق جهان» سخن گفت، یعنی اگر «پیشی» وجود داشته باشد، همهٔ آنچه می‌بینیم، همهٔ صفات و اسما، به‌نوعی در ذات خداوند هست. اینکه اصطلاحاً می‌گویند صفات خدا عین ذات است، یعنی چنین نیست که صفات بعداً خلق شده باشند. با خلق جهان، به تعبیر همان واژهٔ کلیدی‌ای که ابن عربی و عرفا به کار می‌برند، خداوند با خلقت و آفرینش «جلوه می‌کند»، نه اینکه چیزی به وجود بیاید. در آینهٔ جهان است که جلوهٔ اسمای خدا را می‌بینید؛ انگار این اسما از یکدیگر تفکیک می‌شوند و چیزی در جهان گسترش پیدا می‌کند که در واقع همان ویژگی ذات خداوند است و ما آن را این‌گونه می‌بینیم. بنابراین اساس خلقت در واقع همین است؛ شاید به دلیل همین توصیف، یا برعکس، به دلیل این حدیث قدسی است که این توصیف به وجود آمده. حدیثی قدسی هست که عرفا خیلی به آن علاقه دارند و به آن «کنز مخفی» می‌گویند.

حتماً حدیث قدسی را شنیده‌اید: احادیث قدسی احادیثی‌اند که مثلاً پیامبر بیان می‌کند ولی در واقع کلام خداست، و چیزهایی در آن‌ها هست که شاید به آن صراحت در قرآن نیامده باشد. شاید یکی از معروف‌ترین احادیث قدسی همین حدیث کنز مخفی باشد که محتوایش این است که از قول خداوند می‌گوید: من گنجی پنهان بودم و جهان را خلق کردم تا جلوه کنم؛ انگار گنجی است که اکنون با جهان ظاهر می‌شود و دیده می‌شود. این حدیث در واقع نوعی بیان تمثیلی از دیدگاه ابن عربی است. ابن عربی می‌کوشد بیان کند که نخستین اسم‌هایی که در اثر خلقت ظاهر می‌شوند چگونه‌اند؛ مثلاً مقام احدیت و «واقعیت»، و اینکه اسم جامع «الله» ظهور می‌کند، یا «حق»؛ واژه‌هایی که ابن عربی بر آن‌ها تأکید زیادی دارد. حقیقتش این است که من این‌ها را آن‌قدر خوب نمی‌دانم و برایم آن‌قدر هم قانع‌کننده نیست که بخواهم بیانشان کنم؛ یا من خوب نمی‌فهمم یا واقعاً قانع‌کننده نیست. به هر حال در موقعیتی نیستم که بخواهم جزئیات گفته‌های ابن عربی را با لحنی موافق بیان کنم، و جزئیاتش ربطی هم به بحث ما ندارد. فقط توصیه می‌کنم اگر کسی می‌خواهد بخواند، کتاب ایزوتسو را بخواند؛ دو سه فصل اولش تقریباً همان کلیات است.

جهان‌بینی ابن عربی در همین فصل‌ها هست، هرچند همهٔ کتاب، دست‌کم بخش مربوط به ابن عربی، جالب است. جهان این‌گونه خلق می‌شود: انگار اسما ظاهر می‌شوند و بر اساس این اسما، کم‌کم، انگار که اسما مراتب دارند و با یکدیگر ترکیب می‌شوند، معانی و کلمات، به معنای دینی‌اش، پدید می‌آیند؛ این‌ها سرانجام به مخلوقات خاصی می‌انجامند که هر کدام آینه‌ای در برابر بعضی از آن اسمایند. همهٔ ویژگی‌هایی که در این جهان هم می‌بینیم به ویژگی‌های اسما و رابطه‌ای که اسما با یکدیگر دارند برمی‌گردد.

جهان به مثابه بردار اسماء

بنابراین دیدگاه دینی دربارهٔ هر اتفاقی که در دنیا می‌افتد این است. اگر بگویم «دیدگاه عرفانی»، انگار چیزی غیر از آنچه در دین هست می‌گویم؛ به هر حال آنچه بیشتر عرفا بیان کرده‌اند، به نظر من دیدگاه دینی به‌طور کلی در همه جای دنیاست: اینکه هر واقعه‌ای که در جهان اتفاق می‌افتد معنا دارد، معنای سمبولیک دارد و در واقع نشانه‌ای از خداست. برای فهمیدن معنای آن، شاید حتی نتوانید آن را مستقیماً به اسمای الهی برگردانید، ولی هر واقعه‌ای معنایی سمبولیک دارد. وقتی معنایش را فهمیدید، این معنا ممکن است به معناهای کلی‌تری پیش از خودش برگردد، و سرانجام در چند دورِ به اصطلاح «تأویل‌کردن» برسیم به اینکه ریشهٔ یک پدیده یا واقعه‌ای که اتفاق افتاده به کدام ویژگیِ مستقیماً مربوط به اسمای الهی می‌رسد. به کل این فرایند اصطلاحاً تأویل می‌گویند: چیزی را به «اول» برگرداندن. در آغاز، همه‌چیز خدا و اسمای الهی است؛ بعد این به‌نوعی توسعه پیدا کرده و به آنچه در جهان هست رسیده است. همهٔ قرآن هم به یک معنا همین کار را انجام می‌دهد: هر چیزی که در قرآن نقل می‌شود، غالباً ارتباطش با اسمای الهی هم در کنارش می‌آید. «تگ‌اند»هایی در قرآن هست که خیلی مهم‌اند، یا در خود متن به اسمای خاصی اشاره می‌شود؛ این‌ها به‌نوعی کلیدهایی‌اند که به ما نشان می‌دهند وقایعی که این‌جا نقل می‌شود، یا پدیده‌هایی که به آن‌ها اشاره می‌شود، تحت چه اسمی قرار می‌گیرند. ممکن است لازم باشد همهٔ آنچه را در قرآن هست در چند مرحله تعبیر کنید تا به آن‌جا برسید، ولی به هر حال کم‌وبیش پاسخ‌هایی هست دربارهٔ اینکه کدام اسم غلبه دارد. نمی‌شود گفت واقعه‌ای که در دنیا اتفاق می‌افتد تجلی یک اسم خالص است؛ انگار همیشه همهٔ اسما، همهٔ ویژگی‌ها، با هم در آن دخالت می‌کنند. منتها مهم این است که اسم‌های کلیدی‌ای را که در هر جا ظاهر می‌شوند بهتر درک کنید.

این به هر حال نکته‌ای کلی است. فکر می‌کنم شاید مهم‌ترین چیز برای فهم عمیق قرآن این باشد که کسی بتواند این تعبیرها را درک کند؛ که قطعاً کار من نیست، شاید کار شما باشد. فکر می‌کنم کار خیلی سنگینی است و لازم دارد که آدم اسما را خیلی خوب درک کرده باشد و بتواند خودش در چند مرحله تأویل کند تا به جایی برسد که مشخص شود چرا مثلاً آن اسم این‌جا بیشتر ظاهر شده است. این کلیتی است که دیدگاه دینی نسبت به جهان از آن می‌آید، و اتفاقاً همین‌جا، وقتی می‌خواهید وقایع عالم را تعبیر سمبولیک کنید، جای خیلی خوبی برای رشد خرافات و پرت‌وپلاگفتن است. من یک بار در جلسات اول مثال زدم که تعبیر رویا با تعبیر وقایعی که در جهان اتفاق می‌افتد فرق دارد. ممکن است سمبل‌های رویا با معانی سمبولیک پدیده‌ها و وقایع جهان ارتباط نزدیکی داشته باشند، ولی چنین نیست که بتوانید رویا یا وقایع دنیا را با یک متد تعبیر کنید؛ این‌ها به‌شدت لازم دارند که آدم نوعی حس خاص داشته باشد تا در تعبیرها اشتباه نکند.

مثلاً به‌طور قطع هر بیماری معنای سمبولیک دارد؛ اصولاً در بیمارشدن، مشکلی معنوی وجود دارد که فرد بیمار می‌شود. ولی اینکه بخواهید بگویید یک بیماری همیشه یک معنا را دارد، دقیقاً مثل همان اشتباهی است که بعضی ممکن است در تعبیر رویا هم بکنند؛ این‌طور نیست که هر سمبلی در رویا حتماً معنای فیکس و مشخصی داشته باشد. به‌شدت لازم است چیزی خیلی کلی و عمیق را بفهمید تا بتوانید در یک کانتکست خاص، چیزی را معنای سمبولیک کنید. دربارهٔ جهان این موضوع به‌شدت پیچیده‌تر است؛ اینکه فکر کنم این بیماری‌ها معنای سمبولیک دارند و این بیماری همیشه این معنا را دارد، اشتباه است. پیچیدگی‌هایی هست و کار ساده‌ای نیست که بخواهید برای یک واقعه معنایی خیلی مشخص بیابید. هرچه وقایع طبیعی‌تر و ثابت‌تر و از محیط انسانی دورتر باشند، مثلاً خورشید و ماه و آنچه در آسمان‌ها می‌گذرد که ثبات دارد، معناهای سمبولیک کلی‌تر و ساده‌تری دارند؛ ولی وقتی به وقایع روزمرهٔ زندگی خودتان نگاه می‌کنید، اگر بخواهید سمبل‌های زندگی روزمره‌تان را با استفاده از دیکشنری سمبل‌های رویا معنا کنید و بعد چیزهایی برای خودتان به‌صورت تعبیر دربیاورید، کاملاً جای اوهام هست.

من فقط اصرار داشتم، و هنوز هم اصرار دارم، که داستان‌های قرآن طوری انتخاب و نقل شده‌اند که معناهای سمبولیک در آن‌ها برجسته‌تر و ساده‌تر است. در وقایع روزمره‌ای که در زندگی من و شما اتفاق می‌افتد، ممکن است بعضی سمبل‌ها ظاهراً پدیدار شوند ولی خیلی معنادار نباشند؛ اما در داستان‌های قرآن طبیعتاً باید انتظار داشته باشیم با معانی سمبولیک عمیق‌تری مواجه شویم، و انتظار داشته باشیم پشت همهٔ آنچه در قرآن می‌آید معنایی سمبولیک باشد و سمبل‌هایش به همان معناهای جهانی‌شان نزدیک باشند؛ در حالی که در زندگی روزمرهٔ ما ممکن است این اتفاق نیفتد. توصیف کلی این است که هر ویژگی‌ای را که در دنیا هست باید بتوانیم به ویژگی‌ای در اسمای الهی برگردانیم؛ اما اینکه این کار در چند مرحله و چگونه انجام می‌شود، بحثی نیست که بشود واردش شد. بیشتر به هنر می‌ماند: اینکه وقایع را درک کنید و ببینید کجاها چه‌جور معنایی برایشان پیدا می‌شود. قرآن، مطمئناً، منبع الهام بزرگی برای فهمیدن همین چیزهاست؛ تأکید می‌کنم، به‌ویژه برای این برگرداندن، چون در خیلی جاها اصلاً به‌راحتی نمی‌توانید بفهمید که وقتی حکمی نازل شده و بعد اسمی برده می‌شود، این حکم چه ربطی به آن اسم دارد. گاهی اگر از حفظ نباشید و از شما بپرسند، حتماً برعکسش را می‌گویید.

ولی به هر حال بعضی ترکیب‌های اسمی بیشتر با هم می‌آیند؛ حتی می‌شود چیزهایی را شمرد و از آن بیرون کشید: مثلاً در بعضی مواقع، وقتی احکام بیان می‌شوند، بعضی اسم‌ها بیشتر ظاهر می‌شوند و آدم باید انتظار داشته باشد که مثلاً اسم «حکیم» و «عزیز» و مانند این‌ها آن‌جا بیشتر ظاهر شود. دفعهٔ قبل به این اشاره کردم که این عبارت مهم، «بسم الله الرحمن الرحیم»، که مثلاً بیشتر از هر چیزی در قرآن تکرار شده، به‌نوعی به رحمان و رحیم شأن خاصی از نزدیکی به اسم «الله» می‌دهد. شاید بشود گفت اگر ساختاری برای اسما در نظر بگیرید، نزدیک‌ترین اسما به واژهٔ «الله»، که مثل اسم ذات است و انگار در آنِ واحد به همهٔ ویژگی‌های خداوند اشاره می‌کند و اصطلاحاً «اسم جامع» است، رحمان و رحیم‌اند. این دو به دوگانگی‌ای اشاره دارند که در خلقت وجود دارد: مثلاً عالم تکوین و تشریع، یا هر اسمی که بر آن بگذاریم؛ مثلاً به آن عالم خلق و امر هم می‌گویند. در واقع یک چیز است، مثل همان صفت رحمانیت خدا، که به دو شکل، در دو بُعد مختلف، ظاهر می‌شود.

در عالم تکوین با عنوان «رحمان» به آن اشاره می‌کنیم و در عالم تشریع، مثلاً با عنوان «رحیم». کوشیدم بگویم که این با روایاتی که می‌گویند رحمان به معنای مثلاً رحمت عامه و رحیم به معنای رحمت مؤمنانه است جور درمی‌آید. در واقع امرهایی وجود دارد؛ اگر از آن امرها اطاعت کنید، با نام «رحیم» سروکارتان می‌افتد و اگر این کار را نکنید، ممکن است مثلاً با نام‌های غضب سروکارتان بیفتد. انگار رحیم شرطی دارد تا با آن مواجه شوید، و این در عالم تشریع است؛ در عالم امر، که ما انسان‌ها می‌توانیم در آن کاری را که نباید بکنیم، بکنیم. اصلش این است که ما از چیز کوچکی نهی شدیم ولی همان کار را کردیم: در جنگلی بزرگ درختی بود و به ما گفتند به آن نزدیک نشوید، و ما به همان درخت نزدیک شدیم؛ نهی بود و ما اعتنا نکردیم. ولی رحمانیت عام به عالم تکوین مربوط است و در عالم تکوین همه مشمول آن رحمت‌اند: اینکه مثلاً همه رزق دریافت می‌کنند و ما از نعمت‌های تکوینی برخوردار می‌شویم، ویژگی‌ای است که با رحمانیت سروکار دارد.

