او میگوید چند جلسه است بیشتر به این فکر میکند که حرفهایی با جنبهٔ متدولوژی بزند و یاد بدهد چه کاری میشود کرد تا خودمان چیزهایی را از قرآن بفهمیم. در این جلسه میخواهد قطعههایی از علاءالدوله سمنانی و لاهیجی بخواند. جلسه با این نکته آغاز میشود که متون عرفانی منبع الهاماند، به ایدهٔ توازی میان تاریخ انبیا و رشد انسان میرسد و به توصیهٔ احتیاط ختم میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
چند جلسه است که بیشتر به این فکر میکنم که حرفهایی بزنم که بیشتر جنبهٔ به اصطلاح متدولوژی داشته باشد.
ادامه متدولوژی و خواندن متن
فکر میکنم در این چند جلسه رسماً همین کار را انجام دادهام؛ یعنی به جای اینکه مثلاً دربارهٔ همین سورهای که بحث میکنیم صحبت کنم، به جایی رسیدهایم که به نظر من بد نیست کمی برگردیم و ببینیم وقتی قرآن را میخوانیم و میخواهیم آن را بفهمیم و بیان کنیم، چه کاری انجام میدهیم. پیشتر پراکنده و گاهگداری صحبتهایی کرده بودم و سعی کردم این دفعه آن را جمعوجور کنم؛ شاید از نظر خودم خیلی موفق نشده باشم که چیزی به عنوان متدولوژی ارائه بدهم، ولی به هر حال فکر میکنم این چیزها لازم است. احساس من همان مَثَل معروف است که میگویند به جای اینکه به مردم ماهی بدهی ماهیگیری یادشان بده. فکر میکنم اگر چهار سورهٔ دیگر را هم وقت بگذارم و دربارهٔ آنها بحث کنیم، باز هم به جایی نرسیدهایم؛ به جای این، دارم سعی میکنم یاد بدهم که چه کاری میشود کرد تا خودمان چیزهایی را از قرآن بفهمیم.
کاری که سعی کردم انجام بدهم این است که یادم بیاید مثلاً فلان ایده کی و از کجا به ذهنم رسید، و دربارهٔ همین سوره کمی توضیح بدهم که منابع فکرم چه چیزهایی بوده است. امروز هم میخواهم چنین کاری بکنم: خیلی رسمی، از دو سه متن عرفانی که فکر میکنم چیزهایی شبیه موضوعهایی که جلسهٔ قبل مطرح کردم در آنها هست، قسمتهایی را برایتان بخوانم. در عین حال، اول کمی دربارهٔ چیزهایی که دفعهٔ قبل گفتم بحث میکنم و آنها را تکمیل میکنم.
فکر میکنم کلاً، بهخصوص در این جلسات سورهٔ مریم، یک چیز روشن شده است: تفسیرهای عرفانی و کلاً متون عرفانی منبع الهام خوبی هستند. اگر آن حرفهای مرا پذیرفته باشید که درک متن، مثل فهمیدن مطالب علمی دربارهٔ طبیعت، یک بخش الهامی دارد، کسی از شما نمیپرسد که ایدههای خودتان را از کجا آوردهاید؛ از جایی چیزی به ذهنتان میرسد. نکتهٔ مهم بعدی این است که ایده باید با متن سازگار باشد؛ تا جایی که ممکن است باید بتوانید با استفاده از متن از ایدههای خودتان دفاع کنید و نشان بدهید، نه به دیگران، حتی به خودتان، که ایدهای که دارید غیر از جایی که داشتید سعی میکردید بفهمید، با جاهای دیگر هم سازگار است و به شما ایده میدهد که جاهایی را خیلی خوب بفهمید. هرچه ایدههای اصلیتان و نظریهای که با آن کار میکنید برای فهمیدن نکات دیگری در قرآن الهامبخشتر باشد، نشان میدهد که شاید ایدهٔ خوب و درستی است.
تصور من برخلاف ایدههایی است که الان متداول است و مثلاً دکتر سروش از آن صحبت میکند که برای فهمیدن قرآن یا به طور کلی متون مقدس به علوم عصر مراجعه کنیم. فکر میکنم علوم عصر چیز خیلی کمی برای فهمیدن متنی مثل قرآن در اختیار ما میگذارد. این را به تجربهٔ شخصی خودم میگویم: فکر میکنم موضوعهای مورد بحث در قرآن و نوع نگاهش آنقدر از علم جدید دور است که کم پیش میآید بتوانید چیزی از علم جدید بیاورید که برای فهم متون مقدس الهامبخش باشد. شاید تنها علم جدیدی که هنوز به عنوان علم رسمیت پیدا نکرده و میتواند الهامبخش باشد، روانکاوی است، چون موضوعش مستقیماً به انسان مربوط است. فکر میکنم دانش جالبی است و خوب هم دارد پیش میرود؛ امیدوارم همینطور یک قرن دیگر پیش برود و مدلهای خیلی خوبی برای رفتار انسان داشته باشیم. اگر مدل خوبی برای درک رفتار انسان داشته باشیم، قطعاً کمک میکند متنی مثل قرآن را بهتر بفهمیم، چون در متن قرآن موضوع محوری به طور طبیعی خود انسان است.
هنر جزو علوم جدید نیست؛ چیزی است که از قبل بوده. اگر منظور این است که هنر جدید نسبت به هنر قدیم چه آورده، قطعاً هنر جدید تکنیکهای خوبی همراه خودش آورده که برای جنبههای بیانی قرآن کمک میکند. این را بارها تأکید کردهام؛ شاید مثلاً به شعر کهن ارجاع ندهم، ولی ممکن است جایی به شعر جدید ارجاع بدهم. فکر میکنم هنر از نظر تنوع تکنیکی جالب است و بخشی از تکنیکهایی که در قرآن بوده، به طریقی در هنر جدید هم به کار رفته است. اگر هنر را هم جزو علوم عصر به حساب بیاوریم، کاملاً موافقم که از تکنیکهای جدید الهام بگیریم تا بفهمیم. این با آن موضوعِ الهامگرفتن به معنایی که مثلاً در بحثهای فلسفهٔ علم مطرح است فرق میکند: اگر تکنیکهای جدید را بشناسید، ممکن است تکنیک مشابهی در قرآن پیدا کنید، یا ذهنتان آنقدر باز شده باشد که بعضی از تکنیکهایی را که در قرآن هست و هنوز متداول نشده ببینید.
فکر میکنم نمونهٔ خیلی واضحِ تکنیکی که در قرآن هست و هنوز متداول نشده، استفاده از انحراف از گرامر است. مدام اصرار دارم این را بگویم، چون مطمئنم این جزو چیزهایی است که بعداً متداول میشود و بعد مسلمانها میگویند: «عه، ما در قرآن هم این را داشتیم!» انگار تا همه نیایند و آن کار را انجام ندهند، مسلمانها جرئت ندارند. فکر میکنم برایتان مثالهای زیادی زدهام از اینکه قرآن چگونه از شکستن قاعدهٔ گرامری استفاده میکند. محتوایی را که آنجا با شکستهشدن این قاعدهٔ گرامری ایجاد میشود، اگر یک صفحه هم بنویسید شاید نتوانید ایجاد کنید؛ محتوایی که با یک حذف کوچک در قاعده به وجود میآید.
جلسهٔ گذشته بحثهایی کردم. اگر یادتان باشد، از اول که بحث دربارهٔ سورهٔ مریم را شروع کردم، در جلسات اول اصلاً فصوصالحکم را سر کلاس آوردم و قول دادم کمی دربارهٔ تفسیر عرفانی و متون عرفانی در کلاس صحبت کنم. فکر میکنم امروز اوج این کار است، چون دیگر با خودم کتاب آوردهام: میخواهم چند متن از علاءالدوله سمنانی و لاهیجی برایتان بخوانم که با بحثهای دفعهٔ قبل مرتبط است. تا الان بیشتر از همان فصوصالحکم یک ایدهٔ کلی را گفتم.
سمنانی و لاهیجی و فضای سوره مریم
علتش هم از اول این بود که فضای سورهٔ مریم خیلی معنوی است و به طور طبیعی بار عرفانی دارد. هر جا قرآن دربارهٔ پیامبران صحبت میکند، طبعاً فهمیدن احوال پیامبران به مشورت با عرفا احتیاج دارد که شاید چیزهایی فهمیده باشند. گاهی پیامبران ممکن است مثلاً در حال تعامل با مسائل اجتماعی دیده شوند و آنجا مسئلهٔ پیامبربودن و حالات عرفانیشان ممکن است خیلی مطرح نباشد؛ ولی سورهٔ مریم اتفاقاً به آن جنبه از زندگی خصوصی پیامبران اشاره میکند، مثل قطعهای که دربارهٔ حضرت زکریا یا حضرت مریم یا حتی حضرت موسی و حضرت ابراهیم هست. در همهٔ اینها به فضای معنوی زندگی پیامبران اشاره میشود؛ پس طبعاً اگر منابع خوبی باشد که بتوانید به آن رجوع کنید و ایده بگیرید که زندگی معنوی پیامبران اصولاً چگونه بوده و از داستان پیامبران چه چیزی باید فهمید، فکر میکنم آن منابع متون عرفانیاند.
آیا میشود به متون عرفانی و تفاسیر عرفانی اعتماد کرد؟ طبعاً جواب من منفی است. این جلسه که برایتان کتاب آوردهام با جلسات دیگر فرق دارد، ولی هیچکدام از چیزهایی را که برایتان خواهم خواند تأیید نمیکنم، چون نمیدانم درستاند یا نه. اگر مثلاً علاءالدوله سمنانی میگوید که در مراحل سیر و سلوک عرفانی نور سبز میبیند، من از کجا بدانم که میبیند یا نمیبیند؟ من که نمیبینم؛ من در آن سیر و سلوک عرفانی نیستم که دربارهٔ توالی رنگها حکم کنم. میان نجمالدین کبری و علاءالدوله سمنانی از نظر توالی رنگها اختلاف هست؛ از کجا بدانم کدامشان راست میگویند، یا اصلاً رنگ میبینند یا نمیبینند؟
اگر کسی خودش این سیر و سلوک، به اصطلاح این مراحل، را طی کرده باشد، شاید بتواند از شهود شخصی خودش قضاوت کند که چه کسی راست میگوید و چه کسی اشتباه میکند. کاری که من میتوانم بکنم این است که از ایدههایی که اینجا وجود دارد استفاده کنم و ببینم آیا اینها ایدههای خوبی برای حل مشکلی در قرآن میدهند؛ فقط ایده بگیریم. اصلاً کاری ندارم که مثلاً اینها واقعاً شهود کردهاند یا نه. فرض کنید این متن را جایی پیدا کردهام و نمیدانم نویسندهاش آدم متقلبی است یا نه. هیچ ارجاعی به این نمیدهم که این حرف را ابن عربی زده یا لاهیجی گفته، یا اینکه علاءالدوله سمنانی آدم خیلی خوبی بوده و باید به او اعتماد کرد. من به هیچکدام از این متون هیچ اعتمادی ندارم.
فکر میکنم قطعاً در شهود عرفانی همهٔ این عرفا خللهایی وارد میشده است؛ به این معنا که ممکن است رنگ نوری که اینها در مراحل سیر و سلوک خودشان دیدهاند، به بعضی از مسائل شخصی خودشان، یعنی به ویژگیهای ذهن خودشان، مربوط باشد و شاید همگانی نباشد. نمونهاش این است که نجمالدین کبری و علاءالدوله در تعبیر رنگها با همدیگر خیلی توافق ندارند. حالا من به این موضوع رنگها اشاره کردم؛ قصد نداشتم حتماً این کار را بکنم، ولی جوری پیش آمد. اینها مستقلاً موضوع جالبی است و ممکن است علاقهمند باشید خودتان این متنها را تهیه کنید و بخوانید.
اما کاری که من دارم میکنم این است: فکر میکنم جاهایی در قرآن، وقتی مثلاً دربارهٔ زندگی درونی و معنوی پیامبران چیزهایی میبینید و میخواهید درک کنید که اینها چیستند، چون پیامبران شاید کمی از ذهن ما دورند، بعضی از مکاشفات و متون عرفانی میتوانند راهنمای خوبی باشند. ممکن است اینها کاملاً هم دقیق نگفته باشند، ولی ممکن است ایدههای خوبی به شما بدهند و جهتی را نشانتان بدهند که بعداً بتوانید فکرهای بهتری تولید کنید که مثلاً با متن سازگار باشد.
