او قسمت سوم سورهٔ مریم را، که دربارهٔ قیامت است، با ساختار سوره و با موضوع تولد پیوند میدهد. دربارهٔ تولد مجدد و شگفتی، و اینکه علم چرایی را توضیح نمیدهد، صحبت میکند. بعد به دو پرسشی میرسد که به گفتهٔ او آغاز این قسمت به آنها پاسخ میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
قسمت سوم سوره، به یک معنا، جایی است که دربارهٔ قیامت بحث میشود.
ساختار سوره مریم و قسمت سوم
به هر حال در این قسمت دربارهٔ قیامت بیشتر سخن گفته میشود؛ شاید بهتر باشد با توجه به توضیحی که اینجا هست واژهٔ «حشر» را به کار ببریم. عالم آخرت اینجا با نگاه خاصی دیده میشود و من سعی کردم بگویم که این نگاه چرا با محتوای سوره متناسب است. فقط یک نکته را اضافه کنم.
سوره را که میخوانید، در آغازش دو داستان هست که وقتی حقایق دربارهٔ حضرت عیسی گفته میشود، به این ختم میشود که عدهای عقاید انحرافی پیدا کردند، و اشارهای هم به آخرت میشود، با حالت انذار. این قسمت با چنین وضعیتی تمام میشود: حقایقی گفته میشود، عدهای آنها را انکار میکنند و اینها عاقبت خوبی ندارند. بعد دوباره ذکر انبیا، پشت سر هم، از حضرت ابراهیم شروع میشود و این قسمت هم دوباره به این ختم میشود که پس از قطعشدن این سلسلهٔ انبیا عدهای جانشینشان شدند که نماز را ضایع کردند و از شهوات پیروی کردند، و اینها هم عاقبت خوبی ندارند.
برای مقایسه چیزی اینجا هست که نمیخواهم رویش تأکید کنم: بار اول به عقاید نادرست اشاره میشود و اینجا به عملنکردن به تکالیف؛ ولی به هر حال هر دو نهایتاً به سرانجام بدی میرسند. در این قسمت دوم گفته میشود — گویی کل قسمت اول و دوم دارد جمعبندی میشود — که آنهایی که توبه کردهاند استثنا هستند و میتوانند عاقبت خوشی داشته باشند. در انتهای این قسمت توصیفی از بهشت هست تا به آن دو آیهای میرسد که از قول ملائکه است.
من از همان اول مدام تأکید کردهام که کل این سوره چنین ساختاری دارد که انگار سلسلهٔ انبیا را مرور میکنید. همه میدانیم که پس از حضرت عیسی در ارسال انبیا دورهٔ فترتی پیش آمد: انبیای بنیاسرائیل، یعنی خاندان آل یعقوب، به انتها رسید. اصلاً سوره اینگونه شروع میشود که خاندان آل یعقوب انگار به لحظهٔ آخر خود رسیده است: حضرت زکریا نگران است که ارث آل یعقوب به چه کسی خواهد رسید. بعد میدانیم که یحیی و عیسی، دو پیامبری که در قسمت اول از آنها یاد میشود، پایان ماجرای آل یعقوباند. پس از عیسی یک دورهٔ فترتِ حدوداً ۶۰۰ ساله هست که در قرآن رسماً به فترتبودنش اشاره میشود؛ یعنی دورانی که در آن پیامبر تازهای نیامد، تا اینکه حضرت رسول در جای دیگری، از سلسلهٔ دیگری، یعنی از نسل اسماعیل، ظهور کرد.
بر این دو آیه هم مرتب تأکید کردهام که دارند به این اشاره میکنند که اکنون ملائکه دوباره ظاهر شدهاند و دوباره نازل شدهاند؛ گویی ملائکه به این پرسش پاسخ میدهند که چه شد که ۶۰۰ سال نیامدند و حالا دوباره نازل شدهاند. پاسخ انگار این است که آمدن و نیامدنشان برنامهای است: خداوند زمانی آنها را پشت سر هم فرستاد و مدتی هم نفرستاد.
این حرفها را پیشتر، شاید یکی دو بار در جلسات اول، گفتهام. فقط میخواهم این نکته را بیفزایم که سوره تا جایی دربارهٔ گذشته سخن میگوید، بعد لحظهٔ حالی هست که همین الان ملائکه دارند سخن میگویند، و بقیهاش انگار دربارهٔ آینده است. یعنی از نظر محتوا، این حالتِ گذر از گذشته به حال و سپس اشاره به آیندهای که روز حشر است، در این سوره جالب است. علت اینکه این را الان اضافه میکنم این است که این جملهای که ملائکه میگویند به نوعی به حال و آینده و گذشته اشاره دارد: به آیندهٔ ما، گذشتهٔ ما و آنچه میان این دو است، یعنی همین حالا.
اگر این برداشت درست باشد که این جمله میگوید گذشته و حال و آیندهٔ ما در دست خداوند است، این دو آیه، جدا از محتوای طبیعیشان — که انگار به نوعی پاسخ پرسشی دربارهٔ قطع وحی به مدت ۶۰۰ سال است — با ساختار این سوره هم هماهنگی دارند. آن ساختار بدیهی است؛ و اگر گرفتنِ این جمله به معنای اشاره به گذشته و حال و آینده درست باشد، که فکر میکنم درست است، به نوعی در همان لحظهای که زمانِ حال است، دستکم عبارتی هست که به گذر از گذشته، آمدن به حال و رفتن به آینده اشاره میکند. به هر حال ساختار این سوره کلاً این شکل را دارد: یک دور انگار مرور حوادث گذشته است، بعد به زمان حال میآییم و سپس به رخدادهایی منتقل میشویم که قرار است در آینده بیفتد، پس از آنکه همهٔ تحولات به ثمر رسید. فقط میخواستم دربارهٔ این عبارتِ ملائکه به این نکته اشاره کنم.
در جلسهٔ قبل دربارهٔ قسمت مربوط به روز حشر و آخرت در این سوره گفتم که تصاویری از روز حشر میآید و پرسشهایی که مطرح است به نوعی پاسخ داده میشود. تأکید کردم که اصولاً این پرسش که چرا بخشی از این سوره به قیامت اختصاص دارد پرسش درستی نیست؛ همانطور که سخنگفتن از توحید در قرآن هیچوقت به توجیه نیاز ندارد، هدف اصلی سخنگفتن از معاد و توحید است.
مناسبت قیامت با تولد در سوره
ولی این، این پرسش را از میان نمیبرد که اینجا از چه زاویهای به مسئلهٔ قیامت نگاه میشود و این نگاه چه مناسبتی با بقیهٔ سوره دارد. من سعی کردم بگویم که دستکم در ابتدای این قسمت سوم مناسبت واضحی هست، و حتی اشتراکهای لفظی میان این آیات نخست و متن سوره که پیشتر خواندیم آن را نشان میدهد؛ این در همین ابتدا خیلی واضح است. مناسبت این است که در ابتدای این سوره به مسئلهٔ تولد بهطور اختصاصی پرداخته شده است. در هیچ جای قرآن به این شکل آیاتی دربارهٔ تولد انسان ندارید؛ به نظر میآید تولد انسان و نقش پدر و مادر شاید بهطور مخصوص اینجا بررسی شده است.
پس فضای این سوره این است که انسانها چگونه متولد میشوند، و تأکید بر همین است؛ مخصوصاً در آن قسمت اول که هر دو تولد غیرطبیعیاند: یکی انگار فقط از دعای زکریا ناشی میشود و دیگری بدون پدر رخ میدهد. حالت غیرطبیعی این است که مادر یحیی نازاست و پدرش سن بسیار زیادی دارد و بهطور طبیعی نباید بچهدار شوند، ولی بچهدار میشوند. در پاسخ این پرسش زکریا که این اتفاق چگونه میافتد عبارتی گفته میشود، و در پاسخ پرسش انسان دربارهٔ زندهشدن پس از مرگ هم عیناً همان گفته میشود.
بنابراین آغاز این قسمت بهوضوح پیوند مشخصی با محتوای قسمت اول سوره دارد، و در واقع با همهٔ آنچه پیشتر خواندیم: پیشتر دیدیم که خداوند میتواند بدون اسباب و چیزهایی که معمولاً به آن عادت داریم انسانها را خلق کند، و این خلق در واقع از هیچ است؛ تولدی بیسابقه، به وجود آوردنِ موجودی از عدم. پس پاسخ این پرسش که آیا وقتی بمیریم دوباره زنده میشویم روشن است: یک بار در این دنیا دیدهاید که ممکن است موجودی که اصلاً سابقهٔ وجود ندارد موجود شود؛ بنابراین واضح است که جای انکار ندارد که همین موجودی که یک بار موجود شده دوباره متولد شود. از نظر عقلی خیلی واضح است که این سادهتر از به وجود آوردنِ چیزی از عدم است. اما چرا در برابر این پدیده ناباوری هست؟ چون آن پدیدهٔ دیگر را بهطور مداوم دیده و شنیدهایم که رخ میدهد و به نظرمان خیلی غیرطبیعی نمیآید.
ببینید، این نکتهٔ خیلی مهمی است که آن پدیدهٔ اول بهوضوح سختتر و معجزهآساتر است: اینکه چیزی که نبوده یکدفعه متولد شود. فکر میکنم پدرها و مادرها معمولاً در تولد فرزند اولشان، اگر جایی برای جرقههایی در ذهنشان باشد، دچار این حالت شگفتی میشوند که انگار معجزهای رخ داده و موجود تازهای به وجود آمده است. آدمی که به اندازهٔ کافی هوشیار باشد و دریچههای شناختش باز باشد، نه فقط دربارهٔ تولد هر انسانی، بلکه دربارهٔ هر پدیدهٔ طبیعی، این حالت شگفتی و تازگی را دارد. آنچه باعث میشود در برابر این همه پدیدهٔ شگفتانگیز در طبیعت دچار شگفتی نشویم، حالت عادت و کرختیای است که به آدم دست میدهد. باریدن باران پدیدهٔ خیلی خیلی شگفتانگیزی است؛ یا اینکه هر شب ماه درمیآید و پایین نمیافتد؛ ما نمیدانیم چرا.
نکته این است که کرختیِ مدرنِ ما تا اندازهای از این است که افسانههایی برایمان گفتهاند که ما را به خواب برده است: اینکه به نظرمان میآید معلوم است این اتفاق چرا میافتد. واقعیت این است که معلوم نیست؛ ما تقریباً دربارهٔ هیچیک از اتفاقهایی که در طبیعت میافتد واقعاً نمیدانیم که چرا میافتد. معادلاتی داریم که خیلی چیزها را تا حدودی پیشگویی میکنند، ولی نمیدانیم اینها در واقع به چه اشاره میکنند. حالا که حرف ماه شد، بد نیست در این باره چیزی بگویم، چون اخیراً جایی این بحث مطرح شد.