انسان در این میان چه‌کاره است؟ انسان در واقع موجودی است که بازتاب‌دهندهٔ همهٔ اسماست. ویژگی انسان این است که اسما را تعلیم می‌بیند و جلوهٔ همهٔ اسما می‌شود؛ خلیفهٔ خداست، به این معنا که انگار می‌تواند همهٔ آنچه را به اصطلاح در ذات خداوند هست ادراک کند. دو نکتهٔ خیلی اساسی این‌جا وجود دارد. انسان برای اینکه چنین باشد، موجودی است که باید اشتباه کند. هیچ موجودی در جهان آن حس استقلال و خودآگاهی‌ای را که خداوند نسبت به خودش دارد ندارد، چون نباید داشته باشد و مستقل نیست؛ اما موجودی این‌جا به وجود آمده که آن حس را در اثر گناه درک می‌کند: وقتی به اشتباه می‌افتد، به‌نوعی احساس استقلال می‌کند. این احساس استقلال احساسی غلط و توهم است، و این ویژگی را به انسان می‌دهد که انگار حتی چیزی را درک کند که برای هیچ موجود دیگری وجود ندارد. ویژگی‌ای که خداوند دارد استقلال است، که در هیچ موجود دیگری نیست، و انسان به اشتباه این استقلال را در خودش می‌بیند. یک بار دیگر بر عبارتی که در تورات هست تأکید می‌کنم که می‌گوید «انسان مانند ما شد»: وقتی گناه کرد، خداوند اخراجش می‌کند، به این دلیل که می‌گوید اکنون مثل ما شده و نیک و بد را فهمیده است. نوعی آگاهی در انسان به وجود می‌آید که انگار در هیچ موجود دیگری نیست. چیزی که جلسهٔ قبل نگفتم ولی پیش‌تر به آن اشاره کرده بودم این است که این را به حرف‌هایی ربط می‌دهم که دربارهٔ رابطهٔ تعلیم اسما و مراحل رشد جنین تا حالا چند بار به مناسبت‌های مختلف گفته‌ام. نمی‌خواهم به تفصیل بگویم چگونه است، چون فکر می‌کنم دست‌کم دو بار، حالا مفصل یا مختصر، گفته‌ام. ماجرا این است که انگار انسان، مثل هر موجود دیگری، در نخستین شعور و آگاهی‌اش، در همان بدو خلقت یا حالت جنینی، چیزهایی را حس می‌کند؛ انگار نخستین چیزی که درک می‌کند، مثل هر موجود دیگری، وجود است، وجود خودش؛ نوعی حس مبهم نسبت به بودن. بعد، اینکه همهٔ اسم‌ها می‌تواند به انسان تعلیم شود چنین است: همین‌طور که رشد می‌کند، اندام‌های مختلف پیدا می‌کند و بدنش را در واقع به او می‌بخشند؛ یا به تعبیری که در قرآن هست، «تصویر» می‌شود، صورت می‌گیرد. صورت نه به معنای چهره، بلکه به معنای قدیمی‌ترش که در فلسفه می‌گفتند: فرم می‌گیرد. بر اساس فرمی که می‌گیرد، کم‌کم مغز پیچیده‌ای پیدا می‌کند، هورمون‌های مختلفی در او ترشح می‌شود و حالات مختلفی را تجربه می‌کند؛ این حالت‌های مختلف در ابتدا انگار در مقابل اسمای مختلف‌اند. مثلاً هورمونی هست که اسمش را هورمون صمیمیت گذاشته‌اند؛ وقتی ترشح می‌شود، انگار انسان حس مورد محبت قرار گرفتن را درک می‌کند، و این چیزی جز فهمیدن صفتی مثل رحمت در خداوند نیست. نکتهٔ اساسی این است که انسان در حالت جنینی، مثل همهٔ موجودات، چنین نیست که چیزی را به خودش نسبت بدهد؛ انگار حالتی که به او دست می‌دهد مستقیماً به چیزی بیرون از خودش مربوط است. یعنی من الان می‌توانم احساس رحمت کنم ولی احساس نکنم که خدای رحیمی هست که این حالت را برایم به وجود آورده است. همهٔ موجودات هر حالتی را که به آن‌ها دست می‌دهد انعکاس چیزی در بیرون از خودشان می‌بینند؛ ما تنها موجودی هستیم که این را نمی‌بینیم و به رسمیت نمی‌شناسیم که همهٔ حالات ما از چیزی بیرون از ما آمده است.

دست‌کم ما در دوران جنینی، پیش از آنکه این افتراق به وجود بیاید و به این اشتباه بیفتیم، در مراحل ابتدایی‌مان مثل همهٔ موجودات‌ایم: حس وجود دارم، و این چیزی نیست جز اینکه انگار مستقیماً خداوند را شهود می‌کنم، به معنای وجود؛ و در این وجود همهٔ اسما هست. کم‌کم حالت‌های خاصی به من، به جنین، دست می‌دهد که انگار انعکاس وجود خداوندند. اگر هورمونی ترشح شود که حالت ترس به او دست بدهد، با صفاتی که خشیت‌آور و رعب‌آورند مواجه می‌شود. ما حالت‌هایی را تجربه می‌کنیم که هر کدام در مقابل صفتی در خداوند است. من دارم از قول جنینی می‌گویم که هیچ‌وقت حرف نمی‌زند: مثل همهٔ موجودات، این را تا جایی به موجودی بیرونی نسبت می‌دهیم. اینکه مکانیسم‌هایی در درون من این اتفاق‌ها را پدید می‌آورند مهم نیست؛ انگار این‌ها را نمی‌بینم و مستقیماً رحمت را در عالم خارج کشف می‌کنم، عظمت را در عالم خارج کشف می‌کنم؛ حالتی به من دست می‌دهد که معنایش این است که در خارج عظمت وجود دارد. همهٔ این حالت‌ها به‌نوعی در مقابل یک صفت خداوندی‌اند. اگر می‌گویم که همهٔ جهان را می‌شود این‌گونه تعبیر کرد که انگار هر واقعه و هر پدیده‌ای برداری وزن‌دار از اسمای الهی است، من هم در وجود خودم می‌توانم برداری وزن‌دار از ترشح هورمون‌ها داشته باشم. همه‌اش با هورمون حرف می‌زنم، چون حرف‌زدن از هورمون ساده‌تر است و هورمون چیز شیمیایی خیلی واضحی است.

انسان و زن اسماء در وجود

فرض کنید، و احتمالاً این فرض درستی نیست و فکر نمی‌کنم بشود چنین چیزی گفت، که در مقابل هر صفت خالص خداوند، نوعی مادهٔ شیمیایی در بدن خودمان داشته باشیم. اولاً این در جنین‌شناسی چیزی تثبیت‌شده است که هر کدام از این غده‌ها وقتی تکمیل می‌شوند، یک بار کار می‌کنند؛ همهٔ اعضای بدن ما فعالیت‌هایشان را به‌نوعی پیش از اینکه به دنیا بیاییم انجام می‌دهند. بنابراین مثلاً وقتی غدهٔ آدرنالین تشکیل می‌شود، یک بار ترشح می‌کند و انگار حس ترس در جنین به وجود می‌آید؛ این در مقابل یک صفت است. حال اگر می‌شد گفت در مقابل هر صفت، هر اسم خالص، هورمونی هست که مادهٔ شیمیایی‌اش را دارد، آن‌وقت می‌توانستم بگویم همان‌طور که اسما با یکدیگر ترکیب می‌شوند و به کلمات تبدیل می‌شوند و مخلوقات به وجود می‌آیند، و هر کدام از این مخلوقات و پدیده‌ها انگار ترکیبی از آن اسم‌هایند، من هم در مقابلش می‌توانم به همان نسبت استیت‌هایی در وجود خودم داشته باشم که در آن‌ها هورمون‌هایی که آن حس‌های خالص را دارند به نسبتی با هم ترکیب شوند. بنابراین انگار ما پیش از اینکه به دنیا بیاییم، بخش‌هایی از آن سیر خلقتی را که از بالا تا پایین انجام شده طی می‌کنیم. تأکیدم این است که این واقعیتی است که درخت، شجر، همیشه با کلمه ارتباط سمبولیک دارد؛ و گردش حضرت آدم در جنتی که پر از درخت بود و قرار بود از همه‌اش بخورد، در واقع به‌نوعی مشابهی تمثیلی از همین گردش انسان در ابتدای خلقت میان اسما و کلمات الهی است. اگر پرسیده شود که آیا ما قرار است بعداً در سیر زندگی خودمان دوباره به آن وحدت برگردیم، و آیا در دوران جنینی این اتفاق هست: بله؛ جنین غرق در آن «غیر» است و آن وحدتی هم که می‌گویید همین است. به قول لکان، «غیر بزرگ». در آغاز، بچه در واقع غرق در یک غیر بزرگ است؛ خودش را اصلاً نمی‌بیند و چیزی در مقابلش هست که وحدت دارد. بعد «غیر کوچک» هم بیرون می‌آید.

غیر کوچک این است که از حالت وحدت خارج می‌شوم و بعد آبجکت‌های مستقلی را درمی‌یابم؛ انگار آن وحدت در نظر من می‌شکند. در ابتدا چنین است که انگار یک چیز در مقابل کودک است؛ در جنین قطعاً باید چنین باشد و این درست است؛ بعداً اشتباه می‌کنیم و وحدتش را نمی‌بینیم. وحدت یعنی اینکه خودش را با جهان یکی می‌بیند؛ در واقع خودش را نمی‌بیند، یک چیز می‌بیند و آن هم یک چیز واحد است. بعد کم‌کم از این حالت درمی‌آید. مثلاً کودک پس از به دنیا آمدن، اصولاً به‌نوعی از آن حالت وحدت کامل درآمده است و مثلاً مادر را به‌نوعی غیر بزرگ می‌گیرد. کودک وقتی متولد می‌شود، دست‌کم نوعی آگاهی، چیزی مثل پیش‌آگاهی، نسبت به خودش دارد، ولی خیلی ضعیف؛ به هر حال کم‌کم آن حالت وحدتی که مربوط به حالت جنینی است، که اصولاً خودش را نمی‌دید و یک چیز در مقابلش می‌دید، دارد می‌شکند. توصیف من این است که اگر این تناظر میان اتفاق‌هایی که در داستان آفرینش برای آدم و حوا می‌افتد و اتفاقی که در جنین می‌افتد درست باشد، در همان حالت جنینی، در مرحله‌ای، جنین دچار خودبینی می‌شود؛ و به همین دلیل از حالت وحدت درمی‌آید، چون دچار به اصطلاح گناه اولیه می‌شود. وقتی به دنیا می‌آید، این حالت‌های به اصطلاح جداشدن از وحدت هنوز به‌نوعی خیلی ضعیف است، ولی مرتب دارد می‌شکند؛ یعنی نه‌تنها خودش را جدا فرض می‌کند، جهان را هم به آبجکت‌هایی می‌شکند که با یکدیگر وحدت ندارند، و مدام از آن حالت وحدتی که بعداً قرار است دوباره به آن برسد دور می‌شود. دوباره رسیدن به آن چگونه است؟

انسان کامل و حس درست پدیده‌ها

انسان کامل چنین است که هر پدیده‌ای، بدون اینکه لازم باشد از آگاهی خودش استفاده کند، همان حسی را در او به وجود می‌آورد که باید به وجود بیاورد. هر پدیده‌ای برداری وزن‌دار است و می‌تواند برداری وزن‌دار در درون ایجاد کند؛ مثلاً جایی که باید بترسم، بترسم؛ جایی که باید حس خوبی یا حس رحمت به من دست بدهد، دست بدهد؛ و اگر ترکیبی از این‌هاست، من هم به همان ترکیب این احساس را داشته باشم. این همان چیزی است که در ما به هم ریخته است و انگار برای برگشتن به آن حالت اولیه لازم است این چیزها را اصلاح کنیم. چرا به هم ریخته؟ چون دست دراز کردیم، کاری کردیم که نباید می‌کردیم و حسی را تجربه کردیم که حس واقعی نبود. بعد همین‌طور که این کار را در طول زندگی ادامه می‌دهیم، این حس‌ها هم جای خودشان را به حس‌های غیرواقعی می‌دهند، و نتیجه‌اش همین است که می‌بینید: هم ما از جهان جدا هستیم و هم جهان چیزی کاملاً پراکنده است. اگر پرسیده شود که با این حساب، اینکه می‌گویید آدم کاری کرد و به‌نوعی خودش را با خدا سهیم کرد، بالاخره اتفاق افتاد یا نیفتاد: استقلال وقتی برای انسان پیش می‌آید که جدا می‌شود و مثلاً خودش را از دیگران جدا می‌گیرد. این‌ها از روح خداوند که در انسان هست جداست؛ قابلیت‌های ویژه‌ای در انسان وجود دارد، ولی اتفاقاً روح خداوند وقتی در انسان خوب تجلی می‌کند که هبوط نکرده باشد. باز می‌خواهم از چیزی استفاده کنم که خودم به آن معتقدم: حضرت عیسی است که روح خداست.

او بدون هبوط‌کردن، همهٔ افعال و صفاتش، همه‌چیزش، انگار عین خداوند است؛ نسخهٔ کوچکی از خداست. ما در واقع انگار بر آن روح خدا حجاب‌هایی می‌گذاریم که اصلاً پیدا نیست. از این‌ها کمی زودتر می‌گذرم. البته این‌ها را می‌گویم چون این قسمت، که به‌نوعی تعبیرهای علمی مربوط به جنین‌شناسی در آن هست، از خودم است و فکر می‌کنم باید بر آن تأکید کنم؛ وگرنه آن چیزها مفصل در کتاب‌ها هست و به‌راحتی می‌توانید نگاه کنید و ببینید که دربارهٔ ابتدای عالم چه اتفاق‌هایی گفته‌اند. اکنون کمی وارد بحثی شویم که در پایان جلسهٔ قبل به آن اشاره کردم و برای ما به‌نوعی جنبهٔ حیاتی دارد؛ چیزی که شاید ایدهٔ مرکزی فصوص الحکم باشد و چندان مشابهی هم در سایر عرفان‌ها ندارد: اینکه ابن عربی به‌نوعی به جلوهٔ اسمای الهی در جهان بُعد تاریخی می‌دهد. انگار قاعده‌ای وجود دارد: خلقت که شروع می‌شود، مثلاً در ابتدا نام «الله» هست، بعد رحمان و رحیم جلوه می‌کنند، و همین‌طور اسما جلوه می‌کنند و مخلوقات به وجود می‌آیند. جنبهٔ تاریخی این است که اگر آن‌جا تقدم و تأخرهایی، نه زمانی بلکه منطقی، میان اسما وجود دارد، یعنی بعضی اسما مقدم بر اسمای دیگرند، در طول تاریخ جهان، که جهانی زمان‌دار و به اصطلاح زمان‌بند پدید می‌آید، این تقدم و تأخرها به تقدم و تأخرهای زمانی تبدیل می‌شوند. بعضی اسم‌ها در دوره‌هایی جلوهٔ خاصی دارند و بعد جای خودشان را به اسم دیگری می‌دهند؛ و انگار همه‌اش به سمت تکمیل‌شدن جلوهٔ اسما می‌رود، نوعی «انا لله و انا الیه راجعون»؛ یعنی سرانجام به جهانی برسیم که در آن همه‌چیز دوباره به تجلی «الله» برگشته است.

این مثل ابتدای خلقت است. اینکه ابن عربی اصرار دارد واژهٔ «حق» را برای پیش از خلقت به کار ببرد، یعنی مقام به اصطلاح ابتدای خلقت را با «حق» نام می‌بریم، این حسن را دارد که وقتی به قیامت فکر می‌کنید، قیامت جهانی است که در آن «حق» جلوه کرده است؛ به همان معنای متداولی که از «حق» صحبت می‌کنیم: حقیقت جلوه کرده است. بُعد تاریخی‌دادن به جلوهٔ اسما در واقع ایدهٔ اصلی فصوص الحکم است. خیلی چیزهای دیگر هم در فصوص الحکم هست، مثل همین جهان‌بینی، به‌ویژه دربارهٔ آغاز خلقت، که مشابه‌هایی در بعضی عرفان‌های شرقی دارد، یا مثلاً در مکتب نوافلاطونی یونان. اتفاقاً در مراحل اول صدور، در عقول دهگانه، چیزهای خیلی جالبی هست: در ابتدا مثلاً خداوند عقل اول را خلق می‌کند و بعد همین‌طور، به تعبیر آن‌ها، عقل‌هایی خلق می‌شوند.