اگر یادتان باشد، در جلسات اول، دربارهٔ اینکه چه تفسیری داریم از اینکه چرا نشانهٔ وعدهٔ تولد یحیی برای زکریا این قرار داده میشود که سه روز نمیتواند صحبت کند، قطعهای از ابن عربی از فصوصالحکم نقل کردم و گفتم که به دلایلی خیلی میخورد که موضوع به آن مربوط باشد. ماجرای خود من اینطور بود که این موضوعِ قرآن در ذهنم بود و یک بار که داشتم همان متن ابن عربی را میخواندم، احساس کردم این چقدر به آن مربوط است؛ حالا اینکه واقعاً مربوط هست یا نیست. به هر حال انتظار ندارید وقتی شیمی، فیزیک یا علوم عصر را میخوانید، ایدهای بگیرید که چرا نشانهٔ تولد یحیی میتواند این باشد. ولی در متون عرفانی وضع فرق دارد، در حالی که متن ابن عربی هیچ کاری به کار زکریا و یحیی ندارد. او در این متن از حالات درونی خودش صحبت میکند: از این حرف میزند که حالتی برایش پیش آمده که کلامش قطع شده، و توضیح میدهد که این پدیده چگونه است و مثلاً به پیروان خودش توصیه میکند که این کار را بکنند. شرح روانیای که میدهد قطعاً دیگر خطا نیست، مگر اینکه کسی بیاید بگوید دروغ میگوید؛ حالتی را در خودش توصیف میکند که این اتفاق برایش افتاده. هیچ کاری هم به کار داستان زکریا ندارد؛ نه در متنِ مربوط به زکریا در فصوص این مطلب را گفته، و نه آنجا اشارهای میکند که این ماجرا به ماجرایی که برای خودش اتفاق افتاده ربطی دارد یا نه. ولی به دلایلی به نظر میآید که به اندازهٔ کافی شباهت وجود دارد که بخواهید این دو را به هم ربط بدهید.
بنابراین منظور از متون عرفانی این نیست که سراغ تفسیر عرفانی بروید و برای آیهای که دارید رویش فکر میکنید، متن عرفانیای را که دربارهٔ همان آیه نوشته شده بخوانید. اصولاً مطالعهٔ متون عرفانی، به دلیل کمی عجیبوغریببودن و بیرونبودن از زندگی روزمره، ایدههای جالبی دربارهٔ حالتهای روانیِ کمی متعالیتر از انسانهای معمولی میدهد؛ ایدههایی که در تفاسیر و متون عرفانی هست و ممکن است به آدم کمک کند بعضی از جنبههای زندگی انبیا را بفهمد. همچنین میتواند کمک کند چیزی از بعضی جنبههای رابطهٔ خدا با خلقت درک کنید؛ بیشترین حجم متن آنها در همین زمینه است و بنابراین منبع الهام خوبی هستند.
کاری که جلسهٔ قبل انجام دادم این بود که سعی کردم ایدهٔ فصوصالحکم را تا جای ممکن توضیح بدهم تا معقولبودنش روشن شود، و بگویم که چطور میشود از آن ایدهها برای درک داستانهای انبیا ایده گرفت و، برعکس، از داستانهای انبیا برای درک چیزهایی در روانشناسی خود انسان. به طور خلاصه، ایدهٔ کلی این است که ابن عربی اعتقاد دارد گذر زمان و تاریخ، و اصولاً به وجود آمدن زمان، انگار به این ارتباط دارد که در جهانی که خداوند خلق کرده، اسماء الهی به تدریج ظهور میکنند.
زمانمندی تجلی اسماء و قوس نزول
انگار طی نظمی، بعضی بعد از یکی دیگر تجلی تام پیدا میکنند و بعد دوباره خارج میشوند و انگار اسم دیگری بر جهان حکم میراند. چنین ایدهٔ کلیای در ابن عربی هست: کل جهان در واقع ظهور اسماء است و این اسماء انگار مراتبی دارند و این مراتب باعث میشود نوعی تجلی زمانمند پیدا کنند. این ربطی به این ندارد که حالا انسان خلق شده باشد یا نشده باشد. کلاً در چیزی که عرفا به آن قوس نزول میگویند، که مثلاً خلقت از خداوند شروع میشود و بعد اسماء تجلی میکنند و مخلوقات به وجود میآیند، در هر مرحلهای انگار یک اسم غلبه دارد. اینکه ابن عربی این ایدهٔ کلی را از کجا آورده، از شهود عرفانیاش نسبت به جهان و درکش از خداوند بود؛ دفعهٔ قبل سعی کردم توضیح بدهم که شهودش نسبت به درون خودش به چه دلیلی چنین چیزی را برایش کشف کرده است.
اگر اینطور باشد، یعنی در قوس نزول ترتیبی برای ظهور اسماء وجود داشته باشد، که برمیگردد به ساختار اسماء الهی و اینکه کدام اسماء مثلاً به الله نزدیکترند و کدام دورتر، و من نمیتوانم واردش بشوم، معقول به نظر میرسد که نوعی توازی فرض کنید میان حالت روانی انسان به عنوان یک موجود منفرد و تاریخ جامعه به عنوان یک موجود. علت توازی هم این است که این توازی همهجا وجود دارد: هر موجودی که از عدم به این عالم وجود میآید، طبق نظام کلی انگار دارد از خداوند جدا میشود، وارد این سیر خلقت میشود و دوباره هم قرار است به خداوند برگردد؛ پس طبیعی است که علائمی کلی از آن سیر کلی خلقت را در وجود هر چیز ببینید. اگر انسان اینطور است که از عدم به وجود میآید و دوباره برمیگردد، انتظار دارید این کلیات را تا حدودی در او ببینید. از آن سو جامعه، و اصلاً کل کرهٔ زمین و حیاتی که در زمین به وجود آمده، به یک اعتبار موجودیتی است که از خداوند نشئت گرفته و نهایتاً به خداوند برمیگردد و میتواند نظم مشابهی داشته باشد.
بهخصوص اگر مثل ابن عربی اعتقاد داشته باشید که اصلاً تاریخ، تاریخ انسان است: بخش عمدهٔ تاریخ از نگاه ابن عربی، با توجه به محوریتی که برای انسان در عالم هستی قائل است، تاریخ انسان است، و در طول تاریخ انسان مهمترین چیزی که دارید ظهور انبیاست؛ بنابراین اینها باید به نوعی به ظهور اسماء ربط پیدا کنند. این ایدهٔ کلی ابن عربی بود که توجیه میکند چرا فصوصالحکم اینطور نوشته شده است. ایدهٔ فصوصالحکم این است که برای هر پیامبری اسم متناظرش را پیدا کند و سعی کند نشان بدهد که چطور غلبهٔ این اسم بعضی از رفتارهای پیامبر، قومش، رابطهٔ پیامبر با قومش و حتی مجازاتهایی را که برای قوم تعیین شده توجیه میکند. بنابراین این ایدهٔ خیلی خیلی بلندپروازانهای است که تاریخ انبیا را مثلاً مستقیماً به اسماء الهی برگردانید.
از طرف دیگر، در کلیات ابن عربی این ایده وجود دارد که در یک انسان تنها هم باید سیری شبیه سیر تاریخ انبیا ببینید؛ و این ایده را به وجود میآورد که در درون هر انسانی انگار در مراحل مختلف رشد چیزی شبیه ظهور پیامبران بزرگی که قرآن از آنها یاد میکند اتفاق افتاده باشد، یعنی بتوانید مراحل رشد را به نوعی با مراحلی از تاریخ که انبیا در آن ظهور کردهاند متناظر کنید. اینطور نیست که ابن عربی خودش اینگونه استدلال کند؛ من دارم سعی میکنم بگویم که چرا این ایده معقول به نظر میرسد. اگر آن حرفها را پذیرفته باشید که عالم کلاً تجلی اسماء الهی است، و آن کلیات را پذیرفته باشید، قائلشدن به این توازی میان تاریخ انبیا و رشد فرد انسان به نوعی معقول جلوه میکند.
حالا میخواهم متون دیگری هم به شما نشان بدهم که آنها هم از راههای دیگری دارند همین را توضیح میدهند؛ بهخصوص شاید متنی که از سمنانی میخوانم، که اصلاً این موضوع را اساس تفسیر کل قرآن میگیرد. البته تفسیرش را هیچوقت تمام نکرد، ولی جایی وعده داده بود که کل قرآن را همینطور تفسیر کند؛ یعنی هفت بطن قرآن را با هفت پیامبری که در درون ما هست به نوعی تفسیر کند. نمونههایی از این تفسیرش وجود دارد و ایدههای کلیاش هم در بعضی از کتابهایش آمده است.
میخواهم کلیات و مثالهایی را که جلسهٔ آخر زدم کمی یادآوری کنم. اگر کسی دربارهٔ آنها بحث دارد، من دقیقاً نمیدانم این نوع نگاههای به اصطلاح سمبولیک چقدر ممکن است در نگاه اول مشکل ایجاد کند یا جذاب باشد. بعد از جلسه احساس کردم بعضیها خوششان آمده و بعضیها هم با شک و تردید نگاه میکنند که آیا اصولاً اینطور نگاهکردن حالت به اصطلاح دلبخواهی ندارد. نکتهای که مدام روی آن تأکید میکنم این است که به نظر من هیچ توازیای بهطور کامل وجود ندارد. جلسهٔ قبل هم اصرار داشتم که این نتیجهگیری که حالا من بروم مثلاً داستان ابراهیم را بخوانم و سعی کنم هر جزء کوچکی را که آنجا هست به چیزی در روان انسان ربط بدهم، فکر میکنم رویکردی کاملاً بیماریزاست؛ باعث میشود نه داستان ابراهیم را بفهمید و نه بفهمید درون خودتان چه خبر است. اینکه یک توازی کلی وجود دارد، به نظر من معقول است.
سعی کردم جلسهٔ قبل مثالهایی بزنم که به نوعی نشان بدهد این توازی میتواند معنیدار باشد: اینکه شروع انبیا با آدم است و برای نخستین دورههای زندگی انسان، تمثیل آدم تمثیل خوبی است. اولین باری که دربارهٔ داستان آدم و حوا صحبت کردم، در وقت خیلی مختصری در آخرین جلسه، به این اشاره کردم که به نظر من داستان آدم و حوا تمثیل دوران جنینی است. گفتم و گذشتم و خیلی هم نمیخواستم بازش کنم، چون فکر میکنم آدم نمیتواند حرف خیلی محکمی در این باره بزند و از آن دفاع کند و جزئیاتش را بگوید؛ فقط به طور کلی بگوید. حالا بعضیها ممکن است علاقهمند شوند و بعضیها هم خیلی علاقهمند نشوند. بعدها کمی بیشتر دربارهٔ آن بحث کردم و حالا تبدیل به موضوع خیلی روتینی شده که هر جلسه دلم میخواهد از آن استفاده هم بکنم، در حالی که زیاد استفادهکردن از آن به نوعی غیرمجاز است.
ولی دستکم میخواهم از اینجا شروع کنم: حتی اگر استدلالهای قبلی مرا، از جمله حرفهایی که دربارهٔ شباهتهای واقعاً موجود میان این داستان و دوران جنینی زدم، نادیده بگیرید، اگر فقط نوعی توازی میان فرد انسان و تاریخ انبیا در نظر بگیرید، آن وقت آدم، چه بخواهید چه نخواهید، به دلیل این توازی به اولین دورهٔ زندگی بشر ربط پیدا میکند، یعنی به دورهٔ جنینی و دوران خیلی خیلی نوزادی. این نظریهای نیست که من ساخته باشم؛ نظریهای است که برایش انواع و اقسام شواهد میآورم که قرنها پیش عدهای از آن استفاده کردهاند، و خیلی هم در تفاسیرشان. بهخصوص در متنی که از سمنانی برایتان میخوانم خواهید دید که هرچند چندان از دوران جنین حرف نمیزند، دقیقاً به این اشاره دارد که آدم به نخستین دورهٔ رشد جسمانی مربوط میشود.
البته پیش از این بحث، دلایل دیگری هم آوردم و سعی کردم بگویم اینها دلایلی بیرون از عرفان و این حرفهاست. آن دلیل این است: اگر تا حدود زیادی قبول کنید که رشد روانی و رشد معنوی انسان به خودآگاهی انسان ربط دارد، یعنی دورانی دارید که جسم رشد میکند و کمکم دانش و معرفت روی آن سوار میشود، و اگر این بخشِ به اصطلاح معنوی زندگی بشر را در نظر بگیرید، این خودبهخود با تاریخ بشر توازی دارد. در تاریخ بشر هم اول با تمدنهایی در ابتدای کار مواجهیم که نه زبان رشد کرده و نه فرهنگی وجود دارد. بنابراین اگر خودآگاهی را با زبان و فرهنگ مربوط بدانید، طبعاً باید انتظار داشته باشید که در دوران اولیهٔ تاریخ بشر، هوشیاری به آن معنا و در آن سطحی که ما الان خودآگاهی داریم وجود نداشته و هوشیاری انسان کمی پایینتر، مثل یک کودک، بوده است. همینطور که تاریخ بشر پیش رفته و فرهنگ به وجود آمده، سطح هوشیاری و آگاهی و خودآگاهی انسان بالاتر رفته تا به انسان امروزی رسیده است.