علم و توصیف بدون چرایی
من آنجا این حرف را زدم، و پیشتر هم یک بار در جلسات اول از اینگونه بحثها کردهام، که علم اصلاً به ما نمیگوید واقعاً چرا اتفاقها میافتند؛ فقط حالتی توصیفی دارد که چه اتفاقی خواهد افتاد. منظورم بیشتر گزارههای علمی، مخصوصاً فیزیک است؛ علمی که قرار است دربارهٔ طبیعت اطلاعاتی بنیادی به ما بدهد. البته خود این مسئله زیر سؤال است که چرا قرار است فیزیک به ما اطلاعات بنیادی بدهد؛ پشت این، ایدئولوژیای هست که فیزیک علم پایه است. در این باره بحث نمیکنم، چون در جلسات دانشگاه تهران یک جلسه دربارهٔ آن بحث کردم: چرا اینطور شده که فکر میکنیم اگر قرار است در ساینس ریداکشن انجام شود، همهچیز باید به فیزیک ریداکس شود؛ مثلاً شیمی به فیزیک، زیستشناسی به شیمی، و روانکاوی و روانشناسی به زیستشناسی. این ایدهٔ کلیای است که الان وجود دارد و پشتش عقیدهای دربارهٔ جهان هست که لزوماً درست نیست. آنجا سعی کردم بگویم که روانکاوی میتواند مستقل از همهٔ این ریداکشن باشد. نمیخواهم هرچه آنجا گفتهام اینجا تکرار کنم و از بحثی که داریم بیرون بروم.
فقط دربارهٔ همین مسئله میگویم که علم توجیه واقعی نمیکند و به ما نمیگوید در عالم واقعاً چه اتفاقهایی میافتد و چرا؛ چراییشان را نمیگوید و توصیف میکند که چه اتفاقی خواهد افتاد. گزارههای علمی اصولاً این شکلیاند: اگر در این شرایط باشید و این دادههای حسی، یعنی دادههای اندازهگیریشدهٔ کمی از کمیات موجود، را داشته باشید، این کمیات چند ثانیه بعد چگونه خواهند بود. معادلاتی داریم که این را خیلی خوب پیشگویی میکنند و جوابهای خیلی خوبی هم از آنها میگیریم؛ و چون چنین معادلاتی داریم، میتوانیم تکنولوژی تولید کنیم. چون میتوانم رفتارها را پیشگویی کنم، میتوانم دستگاهی بسازم و بدانم که این کار را برایم میکند. آنچه برای تکنولوژی لازم است همین است: برای تکنولوژی لازم ندارید بدانید اتفاقها چرا میافتند و چه معنایی دارند؛ کافی است معادلاتی داشته باشید که بتوانید با آنها رفتارها را پیشگویی کنید. اینکه علم جدید را اصولاً معطوف به تکنولوژی میدانند به این دلیل است که دقیقاً همان چیزی را به ما میدهد که برای ساختن تکنیک لازم داریم، نه چیزی که جنبهٔ شناختی دارد و مثلاً نوعی جهانشناسی به ما میدهد.
بحثی که گفتم اخیراً کردم، و میخواهم به آن اشاره کنم، دربارهٔ این حالت کرختی است که دانش، یا آنچه دانش مینامیم، به ما میدهد: دانش در واقع چیزی را توضیح نمیدهد، ولی همیشه طوری با آن برخورد میشود که انگار همهچیز را توضیح میدهد.
مکانیک نیوتونی و فضای تخاصم
میخواهم به تصوری اشاره کنم که در مکانیک نیوتونی دربارهٔ مثلاً حرکت کرات وجود دارد، به تفاوتش با تصورات قدیمی، و به اینکه آنچه نیوتون میگفت در ابتدای کار چقدر غیرقابلهضم و ثقیل بود. شاید الان سنتان هم پایین نباشد، ولی وقتی تمام محیط آکادمیک حرفی میزند، آدم اگر نفهمد آن را نشانهٔ نفهمی خودش میداند؛ اگر احساس کنی حرفی عجیب است، این همه آدم با تمام وجود میگویند که این حرفها درست است.
ببینید، وقتی مکانیک سماوی را با تعبیر نیوتونی میخوانید، توصیف حرکت سیارات به دور خورشید مثل این است که خورشید با طنابی نامرئی این سیارات را گرفته و میچرخاند؛ آنها دوست دارند در بروند و خورشید نمیگذارد، درست است؟ در حالی که تصور قدما این بود که اینها خیلی روان و راحت حرکت میکنند؛ مثلاً در مدارهای خودشان به نوعی با شادی و رضایت حرکت میکنند. میخواهم بگویم در مکانیک نیوتونی فضای تخاصم وجود دارد: واقعاً اینطور است که هر شیئی میخواهد مسیر مستقیم خودش را برود و این نمیگذارد؛ خورشید اینجا ایستاده و به نوعی جلوی آنها را میگیرد. این با اندیشهٔ یونانی جور درمیآید، که در آن همهچیز در عالم، مثلاً خدایان و انسان، همه در حال جنگاند؛ اندیشهٔ یونانی پر از تخاصم میان نیروهای طبیعی است. در حالی که تصور توحیدی از جهان اصلاً اینطور نیست؛ احساس ما این نیست که نیروهایی که با هم میجنگند این نظم را در جهان به وجود آوردهاند.
مکانیک نیوتون خیلی خیلی شگفتانگیز و غیرقابلقبول جلوه میکرد و دربارهاش حرف و شک بود؛ فکر میکنم اگر محاسباتش اینقدر خوب درنمیآمد، قابلقبول نبود. فقط قدرت ریاضی مکانیک نیوتن بود که همه را قانع کرد که از تصورات نیوتن دربارهٔ حرکت پیروی کنند؛ تصوراتی که همهاش به نوعی باطل شد و ما الان اینطور به حرکت سیارات نگاه نمیکنیم. ولی آنچه خیلی دربارهاش صحبت میشد همین طناب نامرئی بود: اصلاً یعنی چه؟ چطور ممکن است دو شیء از فاصلهٔ دور روی هم اثر کنند؟ ما که تا آن زمان چنین چیزی ندیده بودیم؛ چنین اتفاقی نیفتاده بود که دو شیء از فاصلهٔ دور، آن هم از این مسافتهای خیلی زیاد، چنین اثر عجیب و غریبی روی هم داشته باشند. این خیلی نامعقول به نظر میآمد، و عدهای هم گفتند یعنی چه، مثلاً نیروی جاذبه چگونه آن را میکشد؛ از این بحثها کردند، ولی به هر حال غلبه کرد.
اگر فضای دانش آن موقع مثل الان بود که هر کسی هر نتیجهای به دست میآورد فوری پیپری چاپ میکند، چون مثلاً باید گزارش آخر سال بدهد، و اگر نیوتن پیپرهای کوچککوچک مینوشت، ممکن بود جلویش را بگیرند. ولی او یکدفعه یک کتاب نوشت؛ کتاب بزرگی که همه را مات کرد. شما روند آن را میخواندید و تا جایی ممکن بود بگویید این چه حرف مزخرفی است؛ جلوتر که میرفتید، میدیدید که با مفروضات نسبتاً ساده و تا حدود زیادی معقول — فقط نیروی جاذبه خودش عجیب و غریب بود — تمام قوانین کپلر را به دست میآورد و اصلاً کل ماجرا را حل میکرد. کلی چیزهای مشهور را هم که آن موقع نمیدانستند چرا اینطورند به دست میآورد. اینطور جای شکی باقی نگذاشت که اساساً حرف درستی میزند.
به هر حال عدهای دربارهٔ نیروی جاذبه شک داشتند. تأکید من مخصوصاً بر این است که این فضا، یعنی اینکه آنها میخواهند در بروند و این دارد آنها را میکشد و نگه میدارد، از نظر ذهنی فضای جدیدی دربارهٔ آسمان بود؛ آسمانی که در قرون وسطی جای خیلی مقدسی بود. میخواهم بگویم که در بطن این نوع تصور جدید نوعی فضای احیای تصورات شرکآمیز وجود دارد. این شاید چیزی است که برای ما خیلی معنادار نباشد.
چیزی که میخواهم اضافه کنم این است: ببینید نسبیت عام انیشتین چقدر این تصورات جدید را به تصورات قدیم نزدیک کرده و نوع حرکت سیارات چقدر به همان چیزی تبدیل شده که پیش از نیوتون بود.
نسبیت عام و هماهنگی توحیدی
یعنی همه با شادی در فضایی حرکت میکنند و کسی نمیخواهد در برود؛ هر کسی حتی فکر میکند که انگار روی خط مستقیم راه میرود. بنابراین بهجای این احساس که اتفاقهای عجیب و غریبی میافتد، جاذبه به این تبدیل میشود که هر شیئی در اطراف خودش تأثیراتی گذاشته است؛ ولی اشیایی که حرکت میکنند، به معنای واقعی کلمه، با سهولت و به حساب خودشان سادهترین کار ممکن را انجام میدهند: همه روی ژئودزیک حرکت میکنند؛ یعنی روی خط مستقیم راه میروند. دقت میکنید؟ این فضای ذهنی که در نسبیت عام هست، به نوعی همان فضای ذهنی تصورات قدیمیتر است.
میخواهم اشارهای بکنم، هرچند معمولاً از اینگونه اشارهها نمیکنم. آنچه میخواهم بگویم دربارهٔ نسبت این با فضای ذهنی آدمی است که توحیدی نگاه میکند: اینکه آیا دنیا از رقابت و تخاصم اشیا با یکدیگر شکل میگیرد، یا نوعی هماهنگی کلی وجود دارد. علم چیزهایی، تصوراتی، به آدم میدهد که میتوانیم قضاوت کنیم آیا با آنچه دین از عالم به ما میدهد هماهنگ هست یا نه.
به هیچ وجه نمیخواهم بگویم اینجا گزارههای ضد و نقیض پدید میآید و بگوییم با آنچه از دین میفهمیم تناقض دارد؛ یعنی اینجا گزارهای در برابر گزاره نیست، ولی آنجا فضای ذهنیای هست که با یک فضای ذهنی دیگر خیلی هماهنگ نیست. به نظر من حرف نادرستی نیست اگر بگویم، و وقتی میگویم فضای ذهنی منظورم گزارههای علمی نیست، که تصوری که نسبیت عام دربارهٔ حرکت سیارات به ما میدهد هماهنگتر است با تصوری که بهطور طبیعی انتظار داریم؛ بگذارید اینطور بگویم: با تصوری که قرآن از حرکت سماوی به ما میدهد، که همه در این مدارها شناورند و شنا میکنند. به یک معنا میشود گفت اینجا هماهنگی وجود دارد.
ببینید، وقتی هدف علم این است که فرمولهایی بنویسد و جواب بگیرد، اصلاً معنا ندارد که بگویم مثلاً فرمولهای نسبیت عام با قرآن سازگار است؛ اینها دو موضوع کاملاً متفاوتاند. موضوع علم فیزیک، یعنی فیزیکی که الان داریم، چیز دیگری است: اینکه در شرایطی فرمالیسمی پدید بیاورم که بتوانم با آن محاسبه کنم بعداً چه اتفاقی میافتد. فکر نمیکنم این موضوع با تقریباً هیچ جای قرآن کوچکترین نسبتی داشته باشد. ولی نکتهای که معمولاً از آن غفلت میشود این است که با اینکه هدف اصلی دانشمندان ممکن است این نباشد که تصوری از جهان به ما بدهند و برایشان فرمالیسم مهم است، به هر حال نمیتوانید بگویید که نسبیت عام و مکانیک نیوتونی دو تصور از جهان به ما نمیدهند. ممکن است همیشه بگویند آن تصورات جزو نظریهٔ من نیست؛ نیوتون هم ممکن است بگوید آن تصورات جزو نظریهام نیست و نظریههای ما همین فرمولهاست؛ ولی واقعیت این است که این تعبیرها پدید میآیند. آدم وقتی با همین فرمولها آشنا میشود، تا حدود زیادی تعبیرهایی هم همراهش هست.