عقل‌ها و بسط خلقت بر اساس اسماء

و بعد به خلق جهان می‌رسیم. هرچند خلقت بر اساس اسما در حکمت یونان نیست، فکر می‌کنم آن قسمت از چیزهایی که تحت عنوان عقل اول و دوم و مانند آن می‌گویند تا حدودی با بعضی از آنچه در عرفان اسلامی گفتیم منطبق است؛ ولی این جلوه‌کردن بر اساس زمان و به‌صورت تاریخی چیز خاصی است. ایدهٔ ابن عربی را این‌گونه توضیح می‌دهم: از دید ابن عربی، وقتی به تاریخ نگاه می‌کنید، دست‌کم به تاریخ بشر، شاخص‌ترین و مهم‌ترین و معنادارترین وقایعی که این‌جا، در کرهٔ زمین، وجود دارد ظهور انبیاست. از نظر ما ممکن است تاریخ چیزهایی باشد مثل اینکه کدام پادشاه حمله کرد. تاریخ معمولاً چنین است که چه کسی رفت و کجا را گرفت؛ بیشتر به زمین به‌عنوان ملک نگاه می‌کنیم و اینکه چه کسی در چه تاریخی کدام قسمت این ملک را تصاحب کرد، چه کسانی را کشت و حکومتی تشکیل داد، و مردم چه کردند و چه خوردند. متأسفانه دربارهٔ اینکه مردم چه می‌خوردند و چه می‌پوشیدند کمتر در تاریخ حرف زده می‌شود؛ این به اصطلاح تاریخ اجتماعی خیلی مبهم است. آنچه زیاد می‌دانیم این است که لشکرها چگونه رفتند؛ تاریخ باستان معمولاً تاریخ جنگ است و بیشترین چیزی که از آن می‌خوانید این است که چه کسانی رفتند و کجاها را گرفتند و دوباره چه کسی چگونه پس داد. ولی تاریخ جهان از دید عرفانی تاریخ انبیاست. ببینید، وقتی به عالم اجسام نگاه می‌کنید، آن‌جا دورترین جا برای تشخیص معانی است. اگر به پدیده‌های طبیعیِ سطح پایین، جایی که به آن فیزیک می‌گوییم، نگاه کنم، انتظار دارم نتوانم به‌راحتی معانی را تشخیص بدهم؛ ولی وقتی به موجودات زنده نگاه می‌کنم، چیزهای معنادارتری می‌بینم: مثلاً درخت و حیوانات کاملاً معانی سمبولیک دارند. ولی آیا ذرات معنای سمبولیک دارند؟ مثلاً معنای سمبولیک پروتون چیست؟ به عالم اجسام می‌گویند عالم ظلمت؛ انگار چیزهایی آن‌جا خوب دیده نمی‌شود. وقتی به سطح‌های بالاتر نگاه می‌کنید، به جایی که جاندار وجود دارد، حیوانات وجود دارند، به انسان، این‌جا وقایع معنادارترند. اگر قرار باشد جایی در تاریخ پیدا کنید که وقایعِ رخ‌داده معنایی سمبولیک داشته باشند، این معنای سمبولیک روشن باشد و خیلی به جلوه‌کردن خود اسما نزدیک باشد، یعنی آن‌قدر در سطح بالایی باشد که بتوانید خود آن اسما را حتی به‌طور خالص جایی ببینید، انتظارتان باید این باشد که این در تاریخ انبیاست: معنادارترین و بالاترین اتفاق‌هایی که در طول تاریخ افتاده است. ابن عربی تا آن‌جا پیش می‌رود که می‌گوید نه‌تنها داستان‌های انبیا معنای سمبولیک دارند، بلکه در هر نبی مستقیماً یک اسم غلبه دارد. ایدهٔ کلی ابن عربی در فصوص الحکم این است که داستان‌های انبیا را به اسما برگرداند، با این ایده که هر نبی انگار نماد یک اسم است؛ نه اینکه بقیهٔ اسما در او نباشد: هر نبی اگر انسان کامل است، همهٔ اسما را درک می‌کند و تجلی همهٔ اسما هم هست، ولی در هر نبی یک اسم غلبه دارد. این هم برمی‌گردد به اینکه وقتی زمان پیش می‌رود، دورِ آن نبی دورِ کدام اسم است. تحولات جهان به‌نوعی بسط‌یافتن تدریجی اسمای الهی است تا اینکه جهان جمع شود و دوباره به اسم جامع برگردد. این ایدهٔ ابن عربی ایدهٔ خاصی است. ادعا می‌کند که داستان‌های انبیا نه‌تنها سمبولیک‌اند و می‌توانیم پشتشان تأویل‌هایی داشته باشیم که آن‌ها را به وقایع ابتدای خلقت، به روابطی که میان اسما وجود دارد، برگردانیم و ساختار اسما را در آن‌ها ببینیم؛ تعبیر داستان‌های انبیا ساده‌تر است، چون در سطح خیلی بالایی اتفاق می‌افتند و روشن‌ترند؛ انگار نبی خالص‌تر عمل می‌کند و واضح‌تر جلوهٔ خداست. ادعای خاص ابن عربی این است که در هر نبی یک اسم غلبه دارد و غلبهٔ اسم به دور تاریخی‌ای برمی‌گردد که آن نبی در آن زندگی می‌کند. حال آیا دور تاریخی است که نبی را تعیین می‌کند، یا نبی است که با ظهورش دور تاریخی شروع می‌شود؟ از نظر ابن عربی بیشتر این دومی درست است. تمام تاریخ جهان در واقع به سلسلهٔ انبیا برمی‌گردد: وقتی نبی‌ای ظهور می‌کند که اسمی در او غلبه دارد، آن اسم، اسمی می‌شود که در آن دوره غلبه دارد؛ و این کل جریان فصوص الحکم است.

همان‌طور که استفادهٔ سرِدستی از سمبل‌های رویا برای مسائلی که در جهان اتفاق می‌افتد ممکن است آدم را به اشتباه بیندازد، این کار به نوعی شهود خیلی قوی نیاز دارد. واقعیت این است که در بعضی جاها اتفاقی ظاهر سمبولیکی دارد ولی معنای چندانی ندارد. چگونه می‌شود این‌ها را تشخیص داد؟ آدمی مثل ابن عربی باید پیدا شود و بگوید من شهوداً می‌دانم که این‌جا معنا دارد و آن‌جا آن معنا را ندارد، یا این‌جا این سمبل به معنای دیگری است که باید آن را بگیرید. در حرفی که الان زدم مسامحه هست، اگر بخواهم بگویم که سیر تاریخی، یعنی زمان خطی‌ای که در طول تاریخ می‌بینیم، خیلی ارزش دارد و دقیقاً مثلاً این نبی بعد از آن نبی می‌آید. ابن عربی به‌نوعی برای خودش آزادی عملی قائل است که سیر تاریخی انبیا را آن‌گونه که فکر می‌کند باید باشد نقل کند. وقتی فصوص را نگاه می‌کنید، هر نبی به ترتیب تاریخی قرار نمی‌گیرد؛ با آدم شروع می‌شود و با پیغمبر ما تمام می‌شود، ولی آن وسط بعضی جابه‌جا شده‌اند، و این برمی‌گردد به اینکه ابن عربی شهوداً چیزی می‌بیند. زمان خطی، اینکه دقیقاً این بعد از آن آمده، شاید نکتهٔ اصلی نباشد؛ چیز دیگری در ذهن ابن عربی هست. بنابراین مفهوم زمان و تاریخ را نباید به آن معنای خطی که ما می‌فهمیم ملاک بگیریم. به هر حال نوعی «تاریخیت»، به اصطلاح مدرن امروزی، در کار است. «تاریخیت» اصطلاحی مدرن است ولی عربی است؛ معمولاً اصطلاح‌های فلسفهٔ مدرن فارسیِ خالص‌ترند. برای چیزهایی که در ایده‌های هایدگر و گادامر و مانند این‌ها هست، این واژهٔ «تاریخیت» را جعل کرده‌اند و به کار می‌برند.

این واژه به‌نوعی عربیِ عجیب و غریبی هم هست. اگر فرض کنیم این حرف‌ها درست باشد، تقریباً استدلالی که ابن عربی می‌تواند برای حرف خودش بیاورد این است که همهٔ اتفاق‌های جهان باید قابل برگشت به اسما باشند. اتفاق‌هایی که پیرامون انبیا می‌افتد اتفاق‌های خالص‌تر و واضح‌تری‌اند؛ این‌ها را باید بتوانیم تأویل کنیم، و برای همین در قرآن آمده‌اند که تأویل دارند و تأویلشان از وقایع روزمرهٔ زندگی شما روشن‌تر است. شما باید از این‌ها یاد بگیرید که اصلاً چگونه به وقایعی که پیرامون انسان می‌گذرد نگاه کنید. اگر انبیا موجوداتی خیلی نزدیک به خدا هستند، پس خیلی نزدیک است که بعضی از اسما در آن‌ها به‌طور خالص ظاهر شده باشد، و الی آخر. به نظر می‌آید ابن عربی برای این ایده به‌نوعی مبنای فکری دارد. حال چگونه می‌خواهیم تشخیص بدهیم که کدام نبی با کدام اسم ارتباط دارد؟ آنچه ابن عربی در فصوص الحکم می‌آورد، عمده‌اش این است که با استفاده از داستان‌هایی که برای آن نبی نقل شده استدلال‌هایی می‌کند. اصلاً نمی‌خواهم وارد فصول کتاب شوم و موردبه‌مورد بگویم چه می‌کند. معمولاً یک آیه، یک واقعهٔ خاص را که دربارهٔ یک نبی خیلی برجسته است، ملاک قرار می‌دهد برای اینکه کدام اسم به آن نبی تعلق دارد و آن نبی نماد آن اسم است؛ و بعد همین‌طور داستان را بر اساس آنچه درک می‌کند تحمیل می‌کند. کمتر از این استفاده می‌کند که مثلاً در داستانی که برای یکی از انبیا نقل شده، کدام اسم بیشتر یا کمتر به کار رفته است. معمولاً خیلی شهودی، طوری که توضیح زیادی هم نمی‌دهد که چرا، چیزی در یک داستان به نظرش مرکزی و به اصطلاح اصلی‌ترین چیز می‌رسد و بعد بر اساس آن می‌کوشد خیلی چیزها را توجیه کند. نکتهٔ اساسی این است که ابن عربی واقعاً خیلی آدمی نیست که مقید به متن باشد. وقتی حرف‌های ابن عربی دربارهٔ آیه‌های قرآن، یا کلاً استفاده‌اش از قرآن، را می‌بینید، بیشتر به نظر می‌رسد که ابن عربی حقیقتی را درک کرده و حالا در قرآن دنبال چیزی می‌گردد که آن حقیقت را بیان کرده باشد؛ گاهی هم اشتباه می‌کند. چرا این را می‌گویم؟ چون خیلی حرف‌های درست می‌زند، ولی ممکن است خیلی به نظر برسد که آیه‌ای که می‌آورد منطبق نیست. خیلی از عرفا چنین‌اند: شهودی دارند و چیزی را درک می‌کنند، و مطمئناً هم درست درک می‌کنند. مثلاً عشق خیلی چیز مهمی است؛ همهٔ عرفای اسلامی معمولاً در این اتفاق نظر دارند که عشق، حتی به معنای همین عشق میان مرد و زن، خیلی مهم است. بعد در قرآن اکثراً رفته‌اند و داستان یوسف و زلیخا را به‌عنوان جایی برای عشق پیدا کرده‌اند؛ به نظرم بدیهی است که این داستان اصلاً به این مطلب نمی‌خورد، نه اینکه حرفی که می‌زنند غلط باشد. ابن عربی هم خیلی وقت‌ها، وقتی استدلال‌هایش را نگاه می‌کنید، کمی چنین به نظر می‌رسد: خیلی به نظر می‌رسد حرف‌های خوبی می‌زند، ولی گاهی آیه‌ای می‌آورد و استفاده‌ای از آن می‌کند که خیلی پرت به نظر می‌رسد. آدم به‌نوعی باید به این نتیجه برسد که ابن عربی از جایی شهودی دارد که این چیزها را می‌آورد. از کجا شهود پیدا می‌کند نسبت به اینکه فلان نبی باید نمایندهٔ چه چیزی باشد و چرا داستانش باید این معنا را داشته باشد؟ بعد می‌کوشد جایی در خود متن قرآن پیدا کند که آن حقیقت را آن‌جا نشان بدهد و بگوید در متن آمده است.

منبع شهود ابن‌عربی

شهود ابن عربی به این نکته برمی‌گردد که میان مراحل رشد انسان به‌عنوان فرد و مراحل رشد تاریخی انسان، که اصلش در واقع تاریخ انبیاست، تناظری وجود دارد؛ یعنی به همان معنا که من از دوران بچگی‌ام وقایع روانی‌ای را طی می‌کنم تا به مرحلهٔ کمال برسم، انگار تاریخ بشر هم چنین مراحلی را طی کرده است. من عادتی دارم، و همه‌مان به‌نوعی عادت داریم، که اگر چیزی در علوم جدید باشد به آن اشاره کنیم. در جنین‌شناسی و مانند آن، چیز خیلی جالبی در بیولوژی هست که خیلی هم قدیمی است و شاید صد و بیست، سی سال پیش مطرح شده است. یک بیولوژیست خیلی معروف آلمانی به اسم ارنست هکل ایده‌ای دارد که به فارسی می‌شود «توازی جنین» در نظریهٔ تکامل. ایدهٔ هکل این است که هر موجودی در دوران جنینی مراحلی را طی می‌کند که مشابه مراحلی است که در کل تکاملش طی شده تا به این‌جا برسد و اصلاً به وجود بیاید. دقت می‌کنید؟ میان مراحل طی‌شده در جنین، مثلاً اینکه اول چگونه است و بعد چه شکلی پیدا می‌کند، و مراحل تکامل تناظری وجود دارد. مثلاً اگر مراحل تکامل چنین بوده که از موجودات خیلی ابتدایی تک‌سلولی شروع شده، این‌جا هم از تک‌سلولی شروع می‌شود؛ اگر آن‌جا مثلاً اول خزنده‌ها و بعد پرنده‌ها به وجود آمده‌اند، این‌جا هم به همان ترتیب. این مثال‌ها را از خودم می‌گویم؛ یقهٔ مرا نگیرید.