دستکم اینکه در دورههایی از تاریخ بشر باید انتظار داشته باشیم این سطح آگاهی پایین باشد واقعاً واضح است؛ اسناد و مدارک تجربی داریم و این چیزی است که همه تشخیص دادهاند. اینکه دورانی که بشر با اسطورهها زندگی میکرده شباهت زیادی به دوران تفکر کودکانه دارد چیز واضحی است. هر کسی اسطورههای باستانی را بخواند احساس میکند انگار داستان پریان است؛ اصلاً در متون مدرن همیشه اسطورهها را کنار داستان پریان میگذارند. فضا، نوع تحلیل و شخصیتپردازیای که در اسطوره وجود دارد دقیقاً مثل داستان بچههاست: مثلاً یک سری غول وجود دارند و همین الان هم بچهها از همین چیزها خوششان میآید.
اینجور تفکر اسطورهای تفکر خیلی ابتدایی است و تقریباً باید انتظار داشته باشید انسانهایی که واقعاً به چنین اسطورههایی اعتقاد داشتند، سطح آگاهی و هوشیاری طبیعیای مثل ما نداشتند و از نظر ذهنی کمی در مراحل پایینتری بودند. تفاوت منطق اسطورهای با منطقی که ما الان از آن استفاده میکنیم آنقدر واضح است که یکی از اسطورهشناسان معروف فرانسوی زمانی پیشنهاد کرده بود که اصلاً منطق انسان بدوی با منطق ما فرق دارد و باید مطالعه کنیم که منطق آنها چه بوده است؛ یعنی از منطقِ مثلاً اسطوره، منطق بدوی، حرف زده است. هرچند این ایده خیلی طرفدار ندارد، همهٔ اینها نشان میدهد که وقتی به طور تجربی به طلوع فرهنگی بشر نگاه میکنیم، انگار با انسانهایی سروکار داریم که ذهنیت کودکانه دارند.
این ذهنیت کودکانه، در میان پیامبرانی که در قرآن میشناسیم، با حضرت نوح متناظر میشود. سعی کردم بگویم که ماجرای طوفان نوح، یعنی تصفیهای که در تاریخ بشر اتفاق افتاده، تمثیل خوبی است برای اتفاقی که برای همهٔ ما در دوران کودکی میافتد و همه هم بر سر آن توافق دارند که چنین اتفاقی برای بشر میافتد، هرچند دربارهٔ نحوهٔ اتفاقافتادنش و عواملش توافقی وجود نداشته باشد. همهٔ ما به نوعی آن دوران اولیهٔ کودکی خودمان را فراموش میکنیم. فروید معتقد است که این نتیجهٔ تروما، یا حاصل عقدهٔ ادیپ و این حرفهاست؛ دیگران هم هر کدام حرف خودشان را میزنند. ولی این چیز بدیهی است که ما دوران کودکی خودمان را فراموش میکنیم، یعنی اولین سالهای هوشیاریمان از ذهنمان پاک میشود، در حالی که از نظر علوم روز بدیهی است که این خاطرهها جایی ذخیره شدهاند و قابل بازیابی هم هستند؛ یعنی ممکن است در شرایط خاصی خاطرهٔ خیلی خیلی قدیمیای را که فراموش کردهاید به یاد بیاورید.
دارم سعی میکنم بگویم که این شباهتها وجود دارد. اگر آن استدلال کلی یا آن استدلال تجربی از تاریخ بشر شما را خیلی قانع نکرده، شاهدی که برایتان آوردم این است که هگل، بدون اینکه در بافت دینی فکر کرده باشد، ایدهای شبیه این دارد: تاریخ بشر مثل تاریخ آگاهشدن فرد انسان است و اوج تاریخ بشر وقتی است که انسان به نوعی آگاهی کامل، خودآگاهی کامل و اختیار کامل میرسد. میخواهم اصرار کنم که شما شباهتی ببینید.
میخواهم از چیزهایی استفاده کنم که در روانکاوی مدرن شاید بیشتر از همه، دستکم من، در لکان دیدهام و کمتر در کسی دیدهام. یونگ اصولاً به نظر من نسبت به دوران کودکی شهود خیلی خوبی ندارد. قدرت فروید این است که شهود خوبی نسبت به دوران کودکی دارد و لکان هم به پیروی از فروید همینطور است. واقعاً خیلی از بحثهایی که لکان میکند مثل این است که دارد از لحظهٔ تولد نوزاد و از اینکه نوزاد از نظر روانی در چه شرایطی است حرف میزند. یونگ، فکر میکنم، کمبودش را با مطالعهٔ اسطورهها جبران کرده و روانکاویاش را بر آن اساس ساخته است؛ یعنی همین داستانهای کودکانهٔ قدیمی برایش منبع شهود بودهاند که چه اتفاقهایی در ذهن و روان انسان میافتد. ولی فروید شهود خوبی دارد و البته مشاهدات بالینی زیادی داشته است؛ مدتی در بیمارستان مشاهدهٔ واقعی دربارهٔ کودکان داشته، و لکان هم همینطور.
یک اصطلاح محوری در بحثهای لکان دربارهٔ رشد روانی کودکان چیزی است که به آن مرحلهٔ آینهای میگوید: جایی که کودک میتواند تصویر خودش را در آینه ببیند. برخلاف او، همهٔ موجودات زنده غیر از بشر یا اصلاً تصویر را نمیفهمند و نمیبینند و به آن توجه نمیکنند، یا اگر هم ببینند میترسند؛ انگار نمیفهمند که این تصویر خودشان است. مثلاً پرندهها با شگفتی آن را میبینند و ممکن است سعی کنند با تصویر خودشان ارتباط برقرار کنند. همین پریروز، از آن ایمیلهایی که چند تا از دوستانم اخیراً برایم میفرستند و احتمالاً شما هم در گروههایی هستید که تصاویر و فیلمهای جالب میفرستند، یکی چیزی برایم فرستاد که دقیقاً همین بود: میمونی داشت با آینه بازی میکرد و یکدفعه تصویر خودش را دید؛ انگار چیز وحشتناکی دیده باشد، آینه را انداخت و فرار کرد، که یک میمون یکدفعه از کجا در این آینه ظاهر شده است.
لکان توضیح میدهد که در ابتدای دوران حیات نوزاد مرحلهای وجود دارد که نوزاد خودش را در آینه میبیند، آن را به عنوان تصویر خودش شناسایی میکند و نهتنها نمیترسد، بلکه خیلی هم با آن سرگرم میشود. این ویژگی خاص روانکاوی کودک است. اصطلاحات لکانی عجیبوغریباند و خیلی هم زیادند؛ کار لکان پر از اصطلاح است. کتاب خوبی با عنوان «واژگان لکان» چاپ شده که کوچک است، ولی فکر میکنم کتاب خیلی جالبی است و خیلی هم خوب ترجمه شده است. اصطلاحی در لکان هست به عنوان «غیر»: یک غیر کوچک داریم و یک غیر بزرگ.
لکان غیر بزرگ و غیر کوچک
لکان غیر بزرگ را با O بزرگ نشان میدهد و غیر کوچک را با O کوچک. این مشاهدهٔ قطعی است که وقتی کودک متولد میشود، به نوعی تمایز خودش را با جهان درک نمیکند و جهان هنوز در نظرش متمایز نیست؛ که من یک موجودم و مادرم موجود دیگری است. این چیزها مدتی طول میکشد، چون الان چشم بچه خوب نمیبیند و حس خیلی مبهم و کلیای دارد. در دوران جنینی اصولاً چیزی را به عنوان متمایز درک نمیکرد و انگار کاملاً در حالت وحدت با جهان به سر میبرد. با تولدش، نوعی تمایز کمکم میان خودش و جهان، و در خود جهان، شکل میگیرد.
به هر حال این از نظر لکان، و در خیلی از آدمهای دیگری که روانشناسی کودک را مطالعه کردهاند، هست؛ ولی لکان این مسئله را با زبان خاص خودش بیان میکند: کودک با یک غیر بزرگ سروکار دارد. همه چیزی که در مقابلش هست چیز منسجمی است و به خودش هم چندان توجه ندارد؛ بنابراین انگار یک چیز مرکز توجه کودک است و آن یک غیر بزرگ است. کمکم این غیر بزرگ نوعی تمایز پیدا میکند و از نظر لکان تبدیل به مادر میشود. دورهای وجود دارد، و این باز از نظر روانشناسهای دیگری که مطالعات بالینی میکردند هم درست به نظر میآید، که کودک نوعی اتحاد با مادر پیدا میکند؛ حالا انگار همهچیز مادر است. هرچه در بیرون هست مادر است. مادر را به عنوان چیزی کلی میبیند؛ یعنی حتی جسم مادر هم برایش تفکیکشده نیست و خیلی چیزها دست مادر است. این کودک با جهان مواجه است و این جهان به نظرش یک چیز است. مدتی طول میکشد تا کودک نسبت به مادر حس تمایز خودش، و تمایز مادر با چیزهای دیگری که در جهان هست، را پیدا کند. اینها چیزهایی است که در لکان هست و من سعی میکنم به آن اشاره کنم، چون فکر میکنم با چیزی در تاریخ انبیا میتواند ربط داده شود.
این در واقع اولین نوع ارتباطهای آگاهانهٔ کودک با جهان است: آگاهیای خیلی خیلی مبهم و گنگ و تفکیکنشده، تا به هر حال کودک به جایی میرسد که تمایز خودش را درک میکند و تمایز اشیای بیرونی را درک میکند. به دلیل همین ابتداییبودن این درک، خیلی واضح است که باید تصورتان این باشد که ذهن کودک و شناختهای کودک از جهان در یکی دو سال اول زندگی خیلی خیلی پرت و نادرست است. مثلاً همهٔ بچهها نوعی تصورات به اصطلاح جاندارپندارانه از میز و صندلی و همهچیز دارند. وقتی هنوز میفهمد که من یک موجودم در میان موجودات دیگر، مدتی طول میکشد تا بفهمد که همه مثل من نیستند و بعضیها جاندارند. این دوران را در ماههای اول و یکی دو سال اول طی میکند؛ دوران آشفتگی ذهنیای که اول فکر میکند همهچیز، نمیدانم، یکی است، بعد من هستم و مادرم، بعد اینکه همهچیز مادرم نیست. فروید هم روی این تأکید دارد که طول میکشد تا کودک مادرش را به عنوان موجودی متمایز درک کند.
برای کسانی که خواندهاند یا دوست دارند نگاه کنند، فروید شرح مفصلی دربارهٔ بازیای با عنوان «فورتیدا» دارد که بازی متداولی نیست: بچهای را در حال بازی دیده و سعی میکند بگوید که این چه ربطی به مسئلهٔ جبران فقدان مادر دارد، وقتی مادرش ترکش کرده است. این بازی را خود این بچه اختراع کرده و انگار با آن نبود مادر را تحمل و جبران میکند.
چیزی که میخواهم بگویم این است: باید تصورتان این باشد که ما به طور طبیعی، شاید حتی اگر پیامبر هم بودیم، در ماهها و سالهای اول زندگیمان کلی معرفت اشتباه در ذهنمان آمده است؛ اینکه این صندلی جاندار نیست ولی من فکر میکنم جاندار است، و الی آخر. کلی تصور غلط از جهان در ذهن کودک شکل میگیرد. عین این اتفاق را واقعاً به طور تجربی میتوانید در تاریخ بشر هم ببینید: قرنهای اول تاریخ بشر، از ابتدای پیدایش تا وقتی که تمدنی و فرهنگی شکل میگیرد، مثلاً پر از جاندارپنداری است. یعنی تمایزگذاری در فرهنگ بشر به وجود آمده و زبان در حد ابتدایی به وجود آمده، ولی احساسی که نسبت به طبیعت وجود دارد واقعاً خیلی کودکانه است.
کودکی جهان و جاندار پنداری
اینکه گفته شود همهچیز تسبیح میگوید، بحث جدایی است؛ اینها را قاطی نکنید. بچه وقتی سرش به صندلی میخورد، مادرش صندلی را میزند و بچه از اینکه صندلی تنبیه شده آرام میشود. مسئلهٔ تسبیح و شعور، که من نمیدانم صندلی تسبیح میکند یا نه، با این فرق دارد. اینکه مثلاً دید عرفانیای نسبت به نوعی شعور باطنی در همهٔ موجودات داشته باشید، با اینکه فکر کنید این مرا زده و حالا من باید آن را بزنم، خیلی فرق دارد؛ با اینکه فکر کنم همهٔ دنیا مثل خود مناند. عرفا فکر نمیکنند که اگر کوه تسبیح میگوید، دارد «یا الله، یا الله» میگوید؛ بلکه منظور این است که آن در حیطهٔ وجود خودش نوعی تسبیح دارد. میگویند پرنده هم این کار را میکند. این چیزی معرفتی است که بعدها باید به آن برسیم، نه چیزی ابتدایی. اول اصلاً نمیفهمم که من کیام و دنیا چیست و با هم تمایز داریم؛ وقتی هم میفهمم، فکر میکنم همه مثل مناند، یعنی همان چیزیاند که خودم هستم.