این دیگر خیلی چیز مدرنی، یا در واقع پستمدرنی، است که هیچ تعبیری همراه فرمولها نباشد. از مکانیک کوانتوم به این سو فیزیکی داریم که دیگر تقریباً شاید تصور خاصی به ما نمیدهد؛ البته آن هم به هر حال تصوری میدهد، منتها رسمی نیست و سرش بحث است؛ تعبیرها در مکانیک کوانتوم خیلی بحثبرانگیزند.
نکتهای که اینجا هست این است که ما در دورانی زندگی میکنیم که، همانطور که انسانی که در یونان به دنیا آمده بود اسطورههایی را از کودکی میشنید و این اسطورهها ذهنش را چنان شکل میداد که انگار میداند دنیا چرا اینگونه است، دانشی، چیزی به اسم ساینس، وجود دارد که شاید تا حدود زیادی قویتر از همهٔ دورانهایی که بشر در آن زندگی کرده، این حس را به ما میدهد که میدانیم دنیا چرا اینگونه است. همین باعث آن حالت کرختیِ شناختی میشود که عجیبترین چیزها را اطراف خودمان میبینیم و هیچوقت احساس شگفتی به ما دست نمیدهد. اگر هم شخصاً ندانیم، فکر میکنیم عدهای میدانند. من که نمیدانم چرا اینطور است؛ اگر بدانید که هیچکس هیچ نمیداند، آنوقت زندگی خیلی بهتری دارید. یعنی هر بار هر پدیدهای را که میبینید، بهتر است دچار شگفتی شوید، اگر بدانید که ما نمیدانیم این اتفاقها واقعاً چرا میافتند. اگر کسی فکر میکند میداند پدیدهای چرا رخ میدهد، الان به من بگوید.
من سخنرانیای در دانشگاه تهران دربارهٔ تعارض علم، بهعنوان یک مسئله، کردم. آنچه میخواستم آنجا بگویم این بود که دانش به ما نمیگوید دنیا چیست و چه به چیست، به این دلیل که ذاتاً همیشه اینطور است که به پرسشهایی پاسخ میدهد و مسئله را به این احاله میکند که باید چیز دیگری را بدانیم که چیست؛ بیشتر کاری که میکند برقراری ارتباط میان پدیدههاست، تا اینکه پدیدهای را به ما بشناساند.
پیش از آنکه این حرف را بزنم، مثالی گفتم: پدیدهای را در نظر بگیرید که خیلی به نظرمان میآید خوب میدانیم چرا در دنیا رخ میدهد؛ مثلاً رعد و برق. پیش از پیدایش ساینس، اصلاً هیچکس حدس نمیزد که این پدیدهٔ خیلی خیلی ضعیف و کمیاب و بیاهمیت، یعنی جذبشدنِ چیزهایی، با این پدیدهٔ عظیمی که به آن برق میگوییم ریشهٔ یکسانی دارد؛ هر دو در واقع به چیزی مربوط میشوند که به آن جاذبهٔ الکتریکی میگوییم. علم ما نشان داده است که این اتفاقی که در آسمان میافتد تخلیهٔ الکتریکی میان دو ابر، یا میان ابر و زمین، است: بارهای الکتریکی اینجا و آنجا هستند، قطبهای مثبت و منفی ایجاد میشود و این جریان زده میشود.
آنچه آنجا میخواستم بگویم، و نیمهشوخی نیمهجدی گفتم که خوب است اسمش را بگذاریم «اصل بقای مجهولیت»، این است: درست است که من الان میدانم برق چیست و توضیحی برایش پیدا کردهام، ولی حالا اصلاً نمیدانم الکترون چیست و نمیدانم این اتفاقهایی که در اتم میافتد چیست. یعنی برق را به چیزی ارجاع کردهاند که خودش چیزی نامحسوس و تقریباً مثل جن و پری است: هم موج است و هم ذره؛ گاهی اینطور است و گاهی آنطور. چیزهایی دربارهاش میدانند، ولی آخرش نمیدانم الکترونها چیستند و جریان الکتریکی چیست. یعنی توضیح این است که میدانم چیزی را دارم میبینم و این جریانی از الکترونهاست؛ اما الکترونها چیستند، الان نمیدانم؛ الان به نظر میآید یک جورهایی مثل ذره رفتار میکنند. چیزی مجهول باقی ماند؛ این همان بقای مجهولیت است.
آنچه علم واقعاً انجام میدهد مجموعهای محاسبه است: میتواند ولتاژ را حساب کند؛ میتوانیم مثلاً شرایط اولیهٔ ابر را به کامپیوتر بدهیم، سیمولیشن کنیم و بگوییم صاعقه حدوداً کجا برخورد میکند. این ارزش دارد، ولی به ما نمیگوید این پدیده واقعاً چیست. این را صادقانه میگویم: این مثال را بهعنوان پدیدهای زدم که فکر میکردم علم آن را خیلی خوب توجیه کرده است.
چند ماه پیش برنامهای در تلویزیون دیدم دربارهٔ نظریههای جدید دربارهٔ صاعقه: مشکلی وجود دارد که این توضیح اصلاً با آن کار نمیکند. صاعقه نمیتواند همینطوری تخلیهٔ الکتریکی در فضایی باشد که عایق است؛ به راحتی میشود نشان داد، و این پرسش مطرح شده است، که اصولاً در این جو و با این قطر امکان ندارد این جریان بتواند به زمین برسد. دقت میکنید؟ پس اصلاً اینطور نیست که این تخلیهٔ الکتریکی مثل چیزی باشد که در یک خازن رخ میدهد؛ اینکه اصولاً این اتفاق چرا میافتد، توجیهش خودش یک سؤال است.
بعد برنامه جلو رفت و مهمترین نظریهٔ موجود را گفت، که واقعاً شنیدنی است. نظریه این است که تشعشعات کیهانیای که وجود دارند، از خورشید و همهٔ ستارهها، مخصوصاً رویدادهایی که در کیهان پدید میآید، مثلاً وقتی ستارهها منفجر میشوند و اتفاقهایی که در تحولات ستارهای پیش میآید، گاهی اشعههای ایکس قوی تولید میکنند؛ یعنی جریانهایی از اشعهٔ ایکس که مدام وارد جو زمین میشوند و گاهگاهی، اگر خیلی قوی باشند، حتی باعث اختلالهای مخابراتی میشوند. وجود همین جریانهاست که باعث میشود آن عایقی که وجود دارد به نوعی یونیزه شود و این امکان پدید بیاید که صاعقه بتواند تا زمین برسد. بنابراین مسیر صاعقه و وجود صاعقه به تحولات کیهانی برمیگردد.
این را که گوش میکردم، دیدم منجمهای سابق اگر بودند، میگفتند: «نگفتیم؟» ما میگفتیم اگر ماه در عقرب باشد، صاعقه میآید؛ دارد همینطور میشود. اگر این نظریه را پیش ببرند، یکوقت دیدید نظریهای پدید آمد که شاید هر وقت ماه در عقرب باشد صاعقه میشود.
ببینید مسائل سادهای که آدم فکر میکند واقعاً میداند چرا رخ میدهند، چقدر ممکن است پیچیده باشند. اینکه صاعقه پدید بیاید یا نه، کاملاً میتواند به وضعیت ستارهها و اتفاقهای کیهانیِ یک میلیارد سال قبل بستگی داشته باشد؛ چون آن اشعهٔ ایکس یک میلیون سال نوری فاصله دارد، این صاعقه مربوط به واقعهای است که یک میلیون سال قبل رخ داده است. الان اگر اینجا ابری تشکیل شود و امکانش پدید بیاید، آن انفجار ستارهای یک میلیون سال قبل میتواند کمک کند که اینجا صاعقهای پدید بیاید.
بعد برنامه ادامه پیدا کرد و دیگر از علم قطع امید کردم! یک عالمه چیز پیدا کردهاند؛ پدیدههایی که تا حالا ندیده بودیم. یعنی فقط صاعقه نیست؛ چیزی به اسم «نیزه» وجود دارد. عکسبرداریهای جدیدی کردهاند که اصلاً نمیدانند اینها چیستند: چیزهای عجیب و غریبی که هنگام رعد و برق آن بالا اتفاق میافتد. برنامه سه چهار پدیده را گفت که کاملاً مجهولاند؛ نسبت به صاعقهای که میبینیم، چیزهای خیلی عجیبی آن بالاها رخ میدهد، گاهی وقتی صاعقه هست یا هوا طوفانی است. یکیاش را کسی که داشت از چیز دیگری عکسبرداری میکرد عکسش را گرفته بود؛ بعد برای اینکه ببینند این عکس واقعی است یا نه، در شرایط آبوهوایی مشابه رفتند و بارها دیدند که بله، این پدیدهٔ عجیب رخ میدهد: چیزهایی بالای ابرها، چیزهایی ظاهراً الکتریکی؛ مثلاً فرض کنید چیزهایی شبیه تخلیههای الکتریکی عجیب و غریب، که شبیه صاعقه نیست و جور دیگری است، آن بالا رخ میدهد.
خلاصه همهٔ این برنامه را که نگاه میکردم، دیدم پدیدهای که رفتم مثال بزنم، بهعنوان چیزی که دیگر خوب میدانیم چیست، به اینجا رسیده است. اصلاً به جایی رسیده که چند پدیدهٔ دیگر هم هست؛ یکیاش این است که توپهایی الکتریکی روی زمین میافتد. این را اصلاً نشنیدهاید. من قبلاً شنیده بودم؛ جایی خوانده بودم و به نوعی شک و تردید وجود داشت که آیا گزارشهایی که در این باره هست راست است یا دروغ، چون مثل مسئلهٔ یوفو است و صرفاً بر گزارش عدهای آدم خاص مبتنی است. منتها در این برنامه استاد دانشگاهی بود که خودش دیده بود که در هواپیما چنین توپی، مثلاً در کریدور هواپیما، راه افتاده بود و عدهای زیاد آن را دیده بودند. چیز عجیب و غریبی است که هیچکس هم نمیداند چیست: کرهای آبیرنگ که غل میخورد و مثلاً علف و اینجور چیزها را میسوزاند.
من این را در دورهٔ راهنمایی خوانده بودم: گزارشی دربارهٔ چنین پدیدهٔ عجیب و غریبی، که آنجا هم چند نفر گزارش کرده بودند چنین چیز عجیبی دیدهاند؛ ولی فضای کلی خود مقاله اینطور بود که انگار خیلی معلوم نیست واقعاً وجود داشته باشد یا نه. ولی این برنامه، که برنامهٔ جدیدی بود و از این کانالهای علمی، بیبیسی یا چیزی شبیه آن، پخش شده بود، یعنی یک کانال علمی معتبر، کاملاً بهعنوان پدیدهای تثبیتشده از آن صحبت میکرد. اینطور نبود که شک و شبههای داشته باشد که اصلاً هست یا نیست؛ بهعنوان چیزی علمی که نمیدانیم چیست و نظریهپردازیهایی هم دربارهاش شده است.