اگر بخواهید جست‌وجو کنید، به این «امبریولوژیکال پارالِلیسم» می‌گویند؛ ایده‌ای است که هنوز هم که هنوز است درباره‌اش بحث می‌شود و چیز فراموش‌شده‌ای نیست. می‌خواهم بگویم ایدهٔ ابن عربی و عرفا به‌نوعی شبیه این است. اولاً این ایده که ما در دوران جنینی خودمان چیزی شبیه دوران تکامل را طی می‌کنیم، در این شعر معروف مولانا هست که می‌گوید: «از جمادی مردم و نامی شدم / و از نما مردم ز حیوان سر زدم / مردم از حیوانی و آدم شدم / پس چه ترسم کی ز مردن کم شدم / بار دیگر من بمیرم از بشر / تا برآرم با ملائک بال و پر». اشارهٔ این شعر دقیقاً به این است که انسان از بدو وجود، در حالت جنینی، اول مثل جماد است و حتی نامی هم نیست؛ بعد انگار دوره‌ای را طی می‌کند که در آن نمو می‌کند. در حکمت قدیم، همان‌طور که انسان مثلاً حیوان ناطق است، گیاه در واقع جماد نامی است؛ یعنی حالتی نزدیک به جماد که فصلش این است که نمو می‌کند. فصل حیوان این است که حرکت می‌کند؛ گیاه مثلاً ساکن است، و وقتی حرکت، حالا حرکت وضعی و مانند آن، پدید می‌آید، این مثلاً به حیوان تبدیل می‌شود؛ و بعد حیوانی که نطق دارد به انسان تبدیل می‌شود. در واقع مولوی به چیزی در یک انسان اشاره می‌کند: اینکه خود من زمانی جماد بودم، بعد نبات شدم، بعد حیوان شدم، بعد انسان شدم؛ و هر مرحله‌ای را هم که طی می‌کردم، برای اینکه مرحلهٔ قبل را ترک کنم، یک بار مردم و زنده شدم؛ یعنی از نامی‌بودن مردم و به حیوان تبدیل شدم. ایدهٔ مولوی این است که اکنون هم که انسانم، یک دور دیگر بمیرم و به چیز خیلی بهتری تبدیل شوم؛ اصلاً بعداً با ملائکه بال و پر بزنم. من دارم می‌گویم که عرفا شهوداً به‌نوعی به شباهت سیر جنین با مراحل تکامل، به معنای خیلی کلی‌اش، اشاره کرده‌اند: از جماد به نبات و حیوان رسیدن و بعد به بشر تبدیل شدن. حالا شهود عرفانی دربارهٔ سلسلهٔ انبیا این است که سلسلهٔ انبیا در واقع تاریخ رشد بشر است؛ رشد و تکامل بشر، هرچه بگوییم، از نظر عرفا یعنی ظهور انبیا. مراحلی که در ظهور انبیا هست تا به خاتم‌النبیین ختم می‌شود، شباهتی دارد با مراحل تکامل انسان در دوران رشد خودش، از کودکی تا مثلاً چهل‌سالگی؛ و عرفا این را در درون خودشان می‌بینند. یعنی اگر پرسش این است که ابن عربی این چیزها را از کجا می‌آورد و بعد می‌کوشد به زور آیه‌ای در داستان یک نبی پیدا کند و بگوید این همین‌جاست، یا از کجا می‌آورد که بعضی از این انبیا را زودتر مطرح کند و یکی را دیرتر بیاورد، یعنی زمان به معنای واقعی کلمه، تاریخ، ملاک اصلی‌اش نیست، پاسخ این است که به چنین چیزی نگاه می‌کند. به چیزی در درون خودش نگاه می‌کند: در درون خودش موسی می‌بیند، اسحاق می‌بیند، اسماعیل می‌بیند؛ انگار همهٔ انبیا در درونش به‌عنوان مراحلی از رشد و ویژگی‌های خاصی از مراحل رشد انسان برایش ظاهر می‌شوند، و از روی این شهود درونی تشخیص می‌دهد که در تاریخ کدام ویژگی باید در کدام نبی باشد. حال ممکن است در نسبت‌دادن مراحل رشد به نبی خاصی اشتباه کرده باشد. کلاً احساسم این است که بعضی‌ها از ابن عربی طوری استفاده می‌کنند که نزدیک به این است که انگار معصوم است و هر چه در فصوص آمده درست است. واقعاً همان‌طور که عده‌ای او را نمایندهٔ شیطان می‌دانند، از آن سو هم عده‌ای او را نزدیک به پیغمبری می‌دانند؛ به‌ویژه که خودش دربارهٔ فصوص الحکم نقل کرده که اصلاً پیغمبر در رویا آمد و این کتاب را به من داد. بنابراین اگر این حرفش را قبول کنید، به نظر می‌آید که دیگر باید قبول کنید این چیزی همتای قرآن است که توسط پیغمبر به ابن عربی رسیده است. این چیزها را که کنار بگذارید، به نظر من فصوص کتاب خیلی جالبی است؛ فکر نمی‌کنم کسی بتواند آن را بخواند و بگوید جالب نیست. آنچه غربی‌ها بیشتر جذبش شده‌اند، و همین الان هم خیلی به آن علاقه دارند، جهان‌بینی‌ای است که در کتاب مطرح می‌شود، نه قسمت تاریخ انبیایش؛ در حالی که بخش عمده‌اش به تاریخ انبیا اختصاص دارد. من فکر می‌کنم در همهٔ فصل‌هایش حرف‌های جالب هست، ولی همیشه باید در نظر داشته باشیم که در انطباق‌دادن با قرآن، یا نسبت‌دادن چیزی به یک نبی، کاملاً ممکن است اشتباه کند. فرض کنید حرفی که من می‌زنم درست باشد، یعنی شهود ابن عربی از درون خودش و از انسان‌شناسی خودش می‌آید، از اینکه انسان به‌عنوان یک فرد چگونه رشد می‌کند، و بعد این مراحل را به‌نوعی به مراحلی که در عالم اتفاق افتاده ربط می‌دهد؛ آن‌وقت ممکن است در نسبت‌دادن چیزی به یک نبی اشتباه کرده باشد. همچنین ممکن است حتی نبی را، یعنی اسم مربوط به هر نبی را، درست انتخاب کرده باشد ولی در شاهد آوردن از آیات قرآن اشتباه کرده باشد و کارش ضعیف باشد. این‌ها خیلی مهم نیست؛ ایده‌های کلی منطقی و درست به نظر می‌آیند و حس‌های کلی‌ای هم که نسبت به انبیا دارد تا حدود زیادی درست است. می‌کوشم بگویم که جدا از ظاهر کتاب، که انگار مبتنی بر داستان‌های قرآن حرف می‌زند، آن شهودی که ابن عربی خیلی از آن حرف نمی‌زند، و بعدها بعضی از عرفا به صراحت از آن حرف زدند، چیست. شهود این است که نوعی تناظر وجود دارد.

باید اسمی برایش بگذاریم: نظریه‌ای جدید در ادامهٔ آن نظریهٔ «امبریولوژیکال پارالِلیسم»؛ اینکه انسان تا وقتی جنین است، مراحل رشدش شبیه مراحل تکامل موجودات است، و وقتی متولد می‌شود، مراحل رشد معنوی‌اش شبیه مراحل رشد تاریخ انسان است. بنابراین ادامهٔ نظریهٔ هکل را ابن عربی پیش‌تر گفته است! کمی با طنز می‌گویم، خیلی جدی نگیرید؛ چون نمی‌دانم نظریات هکل درست است یا غلط و الان چقدر طرفدار دارد. به هر حال از این استفاده می‌کنم که چیزی شبیه این، اینکه تاریخ به‌طور فشرده در مرحله‌ای از رشد یک موجود دیده شود، در علوم چنین مطرح شده است؛ و عرفای ما به این علاقه داشتند که کل تاریخ بشر در مراحل رشد فردی منعکس می‌شود. اولاً هدف دانش ارتباط برقرارکردن میان پدیده‌هاست؛ اگر ارتباطی هست، به‌نوعی وحدت‌بخش است. اگر ارتباطی در پدیده‌ها ببینم و بیانش کنم، به‌نوعی به هدف اصلی علم نزدیک شده‌ام.

تناظر تاریخ انبیا و رشد فرد

از داستان‌های انبیا می‌توانید برای حالات درونی خودتان و برای درآوردن مراحل رشد و تکامل انسان استفاده کنید؛ برعکس هم، می‌توانید داستان‌های انبیا را بهتر بفهمید. دو چیز دارید و میانشان «ریپرزنتیشن» برقرار است. اصلاً در علم چه می‌کنید؟ چیزی را به جای دیگری می‌برید و تناظری برقرار می‌کنید؛ ممکن است تناظر یک‌به‌یک باشد یا نباشد. بعد چیزهایی را که این‌جا خوب می‌بینید به آن‌جا می‌برید و از آن استفاده می‌کنید، و آنچه را آن‌جا خوب می‌بینید به این‌جا می‌آورید. در ریاضیات همه‌اش داریم همین کار را می‌کنیم: ریپرزنتیشن انجام می‌دهیم. گاهی طرفینی است؛ گاهی چنین است که چیزی را که خیلی مبهم است در جایی ریپرزنت می‌کنید که آن‌جا برایتان روشن است. ما در ریاضی معمولاً این کار را می‌کنیم که از جایی که نمی‌توانیم در آن محاسبه انجام بدهیم، ریپرزنتیشنی به جایی می‌بریم که می‌شود در آن محاسبه کرد؛ مثلاً هندسه را به جبر می‌بریم، که آن‌جا بلدیم ضرب و تقسیم کنیم و با موجودات جبری از نظر محاسباتی خوب کار کنیم. هندسه برای محاسبه کمی خوش‌دست نیست؛ اگر بتوانید آن را به آن‌جا ببرید، آن‌وقت به قول شما نوری از آن‌جا بر این می‌تابد. گاهی تناظرهایی ایجاد می‌شود که از دو طرف می‌توانید بر یکدیگر نور بتابانید. دربارهٔ پرسشی که می‌کنید، دارم پیش می‌روم و مثال‌هایی می‌زنم تا کمی روشن شود که اولاً از داستان‌های انبیا در پرتو این تناظر ممکن است بشود تعبیرهای قشنگی درآورد؛ و بقیهٔ عرفا پس از ابن عربی شجاعت و بلندپروازی ابن عربی را نداشتند که مستقیماً همه‌چیز را به اسما برگردانند. ابن عربی می‌خواهد کار را تمام کند؛ می‌خواهد در واقع تعبیر نهایی همهٔ آنچه را در قرآن هست بگوید؛ این است که خیلی علاقه دارد از اسما صحبت کند. ولی بقیهٔ عرفا در همهٔ این تفسیرهای عرفانی کوشیده‌اند معانی و تعبیرهای سمبولیک داستان‌ها را بگویند، غالباً با ارجاع به درون انسان: درون شما موسی هست، درون شما فرعون هست؛ برخورد موسی و فرعون در این داستان نمادی از برخورد موسی و فرعون در درون شماست و می‌توانید چیز خیلی جالبی از آن دربیاورید. دقت می‌کنید؟ فرعون نماد چیزی است که در درون من هم هست، و در درون من موسی هم هست که با همان فرعون در جنگ است. حال موسی باید چه کند تا پیروز شود؟ ببینید آن‌جا چه اتفاقی افتاد؛ این‌گونه به تأویل‌هایی در درون خودمان برمی‌گردیم. فکر کنم کوشیدم بگویم که ابن عربی این‌قدر روی زمان خطی، یعنی توالی، حساب نمی‌کند. به دلایلی ممکن است زمان و تاریخ در ذهن ابن عربی پیچیدگی‌هایی داشته باشد. الان نگاه کنید: سلسلهٔ انبیا در قرآن چند بار، در جاهایی، خیلی فشرده مرور می‌شود و چنین نیست که توالی زمانی در آن ملاک باشد. اگر گفته شود که بنابراین در عالم خلقت، در اسما، تکوین باید پیش از تشریع باشد، چون اگر اسمای مربوط به تکوین و تشریع رحمان و رحیم‌اند، اول الله است، بعد رحمان، بعد رحیم؛ و برای همین در این سو اول موسی است، بعد عیسی، بعد پیغمبر: نه؛ من می‌گویم که زمانِ ابن عربی، دست‌کم در فصوص الحکم، زمان خطی تاریخی نیست؛ به مناسبت‌هایی بعضی چیزها را زودتر از بعضی چیزهای دیگر می‌گوید. اگر از ابن عربی بپرسید چرا این پارالِلیسمی که در انسان هست وجود دارد، چون هیچ چیزی در عالم جز همان ظهور اسما نیست. بنابراین تاریخ هم فرق زیادی با زندگی انسان ندارد؛ یعنی شما هم باید انتظار داشته باشید که در مراحل رشد، برای اینکه دوباره به الله برگردید، مراحلی را طی کنید که به ساختار ظهور اسما مربوط است؛ یعنی انگار اسمای سطح پایین‌تر اول در شما ظهور کنند و الله مثلاً بماند برای انتها، که به کمال، به انسان کامل، می‌رسید. در تاریخ هم همین‌طور است: از صفر شروع می‌شود، بنابراین ظهور اسما باید به‌نوعی پارالل باشد، تا به پیامبر؛ تاریخ انبیا با پیامبر ختم می‌شود که در واقع خود پیامبر اصلاً جلوهٔ کامل الله است: انسان جامع به معنای کامل.

در حالی که حضرت عیسی بیشتر متعلق به اسم رحمان است و حضرت موسی، با تردید می‌گویم، به اسم رحیم. البته موسی را معمولاً در کنار عیسی به‌عنوان نماد تشریع می‌گیرم. فقط از این‌جور استدلال‌ها، که کمی مدرن‌تر است، می‌آورم: سورهٔ مریم را نگاه کنید؛ سورهٔ مریم بیشتر از هر چیزی سورهٔ عیسی است و اصلاً اسمش از این‌جا آمده. چند بار اسم رحمان در این سوره آمده است؟ بیش از اندازه‌ای که فکر کنید. اصلاً در سورهٔ مریم غالباً به‌جای الله به رحمان اشاره می‌شود. خود مریم وقتی فرشته می‌آید، می‌گوید «انی اعوذ بالرحمن»؛ به رحمان پناه می‌برد. اصلاً انگار مریم تحت رحمان زندگی می‌کند و برای همین است که بچه‌اش چنین می‌شود. ابن عربی در کتاب فصوص می‌گوید که اصلاً این مثل یک توطئهٔ الهی ظاهر شد تا مریم به رحمان پناه ببرد و با رحمان متحد شود، تا بعد این کار شدنی شود و عیسی متولد شود؛ اینکه با ترس همراه بود، برای این بود که حضرت مریم در اوج اتحاد با اسم رحمان قرار بگیرد. این از نظر ابن عربی معنادار است، چون قرار است حضرت عیسی متولد شود و حضرت عیسی انگار از رحمان است، تحت اسم رحمان. پس ایدهٔ کلی این است که مراحل رشد هر موجودی، از وقتی که ظاهر می‌شود و می‌خواهد برگردد، چون همهٔ موجودات از خداوند می‌آیند و به خدا برمی‌گردند، به‌نوعی سیر مشابهی با یکدیگر دارند.