نکتهٔ اساسی این است: تمایز قائلشدن میان درون و بیرون. کودک بهراحتی به این نمیرسد؛ اصلاً نمیفهمد درون چیست و چه فرقی دارد. اگر دلتان درد بگیرد، چیزی درون شماست، و اتفاقی که بیرون میافتد بیرون شماست؛ ولی کودک اصلاً نمیتواند میان جسم خودش به عنوان واحدی که «من» است، چیزی که درون من اتفاق میافتد و چیزهایی که بیرون این جسم است فرق بگذارد. شما وقتی چیزی را میبینید، میان آنچه میبینید و تخیلات خودتان فرق میگذارید. نکتهٔ اساسی همین است: تخیل و واقعیت.
امروز آدمی را که میان تخیل و واقعیت فرق نمیگذارد و به اصطلاح حس واقعیت را از دست داده، دچار بیماری اسکیزوفرنی میدانیم. همهٔ کودکان به این معنا اسکیزوفرنی دارند. فکر میکنم اگر بخواهیم برای انسان در دوران ابتدایی تاریخش اسمی از این بیماری بگذاریم، همین است: بشر دوران نخستین میان خیال خودش و چیزی که واقعاً اتفاق افتاده خیلی فرق نمیگذاشت، و منشأ اسطورهها تا اندازهای همینجاست. حرف جالبی دربارهٔ اسطوره میزنند؛ میگویند اسطورهها رؤیاهای جمعی بشرند، انگار همه در بیداری با همدیگر خواب میدیدند. خورشید را میدیدند و تخیلاتی در ذهنشان میآمد؛ همانطور که بچه واقعاً ممکن است خورشید را به صورت قهرمانی ببیند، یا مثلاً اسطورهٔ چرخ خورشید: شاید شباهتهایی به چرخ دارد و ممکن است آدم فکر کند دارد غل میخورد. بعداً که رشد کردید، میفهمید که اینها تخیل است.
حتی همهٔ ما ممکن است همین الان در این سن و سال گاهی خیالی به ذهنمان برسد، ولی فوری به دلایلی تشخیص میدهیم که این صدایی که شنیدیم خیال بود. آدم اسکیزوفرن نمیفهمد که این صدایی که الان شنید، که مثلاً یکی چیزی به او گفت، در ذهنش بوده و خیالش است، یا واقعاً کسی چیزی به او گفته است. معمولاً دوستان خیالی دارند، با موجودات فضایی در ارتباطاند و یک زندگی پنهانی خیالی دارند که ممکن است مدتی پنهان بماند. احتمالاً خیلیهایتان فیلم «دیوتیف ماین» را دیدهاید: طرف از دوران دانشجوییاش تا آخر عمر دوستی دارد که به او سر میزند و اصلاً وجود ندارد، و با همدیگر حرف میزنند.
به هر حال تاریخ بشر، و چیزهایی که از نظر فرهنگی از بشر ابتدایی داریم، واقعاً شباهت زیادی به سالهای نخست زندگی انسان دارد. میخواهم بگویم آدمهایی که آن استدلالها و این حرفها را زدند، به اینجور شواهد تجربی دسترسی نداشتند و از شهود درونی خودشان حرفهایی زدند. وقتی میبینید که با استدلالهای دیگری حرفها به جاهایی میرسد که تا حدودی میتوانید بفهمید با بعضی از دادههای تجربی هم سازگار است، به هر حال این تقویت میکند که اینجا چیزی هست. من همیشه وقتی حرفهای عرفانی را میخوانم، کامل نمیفهمم، ولی گاهی حس میکنم دارند به چیزی واقعی اشاره میکنند. ممکن است همهاش درست نباشد، ممکن است رنگها را درست نگویند یا اصلاً رنگ مهم نباشد، ولی آدم حس میکند واقعیتی در این حرفها هست. در ایدههای ابن عربی در فصوص هم واقعیتهایی هست، ولو اینکه خطا هم در آن راه پیدا کرده باشد.
احساس کلی من، بدون اینکه به هیچ وجه از جزئیات این حرفها دفاع کنم، این است که تاریخ بشر و تاریخ انبیا به نوعی با مراحل رشد معنوی انسان ارتباط دارد. اینکه تا چه جزئیاتی میشود پیش رفت، به نظر من واقعاً نمیتوانید خطهای مشخصی بکشید و بگویید. جلسهٔ قبل سعی کردم با توضیحی کلی بگویم که به نظر من میان این دوران ابتدایی زندگی بشر و این پاکشدن خاطرات، با چیزی که در متن دینی تحت عنوان طوفان میبینیم، خیلی شباهت وجود دارد. اگر بخواهید دلیلی دینی بیاورید که چرا این خاطرات پاک میشوند، این است که ما قرار است به معرفتهای درستی دست پیدا کنیم، و چون در دوران شکلگیری ذهنمان کلی چرند و پرند در ذهنمان آمده که میتواند مزاحم شناخت جهان باشد، خوب است ترومایی، چیزی بیاید و باعث شود این چیزها پاک شوند.
فروید میگوید این تروما از عقدهٔ ادیپ میآید. یکی از شواهد تجربی فروید برای اینکه عقدهٔ ادیپ وجود دارد و ترومایی، یعنی ضربهٔ روانی شدیدی، در حدود سن دو سالگی وارد میشود، این است که میگوید خاطرات را فراموش میکنیم؛ این را جزو شواهد تجربی ایدهٔ خودش میگیرد. به هر حال یک چیز تجربی داریم: همهٔ ما دوران اولیهٔ زندگی خودمان را فراموش میکنیم؛ یعنی از یکی دو سال اول دیگر هیچ چیزی در ذهنمان نیست و در سالهای بعد هم حافظهٔ خیلی ضعیفی داریم تا از جایی به بعد بهتر یاد بگیریم. دقیقاً به همین دلیل میتوانید بگویید چرا طوفان نوح رخ داد. دارم سعی میکنم بگویم که این رفتوبرگشت ممکن است: جایی اینجا اتفاق واضح و روشنی هست که دلایل روشنی دارد؛ ممکن است از آن برگردید و چیزی دربارهٔ روان انسان بفهمید، و برعکس.
میترسم مثل بعضیها دچار توهم شوید و مثلاً بخواهید جزئیات همهٔ داستانها را هم تطبیق بدهید، که به نظر من اصلاً قابل تطبیق نیست؛ چون حتی اگر همان ایدهٔ ابن عربی و آن استدلال کلی را قبول کنید، دلیلی ندارد که دو موجود مختلف، مثلاً یک موجود فردی و یک موجود جمعی، همهچیزشان با هم موازی دربیاید. چیزهایی کلی وجود دارد؛ مثلاً اینکه همهچیز از خدا شروع میشود و به خدا برمیگردد، به نوعی به نظر میرسد دربارهٔ همهٔ موجودات صادق است. ولی اصلاً فرضکردن کل تاریخ بشر به عنوان یک موجود کلی مسامحهای در خود دارد؛ به اضافه اینکه حتی در آن صورت، اینکه عین همان اتفاقی که برای فرد میافتد آنجا بیفتد اصلاً منطقی نیست.
بنابراین، اگر کلیات را نگاه کنید، میخواهم بگویم از نظر دینی توجیه خوبی وجود دارد که اصلاً چرا طوفان نوح ایجاد شده است: چون فرهنگ بشر در سالهای اولیه بیش از اندازه قروقاطی است و لازم است یک بار کرهٔ زمین شسته شود. انسان نخستینی که از ذهنیتی خیلی خیلی ابتدایی شروع کرده، آنقدر چرند و پرند به همدیگر بافته که انگار ممکن است راه رشدش مسدود شده باشد؛ یعنی ممکن است فرهنگ خیلی کج و معوجی پیدا کرده باشد. نمیدانم تصورتان دربارهٔ بشر چیست؛ بعضی از آدمهای مذهبی احساسشان این است که حضرت آدم را همینطور یکدفعه درست آوردند و در کرهٔ زمین گذاشتند و از نظر جسمی و روانی واقعاً هیچ حالت تکاملی در انسان رخ نداده است. من حتی از نظر جسمی فکر میکنم تکامل اتفاق افتاده است.
اگر این را هم نپذیرید، ذهن بشر تابع فرهنگش است؛ این فرهنگ است که بعضی از قسمتهای مغز را به کار میگیرد. حتی اگر فکر کنید مغزی که الان در جمجمهٔ ماست از نظر مادی عیناً در انسان نخستین هم همینطور بوده، یعنی مثلاً نئوکورتکس همینقدر رشد داشته، که به نظر میآید اینطور نبوده، و حتی اگر بپذیرید که از اول که انسان خلق شد مغزش همین اندازه بود و همین قسمتهایش همینقدر رشد داشت، چون از نئوکورتکس استفاده نمیکرد، بود و نبودش خیلی فرق نمیکرد. یعنی از نظر ذهنی قطعاً انسان مراحلی از رشد را طی کرده است، و فرهنگی که در ابتدای رشد بشر به وجود میآمده خیلی پرت است؛ آن حالت جاندارپنداری و مشرکانهاش ممکن است بیش از اندازه مزاحم دوران بعدش شود. حضرت نوح میگوید اینها طوری هستند که دیگر امیدی نیست از آنها نسلی به وجود بیاید که آدمهای رشدیافتهای باشند؛ یعنی همهشان مثل خودشاناند.
نوح و دوران شرکآمیز
انگار تا حدی سنتهای فرهنگیای به وجود آمده است؛ مثلاً شواهدی از دوران نخستین داریم از آدمخواری و اینکه بچههای خودشان را بخورند. بعضی چیزها از فرهنگ بشر دیگر بیش از اندازه انحرافی بوده و به کل پاک شده است، و انگار بشر از دوران جدیدی دوباره شروع به کار کرد. این به پاکشدن دوران کودکی شباهت دارد و به نظر من ایدهٔ خوبی است برای اینکه بفهمیم اصلاً طوفان نوح چیست. شاید از اینکه اینجا آب برای شستهشدن به کار رفته، به عنوان چیزی سمبلیک، بتوانید ایده بگیرید. چیزی که من تأکید دارم این است که مجازید از هر چیزی ایده بگیرید.
اگر توازیای حدوداً هست، هرچه دلتان میخواهد ایده بگیرید؛ ولی نه اینکه وقتی ایده میگیرید بگویید چون در آن داستان آب بوده و آب مثلاً سمبل دانش ناخودآگاه، عواطف یا حس درونی و این حرفهاست، پس نتیجه میگیرم که این اتفاق در زندگی بشر افتاده است. به هر حال ایدهها را میتوانید وارسی کنید؛ اگر چیزی شبیه آن از اینجا پیدا کردید، میتوانید مثل یک منبع الهام به آن داستان نگاه کنید.
دفعهٔ قبل این چیزها را گفتم ولی خیلی تأکید نکردم که فکر میکنم اگر بخواهیم این حرفها را کمی دقیق کنیم، میشود حضرت آدم را بیشتر به دوران جنینی، یعنی دوران شکلگیری جسم انسان، برگرداند؛ نوح را انگار به دوران شکلگیری ذهن انسانی؛ و بعد از نوح، ابراهیم است. دفعهٔ قبل سعی کردم بگویم که ابراهیم انگار به دوران بلوغ اشاره میکند، جایی که انسان به مرحلهای رسیده که میتواند حکم دریافت کند؛ همان چیزی که در قرآن چند بار آمده است: رسیدن به مرحلهای از نظر جسمانی و روانی که انسان میتواند تکلیف به عهده بگیرد. به همین دلیل است که ابراهیم مبدأ رسالت جهانی و شریعت و این حرفهاست. میخواهم به داستان خاصی اشاره کنم و بروم کمی متن برایتان بخوانم.
اینکه به دوران گذشته، یعنی دوران اسطورهای، چگونه نگاه کنیم بحث دیگری است. آدمهای مدرن، یعنی غربیها، با تحقیر به آن نگاه میکنند؛ آدمی مثل هایدگر با تحقیر نگاه نمیکند. به نظر من هایدگر به نوعی افراطی است؛ اصلاً میگوید آنها به حقیقت وصل بودند و بعد جدا شدند. ایدهٔ هایدگر دقیقاً چیزی شبیه همین است که گفته شد: انگار بشر به نوعی از اصل خودش جدا شده است. همهٔ این موضوع دقیقاً همان است که به دوران بچگی چگونه نگاه کنید. دوران بچگی دورانی است که به یک معنا به خداوند نزدیکترید و از یک جهت، از نظر آگاهی، قطعاً در مرتبهٔ خیلی پایینی قرار دارید. ویژگی یک پیامبر این است که همان نزدیکی به خدا را حفظ میکند و به بالاترین آگاهی هم میرسد.