اینجا اشکال شد که به نظر شما در جاذبهٔ نیوتن انگار رقابتی هست، ولی میشود اینطور نباشد. من در ادامهٔ صحبت گفتم که نیوتون میتواند بگوید که هیچ حسی در کار نیست و هیچ تعبیری ندارد؛ الان علم پستمدرن اینگونه است که اینها مجموعهای فرمولاند. ولی نیوتن بر چیزی به نام گریز از مرکز تأکید دارد. ایدهٔ نیوتون این است که سیاره میخواهد همیشه روی خط مستقیمِ مماس بر مسیر خودش حرکت کند و چیزی مانعش میشود. آن چیست؟ جاذبهای رو به مرکز. این تصور واقعاً از نظر مکانیکی شبیه این است که چیزی را با طناب بگیرید و بچرخانید؛ مثل اینکه قیدی رویش گذاشتهاید که مجبور است نزدیک باشد، در حالی که انگار خودش نمیخواهد. این تصوری نیوتونی است؛ نیوتون واقعاً دقیقاً جملاتی اینشکلی دارد: از نیروی گریز از مرکز حرف میزند و از میلِ انگار طبیعی به حرکتکردن روی خط مستقیم.
این در نظریهٔ نسبیت عام دیگر نیست. در نسبیت عام، کیست که دوست دارد؟ آن سیاره، در فضایی که رویش حرکت میکند، اعوجاج را به این شکلی که شما توصیف میکنید حس نمیکند؛ به نوعی روی خط مستقیم حرکت میکند. درست است که اگر به هندسهٔ گلوبال نگاه کنید پیچیده است، ولی لوکال که نگاه کنید، برای ذرهای که آنجا حرکت میکند، به نظر خودش، در توصیف انیشتین، حرکت یک سیاره مثل احساس موجودی است که روی خط مستقیم حرکت میکند. در فضای نیوتونی، حرکتکردن روی خط مستقیم چه حسی داشت؟ حس اینکه انگار شیء دارد کاری را که دوست داشت انجام میدهد.
تأکید من این است که خودم این تعبیرها را نمیکنم؛ این فضای تعبیرهاست. قبول دارم که میشود مکانیک نیوتونی را اصلاً بدون این تعبیرها ارائه کرد. الان فیزیکدانها، مثلاً در این قرن اخیر، عادت کردهاند که این تعبیرها را خیلی به کار نبرند و البته در پیپرشان نمینویسند. آدمهای دیگری ممکن است بیایند و فضاهای ذهنی اینشکلی اطرافش بسازند؛ مثلاً مکانیک کوانتوم را به فریویل ربط بدهند، به اینکه انسان اختیار دارد یا ندارد. فیزیکدانها این کار را نمیکنند. کاری که میکنند این است که فرمالیسم را تولید میکنند و دقیقاً توصیف میکنند، و اگر چیزهای اکسپریمنتالی هست که بشود توجیه کرد، توجیه میکنند؛ و حرف از میل طبیعی و این چیزها اصولاً کاملاً منقرض شده است.
ولی در زمان نیوتون واقعاً اینطور نبود. من الان فضای مکانیک سماوی را به دلخواه توصیف نمیکنم؛ این حسی بود که آن موقع وجود داشت، و خلاف حس ماقبل نیوتون بود که حس نوعی حرکت آزادانه بود. ارسطو در ابتدای مکانیکش حرکت را کلاً تقسیم میکرد به حرکتی که فکر میکنم عنوانش، به اصطلاح فرهنگ ما، حرکت قسری بود، و حرکت طبیعی. مثال حرکت قسری این است که اسبی را به گاری ببندید، یا توپی، شیئی، را هل بدهید تا حرکت کند: با نیرو وادار میکنید که چیزی مسیری را برود. حرکت طبیعی مثل سقوط آزاد است؛ مثالهای ارسطو اینگونه بود: حرکتی که هیچ اجباری در آن نیست و شیء خودش اینگونه حرکت میکند. اگر شیئی سقوط میکند، میل دارد به جایی برسد که جایگاه طبیعیاش است. سیارات هم همینطورند: حرکت سیارات نمونهٔ متعالی حرکت طبیعی است؛ حرکتی که آزادانه و به میل خودشان انجام میدهند. در مکانیک پیش از نیوتن هیچ نیرویی در آسمانها نیست که چیزی چیز دیگری را بکشد یا هل بدهد؛ همه انگار آزادانه کاری را که میل دارند انجام میدهند. واقعاً چنین تصوری وجود داشت.
ابتکار نیوتن این است که اصلاً همهٔ حرکتها را قسری میکند، در برابر مکانیک ارسطویی که مکانیک غالب بود؛ همهٔ حرکات را به حرکاتی تبدیل میکند که با فورس انجام میشوند. دیگر فقط یک قانون برای حرکت داریم، چه در زمین، چه در آسمان. در تصور ارسطویی، حرکات در آسمانها بهوضوح قسری نیستند و نیرویی وجود ندارد، چون ارسطو اصلاً تصوری نداشت که نیرو چگونه وارد میشود: برای اینکه نیرو وارد شود، دو چیز باید به هم بچسبند. اینکه خورشید آنجاست و من اینجا و او دارد مرا میکشد، کاملاً غیرطبیعی و غیرمعقول بود.
ادعای من این است که فیزیک الان دیگر ادعای توضیح چرایی را ندارد؛ فرمولهایی پدید میآورد که میشود با آنها محاسبه کرد. در زمان نیوتون این ادعا بود: نیوتون ادعا داشت که دارد چراییها را توضیح میدهد. درست است که نمیگفت نیروی جاذبه چیست، ولی اگر آن را میپذیرفتی، بقیه را توضیح میداد.
این را گفتم چون به نظرم نکتهٔ خیلی مهمی است برای اینکه این استدلال واقعاً معقول به نظر بیاید: اصلاً تولد کودک چیز خیلی خیلی عجیب و غریبی است، و اینکه کسی که یک بار متولد شده دوباره بازیابی شود، از نظر عقلی بهوضوح خیلی خیلی راحتتر است از اینکه از اول به وجود بیاید. مسئله این نیست که احساس میکنیم ساینس به ما چیزی گفته است؛ مثلاً الان شاید عدهای فکر کنند که علم توضیح داده که یک تکسلولی چگونه به کودک تبدیل میشود. من اصولاً تکذیب میکنم که چنین توضیحی وجود داشته باشد. البته علم چیز خیلی خیلی جالب و مهمی میگوید؛ ولی نکته این است که حتی اگر تمامش را دربیاورد، نهتنها از معجزهبودن و پیچیدهبودنش کم نکرده است، بلکه فکر میکنم تصوری که در ژنتیک دربارهٔ اینکه کودک در حالت جنینی چگونه ساخته میشود، و کلاً اینکه موجود زندهٔ جدید از روی ژن چگونه ساخته میشود، وجود دارد، عجیبتر از چیزی است که کسی مثلاً صد سال پیش میتوانست تصور کند؛ اینکه موضوع تا این حد پیچیده و عجیب باشد.
کتابی وجود دارد که میگوید موجود چگونه باید ساخته شود؛ واقعاً در هر سلول موجود زنده. انگار آن کتاب را کلمهبهکلمه میخوانند و میسازند؛ مثلاً قطعهها را میسازند و کنار هم میگذارند و این موجود کمکم شکل میگیرد. در هر سلول کتابی هست که به زبانی در آن نوشته شده: کلیه را اینطور بساز. خود این دستور ساخت کلیه یک کتابخانه است؛ از نظر تعداد صفر و یک، اگر بخواهید آن را به صفر و یک تبدیل کنید، حافظهٔ عظیمی لازم است تا این اطلاعات را در آن جا بدهید. اگر اشتباه نکنم، تعداد نوکلئوتیدهای ژنوم انسان حدود یک میلیارد است و هر کدام ۴ حالت دارد؛ پس ۴ به توان یک میلیارد حالت وجود دارد که این ژنوم میتواند شکل بگیرد و یکی از این حالتها دستور ساخت یک انسان است. روش خواندنش هم به اندازهٔ کافی عجیب و غریب هست.
اینطور نیست که این توضیح از شگفتیاش کم کند. فکر میکنم خیلی شگفتانگیزتر از چیزی است که کسی میتوانست تصور کند انسان چگونه شکل میگیرد. اگر مثلاً کسی به من توضیح میداد که چند ملائکه، موجوداتی کوچولو، آن تو دارند چیزهایی را میسازند، کمتر تعجب میکردم تا اینکه بگوید یک کتابخانه آنجاست که دستور ساختت در آن نوشته شده و کمکم خوانده میشود و اعضا یکییکی شکل میگیرند و انسان به وجود میآید. اینکه در سلولی کوچولو چنین اطلاعاتی نوشته شده، خیلی چیز عجیبی است.
یک بار این مثال را جایی زدم؛ کلاً بحثم حول این مسئله بود که چه چیزی شگفتانگیز است و چه چیزی نیست. آن شخصی که آنجا بود از این ایده خیلی خوشش آمد؛ البته این ایده از خود من نیست. شاید در جلسهای هم گفته باشم: بحثی چندین و چند سال انجام شد که هنوز هم ممکن است بعضیها علاقهمند باشند آن را ادامه بدهند. از روی عکسهای ماهوارهای و چیزهایی که از مریخ گرفته بودند، یکی دو شکل شبیه صورت انسان ظاهر شده بود که بحثبرانگیز شد و دربارهاش کتاب نوشتند. شباهتی مثلاً به چهرهٔ ابوالهول داشت، و این را نشانهٔ این گرفتند که در مریخ موجودات زندهٔ هوشمندی این تصاویر شبیه صورت انسان را به وجود آوردهاند. این بحثی بود که مدتی در فضای حاشیهٔ علم، نه فضای علم، شکل میگرفت.
من جایی این را خواندم و نقلش میکنم؛ از خودم نیست: کسی پرسیده بود که این شگفتانگیز نیست که خود انسان در کرهٔ زمین وجود دارد؟ به نظر آدمهایی که آن بحث را میکنند، برای انسان دلیلی لازم نیست که بگویند کسی آن را ساخته است؛ ولی یک چیز مبهمِ مجسمهمانند که شباهتی به صورت انسان دارد، به نظرشان آنجا به توجیه نیاز دارد.
ما این حس را داریم که میدانیم این موجود چگونه اتوماتیک به وجود آمده است. البته این مفهوم اتوماتیک مفهوم غلطی است؛ هیچ چیزی اتوماتیک اتفاق نمیافتد. ولی ما تصور میکنیم این موجود به توجیه خاصی نیاز ندارد، چون اینجا مکانیسمهایی اتوماتیک وجود دارند که کشفشان کردهایم و میدانیم که خیلی راحت این را میسازند؛ اما آنجا چون مکانیسمش را نمیدانیم، پس موجودات زندهای آنجا رفتهاند و هوشمندانه آن چیزی را که آنجاست ساختهاند. بعدها از زاویههای دیگر عکس گرفتند و از زاویههای دیگر اصلاً چنین به نظر نمیرسید؛ یعنی سایههایی بود که فقط از یک زاویه شبیه صورت انسان میشد. بنابراین بحث کمی خوابید. ولی فکر میکنم در اساس این بحث نکتهٔ خیلی مهمی هست: هیچکس از طرفین بحث اعتراض نکرد که خب، آنجا هم ممکن است مکانیسمی وجود داشته باشد که الان کشف نکردهایم؛ اینجا هم که مکانیسم را کشف نکردهایم. نمیخواهم بیشتر توضیح بدهم؛ این مقایسهٔ جالبی است.