پرسشی که مطرح شد این بود که آدم بالاخره در زندگی خودش سیری معنوی را طی می‌کند و به نظر پرسنده رسیده بود که هدف را انسان کامل‌شدن می‌گذاریم؛ در این سیر انگار به مجموعه‌ای از اسما می‌رسیم، به هر ترتیبی که پیشنهاد شده باشد؛ مثلاً یک پیشنهاد این است که اول تشریع طی می‌شود، بعد تکوین، و احتمالاً در نهایت جامع. اما قرار است که همهٔ انبیا سرانجام با الله متحد باشند و همین‌طور هم هست. اینکه در یک نبی یک اسم غلبه داشته باشد، اصلاً معنایش این نیست که مثلاً آن نبی در یک اسم متوقف شده است؛ انگار یک اسم در او جلوهٔ بیشتری دارد، ولی همهٔ انبیا سرانجام به جامعیت می‌رسند. منتها اینکه چگونه می‌شود این را تعبیر کرد: مثلاً رحمانیت در واقع اسمی است که حضرت عیسی انگار با آن خلق شده و ذاتاً در او جلوهٔ بیشتری دارد؛ ولی چنین نیست که حضرت عیسی جلوهٔ رحمان باشد و از رحیمیت خبر نداشته باشد، یا مثلاً فقط با اسمای جمال کار کند و با اسمای جلال کاری نداشته باشد. چنین نیست. همهٔ انبیا در زندگی بشری خودشان، پیش از رسالت، به جامعیت رسیده‌اند، ولی همچنان انگار ویژگی ذاتی‌ای در آن‌ها هست. موسی با عیسی فرق دارد؛ انبیا با یکدیگر فرق دارند. وقتی در قرآن نگاه می‌کنید، هر نبی ویژگی‌هایی دارد؛ در عین حال که جامعیت دارند، چیزی در آن‌ها غلبه دارد. نمی‌خواهم خیلی در این مورد بحث کنم، ولی چیزی به ذهنم رسیده که بارها می‌توانستم در جلسات اشاره‌ای به آن بکنم و نکردم؛ شاید الان وقتش باشد.

حضرت عیسی را، به ادعای من، می‌شود کم‌وبیش بر اساس قرآن چنین تصور کرد که اصلاً هبوط نکرده و بنابراین به یک معنا وارد عالم تشریع نشده است؛ موجودی است که از رحمانیت و از خداوند هیچ‌وقت جدا نشده است. موضوع این است که این جامعیت در عیسی چگونه ایجاد می‌شود. شما می‌خواهید با غضب خداوند هم آشنا شوید، با صفات جلال و صفاتی که دفع‌کننده و ترساننده‌اند. انسانی که گناه نکرده انگار به بعضی چیزها، به بعضی اسما، خیلی راه ندارد. گناه‌کردن و هبوط‌کردن ویژگی‌ای به ما می‌دهد که شاید با غضب خداوند هم آشنا شویم، یا با همان خودآگاهی‌ای که انسان به آن می‌رسد. حضرت عیسی، چون گناه نکرده، ناقص می‌ماند: اگر گناه واقعاً ویژگی‌ای به انسان می‌دهد، نوعی آگاهی به او می‌دهد که عرفا اصطلاحاً به آن «سهم بعد از محو» می‌گویند؛ و حضرت عیسی در حالت محو می‌ماند و بنابراین نسبت به انبیای دیگر به‌نوعی ناقص‌تر می‌شود. فکر کنم یک بار کسی پرسید و من هم در ادامه‌اش خیلی جوابش را ندادم: اینکه انگار چیزی از عیسی کم است؛ نوعی آگاهی، نوعی خودآگاهی، در اثر گناه در بشر به وجود آمده، ولو اینکه توهم باشد؛ و حضرت عیسی انگار با بخشی از تاریکی‌ها، با جاهایی که اسم‌های دیگری از خداوند جلوه می‌کنند، در آن محیطی که به آن «محیط شهر» می‌گوییم، اصلاً رابطه‌ای ندارد. گاهی همین‌طور برای خودم در ذهنم فکر می‌کنم که اگر راست باشد که از حضرت عیسی خواسته شد مصلوب‌شدن را بپذیرد، در آن رنج، دست‌کم در تصور مصلوب‌شدن، که مثلاً در انجیل هست که در آن باغ در شب آخر رنج می‌کشد، اگر این راست باشد، شاید حکمتی باشد؛ شاید این راهی است برای اینکه حضرت عیسی بدون اینکه گناه کند، به‌نوعی با خشونتی که در جهان شرع هست آشنا شود.

لازم نیست کسی گناه کند تا با بعضی از جلوه‌های آن عالم، عالم تشریع، یعنی عالمی که در آن گناه انجام می‌شود، آشنا شود. البته «عالم تشریع» تعبیر درستی نیست؛ کلاً این اصطلاح تشریع و تکوین را که به کار می‌برم، هیچ‌وقت خیلی دقیق تعریف نکرده‌ام و گاهی هم دقیق به کار نمی‌برم. همین‌طور احساس می‌کنم که اگر این حرف درست باشد که حضرت عیسی در معرض این قرار گرفت که رنج بکشد و مصلوب شود، و این تصور برایش به وجود آمد بدون اینکه واقعاً واقعیت پیدا کند، ممکن است نوعی حالت تربیتی برای تکمیل نفس حضرت عیسی در آن وجود داشته باشد. یعنی ما در اثر گناه رنج می‌کشیم؛ وقتی هبوط می‌کنیم رنج می‌کشیم، و این رنج انگار در تکمیل نفس انسان تأثیر می‌گذارد. حضرت عیسی اصلاً چنین نیست؛ انگار هیچ رنجی حتی به خاطرش هم راه پیدا نمی‌کند. می‌شود تصور کرد که مثلاً به دلایل تربیتی، شاید، اگر این راست باشد، خداوند عیسی را در چنین موقعیتی قرار داده است. همین‌طور اشاره می‌کنم؛ در واقع بیشتر دارم پرسش طرح می‌کنم تا اینکه چیزی بگویم: اگر آن حرف راست باشد، می‌تواند چنین تعبیری داشته باشد و با چیزهایی می‌خواند. انگار این پیشنهاد رنج‌کشیدن، دست‌کم در حد ذهنی، جانشین عواقب گناه برای حضرت عیسی است؛ گناهی که نکرده. با این هم می‌خواند که مسیحیان می‌گویند حضرت عیسی به‌نوعی جور گناهان دیگران را می‌کشد؛ موجودی که گناه نکرده ولی دست‌کم در لحظاتی رنج می‌کشد، چون چیز دشواری از او خواسته شده است. اگر بشود برای چیزی بدون ایده‌های دینی استدلال آورد، بد نیست آدم به‌نوعی استدلال کند: چگونه می‌شود طبیعی نگاه کرد و نوعی تناظر میان تاریخ بشر و تکامل یک فرد دید؟ این چیزی نیست که من بخواهم از خودم بگویم؛ مثلاً هگل به چنین چیزی اشاره می‌کند. اگر به یک فرد نگاه کنید، وقتی از کودکی شروع می‌کند، به‌شدت در ناخودآگاهی به سر می‌برد، و کمال یک فرد انسان به‌نوعی رفتن به سمت آگاهانه‌تر و خودآگاهانه‌تر رفتارکردن است. کودک انگار اصلاً از خودآگاهی به آن معنا خبر ندارد؛ خیلی در حالت بی‌خودی و بی‌خبری و در واقع در حالتی ناخودآگاه است. هگل با دیدگاهی خیلی مثبت رشد انسان را در واقع ظهور عقل در انسان می‌بیند و رشد تاریخ را هم عیناً همین می‌بیند؛ این همان فلسفهٔ تاریخ هگل است. هگل شاید معروف‌ترین کسی است که فلسفهٔ تاریخ دارد، و اساسش این است: وقتی به دوران باستان نگاه می‌کنید، همه در واقع مثل کودک‌اند؛ خیلی آگاهی ندارند، خودآگاهی وجود ندارد، خیلی طبیعی رفتار می‌کنند و از آگاهی دورند، و عقل را آن‌جا کمتر می‌بینید؛ مثلاً جلوه‌های عقل و آزادی. آزادی واژهٔ مورد علاقهٔ هگل است: در آغاز انسان اسیر جبر طبیعت است. در تاریخ هم همین‌طور است؛ همان‌طور که انسان در بچگی انگار جبری رفتار می‌کند و از آزادی خودش استفاده نمی‌کند؛ یعنی جلوهٔ ارادهٔ آزاد را در بچه خیلی نمی‌بینید؛ همهٔ کارهایش انگار خودکار است و می‌شود پیش‌بینی کرد که الان چه می‌کند. تاریخ بشر هم همین‌طور، انگار خالی از آگاهی و نزدیک به رفتار حیوان‌ها، شروع می‌شود. همین‌طور که تاریخ جلو می‌آید، آنچه در واقع ظهور عقل در تاریخ است اتفاق می‌افتد: فرهنگ به وجود می‌آید، انسان آگاه‌تر و عاقل‌تر می‌شود و سرانجام به جایی می‌رسد که به آزادی دست می‌یابد. هگل خیلی تحت تأثیر انقلاب فرانسه بود و انقلاب فرانسه را اوج ظهور عقل و آزادی در تاریخ بشر می‌دانست، و فلسفهٔ تاریخ خودش را خیلی خوش‌بینانه طوری تنظیم کرده که بگوید ما اکنون در تاریخ بشر به نقطهٔ اوجی رسیده‌ایم. فکر می‌کنم واقعاً احساس آن دوره، نه‌فقط برای هگل، برای آدم‌هایی که در اروپا زندگی می‌کردند چنین بود. هگل را که کنار بگذارید، چیز واقعی خیلی ساده‌ای این‌جا وجود دارد: خودآگاهی بی‌نهایت به زبان و فرهنگ مربوط است. در فرد انسان، از نظر روانی، خودآگاهی به زبان مربوط است؛ یعنی کودک همین‌طور که استفاده از کلام و زبان را یاد می‌گیرد، خودآگاهی در او پرورش پیدا می‌کند. فکر کنم این چیز خیلی واضح و مشخصی است که در بشر نسبتی میان زبان، یا به اصطلاح قدیمی‌ها نطق، و خودآگاهی وجود دارد. تاریخ ما هم همین‌طور است. در تاریخ بشر دورانی هست که فرهنگ هنوز وجود ندارد و انسان‌ها انگار همین‌طور بر اساس قرارداد خودشان زندگی می‌کنند، نه بر اساس چیزی اندیشیده و فرهنگی خاص؛ انگار فرهنگ‌هایی بدوی وجود دارد که به‌شدت هم کودکانه‌اند. رابطه‌ای میان تاریخ باستانی و کودکی هست: مثلاً اسطوره‌ها را نگاه کنید، تفکرات باستانی را نگاه کنید؛ عین داستان‌های بچه‌هاست. مثلاً یکی از ویژگی‌های مشترک اسطوره‌ها با تفکر کودکانه جاندارپنداری است؛ بچه‌ها همین میز و صندلی و این‌ها را هم جاندار می‌بینند و دچار تخیلاتی‌اند؛ قوهٔ خیال در کودک انگار افسارگسیخته کار می‌کند؛ اینکه مثلاً اشیا جاندار باشند.

خودآگاهی زبان و فرهنگ

کارتون‌ها را نگاه کنید! کارتون‌ها با ذهنیت بچه‌ها هماهنگ است؛ ذهن بچه‌ها واقعاً آمادگی چنین چیزهایی را دارد: حیوان‌هایی که حرف بزنند، ستاره‌ای که شب به زمین بیاید و برود، و همین‌جور چیزها. افسانه‌ها و اسطوره‌های قدیمی را هم که گوش می‌کنید، دقیقاً همین‌طورند. فکر نکنید این‌ها داستان‌هایی بود که برای بچه‌ها می‌گفتند؛ اتفاقاً آدم‌های بالغ دوران باستان با این اسطوره‌ها زندگی می‌کردند؛ ایدئولوژی و عقیده و جهان‌بینی‌شان بود که در اسطوره بیان می‌شد. شباهت میان اسطوره‌ها و داستان‌های کودکان را می‌توانید نمونهٔ خیلی واضحی از این بگیرید که ذهنیت باستانی ذهنیتی خیلی کودکانه است. لازم نیست مثلاً به سیر تاریخی عقل و مانند آن، خیلی خوش‌بینانه به تاریخ نگاه کنید؛ چیز واضحی وجود دارد و آن رشد فرهنگی است. این فرهنگی که به وجود می‌آید می‌تواند خوب باشد یا بد؛ لازم نیست مثبت به آن نگاه کنید. مجموع حجم فرهنگ در ابتدا انگار از صفر شروع می‌شود و الان در دوران پست‌مدرن به حالت انفجار رسیده است. خلاصه همهٔ حرف‌ها زده شده، یا اگر کسی حرفی را نزده، دنبال این‌اند که حرفی بزنند که کسی نزده است، فارغ از اینکه درست است یا غلط. کلاً ویژگی دوران پست‌مدرن این است که هر چه ممکن است بشود گفت را بگوییم، و خریدار هم دارد؛ الان واقعاً باید حرف نو بیاورید. بیچاره شاعر که می‌گفت «سخن نو که نو را حلاوتی است دگر»، منظورش سخن نوِ درست بود، نه سخنی که فقط نو باشد، هر چه می‌خواهد باشد. الان در دوران پست‌مدرن به این‌جا رسیده‌ایم که هر جور ایده‌ای که تا حالا کسی نگفته باشد، مطرح می‌شود؛ و همهٔ ایده‌ها هم به‌نوعی با یکدیگر مساوی‌اند؛ نمی‌شود گفت این یکی از آن یکی بهتر است، آن غلط است و این درست. همه مجموعه‌ای می‌شود که در صفحه‌ای از کتاب چیزی نوشته شده و در صفحهٔ دیگر چیز دیگری؛ مجموع همهٔ عالم سخن، فرهنگ بشر می‌شود. به هر حال واقعیت تاریخی‌ای که می‌بینیم و قابل انکار نیست این است که بشر فرهنگ خیلی جزئی‌ای دارد و در طول تاریخ این فرهنگ به‌طور صعودی رشد می‌کند. اگر قبول کنید که فرهنگ و آنچه در قالب کلام می‌آید به‌نوعی با خودآگاهی ارتباطی دارد، و فرهنگی‌ترشدن را ممکن است بشود چنین تعبیر کرد که، اگر فرهنگ درست باشد، دست‌کم مرحله‌ای از رشد انسان است، می‌توانید فرض کنید که رابطه‌ای میان مراحل خودآگاه‌شدن فرد و مراحل خودآگاه‌شدن بشر در طول تاریخ وجود دارد. از نظر عرفانی و دینی، آن مراحل رشد، یعنی فرهنگ به معنای درستش، ظهور انبیاست؛ یعنی انگار هر نبی در مرحله‌ای ظهور می‌کند، واقعه‌ای اتفاق می‌افتد و به مرحلهٔ جدیدی وارد می‌شویم. بنابراین رشد روانی بشر به‌نوعی می‌تواند متناظر باشد با رشد و تکامل پیامی که انبیا می‌آوردند و انبیایی که ظهور می‌کردند. این دلیلی کم‌وبیش بیرون از به اصطلاح محدودهٔ دین است برای اینکه چرا باید به چنین شباهت‌هایی معتقد بود. در همهٔ این جاها که از تمثیل و شباهت حرف می‌زنیم، همیشه این خطر وجود دارد که شباهت را بیش از اندازه جدی بگیریم؛ اینکه مثلاً فکر کنیم هر اتفاقی که برای انبیا افتاده دقیقاً باید این‌جا متناظری داشته باشد. این دو عالمِ متفاوت‌اند و ممکن است با یکدیگر فرق داشته باشند؛ دقیقاً ممکن است مثلاً بعضی تقدم و تأخرها عوض شده باشد. اینکه انتظار داشته باشم هر چه آن سو می‌بینم دقیقاً متناظری داشته باشد، زیاده‌روی است. یک نمونهٔ خیلی واضح: افراط در تعبیر سمبولیک داستان‌های پیامبران در طول تاریخ، در متون عرفانی، باعث شده است که اصلاً به بُعد اجتماعی واقعی‌ای که آن‌جا داشت اتفاق می‌افتاد توجه نکنند.