کودک در حالتی شبیه، مثلاً، حیوانات است. شما به حیوانات چگونه نگاه میکنید؟ مثلاً یک پنگوئن ممکن است خیلی به خداوند نزدیک باشد، چون گناه نکرده، ولی شعور ندارد. کودک درک و معرفتی نسبت به جهان ندارد و آگاهی ندارد؛ خدا را آگاهانه نمیشناسد، ولو اینکه به نوعی انگار ذاتاً به خدا نزدیک است. همهٔ آنچه گفته شد اتفاقاً با این متوازیگرفتن تاریخ بشر با رشد روانی انسان جور درمیآید: ما به نوعی از خداوند دور شدهایم، مثلاً به این دلیل که در دوران کودکی ممکن است حسهای بهتری داشته باشیم. همان جاندارپنداری مثلاً غلط بود؛ ولی در برابر این دید سیاه علمی که الان به جهان داریم، که همهچیز ذراتی بیجان است و حتی شک داریم که خودمان هم مجموعهای از ذرات باشیم و اینکه اصلاً ما چه هستیم و هستیم یا نیستیم؛ ممکن است کودک از این نظر به حقیقت نزدیکتر باشد که به هر حال جهان را جاندار میبیند، ولی دارد اشتباهی و پرتوپلا فکر میکند.
به کارهای کودک نگاه کنید: کودک تکلیف ندارد. واقعاً ممکن است بچهای بزند و خواهر خودش را بکشد، و گناه هم نکرده است؛ یعنی بچه ممکن است در دوران اولیهٔ زندگیاش کارهای افتضاحی انجام بدهد، اگر بخواهیم از نظر اخلاقی برآورد کنیم. انسان هم در ابتدای تاریخ خودش از جهاتی همینطور بود، چون زبان و فرهنگی وجود نداشت. در بحثی که بعد از کلاس شد، حالا دقیق یادم آمد، یک نفر برعکسِ این سؤال را پرسید: آیا این ظلم نبوده به آنها که بدبخت و عقبافتاده بودند و ما الان مثلاً خوشبخت شدهایم؟ جواب این است که اصلاً اینطور نیست. چرا تصورت این است؟ آنهایی که فرهنگ ندارند مثل بچهاند و تکلیف هم ندارند؛ بنابراین مثلاً رسالت و شریعتی برایشان نبود. نوح به نظر میآید اولین کسی است که شریعت آورده، شریعتی بسیار مختصر؛ ابراهیم هم بعداً کمی، و در زمان موسی است که یکدفعه شریعت بزرگی نازل میشود. بنابراین اینها به نوعی معافیت دارند؛ خیلی از کارهایی که میکنند انگار حساب نیست، چون آگاهیشان به نوعی کودکانه است.
اما از جهتی دیگر، آنها مثل موجود بیفرهنگاند و ما فرهنگ غلط داریم: در فرهنگی به دنیا میآییم که حرفهای زیادی به ما داده میشود که عمدتاً غلط است و ذهن ما را منحرف میکند. دقیقاً در همان بحث به آیهای استناد کردم که در قرآن دربارهٔ اولیای خدا آمده است، آنهایی که سطحشان خیلی بالاست، یعنی مقربین: احتمال اینکه آدمی به مدارج خیلی بالا برسد و جزو آن گروه برگزیدهٔ انسانها شود، در دوران اولیه، مثلاً پیش از ختم نبوت، اگر آخرین را بعد از پیامبر ما بگیریم، بیشتر از بعد از ختم نبوت است. چون فرهنگ در آن حد حداقلی است، آدم ممکن است بتواند در برود و همهٔ حقایق را بهتر بگیرد.
ایدهٔ هایدگر هم همین است؛ میگوید زبان آنها زبانی بود که این اعوجاج زبان ما را نداشت. اگر کمی با هایدگر آشنا باشید، هایدگر چنان از ریشهشناسی لغات زبان یونانی استفاده میکند که انگار چون ریشهاش این است، پس معنایش این است؛ برای اینکه بگوید واژهای چیست، میرود ریشهاش را پیدا میکند و میگوید یونانیها این واژه را اینطور ساختند. کاملاً احساسش این است که آدمهایی که آن موقع زبان را به وجود میآوردند، پیش از آنکه این زبان بعدها همینطور مدام تغییر کند و چیز بدی شود، با جهان ارتباط تنگاتنگ و نزدیکی داشتند و واژهها را خوب درست کردند. ما الان واژههایمان اعوجاج پیدا کرده و درکمان هم از جهان اعوجاج پیدا کرده است.
به هر حال اینجا این دو نکته با هم قاطی نشود: ممکن است بگویید انسان اولیه نوعی درک نسبت به طبیعت دارد که ما نداریم، ولی در عین حال از سطح شعور و آگاهی پایینی هم برخوردار است. به هر حال فرهنگی به وجود آوردند که بچههای خودشان را خوردند، آدم خوردند، نمیدانم هزار کار عجیبوغریب کردند؛ هزار جور فرهنگ مشرکانه، و مثلاً همین جاندارپنداری خیلی رسمیِ فرهنگشان بود. همهٔ اینها به نوعی در طوفان نوح است: انگار در مرحلهای کرهٔ زمین شسته میشود و از جایی دوباره داستان شروع میشود. این به ماجرایی شباهت دارد که برای همهٔ ما اتفاق میافتد؛ میخواهم بگویم در کلیاتش شباهتهایی دارد.
حضرت ابراهیم استدلال معروفی در قرآن دارد که سرش بحث هست که این استدلال یعنی چه: میآید اول ستارهها را میبیند، بعد ماه را میبیند، بعد خورشید را میبیند، و بعد میگوید که به خداوند ایمان آوردم. این استدلال یعنی چه؟ یعنی واقعاً ابراهیم ستارهها و خورشید و ماه را اشتباهی گرفت؟ بعضیها تصورشان این است که انگار ابراهیم، حتی دیدم یکی گفته، در غار بزرگ شده و تا دورهٔ نوجوانی آنجا بوده و یکدفعه از غار بیرون آمده، برای همین انگار هیچچیز نمیداند. داستانی در فرهنگ ما هست که به آن «حی بن یقظان» میگویند؛ ابن سینا و بعضیها این داستان را این شکلی نوشتهاند. تصور جالبی است اگر فکر کنید که کسی در دوران بزرگی رفته جهان را ببیند؛ چه چیزی در جهان میبیند؟ ما شاید از دوران کودکی آغاز میکنیم و به تدریج جهان را میبینیم، و بعضی از شگفتیهای جهان دیگر ما را خیلی به شگفتی وانمیدارد.
ابراهیم کمی شبیه حی بن یقظان رفتار میکند: بیرون میآید و میگوید پروردگار من کیست؟ اولین چیزی که میبیند ستاره است و میگوید ستاره است؛ بعد ماه را میبیند، بعد خورشید را میبیند، و به این نتیجه میرسد که هیچکدام از اینها نیست. این دیدن و اشتباهگرفتن رب با ستاره و ماه و خورشید میتواند تمثیل خیلی خیلی خوبی باشد از مرحلهای که انگار همهٔ ما به نوعی طی میکنیم. اگر حرفهای لکان را قبول کنید که کودک وقتی به دنیا میآید انگار به دنبال غیر است، یعنی چیزی در جهان هست که میخواهد به نوعی خودش را به آن آویزان کند، اولین چیز این است که تصور مبهمی از کل جهان دارد؛ مثل اینکه چشم بچه اول که به دنیا میآید هنوز تمایز میان اشیا را نمیگیرد و جلوههایی از دنیا میبیند، چیزی شبیه آنچه ما وقتی به آسمان نگاه میکنیم میبینیم: ستارهها را میبینیم. ماه تمثیل خوبی از مادر است و خورشید تمثیل خوبی از پدر.
انگار انسان وقتی به دنیا میآید، حتی اگر ابراهیم باشد، اولین مشاهداتش میتواند شرکآمیز باشد، به این معنا که خدا را در اولین چیزهایی میبیند که با آنها مواجه میشود. میگویم اگر پیامبر هم باشید، دورهٔ ابتدایی زندگیتان انگار همینطور است، تا اینکه به جایی برسید که به آگاهیای دست پیدا کنید. بنابراین هیچ بعید نیست که ابراهیم دارد از حالت درونی خیلی خیلی ابتدایی خودش صحبت میکند: اولین چیزی که میتواند نظر انسان را جلب کند چیزی شبیه ستارههاست، بعد ماه و بعد خورشید. این نظم، با آنچه در روانکاوی دربارهٔ اینکه آن مسیرِ غیر بزرگ که ما دنبالش هستیم چگونه طی میشود بیان میشود، یعنی با حرفهایی که لکان میزند، به نوعی شبیه است. نمیخواهم بگویم لکان دقیقاً عین همین را میگوید.
ولی ما مرحلهای داریم که انگار مادر همهچیز است، و بعد پدر؛ در مکتب لکان اینطور است که پدر است که میان فرزند و مادر جدایی ایجاد میکند، و این جدایی از نظر لکان خاصیتهای خاصی دارد و پدر را به عنوان قانونگذار در ذهن بشر تثبیت میکند. اصطلاح «نام پدر» در مکتب لکان در واقع از همینجا میآید که پدر انگار باعث جدایی کودک از مادر میشود؛ با دخالت پدر است که میان کودک و مادر تمایز ایجاد میشود و پدر به نوعی جانشین مادر میشود. نهایتاً باید این مراحل رشد بگذرد و ما به جایی برسیم که خداوند را به عنوان رب خودمان بشناسیم. اگر برای ابراهیم، به عنوان موجودی استثنایی، این اتفاق انگار در لحظههای اول زندگی افتاده و خیلی زود رب خودش را پیدا کرده، و اینطور دارد حالت درونیای را که تجربه کرده برای دیگران با تمثیل ستاره و ماه و خورشید بیان میکند، برای ماها ممکن است خیلی طول بکشد.
بارها به این اشاره کردهام که منبع اصلی شرک در همهٔ انسانها همیشه این بوده و هنوز هم هست: وابستگی به والدین. یعنی باید خودتان را از حالت وابستگی روانی به والدین نجات بدهید تا به استقلال برسید، و توحید حاصل نمیشود مگر اینکه این وابستگیهایی را که به غیر خدا دارید از خودتان دور کنید. هیچ وابستگیای عمیقتر از وابستگی انسان در کودکی به مادر و پدر نیست. مسئله این است که در مراحل رشد بتوانیم این وابستگیها را پشت سر بگذاریم، بدون اینکه جایگزینهای قلابی جایشان بنشانیم؛ کاری که به طور طبیعی میکنیم. مثلاً وقتی به مدرسه میروید، ممکن است معلمتان جای پدرتان را بگیرد؛ آن حالت به اصطلاح اطاعت بیقیدوشرطی که شاید نسبت به پدر احساس میکردید، حالا نسبت به معلم، و بعد نسبت به فضای کلیای که در جامعه هست، جایگزین میشود. همهٔ اینها چیزهایی است که آن وابستگیهای شرکآمیزی را تثبیت میکند که همهٔ ما در اولین لحظههای تولدمان داشتهایم.
بنابراین این پرسش که آیا ابراهیم واقعاً مرتکب شرک میشود یا نه: اگر این را به این برگردانید که ابراهیم دارد شبیهسازیای از اتفاقات ابتدای زندگی همهٔ انسانها ارائه میدهد، که دیگر به یک معنا گناه محسوب نمیشود، میشود گفت ابراهیم دارد از حالت درونی خودش سخن میگوید و دروغ نمیگوید.
ابراهیم ستاره ماه خورشید
ابراهیم صحنهسازی هم نمیکند؛ انگار چیزی شبیه آنچه در درونش اتفاق افتاده را به نوعی دارد به بیرون نسبت میدهد. به هر حال اینکه اول ستارهها هستند، بعد ماه و بعد خورشید، اصولاً همان چیزی است که این استدلال را عجیب میکند. فکر میکنم این استدلال احتیاج به توجیه دارد که ابراهیم چه میگوید؛ پرسشهایی از این قبیل که اصلاً چه میگوید، چرا ستاره و ماه و خورشید به این ترتیب ظاهر میشوند، و آیا اصلاً کلک میزند و میخواهد صحنهسازی کند که قومش باورشان شود. این کاری که میکند در واقع به نوعی شبیهسازی چیزی است که برای همهٔ انسانها اتفاق میافتد، ولی اینطور نیست که برای خودش اتفاق نیفتاده باشد؛ انگار چیز دوری را که در ذهنش هست اینطور بیان میکند. این ایدهای است که آدم میتواند از این توازی بگیرد.
بگذارید شروع کنم و جاهایی از این متنها را بخوانم. اولین کتابی که میخواهم از آن چیزی بخوانم، کتابی از خود هانری کربن است با عنوان «انسان نورانی در تصوف ایرانی». کتاب دیگری هم که میخواهم چیزی از آن بخوانم، کتابی است با عنوان «هانری کربن» نوشتهٔ آقای داریوش شایگان؛ کتاب خیلی خوبی است، چون به طور کلی به مجموعهٔ آثار هانری کربن اشاره کرده است.
پیشتر دربارهٔ هانری کربن صحبتی کردهام. آدم خیلی مهمی بود که ما ایرانیها واقعاً خیلی به او مدیونیم: فرانسویای متخصص هایدگر که از جایی در زندگیاش عاشق سهروردی شد و با یک عالمه از زبانهای دنیا آشنا بود. آدم خاصی بود و از نظر محققبودن شخصیت بزرگی در فرانسه بود. فرانسویها تقریباً هایدگر را از طریق هانری کربن میشناختند و هنوز هم میشناسند؛ کربن دورهای در زندگیاش کارهای هایدگر را به فرانسوی ترجمه کرد و او را شناساند. بعد به دنبال سهروردی به ایران آمد و دید غیر از سهروردی چیزهای خوب دیگری هم اینجا هست؛ اصلاً ماند و کمکم ساکن ایران شد و اینجا برای خودش حلقهٔ درس و شاگردی و استادی داشت. خیلی از آدمهایی که الان میبینید در حلقهٔ هانری کربن بودند.
