جلسه با اصلاح نکتهای دربارهٔ حرکت طبیعی و قسری آغاز میشود که در جلسهٔ قبل گفته شده بود. سپس او میگوید چرا بحث قیامت را در همین حد تمام میکند و بخش سوم سورهٔ مریم را مرور میکند. دو سخن کافران دربارهٔ قیامت، یعنی عجیببودن زندهشدن و «خیر مقاماً و احسن ندیاً»، را بسط میدهد. در ادامه از تکوین و تشریع و اسم رحمان به معنای حشر و جهنم میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
در تصور علمی ماقبل مدرن، حرکت سیارات و چیزهایی از این دست انگار حالتی دلبهخواه داشت و حرکتی طبیعی بود، و بعدها نیوتن تصور دیگری پیش آورد. در جلسهٔ قبل، در میان صحبتها دربارهٔ همین بحث فرعی و در پاسخ به یک پرسش، نکتهای گفتم که میخواهم اصلاحش کنم؛ هرچند این اصلاح به مطلبی که میگفتم آسیبی نمیزند.
تصحیح بحث حرکت و طبیعیات
فکر میکنم در میان حرفهایم گفتم که پیش از نیوتن، در طبیعیات ارسطویی، و طبعاً در طبیعیاتی که شاید به اسم طبیعیات اسلامی بشناسیم و بهنوعی ادامهٔ طبیعیات ارسطوست، حرکت را به قسری و طبیعی تقسیم میکردند. منظورشان از حرکت قسری حرکتی بود که در آن مثلاً نیرویی وارد میکنید و چیزی را وادار میکنید که در جهتی حرکت کند؛ حرکت طبیعی، مثل افتادن اشیا یا حرکت سیارات، حرکتی است که به میل طبیعی خودشان و بیآنکه نیرویی دخالت کند انجام میدهند. هنر نیوتن این بود که این تقسیمبندی به حرکت قسری و حرکت طبیعی را بهنوعی تغییر داد؛ انگار همیشه نیرویی هست و یک فرمول واحد، F مساوی MA، هست که همهچیز را کنترل میکند. شاید من صراحتاً گفتم که در مکانیک نیوتنی همهٔ حرکات قسری میشوند و حرکت طبیعی وجود ندارد؛ در حالی که حرکت طبیعی به این معنا وجود دارد که محدود میشود به حرکت مستقیمالخط یکنواخت، یعنی حرکتی که نیرو در آن دخالت نمیکند. اگر بخواهیم با همان تعریف قدیمی بگوییم، در مکانیک نیوتنی حرکات طبیعی ما حرکات مستقیمالخط یکنواختاند که بدون اعمال نیرو و آزادانه، انگار به میل خود شیء، انجام میشوند؛ بقیهٔ حرکات قسریاند و در آنها، طبق آن فرمول، نیرو تعیین میکند که شتاب چیست.
در طبیعیات ارسطویی نیرو به یک معنا با سرعت متناسب است و در مکانیک نیوتن نیرو با شتاب. طبیعی است که میل ندارم اینجا دربارهٔ طبیعیات صحبت کنم؛ ولی این حرفی که میزنم حرف معروفی است که خیلی دقیق و درست نیست، زیرا میان طبیعیات ارسطویی و فیزیک نیوتنی تفاوت عمدهای هست: یکی از مهمترین احکام طبیعیات ارسطو این است که خلأ وجود ندارد.
ارسطو و نیوتون و مسئله خلاء
بنابراین همهٔ حرکات در ملأ انجام میشوند، و اگر اینطور در نظر بگیرید، اصلاً نباید قانون ارسطوییِ تناسب حرکت و سرعت را با تناسب سرعت و شتاب و نیرو در مکانیک نیوتن مقایسه کنید. آنچه در فیزیک جدید باید با آن مقایسه شود قانون استوکس است، یعنی قانون حرکت اشیا در سیال؛ آنجا فرض بر این است که خلأ وجود ندارد و همهچیز همیشه مثلاً در سیال حرکت میکند. اگر اینطور نگاه کنید، آنچه ارسطو بهطور شهودی میگوید درست است: نیرو با سرعت شیء تناسب پیدا میکند، نه با شتاب. معمولاً در مقایسهٔ یک حکم در یک پارادایم با پارادایمی دیگر همیشه اینگونه خطاها هست که انگار فراموش میکنیم آن پارادایم اصلاً جور دیگری به دنیا نگاه میکند. اینکه خلأ وجود ندارد در طبیعیات ارسطو خیلی مهم است، و خیلی مهم است که در طبیعیات پستمدرن، پس از نیوتن، هم به نظر میآید کمکم خلأ وجود ندارد؛ البته کمکم، نه خیلی.
من اینگونه بحثها را دوست دارم. گاهی وارد بحثی میشوم که دوستش دارم و ادامه پیدا میکند؛ جلسهٔ قبل هم تقریباً همین اتفاق افتاد. ولی احساس میکنم این یک مورد، یعنی موضوع فیزیک و چیزهایی از این دست، را حاضران هم دوست دارند؛ انحرافی است که همهمان به آن رضایت میدهیم. کمتر پیش میآید که به چیزی که سر کلاس میگویم، بعد از جلسه و با ایمیل، به اندازهٔ حرفهایی که دربارهٔ ساینس و فیزیک میزنم واکنش نشان دهید؛ چون این موضوع بهنوعی مبتلابه همهٔ ماست. اینکه میگویم خلأ در طبیعیات پستمدرن دوباره دارد ظاهر میشود، یا ظاهر شده است، اولاً به سبب بحثهای مربوط به دارکمتر و دارکانرژی و چیزهایی از این دست است که این احساس را به وجود آورده که خلأ وجود ندارد و همهجا پر از چیزی است.