همهٔ نکته این است: به نظرم پدیدهای را اینجا اینقدر دیدهایم که اصلاً نمیبینیم یک چیز خیلی شگفتانگیز دارد اتفاق میافتد؛ اما آن یکی چون یک دانه است و تا حالا ندیده بودیم، فوری احساس میکنیم که حتماً باید هوشمندیای در ساختهشدن آن چشم و ابروی کذایی، که اصلاً خیلی هم شبیه چشم و ابرو نیست، در کار باشد؛ که حتماً موجودات هوشمندی آنجا این کار را کردهاند، یا انسانها پیشتر به مریخ رفتهاند، یا موجوداتی از جای دیگر آمدهاند. آدمهای خیلی جدی مینشستند و این بحث را میکردند، و اگر از آنها بپرسید که نظرتان دربارهٔ انسان چیست، مثلاً یک دیزاین هوشمندانه اینجا وجود دارد یا نه، از نظرشان این حرف بهشدت ضدعلمی و حرف بدی است و شما آدم بدی هستید که این حرف را میزنید.
تأکید من این است: پدیدهٔ عجیبی است که کسی بپرسد آیا امکان دارد انسان پس از مرگ دوباره زنده شود یا نه. خود این پرسش، پرسش عجیبی است، با توجه به اینکه میداند این انسان پیش از آنکه بمیرد یک بار در واقع از هیچ زنده شده است. بنابراین زیر سؤال بردن امکان معاد و شگفتانگیز دانستنش، خودش شگفتانگیز است. اگر کسی ابراز شگفتی کند که چطور ممکن است چنین اتفاقی بیفتد، این نشاندهندهٔ نوعی تصور نامعقول از دنیاست؛ نوعی شناخت از جهان که خیلی مبتنی بر حس است، نه عقل. یعنی چیزی را که تجربه کردهام و دیدهام به نظرم راحت میرسد؛ و دربارهٔ چیزی که ندیدهام، با اینکه عقلم میگوید حالا که این را دیدی آن هم به راحتی ممکن است اتفاق بیفتد، مسئله این نیست که اثباتی وجود دارد یا نه. مسئله این است که کسی با شگفتی میپرسد: آیا وقتی من مردم دوباره زنده میشوم؟ انگار این چیزی خیلی عجیب و غیرممکن است.
این پرسش، پرسش نادرستی است؛ این نوع نگاه به این موضوع نادرست است. دارم سعی میکنم بگویم چرا این توضیحی که اینجا هست بهوضوح دقیق و درست است: آیا انسان به یاد نمیآورد که او را پیشتر خلق کردیم، در حالی که اصلاً چیزی نبود؟ خلقش کردیم؛ حالا دوباره ساختنش کار خیلی سادهتری است تا اینکه از عدم به وجودش بیاوریم.
به نظر میآید پاسخ همین پرسش دارد داده میشود: کسی به دلیل همین احساسِ شگفتی امکانش را زیر سؤال میبرد؛ یعنی معاد را قبول ندارد، چون به نظرش نمیشود کسی بمیرد و دوباره زنده شود. این پرسش حالت انکار دارد؛ علمی نمیپرسد که پاسخ داده شود؛ با همین پرسشش دارد انکار میکند. مثل جاهای دیگر قرآن که پرسش حالت انکار و شگفتی دارد، اینجا هم تصویر واضح است: انسان دچار شگفتی است و با تعجب، با حالت انکار، میپرسد که آیا چنین چیز عجیبی اتفاق میافتد که پس از مردن دوباره زنده شوم؟ پاسخش واضح است: نکته این است که تو چیز خیلی شگفتانگیزتری دیدهای، پس این در برابر آن شگفتانگیز نیست. مثل همین که پیشتر در خود سوره دیدیم که پاسخ خداوند این است که برای خداوند که این کار را کرده، آن کار ساده است.
به یک نکته دقت کنید: آدمهایی که این پرسش را میکنند، خدا و آفرینش را قبول دارند و این پرسش را میکنند؛ متوجه هستید؟ مسئلهٔ اینجا شگفتانگیز فرضکردن و انکار است؛ نه اینکه من نسبت به همهٔ پدیدههای عالم یک احساس شگفتی دارم که خداوند چقدر جالب این کار را میکند. ممکن است کسی با این تصورات عجیب و غریب جدید، مثلاً اینکه چیزهایی اتوماتیک در دنیا اتفاق میافتد که اصلاً معلوم نیست یعنی چه، اصلاً کل آفرینش را قبول نداشته باشد؛ این پاسخ ممکن است به نظر او منطقی نرسد، از این جهت که قبول ندارد انسان خلق شده است. به یک معنا این پرسش و پاسخ میان آدمی است که قبول دارد خداوند انسان را خلق کرده است؛ چطور با حالت انکار تعجب میکند که نمیتواند دوباره برگردد؟ نامعقول بودنش واضح است، با این مقدمه که طرفی که این حرف را میزند خلقت و آفرینش را در جهان قبول دارد: یک بار آفرینش، یعنی تولد، به نظرش مشکلی ندارد، ولی تولد مجدد مشکل دارد. این بهوضوح غیرمنطقی است، و این پاسخ، پاسخ کاملی به پرسشی است که طرف مطرح میکند.
شروع بحث معاد در این سوره این است و نکتهٔ اولش از خود این متنی بیرون میآید که دربارهٔ تولد سخن میگوید: به معاد اینطور نگاه کنید که تولد چقدر چیز عجیب و غریبی است و میتواند با حالتهای غیرطبیعی، با دخالت مستقیم خداوند، در موجودی پدید بیاید؛ آنجا هم امکانات زیادی وجود دارد. اگر این را دیدید و به آن توجه کردید، معاد هم بنابراین چیز شگفتانگیزی نیست، به این معنا که به دلیل عجیب و غریب بودن انکارش کنند؛ مثل اینکه چیزی با احتمال خیلی پایین باشد.
چرا در قرآن همیشه اینطور است که انگار وجود خداوند فرض میشود و دربارهٔ وجود خود خدا و آفرینش بحث نمیشود؟ اصلاً معلوم نیست کسانی که منکرند چه میگویند و منظورشان چیست؛ مثلاً اینکه کار چگونه اتوماتیک انجام میشود. هر وقت معنای درست و حسابیای به این حرفهایشان دادند، جوابشان را میدهم. هیچ معلوم نیست کسانی که مثلاً ادعا میکنند خدا نیست و آفرینش نیست، واقعاً چه میگویند؛ مطلقاً معلوم نیست.
اتفاق اتوماتیک یعنی چه؟ یک بار به این مسئله اشاره کردم: فرض میکنند قوانین طبیعی وجود دارند و طبق آن قوانین اتفاقهایی اتوماتیک میافتد، و هیچ توضیحی نمیدهند که قانون طبیعی چیست.
کسی مقالهای نوشته بود که خودش جزو همین کسان است؛ یک بار به این مقاله اشاره کردهام؛ مقالهٔ خواندنیای است و برای یکی دو نفر هم فرستادم. یک منکر، یک آدم ملحد، مقالهای نوشته است؛ آدم بسیار معروفی هم هست و کسانی که فلسفهٔ علم خواندهاند، اگر متنهای جدید را خوانده باشند، میشناسندش: خانم کارترایت. مقالهای دارد به اسم «نو گاد، نو لا»، یعنی «نه خدا، نه قانون». حرفش در مقاله این است که چطور متوجه نیستید که قانون، وقتی میگویید وجود دارد، میشود چیزی مثل مثال افلاطون، یا چیزی ماورای طبیعی و عجیب و غریب مثل خدا. باید ببینیم قانون از نظر اونتولوژی چیست. یک موجودیتی دارد؛ یعنی چه؟ مثلاً قانونِ نمیدانم فلانِ نیوتن وجود دارد و اشیا بر اساس آن قانون رفتار میکنند؟
نمیخواهم مقاله را شرح بدهم که چه میگوید. این را میخواستم بگویم، که حالا شک دارم در این مقاله خوانده باشم، و در واقع این بحث را در خیلی جاها میتوانید پیدا کنید: در بحث قانون میگویند منشأ مفهوم قانون طبیعی، وقتی وارد علم شد، این بود که همه بدون شک و قطعاً میدانستند و قبول داشتند که خدا هست و آفرینش هست، و خداوند همانطور که مثلاً برای انسان شریعت نوشته، برای این عالم قوانینی نوشته است؛ انگار خدا به آن سیاره گفته اینطور رفتار کن. اگر قانونهایی در جهان وجود دارد، واقعاً حاکمی در عالم وجود دارد که این قوانین را وضع کرده و همه از آن تبعیت میکنند. در قرآن میشنوید که میگوید به آسمان و زمین گفتیم بیایید، به اختیار خودتان یا به اجبار، و گفتند: نه، با اختیار خود، با میل، نه با زور، به قوانین خداوند گردن میگذاریم. دقیقاً این مفهوم قانون از قرون وسطی پدید آمد، و اگر اینطور نگاه کنید، اصلاً مشکلی ندارد. من دارم میگویم که قانون انگار مثل وحی، کلام خداست که در عالم تجلی کرده است.
وقتی جلو رفتند، مفهوم قانون را نگه داشتند. همین نیوتن که میگفت قانون، منظورش واقعاً چیزی بود که خداوند این قوانین را وضع کرده و اینها در عالم به نوعی تأثیر میگذارند؛ چون وقتی اینها طبق قانون رفتار میکنند، چیزی هست که روی رفتارشان تأثیر میگذارد. آن چیز چیست؟ اتوماتیکبودن؟ یعنی مطابق قوانینی اتوماتیک حرکت میکنند؟ میبینید که معلوم نیست اتوماتیک یعنی چه.
بعد کمکم اینطور شد که یادشان بیاید که اگر خدا را بردارند، باید جواب بدهند که قوانین چیستند و از کجا آمدهاند؛ اصلاً وجود قانون یعنی چه؟ الان یکی از داغترین بحثهای فلسفه همین مسئله است که قانون وجود دارد یا ندارد. یکی از استدلالهای کسانی که مخالف وجود قوانیناند این است که میگویند مفهوم قانون را باید از علم حذف کنیم؛ به این دلیل که، و دقیقاً ایدهٔ خانم کارترایت این است، این چیزی ماورای طبیعی است. یعنی چه؟ آنهایی که میگویند قانون طبیعی وجود دارد و فیزیک قوانین طبیعت را کشف میکند، بگویند این قانون چیست؛ تصورشان چیست و چه چیزی را دارند کشف میکنند؟ اینها کجا هستند؟ در عالم مثل؟ چگونه روی عالم اجسام تأثیر میگذارند؟ چیز عجیبی است. این تصور که قانون وجود دارد و اشیا بر اساس آن حرکت میکنند و اینور و آنور میروند، اصلاً معلوم نیست چیست؛ جز اینکه عادت کردهایم بگوییم قانون، مثل اینکه من روی کاغذ چیزی مینویسم و اشیا از این چیزهایی که مینویسم تبعیت میکنند. اینها چیستند؟ نوع تأثیر و رابطهٔ قانون با اشیا چیست؟ اصلاً چیز مبهم و درهمبرهمی است، و تازه انگار پس از دو قرن متوجه شدهاند که این وسط ایرادی وجود دارد؛ یعنی معلوم نیست این دربارهٔ چیست.
بعد جالب این است که آنهایی که منکر قانوناند، و اصلاً چگونه میشود منکر قانون در طبیعت شد، میدانید چه میگویند؟ میگویند «لا»، یعنی قانون، وجود ندارد؛ چون اگر بگوییم لا وجود دارد، به چنین مشکلاتی برمیخوریم؛ باید بگوییم علم ریگولاریتیهای موجود در طبیعت را بیان میکند. یعنی چه؟ این حرف خیلی عجیب و غریبی است. موضوع این است که چرا به وجود قانون معتقد بودیم؟ برای اینکه بگوییم این ریگولاریتیها چرا پدید آمدهاند. اگر قانونی وجود ندارد، اینهمه ریگولار بودنِ همهچیز چگونه است؟ مثلاً قوانین نیوتن وجود ندارد، اصلاً هیچ قانونی در عالم وجود ندارد؛ پس چرا این سیارات بهطور منظم و ریگولار حرکت میکنند؟ این شد توضیح؟ مثل این است که بگویم دیگر کلمهٔ قانون را حذف میکنم و کلمهٔ ریگولاریتی را جایش میگذارم؛ هیچ توضیحی در کار نیست.