یک سری مسائل اجتماعی در این داستان‌های انبیا وجود دارد. همه‌چیزش چنین نیست که این داستان را فقط آورده‌اند تا آن را با چیز دیگری متناظر کنید. اگر قرار بود متناظرش مهم باشد و من مدام این‌ها را به آن برگردانم، آن را مستقیم می‌گفتند؛ چرا این داستان‌ها را این‌گونه رمزآمیز می‌گفتند؟ خود تاریخ، خود داستان انبیا، بُعد اجتماعی‌ای دارد که در یک فرد چندان معنا ندارد. بنابراین ما نوعی رابطه و شباهت‌هایی می‌بینیم که می‌تواند برای درک متقابل رشد بشر و تاریخ انبیا مفید باشد؛ اما نباید افراط کرد و نباید فرض کنیم این دو یک چیزند، مثلاً به دو زبان مختلف. معمولاً تمثیل چنین نیست که واقعاً تناظری یک‌به‌یک برقرار کرده باشید. به هر حال این ارتباط می‌تواند کمک کند: می‌توانید از یکی ایده بگیرید و دیگری را بهتر بفهمید؛ ولی وقتی به آن یکی فکر می‌کنید، واقعاً به آن فکر کنید، نه اینکه چشمتان را ببندید و بگویید چون متناظر با آن است و آن‌جا این را دیدم، پس این‌جا هم حتماً باید چنین باشد، و آن را این‌گونه تعبیر کنید. به هر حال استقلال واقعیت تاریخی را باید حفظ کرد، و استقلال واقعیت فردی و روانی‌ای را که در بشر اتفاق می‌افتد هم باید حفظ کرد؛ در عین حال تا حدی نوعی پارالِلیسم وجود دارد. فقط به نظر من دست‌کم تا همین حد می‌شود گفت. ابن عربی هم خوشبختانه چنین نیست که بخواهد خیلی مته به خشخاش بگذارد و ملالغتی شود و هر چیزی را آن‌جا بگیرد؛ ایده‌هایی کلی را به آن‌جا برده و بعد از آن‌ها استفاده کرده است: ایده‌های کلی‌ای که در واقع از شهود مستقیمش نسبت به اسما و رابطهٔ اسما می‌آید. این را ابن عربی مستقیماً دارد: اینکه اصلاً اسمای الهی چه‌اند، چه ارتباطی با یکدیگر دارند و تقدم و تأخرشان چیست. در درون خودش هم مدارک و اسنادی دارد از اینکه این اسما از نظر شناختی و از نظر عملی چگونه جلوه کرده‌اند، و این‌ها را به‌نوعی به تاریخ انبیا ربط داده است. این کاری است که ابن عربی کلاً کرده است. حرف من فقط این است که تاریخ انبیا صرفاً این نیست؛ جنبه‌های دیگری دارد و مستقلاً می‌شود آن را درک کرد، ولی از این‌جا هم می‌شود ایده گرفت. مثلاً به تاریخ انبیا که نگاه می‌کنید، از دورهٔ حضرت آدم: اگر بخواهم چیزی پارالل پیدا کنم، حضرت آدم دقیقاً باید معادل دوران کودکی باشد؛ اصلاً دوران نوزادی بشر. در دوران حضرت آدم از نظر آگاهی هم می‌بینید اوضاع چقدر خراب است!

قابیل کشته است و نمی‌داند با جسد چه کند؛ کلاغ می‌آید و به او یاد می‌دهد که جسد را باید دفن کند. یعنی انگار هنوز به اندازهٔ کلاغ هم چیزی یاد نگرفته است؛ فرهنگ کلاغ کمی پیشرفته‌تر از فرهنگ قابیل است. ببینید، ممکن است مثلاً حضرت آدم یا هابیل آدم‌هایی در ارتباط با خداوند باشند، و حتی حضرت آدم و حضرت نوح خداوند را به‌طور کامل درک کنند و انسان کامل باشند؛ اما فرهنگ بشر و زبان بشر عقب‌افتاده است. یک بار در اولین جلسه‌ای که ضبط شده دربارهٔ این صحبت کردم: تا زبان تا حدی تکامل پیدا نکند، اصلاً نمی‌شود شریعت نهایی را آورد. بنابراین رفتارهای ابتدای خلقت خام‌اند؛ حتی اگر طرف پیغمبر باشد، کلام هنوز به‌نوعی در سطح پایینی قرار دارد. این را از خودم نمی‌گویم؛ مثلاً آقای جوادی آملی بر این تأکید می‌کند. آقای جوادی آملی اصلاً آدمی نیست که بخواهد به‌نوعی از فکت علمی و این‌ها بیاورد. برعکس خیلی از علما که به‌نوعی نسبت به مسائل علمی خوش‌بین‌اند، آقای جوادی آملی را نمی‌خواهم بگویم بدبین است، ولی اصلاً چنین نیست که اصولاً بگوید نظریهٔ تکامل را بپذیرید؛ خیلی استقلال دارد، یعنی به متن نگاه می‌کند و ممکن است جایی به صراحت حرفی بزند که با علم روز مخالف باشد. ولی این را می‌خواهم از آقای جوادی آملی نقل کنم. می‌گوید وقتی داستان حضرت نوح را در قرآن می‌خوانید و وضع قوم نوح را آن‌گونه که در قرآن ترسیم شده نگاه می‌کنید، دقیقاً چنین تصویری از آن‌ها می‌دهد که شبیه چیزی است که دربارهٔ انسان نخستین می‌گویند؛ آدم‌های بدوی که در غار و مانند آن زندگی می‌کنند. یعنی کاملاً مشخص است که این‌ها به‌نوعی هنوز وحشی‌اند و فرهنگ و مانند آن چندان ندارند. این‌ها مثلاً با ماجرای موسی در مقابل فرعون فرق می‌کنند: فرعون واقعاً بلبل‌زبانی می‌کند و موسی اصلاً می‌ترسد که به پیش فرعون برود؛ یعنی حکومت مصر از نظر نظام اجتماعی و از نظر فرهنگ و ادبیات حکومتی پیشرفته است. از حرف‌زدن فرعون این را حس می‌کنید که این‌جا مثلاً حتی نوعی شاعری وجود دارد. ولی قوم نوح، از حرف‌زدن و احساسات خامی که دارند، خیلی شبیه همین‌اند؛ انگار موجوداتی غارنشین و خیلی عقب‌افتاده‌اند. البته غارنشین نبودند، ولی عقب‌افتاده بودند و به‌نوعی به دوران اسطوره‌های باستانی تعلق دارند.

واقعهٔ بزرگی که اتفاق می‌افتد این است که سیلی می‌آید؛ ما به آن طوفان نوح می‌گوییم و واژهٔ طوفان را واقعاً به همین معنا به کار می‌بریم. سیلی می‌آید و زمین یک بار با آب از همهٔ این موجودات و فرهنگ منحرفی که داشتند شسته می‌شود. چیز متناظری که در مسائل روانی انسان می‌بینید این است که ما سال‌های اولیهٔ زندگی خودمان را کلاً فراموش می‌کنیم.

طوفان نوح و پاک شدن حافظه

روان‌کاوها هر کدام ایده‌هایی دارند که چرا این اتفاق می‌افتد؛ چرا انگار از جایی به قبل مطلقاً از ذهنمان پاک می‌شود، در حالی که حافظه باید آن را ضبط کرده باشد. از نظر نوروساینس بدیهی است که حافظه در همان ماه‌های اول ضبط می‌کند؛ حافظه وجود دارد. ولی انگار، به قول روان‌کاوها، تکانه‌ای در کودکی وجود دارد که مثلاً آن را به مسئلهٔ اودیپ، به عقدهٔ اودیپ، ربط می‌دهند؛ در اثر این ضربه‌ای که وارد می‌شود، به‌نوعی میان ذهن انسان و دوران اولیهٔ نوزادی‌اش از نظر آگاهی جدایی پدید می‌آید. اگر بخواهیم چیزی پارالل در نظر بگیریم، می‌توانید بگویید در طول تاریخ انبیا، حضرت نوح و این طوفان نوح به اصطلاح مثل پاک‌شدن است؛ انگار یک دور زمین پاک می‌شود: هر فرهنگی که به وجود آمده، فرهنگ‌های انحرافی، هر چیزی که بوده، همهٔ آن آشغال‌هایی که در زمین پدید آمده، تصفیه می‌شوند و اصلاً کلاً از بین می‌روند و انگار تاریخ بشر دوباره شروع می‌شود. تاریخ انبیا آن‌طور که در قرآن نقل می‌شود چنین نیست که بگویید مثلاً آب همهٔ کرهٔ زمین را برد، ولی به هر حال این فضا در قرآن وجود دارد: انگار یک بار تاریخ بشر با آدم شروع می‌شود، و نقطهٔ عطفی وجود دارد که حضرت نوح است و انگار بشر با او وارد دوران دوم خودش می‌شود. اینکه همهٔ انسان‌ها مردند یا نمردند، به هر حال فضایی که در قرآن هست همین است؛ انگار در همهٔ زمین خلقتی جدید از نو شروع شده و آدم‌ها نو شده‌اند. مثلاً در همین سورهٔ مریم، که به این مناسبت این حرف‌ها را می‌زنم، پس از آنکه داستان انبیا نقل می‌شود، دوباره به آدم و حضرت نوح برمی‌گردد و با لفظی به آن‌ها اشاره می‌کند؛ انگار آدم‌هایی که با نوح سوار کشتی شدند مبدأ جدید تاریخ بشرند. در قرآن، غیر از قوم نوح، در واقع اصراری وجود ندارد؛ در حالی که در تورات نوعی صراحت هست که انگار همهٔ انسان‌ها نابود شدند. در قرآن حرف از این است که قوم نوح با این طوفان به‌کلی نابود شدند، و کسانی که باقی ماندند همین آدم‌ها بودند.

به هر حال شباهتی میان این و پاک‌شدن مموری انسان وجود دارد. می‌توانید چنین فرض کنید: انسان، به معنای انسان تاریخی، وقتی در دنیا خلق شده و وارد کرهٔ زمین شده، به دلیل آن بی‌فرهنگی، همان‌طور که می‌بینید، در ابتدای خلقت جنایت اتفاق افتاده است. ممکن است کارهای خیلی افتضاحی کرده باشد؛ ممکن است آدم خورده باشد. فضای ذهنی‌اش انگار هنوز خیلی رام‌شده و متمدن نیست. دوران تاریخی‌ای وجود دارد که ممکن است در آن اتفاق‌های خیلی وحشتناکی افتاده باشد؛ آدم‌ها بچه‌های خودشان را خورده باشند. آگاهی وجود ندارد؛ هنوز شریعت نیامده و هنوز فرهنگ وجود ندارد. منظورم از اخلاق، نه آنچه ممکن است در درون انسان‌ها باشد، بلکه چیزی است که از بیرون می‌آید. الان، با وجود اینکه انبیا نظام اخلاقی را آورده‌اند که قرار است از بیرون چیزی را در درون ما به رزونانس درآورد، می‌بینید که بشر همچنان در تمام طول تاریخش بیشتر شبیه حیوانات است تا شبیه انسان؛ چه برسد به دورانی که هنوز اصلاً شریعتی نیامده، قواعد اخلاقی گفته نشده و انسان‌ها در وضعیتی بدوی زندگی می‌کنند. شباهتی وجود دارد؛ می‌گویم شباهت، بیش از این که انتظار ندارید. شباهت میان ماجرای طوفان نوح و این است که از نظر روانی به نظر می‌رسد دوران اولیهٔ زندگی انسان به‌نوعی پاک می‌شود. حال فرض کنید این دو را با هم معادل گرفتید؛ در واقع دارم به پرسش شما پاسخ می‌دهم که پرسیدید چه استفاده‌هایی می‌شود کرد. معنای طوفان نوح چیست؟ کرهٔ زمین با زلزله پاک نمی‌شود، با آب پاک می‌شود، و هیچ شکی نیست که معنای آب علم است. این آب که از زمین می‌جوشد، خیلی شباهت دارد به نوعی سرریزشدن دانش از درون انسان. نمی‌خواهم حرف را پیش ببرم، چون نمی‌توانم به جای خوبی ارجاع بدهم. می‌خواهم بگویم اگر این پارالِلیسم را تا حدی قبول کنید، آن‌وقت ممکن است بتوانید از بعضی جزئیاتی که آن‌جا اتفاق می‌افتد ایده بگیرید که مثلاً این مموری چگونه پاک می‌شود. شاید علتش این است که ناگهان جهشی در خودآگاهی انسان پدید می‌آید و نوعی آگاهی‌های عمیق پیدا می‌کند که خودبه‌خود آن آگاهی‌های ضعیف، مثل نورهای ضعیف در کنار این نور قوی، اصلاً محو می‌شوند. در واقع ما نوعی مموری، نوعی آگاهی، در دوران نوزادی، یکی دو سال اول زندگی، داریم، ولی خیلی ضعیف است.

کافی است چیز عمیقی بفهمید تا همهٔ آن‌ها به‌نوعی پاک شوند؛ پاک‌شدن به این معنا که دیگر در دسترس آگاهی نیستند و شما با روشنایی‌های عمیق‌تر و قوی‌تری کار می‌کنید. خیلی میل ندارم این بحث را ادامه بدهم؛ واقعاً تشویقتان می‌کنم که به متون عرفانی نگاه کنید. خیلی از متون عرفانی به‌نوعی تعبیرهای سمبولیک و مشابه‌سازی داستان انبیا و انسان را با ایده‌های مختلف دارند؛ خیلی‌هایشان ممکن است جنبهٔ تاریخی نداشته باشند. همین‌طور دارم ایده‌های خام می‌گویم که از هیچ بهتر است، به شرطی که خیلی جدی گرفته نشود؛ ادعایی نمی‌کنم. یاد گرفته‌ام این‌جور چیزها را که می‌خواهم بگویم به‌صورت پرسش مطرح کنم: آیا ماجرای نوح شبیه ماجرای پاک‌شدن دانش دوران نوزادی نیست، یعنی ناگهان وارد مرحله‌ای جدید شدن؟ به نظر می‌آید در روان انسان هم در مراحل رشد قطعی کلی با یک دوران وجود دارد؛ انگار از جایی ناگهان وارد دورانی جدید می‌شود.