خدمت بزرگی که به ما کرد این بود که یک عالمه از متون قدیمی را که خاک میخوردند و نسخههای خطیشان تصحیح و چاپ نشده بود، سعی کرد چاپ کند، و برای معرفی کارهای سهروردی و ملاصدرا یک عالم کتاب به فرانسه نوشت. شناخت جهان غرب از فرهنگ اسلامی، بهخصوص ایرانی، تقریباً نهایتاً در ابن سینا متوقف شده بود. از فیلسوفان، به نظرشان ابن رشد بیشتر میرسید و مقداری ابن سینا؛ ابن سینا را هم به عنوان طبیب بزرگی که در قرون وسطا خیلی تأثیرگذار بوده میشناختند، و از اینهمه تحولاتی که بعد از ابن سینا در فلسفه و حکمت اسلامی، بهخصوص در ایران، اتفاق افتاده بود تقریباً هیچ نمیدانستند. مقداری ابن عربی را از طریق ایزوتسو میشناختند که بخشی از فصوص را ترجمه کرده بود. ولی کربن دید جامعی داشت و کتاب مفصل چندجلدیای با عنوان «اسلام ایرانی» نوشت؛ فکر میکنم، اگر اشتباه نکنم، «عرفان ایرانی» نیست و «اسلام ایرانی» است. کتاب خیلی مفصل و جالبی است که متأسفانه به فارسی ترجمه نشده، ولی هر جا اشارههایی به آن میبینم، حرفهای خوبی در آن زده است؛ کتاب خیلی جامعی است.
فکر نمیکنم کسی در ایرانِ زمان معاصر به اندازهٔ هانری کربن متون ایرانی را بشناسد؛ ایرانی به این معنا که ایرانیها نوشته بودند، چه به زبان ایرانی و چه به عربی. تعصب ایرانی به آن معنا نداشت، ولی بهخصوص به فرهنگ شیعه علاقهٔ خاصی پیدا کرده بود و طبعاً ایران و برداشتهای عرفانی شیعه برای کربن خیلی جاذبه داشت. این نوع برداشتی که عرفای ایرانی و عرفای شیعه مثلاً از مفهوم ولایت دارند، به عنوان چیزی که منقطع نمیشود، برایش خیلی جذاب بود. نمیخواهم وارد این شوم که چه چیزهایی برایش جذاب بود و روی آن تأکید میکرد. شنیدهام که در جلسات خصوصی میگفت «ما شیعیان باید اینطور بکنیم»؛ کمکم شیعه شده بود، هرچند هیچوقت تغییر دین یا چنین چیزی را اعلام نکرد، ولی به نظر میرسید علاقهٔ خیلی خاصی دارد.
ایزوتسو هم هیچوقت مسلمانشدن را اعلام نکرد. ایزوتسو اینجا ساکن بود و ویلایی داشت و هفتهای یک بار عرفان اسلامی درس میداد؛ علمایی که الان داریم همهشان شاگرد ایزوتسو هم بودند. کربن با علامه طباطبایی علاقه و رابطهٔ بسیار خاص و جالبی داشت؛ اصلاً شاید شخصیتی که کربن را خیلی جذب کرد و در ایران ماند، علامه طباطبایی بود. مرتب با همدیگر نشستوبرخاستهایی داشتند. کسی یک بار تعریف میکرد که جلسهای در تهران با کربن بوده که عدهای در آن جمع میشدند و علامه طباطبایی هر هفته به تهران میآمد و در این جلسه شرکت میکرد. آقای داریوش شایگان و آقای سید حسین نصر همه مال همین حلقهاند؛ آقای آشتیانی هم، فکر میکنم، شرکت میکرده است. به هر حال آدمهای خیلی سطحبالا، مثلاً در عرفان نظری، در تهران و اطراف تهران واقعاً با کربن ارتباط داشتند.
بگذارید از قطعههایی بخوانم که خود کربن دربارهٔ علاءالدوله سمنانی نوشته، و ایدههای جالبی که سمنانی دربارهٔ لطایف و ارتباطشان با انبیا دارد. این فصلی از این کتاب است؛ کتاب کلاً دربارهٔ نور و نور سبز و سیاه و اینجور چیزهاست و اشارههایی که عرفای اسلامی به شهود نور در مراحل رشد خودشان داشتهاند. آنچه میخوانم از فصل ششم این کتاب است که عنوان فصل «هفت پیامبر هستیت» است و اختصاص دارد به آرای علاءالدوله سمنانی، یکی از عرفای خیلی بزرگ سمنان. توضیح داده که سمنانی ایدهای دربارهٔ هفت بطن قرآن دارد و جایی وعده داده که دربارهٔ هر آیهٔ قرآن هفت بطنش را بگوید، و سعی کرده آموزش بدهد که اصلاً این چگونه میشود و چه باید کرد و چه ربطی به انبیا دارد.
میخواهم این قسمتها را از دلایل کلیای که سمنانی برای این کار خودش دارد بگویم. ایدهٔ سمنانی ربطی به ایدهٔ ظهور اسماء الهی که در ابن عربی هست ندارد؛ سمنانی آن را از تطابق و تطبیق آفاق و انفس نتیجه میگیرد. میگوید ما عرفا تقریباً همه متحدیم در اینکه چیزهای درون انسان و چیزهایی که در جهان هست، یعنی آنچه در آفاق هست، با انفس نوعی تطبیق با همدیگر دارند. حتماً شنیدهاید که انسان عالم صغیر است و عالم انسان کبیر و این حرفها؛ یعنی نوعی توازی میان درون انسان و بیرون انسان وجود دارد. نه فقط عرفای اسلامی، بلکه همینطور در دنیا تقریباً این اعتقاد وجود داشته است: اینکه مثلاً اگر هفت آسمان هست، ما هم در درون خودمان هفت آسمان معنوی داریم، و اگر زمین در جهان هست، ما جسم خودمان را داریم؛ و همینطور نوعی تطابق تمثیلی میان جهان و درون انسان وجود دارد. ایدهٔ اصلی سمنانی همین است که چرا پیامبری که در بیرون وجود دارد باید در درون من نمایندهای داشته باشد؛ و بعد به دنبال این است که این نماینده چیست و چه چیزی در درون من هست.
هانری کربن اسمش را «قانون همراستایی» گذاشته است و میگوید: «قانونی که به همهٔ گزارشهای مینوی هنجار میبخشد، میتواند چنین به گفته آید: میان رخدادهای جهان بیرونی و رخدادهای درونی جان همانندی هست؛ میان آنچه سمنانی زمان آفاقی یا زمان افقها مینامد، همان زمان فیزیکی شمارندهٔ تاریخ که با جنبش ستارگان به چشم میآید، و زمان انفسی یا زمان روان.» یعنی تاریخ، زمان آفاقی است و در درون من زمان انفسی وجود دارد؛ بنابراین به این دلیل، مراحل سیر بیرونی و درونی باید با همدیگر تطبیق داشته باشند.
همهٔ متن را نمیخوانم؛ میخواهم بگویم این هفت پیامبر و هفت لطیفه، به قول سمنانی، چیستند. سمنانی میگوید هفت مرحلهٔ روشن از نظر رشد معنوی در انسان وجود دارد که برای کسی که مراحل رشد معنوی را طی میکند قابل مشاهده است، و هر کدام از این مراحل نور مخصوص خودش را دارد که در مشاهدات، مثلاً، عارف به نوعی جلوه میکند. اینجا عنوان «لطایف» را «اندامهای لطیف» ترجمه کرده است. سمنانی کلاً از لطایف سبعه صحبت میکند؛ مثلاً اولین لطیفه را لطیفهٔ قالبیه مینامد، یعنی اولین چیزی که در وجود انسان هست.
بگذارید کمی از خود متن بخوانم. میگوید: «نخستین این اندامهای لطیف»؛ یعنی در درون ما غیر از این اندامهایی که میبینید، اندامهای دیگری وجود دارد که در مراحل رشد، هر کسی ممکن است این اندامهایش خوب رشد بکنند یا نکنند، و آدمی که به نهایت سیر میرسد، اندامهای هفتگانهاش رشد میکند. «نخستین این اندامهای لطیف، اندام جسمانی لطیف نامیده میشود»، که اشاره به قالب و جسم انسان است. دربارهٔ اینکه این اندام با پیکر جسمانی انسان از چه جریانی ساخته میشود، بگذارید جزئیاتش را نخوانم. اولین لطیفه، لطیفهٔ قالبیه است و طبعاً به شکلگیری جسم انسان مربوط است. از نظر سمنانی، در اندامشناسی عرفانی، این اندام به گونهای نمادین «آدمِ هستی» نامیده میشود.
لطایف سمنانی و رشد انسان
در این مرحله که داری شکل میگیری، مثلاً قالبی داری؛ قالب اینجا به معنای جسم نیست، ولی به ظاهر مثلاً قالب انسان است. اندام دوم در ردهای است که با «نفس» همراستایی دارد و سمنانی به آن لطیفهٔ نفسیه میگوید؛ انگار مثل مراحل اولیهٔ تشکیلشدن ذهن است. از نظر سمنانی این لطیفه نوحِ هستی ماست.
سومین اندام، لطیفهٔ قلبی است و این ابراهیم است؛ جایی است که از آنجا میتوانید عاشق شوید، مسلم شوید یا مسلم نشوید. انسان از ابتدا احوال قلبی را به این معنا ندارد و از جایی در مراحل رشدش احوال قلبی پیدا میکند. «سومین اندام لطیف، اندام دل است که جنین فرزند رمزی درون آن چهره میگیرد. این مولود یا فرزند چیزی نیست جز اندام لطیف خود راستین آدمی»، که به آن لطیفهٔ انائیه میگوید. ایدهٔ سمنانی این است که از اینجاست که به یک معنا انگار نوعی «من» در انسان ظاهر میشود؛ در لطیفهٔ قلبی است، و این چیزی است که بعداً قرار است انسان خودش را با آن انطباق بدهد. «اشارهای که به این من روحانی میشود، که فرزندی نقشبسته در دل عارف خواهد بود، برای ما روشن میکند که چرا به این مرکز لطیف دل نام ابراهیمِ هستی تو دادهاند.»
چهارمین اندام لطیف، اگر اشتباه نکنم، لطیفهٔ سریه است؛ اینجا ننوشته، ولی من یک متن انگلیسی هم دارم که جدول دارد. این جدول ستونی دارد که تظاهر خارجی هر لطیفه را، غیر از آن چیزهای درونی، میگوید: برای قلبیه، «مسلم» کسی است که این مرحله را میگذراند و برای سریه «مؤمن». چهارمین اندام لطیف، لطیفهٔ سریه است، به معنای راز یا آستانهٔ ابرآگاهی. من در واقع گفتم که اگر با همین ایدهها نگاه کنید، تا ابراهیم، چون انگار تا مرحلهٔ بلوغ است، همهٔ ما تا حدودی انگار مشترکیم و مراحلی این شکلی را طی میکنیم؛ ولی از جایی به بعد، از موسی به بعد، باید انتظار داشته باشید که دیگر به مسیر خودتان بستگی دارد که این مراحل را طی کرده باشید یا نه.
اینجا حرف از این است که اندام چهارم آستانهٔ ابرآگاهی در انسان است: «این همان جایگاه و اندام گفتوگوی صمیمی، مناجات، ارتباط نهانی یا نماز محرمانه است» و موسی است. در قرآن هم دربارهٔ موسی سخن از نجوا و تکلم با اوست؛ موسی به نوعی شباهت دارد به آنچه اینها در درون خودشان میبینند. اندام لطیف پنجم، لطیفهٔ روحیه است که داوودِ هستی شماست؛ ششمین لطیفه، لطیفهٔ خفیه است که عیسی است؛ و هفتمین لطیفه، لطیفهٔ حقیه است که مربوط به حضرت محمد است.
بنابراین این هفت لطیفهٔ روحانی است که اینها اعتقاد دارند در درونشان هست و هر کدام با رنگی ظاهر میشود. رنگ لطیفهٔ اول سیاه خاکستری است؛ اینها معتقدند که در آن دورهٔ شهود عرفانی، نورهایی اینطور، خارج از اختیار این آدمها، ظاهر میشود. در حضرت نوح نور آبیرنگ است، در لطیفهٔ سوم سرخ است، بعد در چهارمین، یادم نیست، داوود زرد است، و بعد سیاه درخشان است؛ دربارهٔ این نور سیاه عرفای دیگر هم یک عالم بحث کردهاند. دربارهٔ حضرت محمد سبز درخشان است. این جدول نورها را ندارد، ولی در این نمودار نور موسی سفید است.