همین خانم کارترایت مثلاً حرفش این است که نباید بگوییم هدف علم کشف قوانین طبیعت است؛ هدف علم بیان ریگولاریتیهای طبیعت است. میبینید که معمولاً مبنای شناخت ما علم است؛ علم ریگولاریتیهای موجود در طبیعت را بیان میکند و دیگر نمیگوید این ریگولاریتیها از کجا آمدهاند؛ گویی این بیرون از محدودهٔ شناخت ماست. بنابراین احساس میکنند میتوانند دربارهٔ یک سری پرسشها بگویند: اینها را نپرسید؛ نپرسید ریگولاریتی از کجا آمده. علم چه میکند؟ ریگولاریتی را بیان میکند و چنین کارهایی انجام میدهد.
در این بحثها، چون فکر میکنم شما همیشه در این بحث خیلی مشارکت میکنید و فکر میکنم مبتلابه شما هم هست، این تصور عجیبی که در دنیای مدرن و پستمدرن از جهان پدید آمده، به نظر من اصلاً سر و ته ندارد. چیز عجیب و غریبی است که چیزهاییاش از قرون وسطی مانده و چیزهاییاش خلق شده، و بعد دیگر کسی هیچ نپرسد. یعنی جز اینکه یک جریان تاریخی ما را به اینجا رسانده، هیچ توضیح معقولی برای این تصوری که از عالم داریم وجود ندارد. باید حتماً تاریخش را بخوانید و ببینید کلمهٔ «لا» را از کجا و چه کسی به کار برده است. اینطور نیست که الان کسی بتواند بیاید و بگوید من لا را به این دلیل میگویم و این را به این دلیل. جریانی بوده که زمانی بهطور بدیهی خدا در آن بوده است.
فضای بحث در قرآن همیشه اینطور است که روی سخن با کسانی است که وجود خدا را قبول دارند. حداکثر جایی پرسشی میآورد که پاسخش بدیهی است: نه؛ همه قبول دارند. این، چیز جدیدی است؛ مثلاً از اواخر قرن هجدهم این طرز تفکر و تصورات جدید ماتریالیستی دربارهٔ جهان شکل گرفته و شیوع پیدا کرده است. نه اینکه وجود نداشته؛ ممکن است آدمی جایی چیزی گفته باشد؛ ولی از زمان نظریهٔ تکامل، محیط آکادمیک کمکم به نوعی الحادی شده است. الان هم نمیشود گفت الحادی است؛ به هر حال سکولار است؛ یعنی این بحثها از محیط علمی کنار رفته؛ شاید حتی گرایش بیشتر به الحاد باشد.
نکتهٔ مهم اینجا این است که یک پرسش و پاسخ هست. سعی کردم بگویم این پرسش و پاسخ چرا قطعاً منطقی است: منطقی است که خلق را قبول داشته باشیم، و اگر خلق را قبول داشته باشید، منطقی است بپذیرید که خلق مجدد از خلق ابتدایی سادهتر است؛ بنابراین اینجا جایی برای انکار نیست. این پرسش و پاسخ پیوند خیلی سادهای با محتوای سوره دارد، که به تفصیل دربارهٔ تولد انسان بحث کرده است.
نکتهٔ دیگری که بهعنوان پیوند گفتم این است که وقتی این عبارت را میخوانید، وارد بحث آخرت و تصاویر آخرت میشوید و حشر را میبینید. یک بخش از تصاویری که در قرآن از آخرت و قیامت هست، آن تحولات عظیمی است که بهعنوان مقدمه صورت میگیرد: جهان تغییر میکند و وارد دورهٔ جدیدی میشویم؛ تحولات تکوینی در عالم رخ میدهد، ستارهها خاموش میشوند، خورشید اینطور میشود، ماه اینطور میشود و زمین به چیز دیگری تبدیل میشود، به چیزی غیر از آنچه میبینید؛ کوهها و دریاها و کلاً همهٔ طبیعت متحول میشود؛ اتفاقی طبیعی در عالم میافتد و وارد دورهٔ تکوینی جدیدی میشویم که به آن دورهٔ آخرت میگوییم. بخشی از تصاویر هم مربوط به حشر است: روزی که انگار چیزهای پنهان آشکار میشود و انسانها مورد قضاوت قرار میگیرند. و یک سری تصاویر هم مربوط به عاقبت انسانها، بهشت و جهنم، است که مدام در قرآن تکرار میشود.
اینجا تصاویری که دستکم در ابتدا میبینیم، بهوضوح تصاویر حشرند. توضیح دادم که حشر پیوند خیلی آشکاری با محتوای سوره دارد: شما جریان ظهور انسانها را در طول تاریخ میبینید. خیلی از این آدمها همزمان نیستند؛ تاریخ جلو میرود و همهٔ آدمها در گسترهٔ طولانیای از زمان ظهور کردهاند. یک روز هست، روز حشر، یعنی روزی که همهٔ این آدمها در یک تاریخ یگانه کنار هم جمع میشوند. این حالتِ رودخانهای است که انگار به دریا میرسد. در این سوره شما رود را دیدید؛ حالا میبینید که انگار روزی همهٔ آدمها، تمام این پیامبران و همهٔ آن آدمهایی که منکر بودند، هرچه دیدید، تمام آن آدمهایی که، حرف زشتی میخواهم بزنم، هرچه دلتان میخواهد بگذارید، به حضرت مریم اهانت کردند، همراه با حضرت مریم و دیگران، همهٔ اینهایی که در این سوره هستند، خوبها و بدها، یک جا جمع میشوند. تصویری که اینجا هست تصویر حشر است: تصویر دور هم جمعشدن همهٔ انسانهایی که در طول تاریخ بودهاند و اینکه به نوعی میانشان قضاوت صورت میگیرد. این فرم خاصی از آیات مربوط به قیامت است که در قرآن میبینید.
بگذارید نکتهٔ سومی هم بگویم، به دلیل الفاظی که بعداً میآید: در قرآن دیدگاه دیگری هم نسبت به آخرت میبینید که صراحتاً به آن اشاره میشود، و آن به ارث رسیدن زمین به صالحان است. از این جهت هم قیامت پیوند آشکاری با محتوای سوره دارد؛ یعنی در تمام سوره مطلب ارث مطرح است: آدمی وارثی دارد که خصوصیاتی و چیزهایی را به ارث میبرد، حتی ممکن است رسالتی را به ارث ببرد. در این توالی زمانی، اینطور نیست که آدمی بیاید و محو شود و اثری از او نماند؛ انگار چیزی را در نسلهای پیاپی میبینید؛ اینکه چیزهایی چگونه به ارث میرسد. این مفهوم ارث دربارهٔ آخرت هم در قرآن به کار میرود، و در این سوره به این مفهوم اشاره میشود. واژهٔ ارث مثلاً در جایی در قسمت بعدی این آیات میآید؛ جای دیگری هم هست که صراحت بیشتری دارد. کلمهٔ ارث یک بار در اول سوره، در دعای زکریا، آمده است؛ یعنی مفهوم ارث همان ابتدای سوره گذاشته شده است. بعداً ممکن است واژه را نبینید، ولی در سراسر سوره مفهوم به ارث رسیدنِ چیزی، به ارث رسیدن رسالت، را میبینید. اینجا هم که برای اولین بار به قیامت اشاره میشود، واژهٔ ارث به کار میرود: اینکه زمین ارث صالحان است. دقت میکنید؟ این چیزی است که در قرآن مدام به آن اشاره میشود: انگار قیامت برپا میشود و زمین به ارث به صالحان میرسد.
انگار مالکیت واقعی زمین مربوط به افراد مؤمن و صالح است؛ همانطور که مثلاً خداوند در قرآن دربارهٔ رزق میگوید که این طیبات خالصاً برای مؤمنان است؛ انگار نعمتهایی که در کرهٔ زمین میگیرید، بهطور خالص، اصلاً برای آدم مؤمن تعبیه شده است. حالا ممکن است در دورهٔ پیش از دوران آخرت ببینید که همه از این رزق بهرهمند میشوند؛ ولی واقعیت این است که انگار اصالتاً آنچه در زمین هست، کل کرهٔ زمین، برای خلیفةالله ساخته شده است.
نکتهای را بگویم که فراموش نشود، چون بعداً میگویم: این واژه دربارهٔ قیامت در همین سوره دو بار به نوعی به کار رفته است. بنابراین اینجا نوعی نگاه هست که انگار چیزی وارثان واقعی دارد و دارد به آنها میرسد. منتها این خیلی در حاشیه است. نکتههای اصلی همین دو نکتهای است که اشاره کردم: یکی اینکه قیامت را به صورت تولد مجدد ببینیم، و دیگر اینکه توجه کنیم که انگار زمان به انتهای خود رسیده و آن توالی که آدمها داشتند به صحنهای تبدیل شده که همه با هم هستند.
در تورات هم ماجرایی هست که منطقهای، بخشی از کرهٔ زمین، به کسانی و وارثانشان بخشیده میشود و ملکیتش از آنِ آنهاست. مفهوم روشن است: کرهٔ زمین، که خلیفةالله در آن قرار داده شده، مالکیت واقعیاش مربوط به صالحان و مؤمنان است. در دوران پیش از آنکه قیامت برپا شود و آخرت پدید بیاید، نوعی مالکیتِ انگار غیرواقعی وجود دارد که همه از بین میرود؛ هیچ آدمی مالک چیزهایی که پیش از آخرت بوده نیست، مگر اینکه به دلیل ایمان خودش انگار چیزی را به تملک دربیاورد. بنابراین جهنم یک فقدان نعمتهاست؛ نوعی دور شدن از چیزی که در کل زمین، به معنای واقعی، میبینیم.
اگر منظورتان بحثهای جغرافیایی است، من ناظر به آن نیستم؛ مفهوم چیز دیگری است و مفهوم جغرافیا نیست. اینکه مالکیت زمین و نعمتش از آنِ افراد صالح است، چیزی است که نه یک بار، بلکه چندین بار در قرآن به آن اشاره میشود؛ و اصلاً میشود اینطور به قیامت نگاه کرد: روزی است که مالکان واقعی انگار آنچه را میخواهند خودشان تصاحب میکنند. البته الان در سالهای اخیر اسرائیلیها توانستهاند چیزهایی را که مال خودشان بوده تصاحب کنند؛ زیاد صبر نکردند که روز قیامت بشود؛ ممکن است برای احتیاط حتی بیشتر هم بگیرند که مثلاً از این کشور چیزی که مال خودشان است کم نشود.