حضرت ابراهیم شروع جریانی در تاریخ انبیاست که به دلایلی انگار شبیه دورانی است که در انسان به آن دوران بلوغ می‌گوییم. اصلاً در قرآن چه می‌بینید؟ این بارها دربارهٔ انبیا تکرار شده است؛ از این آیه، از این آیات، چه می‌فهمید؟ آیاتی از این شکل، مثلاً «فلما بلغ اشده». هر فرد انسان به جایی می‌رسد که قرآن با اصطلاح «بلغ اشده» از آن نام می‌برد و ما به آن مثلاً دوران بلوغ می‌گوییم. ممکن است از نظر علمی، به معنای امروزی‌اش، ویژگی اصلی دوران بلوغ، بلوغ جنسی باشد؛ اصطلاح «بلغ اشده» در قرآن ممکن است کمی زودتر از بلوغ جنسی باشد؛ مثلاً فرض کنید چهارده‌سالگی، دوران نوجوانی. انبیا به این‌جا که می‌رسند، خداوند می‌گوید به آن‌ها حکم دادیم. دربارهٔ حضرت یوسف واضح است که این وقتی است که خیلی جوان است. این را می‌گویم چون بعضی‌ها فکر می‌کنند ممکن است معنایش این باشد که طرف چهل ساله می‌شود. کاملاً چنین است که این اصطلاح وقتی در قرآن دربارهٔ انبیا به کار می‌رود و می‌گوید به آن‌ها حکم و علم دادیم، دربارهٔ نوجوانی‌شان به کار می‌رود، نه دربارهٔ دوران بزرگسالی‌شان. آدم‌های خوب از دورهٔ نوجوانی تکلیف خودشان را می‌فهمند؛ به اصطلاح اینکه در این دنیا چه‌کاره‌اند و چه باید بکنند، و دانش‌هایی پیدا می‌کنند.

حضرت یوسف دانش تعبیر رویا را در چهل‌سالگی پیدا نمی‌کند؛ در نوجوانی آن را دارد. خیلی جوان است که به اوج قدرت تعبیر رویا رسیده است؛ وقتی زندانی شده و بعد آزاد می‌شود، به نظر می‌آید بیست سال هم ندارد؛ سنش خیلی کمتر از این حرف‌هاست. من از این تناظر این‌گونه استفاده می‌کنم: دورهٔ خاصی در رشد روانی فرد در قرآن می‌بینیم که به آن «بلغ اشده» می‌گویند و ویژگی‌اش این است که حکم داده می‌شود؛ انگار انسان رسالت پیدا می‌کند. فکر می‌کنم اگر بخواهیم متناظری پیدا کنیم، مرحلهٔ خاص پس از طوفان نوح، پیغمبر خاص، ابراهیم است. پیامبران بزرگ را باید به‌نوعی ملاک قرار بدهیم. ویژگی ابراهیم در قرآن دقیقاً همین است: بلوغ و رشد و این کلمات را پیرامون ابراهیم می‌بینید، و اینکه حکم دارد. آدمی است که آن رسالت سرانجام از او شروع شد؛ مبدأ آن رسالت جهانی که به سلسلهٔ انبیا ختم می‌شود حضرت ابراهیم است.

حضرت ابراهیم مثل رسیدن انسان، در فرهنگ، به دوران بلوغ است؛ انگار از حضرت ابراهیم به بعد می‌شد کاری کرد، می‌شد رسالت گذاشت. «صحف ابراهیم» داریم و این واژه در قرآن آمده است؛ صاحب مکتوبات هم هست، در حالی که به نظر نمی‌رسد چیزی شبیه این به نوح نسبت داده شده باشد. ولی حضرت نوح شروع شرع است؛ در آیه‌ای از شرع‌کردن دین سخن می‌گوید و از نوح و ابراهیم نام می‌برد. حضرت نوح شرع دارد؛ مجموعه‌ای، حالا حداقلی، از احکام و مقررات دارد. این به‌نوعی مشابه این است که انسان در رشد فردی‌اش از همان دوران کودکی بالاخره مقررات اخلاقی دارد، کم‌کم بد و خوب را می‌فهمد و به‌نوعی می‌شود گفت صاحب دست‌کم مجموعه‌ای از حکم‌های اخلاقی، کارهایی که باید بکند و نباید بکند، می‌شود؛ در حالی که در دوره‌ای پیش از طوفان نوح اصلاً چنین شریعتی وجود ندارد. الان چیزی گفتم که نصفش مربوط به تاریخ انبیا بود و نصفش مربوط به کودک؛ چیزهایی این‌جا روشن است و چیزهایی آن‌جا. اگر بشود تناظر را به‌نوعی برقرار کرد، که خیلی هم جدی نگیرید و من مرتب این را می‌گویم، حدوداً می‌شود ایده‌هایی گرفت برای اینکه بعضی چیزها را بهتر بفهمیم؛ فکر نکنیم که قرار است این‌جا تابعی ریاضی وجود داشته باشد که هر نبی را بر سن و سالی از بشر منطبق کند.

این‌ها همه‌اش، تو را به خدا، فقط برای این است که ایدهٔ کلی را بفهمید؛ بر جزئیاتی که می‌گویم اصرار ندارم و به‌صورت پرسش مطرح می‌کنم: آیا حضرت ابراهیم و ظهورش به دوران بلوغ بشر شباهت ندارد؟ نداشته باشد! آیا در روان‌کاوی نخوانده‌اید که مقطعی در نزدیکی دوران بلوغ وجود دارد که به آن دورهٔ هم‌جنس‌گرایی می‌گویند و انسان باید این دوره را بگذراند تا به بلوغ واقعی خودش برسد؟ آیا این شبیه این نیست که ابراهیم مصادف با قوم لوط است که انحرافشان هم‌جنس‌گرایی است، و به‌نوعی در زمان ابراهیم قوم لوط نابود می‌شوند؟

ابراهیم و دوران بلوغ

کسی پرسید که چرا اسحاق را درست وقتی به او می‌دهند که مثلاً قوم لوط دارد عذاب می‌شود. نمی‌دانم، شاید بشود از این تمثیل‌ها جوابی آورد: تولد اسحاق یعنی چه؟ شبیه چیست؟ و چه ارتباطی میان تولد اسحاق و نابودشدن آن قوم هم‌جنس‌گرا هست، که می‌تواند اشاره به نوعی هم‌جنس‌گرایی در بشر به‌طور کلی در مراحل رشد باشد؟ همهٔ پسرها معمولاً، و به‌ویژه دخترها بیشتر، در دوران بلوغشان پیش از آنکه متوجه جنس مخالف شوند، به‌طور طبیعی گرایشی به جنس موافق خودشان پیدا می‌کنند: دوستی‌های خیلی صمیمی با احساسات خیلی عمیق و غلیظ. بعد این زودگذر است و می‌گذرد؛ نابود می‌شود، با چیزی نابود می‌شود، و این دفعه آب نیست. نمی‌دانم؛ تو را به خدا، می‌گویم که شیطنتی دارم که انگار خیلی چیزی را که نباید بگویم می‌گویم. من بلد نیستم این تناظرها را برقرار کنم؛ فقط می‌خواهم بگویم ممکن است ایده‌هایی وجود داشته باشد که بعضی چیزها را از آن سو به این سو یا از این سو به آن سو ببریم. ببینید، رویا چه فایده‌ای دارد، وقتی معنایش را می‌فهمید؟ حضرت یوسف ممکن است معنای رویایی را بفهمد و همه بر اساسش عمل کنند؛ ولی رویا را دست‌کم ممکن است کامل به یاد نداشته باشید، و خود رویاها، همان‌طور که در قرآن هست، ممکن است به حقیقت تبدیل شوند یا نشوند.

حضرت یوسف آخر داستان می‌گوید که خداوند رویای مرا حق قرار داد؛ انگار غیر از این هم می‌شد و ممکن بود این تحقق نیابد؛ شاید شرایطی داشته تا رویا به حقیقت بپیوندد. یک استفادهٔ قطعی که می‌شود از رویا کرد، با وجود اینکه ممکن است به حقیقت نپیوندد، ممکن است خوب به یادتان نمانده باشد، و ممکن است کسی که برایتان تعبیر کرده درست تعبیر نکرده باشد، این است که می‌شود از آن ایده گرفت. اگر بر اساس رویا تصمیم بگیرم، کار اشتباهی کرده‌ام: اگر بگویم خواب دیدم که معنایش این است و باید این کار را بکنم، و کار خیلی احمقانه‌ای بکنم و بگویم خواب دیدم. ولی رویا می‌تواند به آدم ایده بدهد. واقعاً خودم شخصاً در زندگی شخصی‌ام از این ویژگی رویا استفاده‌های خیلی خوبی کرده‌ام؛ یعنی چیزی اصلاً در ذهنم نبوده، در خواب چیزی دیدم و ایده‌ای در رویا بوده، مثلاً این احتمال که ممکن است چنین باشد؛ وقتی به ذهن آدم می‌آید، بعد در تصمیم‌هایش تأثیری منطقی و معقول می‌گذارد.

می‌خواهم بگویم همین رفتار را شما هم می‌توانید داشته باشید: اگر پارالِلیسمی وجود دارد و می‌دانید که پارالِلیسم کاملی نیست، اگر استدلال‌ها را بپذیرید که شباهت‌هایی وجود دارد، آن‌وقت می‌توانید از این طرف ایده بگیرید و آن‌جا ببینید؛ شاید ایده کار کند، شاید نکند؛ و از آن سو هم ایده‌ای بگیرید که این‌جا شاید درست باشد، شاید نباشد. و می‌شود امیدوار بود جنبه‌هایی که در قرآن به آن‌ها اشاره شده معنادارترند؛ یعنی غیر از نگاه‌کردن مستقیم به تاریخ است. ما نقلی را می‌بینیم که به فرازهایی اشاره می‌کند؛ مثلاً من اصرار کرده‌ام و اصرار دارم و هر جلسه به بهانه‌ای این را تکرار می‌کنم که همهٔ وقایعی که برای حضرت مریم در سورهٔ مریم اتفاق می‌افتد جهانی‌اند؛ یعنی برای هر زنی اتفاق می‌افتد، منتها نه به این مستقیمی و وضوحی که این‌جا می‌بینید. زکریا هم پدر به معنای کلی است، ولی همهٔ پدرها آن‌قدر نمی‌فهمند که بخواهند چیزی را که در درونشان هست بفهمند و بیان کنند. در داستان انبیا نوعی گزینش معنادار وجود دارد و این باعث می‌شود که اگر بخواهید تناظرهایی برقرار کنید، بتوانید چیزهای ساده‌تری بگیرید.

فکر نمی‌کنم عرفای ما می‌دانستند یا تصوری داشتند از اینکه هم‌جنس‌گرایی با بلوغ ارتباطی دارد؛ من الان از این سو چیزی را می‌دانم، قطعاً می‌دانم. ببینید، انگار به معنای واقعی کلمه بشر در طول تاریخ دارد تکامل پیدا می‌کند، از انسانی بدوی با ذهنی عقب‌افتاده‌تر؛ حتی ممکن است بگویید مغزی عقب‌افتاده‌تر، چون مغزی که کار نکند رشد هم نمی‌کند. یعنی اگر انسانی مثل موجودات در جنگل زندگی کند، همین الان هم که متولد شده باشد، مغزش به اندازهٔ کافی رشد نمی‌کند؛ ممکن است سلول‌هایش را داشته باشد، ولی سلول‌هایی تنبل و غیرفعال. فکر کنم الان ما در فرهنگ مدرن در قسمت‌هایی از ذهنمان همین‌طور عقب‌افتادگی پیدا کرده‌ایم؛ چیزهایی را نمی‌فهمیم که شاید مردم قدیم بهتر می‌فهمیدند. به هر حال کلاً چنین است: از دو طرف می‌توانم برای یکدیگر ایده بگیرم. این‌جا می‌دانم که هم‌جنس‌گرایی نزدیک بلوغ است، و پیش‌تر احساسم این بوده که از توصیف‌های قرآن، ابراهیم مثل رسیدن به «بلغ اشده» است و در تاریخ مثل همین مرحله است که رسالت آغاز شده است؛ همان‌طور که برای بشر، دوران بلوغ دورانی است که مکلف می‌شود و به‌نوعی تکلیفش شروع می‌شود. در دوران زندگی کودک هم، مثلاً از دو سه‌سالگی تا دوران بلوغ، شریعتی به معنای خیلی کم‌رنگ وجود دارد: یک کاری بکن، یک کاری نکن؛ ولی تکلیف به معنای واقعی کلمه وجود ندارد. اصلاً در مقابل اشتباهاتش مؤاخذه نمی‌شود، حتی در آخرت هم نمی‌شود؛ هنوز انگار مسئولیت به معنای واقعی کلمه را نمی‌شود از او خواست. نمی‌دانم متناظر هر پیغمبری این‌جا چیست.

فکر می‌کنم اگر این تناظر درست باشد، هرچه این مراحل رشد را بهتر ببینم، تقریباً در آن سو، دربارهٔ انبیا، می‌شود ایده‌های جالبی پیدا کرد، و برعکس. ممکن است فرازی از داستان یک نبی را خیلی عمیق بفهمم و بتوانم چیزی دربارهٔ همهٔ انسان‌ها کشف کنم. شاید عارفی از روی این پارالِلیسم بیاید و بگوید که هم‌زمانی قوم لوط با ابراهیم باید نشان‌دهندهٔ این باشد که انسان در حوالی دوران بلوغ ممکن است چنین گرایشی پیدا کند و زمینهٔ چنین چیزی را دارد. می‌شود چیزهایی را هم کشف کرد، به شرط اینکه افراط نکنیم. واقعاً به نظر من این‌جاها جاهایی است که انگار عده‌ای نشسته‌اند و منتظرند: عرفا می‌آیند و ایده‌ای کلی می‌گویند، بعد یک مشت آدم که اصلاً آن شهود را ندارند می‌آیند، الان هم که در دوران مدرن و پست‌مدرن هستیم، حرف را می‌زنند و خلاصه تک‌تک آیه‌های قرآن را برمی‌دارند و تعبیرهای روانی می‌کنند، و ماجرا کلاً به اصطلاح به گند کشیده می‌شود. آن اصلش هم که چیز خوبی بوده، دیگر کسی جرئت نمی‌کند. همیشه این اتفاق می‌افتد: تا ایده‌ای را بگویی، فوراً کسی می‌آید که همهٔ قرآن را این‌گونه بخواند و یک دور از نو هر واژه‌ای را مثلاً به معنای روانی تعبیر کند.

من می‌گویم عرفا در دوران قدیم افراط‌هایی کردند؛ کمی زیادی، در جایی داستانی را تعبیر روانی کردند در حالی که آن‌جا بُعد اجتماعی داستان قوی‌تر بوده است. به هر حال این‌جور تعبیرهای تمثیلی را نمی‌شود فرمول‌بندی کرد؛ پس کاملاً جا دارد که آدم اگر شهود نداشته باشد، برای خودش حرف‌های پرت‌وپلا بزند و نتیجه‌های غلط بگیرد. برای همین مدام می‌گویم که به‌صورت پرسش مطرح می‌کنم: آیا چنین نیست؟ من خودم واقعاً با اطمینان نمی‌توانم چیزی بگویم. قصدم این نیست، و بلد هم نیستم، که همهٔ پیامبرها را نام ببرم و بگویم متناظرشان چیست. ولی یک چیز خیلی واضح است: از جایی به بعد، از ابراهیم به بعد، مراحل رشد انسان دیگر مراحل رشد طبیعی ما نیست؛ عرفا تناظر را همچنان با حالات درونی عرفانی خودشان برقرار می‌کنند. دقت می‌کنید؟ یعنی تا بلوغ است که همهٔ ما، عارف و غیرعارف، آدم خوب و بد، رشدی طبیعی داشته‌ایم. تا جایی، حتی ماجرای نوح هم به‌طور غیرارادی در ماست؛ مثلاً در وجود همهٔ ما چنین طوفانی ممکن است رخ داده باشد؛ ممکن است همه‌مان نزدیک دوران بلوغ بخشی از بلوغ را دیده باشیم؛ ولی ممکن است، چه می‌دانم، عضو قوم لوط شویم و مسیر انبیا را نرویم. اگر آدمی مسیر انبیا، مسیر درست، را برود، آن‌وقت بقیهٔ انبیا در وجودش تجلی می‌کنند. از این‌جا به بعد انتظار نداشته باشید بگویم عیسی متناظر چه چیزی در درون شماست یا پیغمبر متناظر با چیست. ولی عرفا این حرف‌ها را زده‌اند؛ یعنی نقشه‌ای دارند و حالات سیر و سلوک خودشان را با انبیا از ابراهیم به بعد تطبیق داده‌اند. در آن جلسات که دربارهٔ عیسی بود نقل شد که عرفا به این اشاره کرده‌اند که عیسی متناظر با مقام محو است.