ببینید، اینجا یک نظریهٔ عرفانی دارید؛ اتفاقاً کربن هم دقیقاً اصطلاحاتی اینطور به کار میبرد. آدمی میگوید که من در درون خودم، در مراحل سیر، مراحل سیر مجزایی را شهود کردم که به دلایلی با سیر بیرونی شباهتهایی دارد؛ اولاً آفاق و انفس باید با همدیگر انطباق داشته باشند، بنابراین طبیعی است که بگردم دنبال پیامبرانی که در قرآن آمدهاند و ببینم مثلاً چه چیزی با ابراهیم ربط دارد. شما در ابراهیم، مثلاً به عنوان شاهد، میبینید که در قرآن چقدر از قلب ابراهیم حرف زده میشود؛ مثلاً «قلب سلیم» دارد. و اگر این حرفش درست باشد که ویژگی قلب اسلامآوردن است، ابراهیم در همهٔ قرآن محورِ اسلامآوردن است.
اینها در واقع نوعی شهود از لطایف و مراحل رشد معنوی درون خودشان را با چیزی در بیرون، یعنی مراحل ظهور انبیا، تفسیر میکنند؛ و سمنانی با صراحت میگوید این را درک کنید و ببینید که از این داستانهای قرآن چقدر برای مراحل سیر خودتان میتوانید چیز دربیاورید. من میل دارم با این برخورد کنم. در عین حال که این حرفها برای من خیلی جذاب است و فکر میکنم کلیتش درست است، و رنگها را نمیدانم درست است یا نه، مثلاً یک تطبیق کلی میان پیامبران و حالات درونی به نظر من درست است. ولی به عنوان انتقاد میگویم که دقیقاً عرفان و عرفای ما همیشه این ایراد را در کارشان دارند که نه به جنبههای اجتماعی کاری دارند و نه به جنبههای سیاسی؛ یعنی غرق در رشد فردی خودشاناند.
این واقعاً نقصی است که در عرفان ما وجود داشته، و برای همین است که وقتی مغولها حمله کردند، در حالی که ما در اوج این چیزهای عرفانی خودمان بودیم، هیچکس آستینی بالا نزد، به غیر از نجمالدین کبری که در رنگها با سمنانی اختلاف دارد. نجمالدین کبری تنها عارف شهیدی است که رسماً رفت و مثلاً با پیروانش جنگید و مقابل مغولها ایستاد. این غرقشدن در رشد فردی، این حرف که بروید داستانهای قرآن را بخوانید و ببینید چه چیزهایی از آن برای رشد درونی خودتان میشود فهمید، برای من تقریباً جذاب نیست. البته اگر از این راه چیزی فهمیده شود، ارزش دارد.
به اضافه اینکه وقتی مثلاً داستان بنیاسرائیل و داستان موسی را میخوانید، یک عالم نکته دربارهٔ نحوهٔ، فرض کنید، عکسالعملهای جامعه در مقابل شریعت و دین در آن وجود دارد. آیا من همهٔ این تخلفهای بنیاسرائیل را هم بیایم تأویل درونی کنم و همهٔ این حرفهایی را که برای موسی پیش آمده به مسائل درونی خودم برگردانم؟ در حالی که اینها، حتی اگر تمثیلی برای چیزهای درونی هم باشند، به وضوح دارند چیزی دربارهٔ جامعهٔ بشری میگویند، و اینکه اصولاً دین وقتی وارد جامعه میشود چه مشکلاتی به وجود میآید؛ و نوعی هشدارند برای مسلمانهایی که در آینده جامعهٔ دینی تشکیل میدهند.
مشکلی که من با عرفان دارم، و فکر میکنم مشکل عرفان است نه مشکل من، این است: اینکه این رنگها را نمیدانم چیست مشکل من است، ولی آن قسمت که این آدمها انگار میخواهند تمام قرآن را فقط برای رشد فردی خودشان بخوانند و به کار ببرند، مشکل عرفان است. در عین حال که رشد فردی خیلی مهم است، قرآن جنبههای اجتماعی و جنبههای سیاسی هم دارد و یک عالم چیز در این داستانهای انبیا هست؛ در حالی که آنها در این داستانها مثلاً برخورد نفس اماره با، فرض کنید، عقل را میبینند. من خیلی زیاد دربارهٔ این صحبت کردهام؛ حتی ابن عربی هم جاهایی اشارههایی این شکلی دارد. در عین حال که این داستان میتواند چنین تمثیلی باشد، اینجا مسائل سیاسی مطرح است؛ تنها جای قرآن است که به وضوح مسائل سیاسی است. یعنی در یک تمدن بزرگ بشری، که بزرگترین قدرت مثلاً سیاسی دنیاست، اتفاقهایی دارد میافتد؛ یک پادشاهی، عکسالعملهایش، رابطهاش با اطرافیانش؛ همهٔ اینها نکاتی در خود دارد که نباید فقط به فرد برگرداند.
گاهی با قرآن اینطور برخورد میکنند که انگار خداوند میخواهد دربارهٔ همین لطایف درون ما صحبت کند و چون اینجا کمی پیچیدگی وجود داشته، داستانهایی برای ما گفته و آن داستانها طوری گفته شدهاند که به این لطایف اشاره داشته باشند؛ در حالی که اینطور نیست. یعنی تمام آنچه در قرآن آمده مسائل رشد فردی نیست. خود داستان موسی و فرعون و بنیاسرائیل و تخلفات بنیاسرائیل کلی نکات سیاسی و اجتماعی در خود دارد که مستقیماً ربطی به لطیفهٔ سریه ندارد.
سمنانی واقعاً معتقد است که اینها لطایفیاند که دارند رشد میکنند؛ اندامهای درونیاند، مثل این حرفهایی که میزنند و میگویند همهٔ آدمها هاله دارند. در قالبت چیزی در درون شکل میگیرد؛ چیز لطیفی که به آن قالبیه میگوید در درونت هست و به جسمت و به کالبدت مربوط است؛ قالبی، یعنی کالبدی. جسم چیزی محقق و جسمانی است و یک وجود توست، ولی این به نوعی اندامی لطیفتر در درون خود آن است. اگر بپرسید اینها زمانمندند یا نه، صددرصد؛ یعنی اینها به دنبال همدیگر رشد میکنند. و اگر بپرسید اختیار ما در رشدشان نقشی دارد یا نه، صددرصد، از جایی به بعد؛ به وضوح از ابراهیم به بعد. یعنی به نظر میآید هرچه جسمانیتر و ابتداییتر است، مرحلهای است که ذهنت دارد شکل میگیرد.
چرا میگویم از داستان ابراهیم به بعد ممکن است کمی به آدمهای خاص مربوط شود؟ چون ممکن است بعضی از اشارهها، مثلاً به داستان عیسی، را اصلاً نفهمی و به تو ربطی هم نداشته باشد؛ اصلاً آن اندامی که مربوط به حضرت عیسی میشود در درون ما جوانه هم نزده است، و بنابراین درسی هم از آن نمیگیریم. البته لزوماً اینطور نیست که اینها بگویند اتفاقهایی که به ظاهر در قرآن آمده نیفتاده است.
سمنانی اصلاً داشته تفسیری مینوشته که در همهجای قرآن این بطنها را بیان کند. بگذارید نمونهای از این بگویم، از کتابی با عنوان «تفاسیر عرفانی» که چهار صفحهاش را امروز با کمی زحمت خواندم. به عنوان نمونه، آیهای را میخواهد تفسیر کند و برایش بطن بگوید. میگوید: این که واضح است؛ یک معنی ظاهری دارد که وقتی میخواهید نماز بخوانید نباید مست باشید، و اگر مثلاً پاک نیستید، باید بروید طهارت ظاهری خودتان را به دست بیاورید. حالا بطن اول مربوط به لطیفهٔ قالبیه است؛ توضیح میدهد که مستبودن در لطیفهٔ قالبیه یعنی چه: میگوید یعنی اشتغال به امور دنیا داشتن. و آبی که این اشتغال به امور دنیا را پاک میکند چیست؟
ببینید، آنجا مثلاً نوعی عدم طهارت در ظاهر وجود دارد و دستور داده شده که اگر طاهر نیستید، این را با آب بشویید، مثلاً وضو بگیرید، و اگر مستید نماز نخوانید؛ این چیزی است که همهٔ ما میفهمیم. در بطن اول، که مربوط به قالبیه است، این مستبودن برمیگردد به اشتغال به مسائل دنیایی و فراموشی و دلبستگیای که از اینجا به انسان دست میدهد. و آبی که میتواند این را پاک کند تا آمادهٔ نماز شوید، چون وقتی نماز میخوانید همهٔ این هفت لطیفهتان هم باید در نماز شرکت کند و فقط جسمتان نیست، چیزی است که آن را «ذکر رسمی» مینامد؛ میگوید این آن را پاک میکند. من وارد جزئیاتش نمیشوم؛ نمیدانم متن اصلیاش اصلاً به فارسی موجود است یا به عربی.
بعد سر بطن دوم برمیگردد که به لطیفهٔ نفسیه مربوط است: مستبودن در لطیفهٔ نفسیه یعنی چه؟ توضیح میدهد که یعنی هوای نفس داشتن و میل به چیزهای دنیایی داشتن، نه اشتغال داشتن؛ یک مرحله از قالب و کالبد گذشته است و میل به دنیا دارد، هوای نفس دارد. چیزی با عنوان «ذکر تعلیمی» در مقابل این مستبودن و اشتغال به دنیا وجود دارد که یک مرحله بالاتر از ذکر است.
این کتاب همینقدر نوشته است و فقط میخواسته فضای کارش روشن شود. کتابی دربارهٔ کل تفاسیر عرفانی است و طبعاً بخش سمنانیاش مثلاً بخشی از یک فصل است و بیشتر از این نمیخواهد توضیح بدهد؛ ولی معلوم است چه میخواهد بگوید: هر حکمی که در قرآن آمده، در هفت مرحله به این لطایف درون شما برمیگردد و معنی پیدا میکند، و چیزی که از شما خواسته شده درونیتر و درونیتر میشود. داستانها را هم همینطور: اینکه میخواهد هفت بطن را بیان کند یعنی هر چیزی که در داستان موسی میبینید، باید اشارهای در آن ببینید؛ حرفهایی که به موسی گفته میشود و کارهایی که موسی میکند، به نوعی به کارکردهای آن لطیفهٔ سریهٔ درون شما برمیگردد. بنابراین معلوم است که داستانها را اختصاصاً باید به کدام لطیفه نسبت بدهد، و احکام به همهٔ لطایف برمیگردند و الی آخر. این سبک برخورد سمنانی با تفسیر قرآن و درآوردن بطنهای قرآن است.
من واقعاً این جزئیات را نمیفهمم و نمیدانم چقدر این حرفها درست است. طبیعی است که هر حکمی مراحل معنوی دارد. شاید اینها اگر واقعاً شهود خوبی داشتند، بتوانند دربارهٔ معنویت، مثلاً عقل، حرفهای خیلی جالبی بزنند؛ ولی دربارهٔ پیامبران تا حدودی میشود اظهارنظر کرد که چیزهایی که میگویند چقدر صدق میکند. مثلاً دربارهٔ حرفهایی که سمنانی دربارهٔ عیسی زده و در این کتاب هست، فکر میکنم حرفهای جالبی است و با اختلافنظری که با بعضی از عرفای دیگر دارد، فکر میکنم سمنانی برداشت خوبی دارد. این توضیحی کلی دربارهٔ ایدههایی بود که سمنانی مطرح کرده و دیگر نمیخواهم وارد جزئیات شوم. اگر علاقهمند هستید، اینجا هم خیلی جزئیاتش نیامده. خودم متنی از سمنانی دارم، ولی این تفسیرش را ندیدهام؛ فکر نمیکنم ترجمه شده باشد یا حتی چاپ شده باشد.
میخواهم چیزهایی شبیه حرفهایی که جلسهٔ قبل زدم، از جاهای دیگری که در متون عرفانی هست، به شما نشان بدهم. قبلاً به شما گفتم که ایدهٔ کلی تالیبودن ظهور اسماء شاید واضحتر از هر کسی در آرای شبستری هست. بیت معروفی هم هست، که آقای فردی هم خیلی به آن علاقه داشت، در همان شعر «گلشن راز»، به عنوان بیانی واضح از اینکه در مراحل تاریخی اسمهای خاصی غلبه میکنند و جانشین اسمهای قبلی میشوند. «گلشن راز» را آدمی شرح و تفسیر کرده؛ شرح و تفسیری که خیلی معروف است و خیلی به این بحث ربط دارد و آن را خیلی بسط داده است: شرح لاهیجی. میخواهم قسمتی از آرای لاهیجی را بگویم.