تصوری که وجود دارد، به دلیل آشناییمان با تصورات عجیب و غریبی که از دید حسی نسبت به احوال قیامت و حشر هست، شاید برایتان تکراری باشد؛ ولی یک لحظه فکر کنید که اصلاً تا حالا نشنیدهاید قرار است چه اتفاقی بیفتد، و بعد کسی برای اولین بار این آیات را برایتان بیاورد و بگوید که آن روز همهٔ آدمها جمع میشوند و همه زانوزده گرداگرد جهنماند؛ مثل اینکه فضایی هست، احتمالاً پر از آتش و عذاب، و همه آنجا زانو به زانو نشستهاند. این آیات را بخوانید و ببینید؛ تصوری پیدا میکنید. میخواهم بگویم پرسش بعدی که مطرح میشود پرسشی طبیعی است: از این خبر ممکن است کسی به نظرش اشکالی برسد، و اولین پرسشی که میکند همان است که بعداً انگار کسی اینجا پرسیده است؛ آدمی که این حقایق را نمیبیند.
توصیف من این است که آدمی که با حقایق آشناست، انگار این صحنهها و تصاویر قیامت را همین الان هم میبیند: همه گرداگرد جهنمی راه میرویم. این روایت را شنیدهاید که میگویند پل صراطی هست که باید از رویش رد شویم و از شمشیر تیزتر و از مو باریکتر است. دنیا همینطور است: در دنیا که راه میروید، اگر پایتان را اینور و آنور بگذارید، انگار به جهنم سقوط میکنید. مفهوم صراط که در قرآن هست همین است؛ اگر این را بفهمید، آن صراط چیزی غیر از این نیست. آدمهایی که در این دنیا توانستند روی آن صراط راه بروند، آنجا هم میتوانند روی آن صراط راه بروند. اگر تمثیل نگیرید و فکر کنید واقعاً پلی است که قرار است مردم از رویش رد شوند، به هر حال اینطور نیست که اگر در این دنیا تمام عمرتان روی چیزهای دوسانتی تمرین کرده باشید، به دردتان بخورد که آنجا از آن پل نیفتید. آن پل باطنِ حرکتی است که در دنیا کردهاید. اگر اینجا توانستید از آنچه از آن نهی شدهاید دوری کنید و به اصطلاح به آن مقام تسلیم رسیده باشید و امر خدا را، یعنی آنچه در واقع معقول است، انجام داده باشید، اگر اینطور زندگی کرده باشید، آنجا هم از این صراط رد میشوید؛ وگرنه که متأسفم.
در ادامه میآید و میگوید که کافران چیزی میگویند. میگویند کفر از پوشیدگی میآید؛ اول قرآن هم که میخوانید، کافر آدمی است که دریچههای شناختش بسته است. آدمی که حقایق جهان را میبیند، این تصاویر اصلاً برایش عجیب نیست؛ انگار همهٔ اینها چیزهایی است که اگر همین الان هم نمیگفتید، میتوانست به شما بگوید که از روز حشر چه جور توصیفهایی میشود داشت، اگر قرار است باطن دنیا را برای ما نشان بدهد. ولی کسی که نمیبیند، چه پرسشی برایش پیش میآید؟ توصیفات این است که آدمها گرداگرد جهنمی هستند؛ بعد خداوند انگار آنهایی را که سرکشتر بودند شناسایی میکند، و بعد همه وارد این جهنم میشوند و خداوند آنهایی را که مؤمناند انگار از آن نجات میدهد.
فکر میکنم اگر این را بهعنوان باطن جهان نگاه کنید، اینکه احتمالاً همه مرتکب گناه میشوند، یعنی یک بار انگار سقوط میکنند و بعد اگر توبه کنند نجات پیدا میکنند، آنچه اینجا نوشته شده چیزی غیر از توصیفی نیست که در بقیهٔ قرآن دربارهٔ همین دنیا هست: اینکه همهٔ آدمها مرتکب گناه میشوند و هیچکس به جنت نمیرسد، مگر آنکه توبه کند و ایمان بیاورد و عمل صالح انجام دهد. این تصویر که همه وارد جهنم میشوند و بعد بیرون میآیند مطابق با این تصویر است که هیچکس به جنت نمیرسد مگر اینکه توبه کرده باشد. بنابراین همه انگار به نوعی نیاز به توبه دارند؛ تصور عمومی ما همین است که همهٔ انسانها نیاز به توبه دارند. به هر حال معصیت کردهاند، و معصیت جهنم است؛ جهنم دوری از خداست؛ هر کسی معصیتی بکند، به هر حال موقتاً انگار از خدا دور شده است.
حالا پرسش آن آدم چیست؟ آدمی که نمیداند و این حرفها به نظرش عجیب میرسد، میگوید: چطور است که الان که در این دنیا هستیم، ما در بهشتیم و ما ثروتمندیم؟ معمولاً تاریخ انبیا همینطور است: پیامبری میآید و چند آدم فقیر، مثلاً با لباس پارهپوره، به او ایمان میآورند؛ بعد به همهٔ این آدمهای اشراف که در بهشتاند و سیب و گلابی میخورند، کسی بیاید و بگوید: آقا، بعداً ما سیب و گلابی میخوریم و شما قرار است به آتش جهنم بروید. پرسشش این است: الان مگر خدا دنیا را اداره نمیکند؟ الان که به ما سیب و گلابی داده است؛ بعداً چطور؟ تو که بدبخت و بیچارهای، چطور است که بعداً قرار است این برعکس شود؟
اگر تصور بهشت و جهنم را مطابق همین چیزی بکنید که در این آیات هست، که انگار قرار است اصلاً بهشت و جهنم برپا شود، پرسش این است که مگر الان خدا دنیا را اداره نمیکند؟ یعنی پرسش چیست؟ اینکه الان این خدا این دنیا را اداره میکند یا نه؟ پس چرا آن کاری را که میخواهد بکند نمیکند؟ چرا الان ما در وضعیت دیگری هستیم: هرچه کافرتر، وضعش بهتر، و مؤمنان همه بدبخت و بیچاره و تحت فشارند، و ما میگذاریم و اینها را اصلاً میکشیم؟ حضرت ابراهیم را میخواستند در آتش بیندازند و انداختند؛ آدمهایی را هم انداختند که نجات پیدا نکردند؛ مؤمنانی بودند که در این دنیا چنین شد. اصلاً میخواهید همین الان کسی برای معارضه بیاید و گودالی بکند، این آدمهای مؤمن را دورش به زانو دربیاورد و در آن بیندازد و بگوید: بیا، الان در این دنیایی که خدا دارد حکومت میکند، میبینیم که برعکس است؛ شماها در آتش رفتید و ما این بیرون هستیم و سیب و گلابی میخوریم. شما میگویید بعداً وضع عوض میشود؟ در دنیا چه اتفاقی دارد میافتد؟ ابهامی که وجود دارد این است که اگر خداوند شما را دوست دارد و ما کافریم و آدمهای خوبی نیستیم، چطور است که الان وضع ما خوب است و بعداً قرار است وضع شما خوب شود؟
متوجه هستید؟ پرسش به نوعی منطقی است. یعنی به محض اینکه تصوری پیدا کنید از اینکه مجازاتهایی قرار است صورت بگیرد، مثل این است که اول طرف میپرسد که اصلاً چنین چیزی نمیشود. خب، فرض کنید قانع شد که نه، چنین چیزی ممکن است؛ شگفتانگیز هم هست، ولی میشود. طرف دربارهٔ پرسش اول، که دربارهٔ امکانِ برقرارشدنِ چیزی مثل حشر است، قانع شد. حالا شما دارید چیز عجیبی میگویید: فقط این نیست که زنده میشوید؛ زنده میشوید و دستهبندی میشوید به آدمهای خوب و بد؛ آن آدمهایی که مؤمناند نجات پیدا میکنند و آنها به جهنم میروند؛ و چیزی که الان در این دنیا میبیند به نظرش برعکس است.
دستکم حال این پرسشکننده ظاهراً خیلی خوب است. مثلاً میشود تصور کرد که این پرسش و پاسخ در زمان پیامبر و در مکه انجام میشود: طرفداران پیامبر چند نفرند، بردهها و از خانوادههایی که مثلاً ممکن است جزو اشراف حساب نشوند؛ و معارضان، که معمولاً حرفهایشان بهعنوان کفار در قرآن نقل میشود، همه آدمهای خیلی ثروتمندیاند که در بهشت زندگی میکنند. یعنی اینجا پرسشی هست غیر از اینکه آیا اصلاً آخرتی هست یا نه: آنچه شما میگویید و ما را با آن میترسانید این است که اگر قبول کنم که هست، منی که الان نعمت دارم نعمتم گرفته میشود و به تویی داده میشود که نعمت نداری. این پرسش به نظر من پرسشی طبیعی است: چه اتفاقی دارد میافتد؟ چرا خداوند اینطور است که در این دنیا حکمش را اجرا نمیکند و میگذارد که بعداً اجرا کند؟
دارم توضیح میدهم که این پرسش خوبی است و در ادامهٔ آیات پاسخ خیلی واضحی به آن داده میشود. اولین پاسخ این است که همهٔ شما میدانید که پیشتر کسانی با نعمت در همین دنیا بودند که نعمتشان گرفته شده است. بنابراین اینطور نیست که بخواهید بگویید این نعمت را به شما دادهاند؛ میدانید که نعمتها داده میشوند و گرفته میشوند؛ بنابراین این تصور میتواند درست باشد. اگر نعمتها در این دنیا ثابت بود، این استدلال قوی میشد؛ یعنی اگر نعمتی که به کسی داده میشد دیگر گرفته نمیشد، آنوقت میشد گفت این آدمی که این نعمتها را دارد، چرا الان به او نعمت میدهند و بعداً نمیخواهند به او نعمت بدهند؟
میبینید که اصولاً دارا بودن، در نعمت زندگی کردن یا نکردن، به همان معنایی که اینها میگویند، یعنی به معنای «خیر مقاماً و احسن ندیاً»، یعنی مثلاً مبل و صندلی داشتن و غذا خوردن، و حتی همان چیزی که اینها بهعنوان ظاهر به آن اشاره میکنند، این را هم میدانیم که میآید و میرود. اینطور نیست که به کسی بدهند و معنایش این باشد که مال خود اوست. بنابراین این استدلالی ضعیف است، از این جهت که میدانید ممکن است همین نعمت فردا، در همین دنیا، از شما گرفته شود؛ اینها چیزهای ثابتی نیستند. طرف طوری میپرسد که انگار چیزی به او دادهاند و میگوید مال من است و میدانم تا آخر عمرم مال من هست؛ در حالی که حتی تضمینی برای این هم وجود ندارد. این یک پاسخ است.
ولی پاسخ اصلی پاسخ بعدی است. پاسخ بعدی اصلاً چه ارتباطی با این پرسش دارد؟ میگوید هر کسی که در گمراهی است، خداوند انگار با امداد الهی گمراهیاش را ادامه میدهد و در همان جهت پیش میرود؛ بعد که قیامت برپا میشود، میفهمند که چه کسی در جایگاه بدی بوده و یاور کمتری دارد؛ و آنهایی که هدایتشدهاند، خداوند هدایتشان را زیاد میکند. این چه پاسخی است که خداوند توصیف میکند که آنهایی که در گمراهیاند، خدا راهشان را در دنیا ادامه میدهد و آنهایی که در هدایتاند، خداوند هدایتشان را زیاد میکند؟ این پاسخ چه ربطی به آن پرسش دارد؟ پرسش این بود که ما با اینکه کافریم، شما میگویید آدم اگر کافر باشد قرار است نعمت از او گرفته شود؛ چرا خدا در این دنیا از ما نمیگیرد؟ چرا قرار است در دنیای دیگری از ما بگیرد؟
یعنی نعمتهای واقعی اینها نیستند. این عین همان بحث سورهٔ روم است: یعنی تو همین الان در گمراهی و در جهنم داری زندگی میکنی. این ظاهر را کنار بگذار که روی مبل نشستهای و غذا میخوری؛ درونت همین الان آتش است و این گمراهی درونت را مشتعل کرده است. بعداً جایی تعبیری میآورد که گویی چیزی درون این آدمهایی که خداشناس نیستند غلغل میکند؛ ملتهباند و همین الان به جایی وصل نیستند؛ یعنی هر لحظه ممکن است احساس کنند مالشان ممکن است برود. این حالت اصلاً از انسان برداشته نمیشود، مگر اینکه به خدا وصل باشید. هیچ آدمی نیست که مؤمن نباشد، گمراه باشد و زندگی درونی خوبی داشته باشد؛ حتماً در حال جوشخوردن است.