و پیامبر ما، به اصطلاح، متناظر با «سهم بعد از محو» است. یعنی حضرت عیسی دقیقاً به دلیل ویژگی‌ای که دارد، که انگار غوطه‌ور در وحدت است، به آن حالتی از عرفا در انتهای سیر اشاره می‌کند که عرفا به وحدت می‌رسند ولی آگاهی خودشان را از دست می‌دهند. اما «سهم بعد از محو» یعنی اینکه وحدت را درک کنم و در آن غوطه‌ور شوم، ولی بعد بتوانم از این حالت درآیم و بفهمم که انگار اشتباهی وجود دارد؛ آن اشتباه از من پاک شود، ولی در عین حال بدانم که امکان این اشتباه برای دیگران وجود دارد. این چیزی است که شاید حضرت عیسی، چون اصولاً غرق در وحدت بود، به‌راحتی درک نمی‌کرد، و به نظر می‌آید که آخر کار متوجه شد که این هم وجود دارد. فکر می‌کنم معنای آیهٔ «فلما احس عیسی منهم الکفر» واقعاً این است که حضرت عیسی انگار اصلاً کفر را نمی‌شناخت؛ و در عالم وحدت هم همه‌چیز خوب بود: آدم‌ها هر کاری می‌کردند جلوهٔ اسمای الهی بود و هیچ مشکلی هم پدید نمی‌آمد. پیامبر ما در واقع، به اصطلاح عرفا، در مقام جمع است.

مقام جمع مقامی است که در آن مرحلهٔ وحدت طی شده و دوباره برگشته‌ایم و همه‌چیز را می‌دانیم؛ می‌دانیم که غیر وحدت هم چگونه است. حقیقت وحدت است، ولی چیزی خلاف این هم در واقع وجود داشته و می‌شود آن‌گونه هم به دنیا نگاه کرد؛ نوعی وحدت در عین خودآگاهی، که خیلی سخت است، یعنی حفظ خودآگاهی و وحدت با هم. حضرت عیسی چندان استغفار نمی‌کرد؛ نه در قرآن چیزی از این دست می‌بینیم و نه مسیحیان چیزی نقل کرده‌اند. پیغمبر ما می‌گفت که من در روز هفتاد بار توبه می‌کنم. البته برای عیسی اصلاً مشکلی وجود نداشت که بخواهد مدام دوباره سر جای خودش برگردد؛ همان‌جا بود. وقتی بخواهید این مقام وحدت و کثرت را با هم داشته باشید، لغزش پیش می‌آید؛ مدام باید ذهنتان را از آلوده‌شدن به کثرت پاک کنید، دوباره ریست شوید و دوباره وارد عالم شوید. پیغمبر ما می‌گوید من در طول روز هفتاد بار مجبورم این کار را انجام بدهم؛ انگار احتمال اینکه به کثرت آلوده و از توحید دور شود را دارد، چون کثرت را درک می‌کند؛ ولی حضرت عیسی انگار این کثرت را به یک معنا اصلاً نمی‌شناسد.

به هر حال انتظار نداشته باشید که انبیای دیگر را در درون خودتان پیدا کنید، یا به این چیزها امیدوار نباشید. ولی می‌توانم مثلاً به نقشه‌ای اشاره کنم که عرفا در آن دست‌کم هفت پیغمبر را با هفت مرحلهٔ طی‌کردن مراحل عرفانی متناظر می‌گیرند، که عیسی ماقبل آخر است، و به هر کدام از این مراحل رنگی نسبت می‌دهند. اگر می‌خواهید شرح خوبی در این باره بخوانید، کتابی هست که هانری کربن نوشته به اسم «انسان نورانی در تصوف اسلامی»، یا چیزی شبیه این، که از روی یکی از این متون عرفانی رنگ‌ها را توضیح داده است: اینکه هر پیامبری متناظر با چه رنگی است؛ و این با مشاهدات عرفانی‌شان تطبیق می‌کند. این‌ها را از این‌جا می‌گویند، نه از قرآن. یعنی هر کدام از این مراحل عرفانی با نوری، با رنگ خاصی، متناظر است؛ مثلاً به‌نوعی حتی در مشاهدات غیبی خودشان رنگی غلبه دارد. من چون نمی‌دانم چیست، زیاد توضیح نمی‌دهم. به هر حال از جایی به بعد در درون عرفا موسی وجود دارد، عیسی وجود دارد، پیغمبر وجود دارد. مثلاً شایع‌ترین چیز این است که یکی از انبیای کلیدی را داوود می‌گیرند که مرحله‌ای پس از مرحلهٔ موسی را نشان می‌دهد.

ولی به هر حال این در واقع نوعی ایدهٔ کلیِ تطبیق‌دادن داستان‌ها با وضعیت روانی انسان است، که از جایی به بعد بیشتر به انسان‌هایی مربوط می‌شود که مراحل رشد را طی می‌کنند، نه رشد طبیعی انسان به معنایی که ما طی کرده‌ایم. اگر منظور این است که شریعت با سن فرق می‌کند، همین‌طور هم هست و ما هم همین‌طور رفتار می‌کنیم؛ به‌نوعی برای بچهٔ دو سه ساله شریعتی نداریم و شریعت از جایی به بعد است. اگر منظور این است که مثلاً در سن و سالی شریعت موسی متناسب‌تر است، فکر می‌کنم معمولاً به چنین چیزهایی اعتقاد داشته‌اند، به این معنا که مثلاً شریعت موسی سخت‌گیرانه است و از مرحلهٔ بلوغ به بعد، وقتی می‌خواهی وارد سیر شوی، شاید لازم باشد اولش خیلی به خودت سخت بگیری؛ شاید بعد در جاهایی، مثلاً به مراحل نزدیک به آخر که رسیدی، مثل مرحلهٔ حضرت عیسی. منتها یک شریعت به‌عنوان بیس وجود دارد و بر آن سخت‌گیری‌ها و آسان‌گیری‌هایی می‌شود؛ فکر می‌کنم بعضی عرفا این را قبول دارند و بعضی ندارند. بعضی از عرفا کلاً با شریعت کمی بی‌مبالات‌ترند و مثلاً حتی دربارهٔ واجبات می‌گویند که در مراحلی لازم نیست رعایت شود؛ من شخصاً خیلی موافق نیستم. ولی معنای چیزی که شما می‌گویید این می‌شود: سخت‌گیری زیاد، آسان‌گیری زیاد و دوباره به تعادل برگشتن، در دستوراتی که معمولاً میان یک عارف و شاگردش هست. معمولاً کسی که وارد سیر و سلوک می‌شود، به هر حال خودش و حالاتش را پیش کسی عرضه می‌کند و دستوراتی می‌گیرد. در مراحلی ممکن است به او دستور بدهند که اصلاً غذا هم نخورد و خیلی به خودش سخت بگیرد؛ در واقع ممکن است اوایل سیر لازم باشد که به‌نوعی ریاضت‌هایی بکشد. این را می‌توانید چنین تعبیر کنید که شبیه سخت‌گیری دوران حضرت موسی است که برای رشد بشر لازم بوده؛ یعنی شاید لازم باشد در هر انسانی هم دورانی با شریعتی کمی سخت‌تر باشد. ببینید، شریعت چیزی مثل قانون‌های اجتماعی است؛ یعنی باید به‌نوعی حالت یونیفورم به آن بدهید. شاید، به تعبیر حرفی که شما می‌زنید، اگر بالای سر هر آدم یک پیغمبر بود، آن‌وقت شریعت همهٔ آدم‌ها یکی نبود.

ولی در واقع شریعتی به‌عنوان بیس گذاشته شده و همه به همان عمل می‌کنند؛ حالا بر آن می‌تواند افت‌وخیزهایی باشد: کسی که در شرایط خیلی سختی زندگی می‌کند، جایی به خودش آسان بگیرد. ولی حرفی که می‌زنید منطقی است. ممکن است آدم‌ها از جهاتی خیلی با هم فرق داشته باشند. من شخصاً واقعاً احساسم این است که در شرایطی، برای آدمی که می‌خواهد رشد کند، نکردن کاری یا کردن کاری واجب است؛ ولی این از شریعت نیست. واجب به این معنا که باید این کار را بکنی؛ مثلاً ممکن است شبی در زندگی‌ات باید بیدار بمانی و عبادت کنی، وگرنه حیات معنوی‌ات را از دست می‌دهی. جایی باید مثلاً بلند شوی و حرفی بزنی؛ در کتاب شریعت ننوشته که در چه موقعیت‌هایی واجب است حرف بزنی یا نه، ولی تو به‌نوعی در موقعیتی هستی که این برایت واجب است. مرحوم علامه طباطبایی دربارهٔ درس فلسفه‌اش چیزی از این شکل در زندگی‌نامه‌اش گفته است: وقتی به او گفتند که درس فلسفه را در حوزه تعطیل کن، می‌گوید احساس کردم که اگر این کار را بکنم، در سیر و سلوکم خللی وارد می‌شود. حالا کسی بگوید آقا، درس فلسفه که دادنش واجب نیست؛ ممکن است حرام باشد، ولی کسی نگفته واجب است. ولی احساس علامه طباطبایی این است که الان برایش واجب است؛ یعنی اگر نکند، ممکن است این‌گونه از زندگی خودش عقب بیفتد؛ و اصرار می‌کند که باید این کلاس را داشته باشم.

پرسشی دارم. حرف‌هایی را که دربارهٔ میراث‌بردن معنوی گفتم در نظر بگیرید و حالا کمی ساده‌ترش هم بکنید. هر آدمی به هر حال با ویژگی‌ها و استعدادهای خاصی خلق می‌شود؛ و به‌طور طبیعی، همان‌طور که در قرآن می‌بینید، هر انسانی طوری خلق شده که وقتی به دوران بلوغ خودش می‌رسد، آمادگی دارد که حکمی دریافت کند؛ انگار کاره‌ای شود و جایی، فضای خالی‌ای را در این دنیا پر کند؛ حکم داشته باشد، علم داشته باشد. ولی، علم به کنار، دربارهٔ حکم، یعنی آن چیزی که اکثر ما برایش خلق شده‌ایم، قبول دارید که شرایط اجتماعی‌ای که در آن به دنیا می‌آیید به‌طور معمول به هیچ وجه شرایط اجتماعی خوبی نیست.

به‌طور طبیعی باید احساستان این باشد که دنیا آمادگی ندارد کارهایی را که با استعدادهای ویژه‌تان می‌توانید بکنید در آن انجام شود؛ جامعهٔ شما آمادگی ندارد. مثلاً آدمی را تصور کنید که استعدادهای خاصی در زمینهٔ تعبیر رویا دارد و ذهن خیلی فعالی دارد؛ ولی ما در دنیایی به دنیا نیامده‌ایم که الان بشود این را به‌نوعی دنبال کرد. بنابراین به‌طور طبیعی انتظار آدم این است که حکمی که دریافت می‌کنید، یعنی کاری که، حتی اگر آدم خوب و برجسته‌ای باشید، وقتی به بلوغ می‌رسید باید دنبالش بروید، دقیقاً منطبق با آن چیزی که برایش ساخته شده‌اید نیست. انگار حکمی ثانوی دریافت می‌کنید؛ انگار حکمی تکوینی دارید که به‌طور طبیعی باید چنین شوید، ولی بر اساس شرایط اجتماعی‌ای که پیش می‌آید باید دنبال کار دیگری بروید که شاید دقیقاً منطبق با استعدادهای ویژهٔ شما نباشد. انگار همهٔ آدم‌ها کم‌وبیش از چنین فرمولی تبعیت می‌کنند. پرسشم این است که آیا این به‌نوعی شبیه ماجرای اسماعیل و اسحاق و تغییر حکم از اسماعیل به اسحاق نیست؟ پرسش دارم. انگار میراث به‌طور طبیعی آن سویی است، ولی شرایطی وجود دارد که حالا یک سری استعدادها معطل می‌مانند و کارهای دیگری را باید با استعدادهای دیگری که درجه‌دوم‌اند انجام داد. چون از نظر تمثیلی، فرزند شما در رویا، اگر فرزندی داشته باشید، به‌طور سمبولیک به استعدادهای شما اشاره می‌کند: به خلاقیت‌ها و ویژگی‌های خاصی که می‌توانید تحقق ببخشید. در رویا چنین است: اگر خواب ببینید که فرزندی داشتید و از دست دادید، معنایش این است که بخشی از خلاقیت‌ها، چیزی که می‌توانست در آینده محقق شود، از بین رفته است؛ یا برعکس، اگر صاحب فرزند می‌شوید، انگار چیزی در وجودتان متولد شده، شاخه‌های جدیدی از وجودتان بیرون می‌آید و به اصطلاح استعدادهایی دارد شکوفا می‌شود. اگر فرزند را تمثیلی این‌گونه بگیرید، اینکه یکی از فرزندانتان را جایی معطل بگذارید و برای ادامهٔ کارتان به سراغ فرزندی دیگر بروید، شباهتی دارد به اتفاقی که انگار همیشه در درون انسان‌ها می‌افتد: چیزی را که به‌طور طبیعی باید دنبالش بروم، نمی‌توانم دنبال کنم و تغییری در کاری که باید بکنم اتفاق می‌افتد. پرسشم این است که آیا این دو به هم شبیه‌اند یا نه؛ چون این آخرین جایی است که می‌شود داستان‌های انبیا را با آدم‌های معمولی تطبیق داد. گفتم که بعد از آن دیگر به ما ربطی ندارد و همان چیزهایی است که در کتاب‌های عرفا نوشته‌اند و شبیه حالت‌های آن‌هاست. ما همین‌طور، حداکثرش این است که استعدادهای ویژه‌مان را در بیابان رها می‌کنیم و معمولاً چیز دیگری هم نداریم که جایش بگذاریم، و این‌گونه زندگی می‌کنیم؛ در واقع فرزندی، اسماعیلی، داشتیم و او را هم در بیابان گذاشتیم؛ احتمالاً همان‌جا مرده و چاه زمزمی هم در کار نبوده است. به هر حال، داستان دو فرزند ابراهیم ممکن است به‌نوعی تعبیری سمبولیک به استعدادهای درون انسان داشته باشد.