قسمت متمایز کار لاهیجی، که نوعی نظریه دربارهٔ ظهور انبیا پیدا کرده است، به این برمیگردد که لاهیجی میخواهد مفهوم ولایت را هم در کنار نبوت وارد کار کند. توضیحی که لاهیجی میدهد این است که اصلاً رابطهای میان رسالت و نبوت و ولایت وجود دارد. نکتهٔ مهمش این است که هر نبی حتماً ولی هست، ولی هر ولی نبی نیست؛ و نبوت ختم میشود، که این را همهٔ عرفا کموبیش قبول دارند، ولی ولایت ختم نمیشود و همیشه باید ولی وجود داشته باشد. ولایت در واقع آن نقش پنهان نبوت است؛ مثل این است که رسول وجهی به سمت خداوند دارد، انگار نیمهای به سمت خدا دارد، که آن ولایتش است. ببخشید، متن را بخوانم، چون میگوید: «دربارهٔ رابطهٔ ولی و نبی و رسول نکات جالبی را میتوان عنوان کرد.»
اینها ایدههای لاهیجی است: «نخست اینکه ساخت نبوت ساخت دوجهتی است. یک جهت آن رو به خالق دارد، جهت دیگرش رو به خلق.» آن جهتِ رو به خلق را ما رسول و نبی مینامیم؛ یک جهتش رو به خالق است که ولایت است. ولایت را مردم نمیبینند؛ ولایت آن وجه پنهانِ رو به خدای این آدمهاست. چیزی که مردم میبینند و با آن در ارتباطاند، رسالت و نبوتشان است که برایشان خبر میآورد. باطنش ولایت است و ظاهرش نبوت؛ آنچه رو به خلق است جنبهٔ اجتماعی پیدا میکند و میآید مثلاً پیامهایی میدهد. نکته این است که ممکن است کسی آن باطن را داشته باشد ولی ظاهر نشود؛ عموماً آن باطن ظاهر نمیشود. خداوند به بعضی از آن اولیا رسالت و نبوت میدهد و شروع میکنند به تبلیغ کردن.
«پس ساخت نبوت ساخت دوجهتی است که یک جهت رو به خالق دارد و جهت دیگرش رو به خلق. آن جهتی که رو به خالق دارد مقام عرفانی قرب است که رحمت و عنایت الهی را میگیرد و آن را با جهت دیگر میرساند. جهت رو به خالق همان ولایت است و آنکه رو به خلق دارد همان نبوت است. پس ولایت باطن ظاهر است؛ حقیقت است در قبال شریعت.» این ایده خیلی عمومی است، بهخصوص میان عرفای شیعه و اسماعیلی که اصولاً به آنها آدمهای باطنی میگفتند؛ و اینکه ولایت در واقع نیمهای از نبوت است که جنبهٔ باطنی دارد. بگذارید وارد جزئیاتش نشوم.
ایدهٔ لاهیجی این است که همانطور که نبوت در طول تاریخ است، یعنی تاریخ انبیا داریم که از جایی شروع میشود و به نبی اسلام ختم میشود و ختم نبوت داریم، یک تاریخ اولیا هم داریم؛ همهٔ اینها اولیا بودند. یعنی در مقابل هر ولیای که ظاهر شده، حالا ولیای داریم که دیگر نبی نیست. اینجا نموداری دارد که مطمئناً خود لاهیجی آن را نکشیده؛ ایدهٔ لاهیجی را به صورت نمودار درمیآورد: دایرهای که از سمت چپش، این قسمت به اصطلاح خورشید نبوت است که مثلاً از مشرق طلوع میکند؛ در آدم و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی شروع میشود تا در انتهای این سیر صعودی خودش با پیامبر ما ختم میشود.
ایدهای که اینجا در رابطهٔ میان نبوت و ولایت در لاهیجی وجود دارد، ایدهٔ قوس نزول و صعود است که عرفا خیلی از آن حرف میزنند: قرآن میگوید خداوند خلق کرده؛ تمام جهان از خدا صادر شده و بعد قرار است به خداوند برگردد؛ رسیدن به انتهای جهان و قیامت به نوعی برگشتن همهٔ مخلوقات انگار به خداوند است.
لاهیجی نبوت و ولایت
ایدهٔ اصلی اینجا این است که انبیا در قوس نزولِ خلقتاند و به انتها میرسند؛ بعد از جایی، یعنی آخرالزمان، از پیامبر ما به بعد، که دورهای است که دارد جمع میشود، در مقابل هر نبی یک ولی ظهور میکند که دیگر نبوت ندارد، ولی به نوعی توازی میان ظهور اولیا و انبیا هست. بنابراین لاهیجی، به عنوان آدمی که تفکر شیعی دارد، امامها را در این قوس برگشت در مقابل انبیا قرار میدهد.
بنابراین اگر کسی ایدههای لاهیجی را بپذیرد، اگر میان تاریخ انبیا و چیزهایی در جهان یا در درون یا هر جای دیگر توازی قائل بود، باید میان تاریخ اولیا، یعنی تاریخ امامها، و همان چیزها هم نوعی توازی قائل شود. اینکه کدام امام در مقابل کدام نبی قرار میگیرد و این توازی چگونه شکل میگیرد، دستکم لاهیجی هیچ ایدهای ندارد، به غیر از تأکید زیاد روی اینکه وقتی به پیامبر و به انتها میرسد، حضرت عیسی و حضرت علی در مقابل همدیگرند؛ به عنوان واضحترین چیز، و تعجب نکنید، از این جهت که هر دو جنبهای از الوهیت دارند: «معادلِ مسیح حضرت علی بن ابیطالب است؛ همچنان که مسیح دارای الوهیت بود، علی در بین اولیا یگانه کسی است که دارای الوهیت است.» الوهیت را به این معنا نگیرید که مثلاً علی خداست؛ جنبهای شبیه مسیح را برای علی قرار میدهد و انحراف نیست: ویژگیای که در حضرت عیسی هست، در حضرت علی هم با همان شدت مثلاً وجود دارد، و الی آخر. من وارد جزئیاتش نمیشوم، ولی اینها هم جزو متون عرفانیاند که دیگر متون ایرانی، صددرصد ایرانی، هستند و به نوعی به همین تطبیق سیر انبیا با چیزهای دیگری که در دنیا میشناسیم اشاره دارند.
در این کتاب هم دوباره به این هفت پیامبر هستیِ ما اشارهای شده است. آرای سمنانی اینجا در حد چند صفحه است و به رنگها هم اشاره شده؛ مختصرتر از آنچه در آن کتاب هست، ولی اینجا هم به نوعی دربارهٔ آرای سمنانی چیزهایی دارد. اگر بپرسید این توازی پشتوانهٔ تاریخی هم دارد یا نه، لاهیجی نظریهای دربارهٔ رابطهٔ ولایت و نبوت دارد و این از جای کلیای میآید و مصنوعی نیست: بعد از اینکه پیامبران ظهور کردند، دورانی میآید که انگار باطنشان هست و ظاهرشان نیست. ایدهٔ کلیای این شکلی دارد که کلاً در قوس نزول و صعود تفاوتهایی هست، و این ایدهٔ کلی به او میگوید که در مقابل نبوت باید ولایت قرار بگیرد؛ ولایتی که دیگر شامل رسالت و نبوت به این معنای رسمیاش نیست.
اگر پرسش این است که چرا مثلاً قوس صعود را زمانی کاملاً در نظر میگیرد، یعنی مثلاً از آن سو پیامبران آمدند و نبوت ختم شده و از این سو قوس دارد به ترتیب برمیگردد و مثلاً بعدی باید کسی باشد که مقابل عیسی است، و الی آخر؛ اگر آن ایدهٔ کلی و قوس نزول و صعودش درست است، این ترتیب را میخواهد رعایت کند. ولی من نمیدانم که لاهیجی در انطباقدادن امامها با انبیا پیش رفته است یا نه؛ نمیدانم ۱۲ پیامبری که میخواهد بگذارد چه کسانیاند. هفت تا که در لطایف سمنانی هستند مشخص شد چه کسانیاند، ولی نمیدانم اینجا این ۱۲ تا را چگونه میخواهد بگذارد و چه ویژگیهایی را میخواهد تطبیق بدهد که این توازی معقول به نظر برسد.
این جلسه را، حقیقتش، از اول که این بحث سورهٔ مریم شروع شد در ذهنم بود که این کار را بکنم؛ یعنی دستکم یک بار یک سری متن عرفانی بیاورم و برایتان بخوانم و قانعتان کنم که اینجا چیزهای جالبی هست، به اضافه اینکه قانعتان کنم که باید کمی احتیاط کرد. میتوانم اشاره نکنم به اینکه رنگهای نجمالدین کبری و سمنانی فرق میکند؛ ولی شهود عرفانی چیزی نیست که بخواهید به صرف اینکه اینها عرفای بزرگی بودند بپذیرید. مثلاً ابن عربی میگوید اسماعیل نبوده، اسحاق بوده؛ ما هم بگوییم چون او میگوید دیدم، پس درست است؟
ایدههای جالبی اینجا هست که ممکن است اصلاً به ذهن شما نرسد: اینکه لطایفی در درون من وجود دارد که این چیزها را به شهود درک میکنند و شباهتشان را با انبیا درک میکنند، ممکن است اصلاً به ذهن من و شما نرسد؛ ولی این متنها منبع الهام خوبی هستند، به شرط اینکه توقعتان را نسبت به متن حفظ کنید. بارها این را گفتهام و باز هم تکرار میکنم: عرفا معمولاً حرفهای خیلی خوبی میزنند، ولی در ارجاعش به متن گاهی کاملاً اشتباه میکنند؛ یعنی خود اصل حرف ممکن است جالب باشد ولی استدلالهای متنیاش غلط باشد.
بنابراین کلاً متون عرفانی متون خیلی باارزشی هستند و ایدههای خیلی جالبی در آنها پرورانده شده که میتوانید از آنها استفاده کنید؛ ممکن است به درد این بخورد که نکتههای معنوی و عمیقی را در قرآن بهتر درک کنید. راه دیگرش هم این است که خودتان سیر و سلوک کنید و دیگر محتاج این چیزها و این متنها نباشید و بروید مستقیماً با ارواح انبیا ملاقات کنید. ولی حتی اگر سیر و سلوک کردید، به شهود خودتان آنقدر اعتماد نکنید؛ فکر کنم ابن عربی نمونهٔ خوبی است. به هر حال در شهود عرفانی هم انگار خطاهایی هست، و اینها پیامبر نیستند که مثلاً به نوعی محافظت شوند و دچار خطا نشوند.
امیدوارم این حس را به وجود آورده باشم که در هر متن عرفانی، چه تفسیر باشد چه نباشد، و در شعرهای عرفانی، معمولاً ایدههای جذاب و جالبی هست که به درد نوعی درک معانی سمبولیک قرآن میخورد. بعضی چیزها را هم نگفتم، چون ممکن است حرفهای خیلی محکمی نباشد؛ شاید بعداً نتوانم جلوی خودم را بگیرم و چیزهایی اضافه کنم. به هر حال اینها مطالب خوبی است. این دو کتابی هم که آوردم، بهخصوص این کتاب، به دلیل آن سیر کلیای که در آرای کربن دارد، به نظرم کتاب جالبی است؛ خود آن کتاب «انسان نورانی» هم کتاب خوبی است. کربن کتابی هم دارد به اسم «ارض ملکوت» که واقعاً خواندنی است، فقط به خاطر جغرافیای عرفانیای دربارهٔ هفت اقلیم و این اعتقادات جغرافیایی که اینها به طور تمثیلی داشتند.
کربن و ارض ملکوت
جغرافیای تمثیلی خیلی جالبی است؛ من واقعاً تا این کتاب را ندیده بودم، نمیدانستم این بحث اینقدر گسترش پیدا کرده است: شهرهایی که همهاش تمثیلی و سمبولیک است، ولی خیلی جالب است؛ مثل جهانی معنوی که برای خودشان ساختهاند. نویسندهٔ معاصری داریم به اسم فاکنر که میشناسیدش؛ برای خودش دنیایی درست کرده بود که همهٔ داستانهایش هم همانجا میگذشت: یک شهر، با آدمهایش و خیابانهایش؛ همهچیزش معلوم است و اسمی هم دارد. میگویند در اتاق کارش هم نقشهٔ شهر را خیلی بزرگ پشت سرش زده بود تا فراموش نکند خیابانها به کجا میرسند. جهانی برای خودش خلق کرده بود و همهٔ شخصیتها آنجا زندگی میکردند و داستانها، با اینکه داستانهای مجزاییاند، همه همانجا اتفاق میافتند.
عرفا هم برای خودشان جغرافیای کلیای از زمین درست کردهاند؛ مثلاً قورقلیا و، نمیدانم، یک سری اصطلاحات دارند که برای خودشان خیلی معنی دارد. کربن کتاب مفصلی دارد با عنوان «ارض ملکوت» که دربارهٔ همین جغرافیاست؛ کتاب سختی است و من خیلی از آن را نمیدانم از کجا آمده، ولی انبوهی از اطلاعات دربارهٔ جهانی که ما نمیشناسیم آنجا میتوانیم پیدا کنیم. به هر حال من کربن را توصیه میکنم و به عنوان یک منبع میتوانید به آن مراجعه کنید؛ در انتخاب متون هم سلیقهٔ خوبی داشت.