پاسخ، بهطور غیرمستقیم، این است که اصلاً دربارهٔ چه حرف میزنید؟ الان هم همین است: همان چیزی که در آن دنیا ظاهر میشود، الان هم همان وضعیت وجود دارد. شما مستقیماً در جهنم پرتاب شدهاید؛ پرتابشدن در آن گودال، که صورت دنیاییاش همان گمراهی است؛ همین الان پرتاب شدهاید و دارید میروید و خداوند هم انگار کمک میکند که در همان راه گمراهی خودتان بروید؛ و آن کسی هم که هدایت شده، خداوند دارد هدایتش را زیاد میکند. بنابراین اگر بدانید نعمت واقعاً چیست، فکر نکنید که نعمت سیب و گلابی و مبل و صندلی است. این پرسش، پرسش غلطی است: همین الان مؤمنان در بهشتاند و همین الان آنهایی که کافرند در جهنماند. در بعضی جاهای قرآن این مفهوم به صراحت ذکر شده است؛ مثلاً آیهای که از احاطهٔ جهنم بر کافران سخن میگوید. این نیست که بعداً این اتفاق بیفتد؛ همین الان در جهنماند.
رقابتها هم همینطور است: چند بار در قرآن تصویری از آخرت هست که آدمهایی که در جهنماند با غل و زنجیر به هم وصل شدهاند و جا کم دارند. واقعاً آدمهایی که هدفشان هدایت است، نهتنها از اینکه کسی دیگر هدایت شده جا برایشان تنگ نمیشود، بلکه جایشان وسیع میشود. اگر کسی چیز خیلی هدایتکنندهای را بفهمد و بیان کند، به نفع همهٔ آدمهایی است که دنبال هدایت و نورند. ولی پول اینطور نیست: این الان این پول را به دست آورد، دیگر من نمیتوانم آن را به دست بیاورم. یعنی قسمتی از این دنیا را داریم که در آن رقابتهایی هست و آدمها به هم فشار میآورند؛ در حالی که در قسمت معنوی، آدمها اصلاً به هم فشار نمیآورند و به هم کمک میکنند. آدمی که تمام هدفش در دنیا مثلاً معرفت است، چه کسی به او فشار میآورد؟ مثلاً این نامرد این معرفت را زودتر از من به دست آورد؛ اگر من رفته بودم پیش آن استاد! اگر بشنوید آدمی معرفتی به دست آورده که به نفعتان است، میروید و از او میخواهید که به شما هم بدهد، و به شما میدهد؛ مثل اینکه استادی پیدا کنید. ولی پول که اینطور نیست؛ میبینید پول در دنیا چگونه است و چرا اینقدر سر و کلهٔ هم میزنند. ملک اینطور نیست؛ الان در کرهٔ زمین چند هزار جنگ شده برای یک وجب خاک، که این از آن بگیرد و آن مرزش را کمی اینورتر بگذارد؛ مدام سر و کلهٔ هم میزنند. این چیزی است که فضای جهنم توصیف میکند: آدمها در فضای تنگی کنار هم انگار بسته شدهاند و قدرت تحرک ندارند.
بنابراین پاسخ اصلی این است که این پرسش اصلاً بیربط است. دارید دربارهٔ «خیر مقاماً و احسن ندیاً» حرف میزنید؛ دو لفظ تقریباً بیمعنا که به چیزهایی اشاره میکنند که کاملاً ظاهریاند. اولاً همین چیزهای ظاهری هم دائم نیستند که کسی بخواهد از آن حرف بزند که خداوند این را حکم کرده است. این مثل آن شبههای است که میگوید وقتی به آنها میگوییم به فقرا چیزی بدهید، غذا بدهید، چنین میگویند: آیا به کسی غذا بدهیم که اگر خدا میخواست به او غذا میداد؟ یعنی تصورش این است که خداوند حکم کرده است: این غذا مال توست و به تو ندادهاند. در حالی که ما به هم وصلیم؛ یعنی اینطور نیست؛ همین الان که «خیر مقاماً و احسن ندیاً» دارید، میتوانید همه را ببخشید. یعنی این نیست که این حکم خداست و خدا این را به من داد و به تو نداد. خدا چیزهایی را به عدهای داده و به عدهای نداده و قرار است به همدیگر بدهند. همین «خیر مقاماً و احسن ندیاً»، اینها چیزهای قابلانتقالیاند. اینکه من چیزی را بگیرم و بگویم خدا این را به من داد و به تو نداد، پس آن دنیا هم به تو نمیدهد، بیربطیاش مشخص است؛ از اینکه به هر حال این دنیا، دنیایی است که این مالکیت در آن قابل نقل و انتقال است، و همهمان میدانیم که خیلی آدمها هلاک شدند و این چیزها از آنها گرفته شد.
ولی نکتهٔ اصلی این است: اگر بهشت و جهنم واقعی را میخواهید ببینید، به درون انسان نگاه کنید. بهشت و جهنم همان هدایت و گمراهی است که اینجا توصیف میشود: اگر جای درست را نگاه کنید، میبینید آدمهایی که همین الان در بهشتاند چه کسانیاند و آنهایی که در جهنماند چه کسانی. نمیخواهم دربارهٔ این سوره بیشتر بگویم و دیگر برنمیگردم که چیزی دربارهاش بگویم؛ ولی فکر میکنم تقریباً کلیاتش را گفتم. در واقع در ابتدای این قسمت سوم به دو پرسش پاسخ داده شده است: یکی پرسش دربارهٔ این ابهام که آیا اصلاً قیامت ممکن است یا ممکن نیست، و انکاری که وجود دارد؛ و دیگر اینکه اگر ممکن است و ما میگوییم مؤمن و کافر از هم جدا میشوند و آنها به جهنم میروند و اینها نجات پیدا میکنند، چطور این با چیزی که در این دنیا میبینیم ناسازگار است، در حالی که همان خدایی که آنجا حکم میکند اینجا هم حکم کرد. البته این بحث هنوز قابل ادامه است و دربارهٔ تفاوت وضعیت دنیا و آخرت میشود بحث کرد؛ منتها کلیات چیزی که اینجا گفته شده همین است.
اینجا اشکال شد که این استدلال بیشتر برای مؤمنان است؛ اگر کسی خدا را قبول نکند، این پاسخ برایش پاسخ نیست. نه، فکر نمیکنم. گمراهی به همان معنایی که مؤمنان میگویند و هدایت به همان معنایی که مؤمنان میگویند، شبیه جهنم و بهشت است. فکر کنم مثلاً در قرآن میگوید که این آدمهای کافر به مؤمنان که نگاه میکنند، که اینقدر آراماند و انگار شادی درونی دارند، حسرت میخورند که کاش مؤمن بودند؛ ولی نمیتوانند مؤمن شوند.
حس التهاب، و مثلاً گمراهی و در ظلمت قرار گرفتن، رنجآور است؛ چیزی نیست که آدمها خیلی بتوانند منکرش شوند، دستکم در درون خودشان. ممکن است جلوی تو بحث کنند، ولی درونشان را نمیتوانند به کسی نشان بدهند. واقعیت این است که این احساس همان چیزی است که همیشه و بارها به آن اشاره کردهام؛ نمیدانم در این کلاسها هیچوقت اشاره کردهام یا نه: هنر قرن بیستم. فکر میکنم هنر از این نظر چیز خوبی است: آدمها را ببینیم که در فضایی باشند که بخواهند بحث کنند و موضعشان را بگویند؛ همهشان عمیقترین رنجهای درونی خودشان را گفتهاند. هنر اصولاً رنج است. موسیقی قرن بیستم را نگاه کنید: روزبهروز صراحت بیشتری پیدا میکند که این آدمها بهشدت در حال رنجبردناند؛ آمار خودکشیشان و دیگر چیزها.
آدم مؤمن در رنج نیست و آدمی که مؤمن نیست در رنج است؛ ولی موقتاً مدام سعی میکند با همین موارد ظاهری انرژیای به خودش برساند. مخصوصاً حرمت شراب: فکر میکنم نقطهٔ اصلیاش این است که مهمترین عاملی که میتواند جلوی این غلیانها را بگیرد شراب است، و مواد مخدر و چیزهایی که مستقیماً آن رنج را به نوعی کنترل میکنند. اگر این طرف شراب نخورد، از وسایل جانبی استفاده نکند و دوپینگ نکند، واقعاً در زندگی خودش رنج میکشد.
مجموعه شعری به خیام منسوب است که دقیقاً دستکم همین را میگوید: فرض کنید که مرگ هست و آخرتی هم نیست، و آدم نخواهد سر خودش کلاه بگذارد؛ آنوقت به مگسی تبدیل میشود که آمد، پدید آمد و ناپیدا شد؛ در زندگیای که واقعاً احساس کنید پس از مدتی دیگر نیستید. خیام همینطور است. من یک بار به مناسبتی شعری از او خواندم که خیلی دوستش دارم؛ مثل مجلس میگساری است که عیشی بوده، ولی آخرش دارد فکر میکند که چقدر از عمر باقی است.
اکثر آدمهایی که مؤمن نیستند و شما ناآرامی زیادی در آنها نمیبینید، به نوعی سعی میکنند به مرگ فکر نکنند. الان در غرب واقعاً یک فرهنگ است که نباید به مرگ فکر کنید؛ دستورالعملی وجود دارد که به این فکر نکن، چون مزاحم است. اگر واقعاً به خدا و آخرت معتقد نباشید، وحشتناک است: تصور عدم، تصور اینکه روزی تو اصلاً نیستی و عیش الانت هم به نوعی از بین میرود. بیچاره خیام، که شراب هم میخورد، ظاهراً مشکلش حل نمیشد؛ یعنی همهٔ بادهٔ نوشین را خورده، ولی فراموش نکرده که مشکلی اساسی وجود دارد: اینکه معدوم شود.
این بحثها را احتمالاً شنیدهاید که این خیام واقعاً آن خیام نیست؛ به نظر میآید همان خیام است. عدهای میگویند این شعرها محتوای عرفانی دارد؛ عدهای میگویند نه، عرفانی نیست، ولی این خیام آن خیام نیست؛ عدهای هم میگویند نه، آنجا داشت تظاهر میکرد. به هر حال تناقضی وجود دارد میان نثر خیام، که نثر توحیدی فوقالعاده خوبی است، و محتوای این اشعار؛ حالا یا باید بگوییم آن را به تظاهر میگفته، یا اینجا شوخیای میکرده؛ نمیدانم. به هر حال خیامی که در غرب بهعنوان خیام میشناسند، همین خیامی است که این شعرها را گفته، و واقعاً شعرهای خیلی جالبی گفته است. فکر کنم راحت میشود خیام را جزو سه شاعر بزرگ زبان فارسی دانست.