خلاء و نسبیت و اتر
و شاید مهمتر از این، همانطور که خود انیشتین میگوید، البته خیلی محافظهکارانه و کوتاه و مختصر و مفید، نسبیت عام از نظر انیشتین بهنوعی بازگشت اتر بود. یعنی در نسبیت خاص، اتر، یعنی اینکه همهجا پر از چیزی سیال است، نقد شد؛ نقدشدنش به این معنا بود که انیشتین نبودِ اتر را نشان نمیداد، بلکه مدلی ارائه میداد که در آن اتر وجود نداشت، و به نظر میآمد موضوع اتر تمام شده است.
بعدها در نسبیت عام، اینکه فضا انحنا پیدا میکند یعنی انگار در جایی که ما میگوییم خلأ هست چیزی وجود دارد که میتواند انحنا پیدا کند. انیشتین در همان مقالههای اولش، وقتی از خمیدگی فضا حرف میزند، جملهٔ کوتاهی دارد که میگوید این نوعی اتر جدید است؛ یعنی انگار تصوری از عالم که باز همهجا پر از چیزی است که میتواند خم شود. اگر خلأ به معنای عدم باشد، یعنی هیچ چیز نباشد، اصلاً معنا ندارد که بگویید در آن خمیدگیای به وجود آمده است؛ انگار در سراسر دنیا چیزی هست که میتواند تغییر شکل پیدا کند و اشیا رویش حرکت کنند. این نکته را دارم اصلاح میکنم چون شاید آن جمله را گفته باشم؛ گوش نکردهام که ببینم، ولی تصورم این است که شاید گفته باشم. اگر گفتم که در مکانیک نیوتن دو نوع حرکت نیست و فقط یک نوع حرکت هست، این اشتباه است؛ حرکت طبیعی خیلی محدود است ولی وجود دارد: حرکت مستقیمالخط یکنواخت.
اما این به آنچه میخواستم بگویم آسیبی نمیزند. حرفم این بود که در مکانیک نیوتنی تصور از حرکت سیارات این است که سیارات به میل خودشان در این منظومه حرکت نمیکنند؛ اجرام آسمانی انگار همه میل دارند حرکت مستقیمالخط یکنواخت داشته باشند و جایی گیر افتادهاند، و مثلاً وجود خورشید است که با نیرویی که وارد میکند به اجبار باعث میشود سیارات در مدارهایی حرکت کنند، در حالی که آنها میل ندارند چنین حرکتی داشته باشند. در طبیعیات ارسطویی اینطور نبود و تصور از حرکات سماوی این بود که آزادانه و به میل خودشان حرکت میکنند؛ یعنی حرکتشان از نوع حرکت طبیعی است. حرفم این بود که انیشتین آن تصور ارسطویی از حرکات سماوی را احیا کرده است؛ به این معنا که در مکانیک نسبیتی، یعنی نسبیت عام، همچنان همهٔ اجرام سماوی انگار حرکت طبیعی انجام میدهند. در نسبیت عام مفهوم حرکت مستقیمالخط یکنواخت تغییر کرده است: چون هندسهٔ فضا اقلیدسی نیست، در هندسهٔ فضایی که اجرام تعیین میکنند، همین مداری که مثلاً سیاره رویش حرکت میکند برای آن سیاره مستقیمالخط یکنواخت است. مفهوم مستقیمالخطبودن تغییر کرده و این مدارهایی که میبینید جانشین آن مفهوم سادهٔ مستقیمالخطبودن در مکانیک نیوتن شدهاند.
به هر حال این تصور دوباره احیا میشود که حرکت سیارات حرکتی آزادانه و طبیعی است و نیرویی میانشان وجود ندارد. بنابراین آنچه احیا میشود این است که حرکت سیارات از نوع حرکت طبیعی است، نه حرکت قسری، اگر بخواهیم با آن مفهوم قسری و طبیعی به معنای ارسطویی صحبت کنیم. در مکانیک نیوتنی حرکت طبیعی خیلی محدود میشود و نمیتواند مثلاً حرکات منظومهٔ شمسی را شامل شود؛ ولی در مکانیک نسبیتی، با توجه به پیچیدگی هندسهٔ فضا، آن حرکتها طبیعیاند و مستقیمالخطبودن به آن معنا دیگر وجود ندارد. این را میخواستم اصلاح کنم: فکر میکنم این عبارت را گفتم که نیوتن همهٔ انواع حرکت را یک نوع میکند و دیگر حرکت قسری و طبیعی نداریم، و این درست نیست؛ حرکت طبیعی به معنایی خیلی محدود باقی مانده است.
با فرض اینکه نمیخواهیم خیلی وارد محتوای عمیق این مباحث شویم، باز میخواهم توضیح دهم که اگر دارم بحث را تمام میکنم، واقعاً به دلیل کمبود وقت یا خستگی از ماندن زیاد روی یک سوره نیست؛ احساس میکنم این سوره جای مناسبی برای ورود به بحث مربوط به قیامت و حشر و آخرت نیست. اینجا دیدگاه خیلی خاصی هست. اولاً اگر بخواهیم واردش شویم، ۲۰ جلسه طول میکشد و باید به بقیهٔ جاهای قرآن هم سری بزنیم، و فکر میکنم خیلی مناسب نباشد. پس در همین حد بحث میکنم که ارتباط این آیات با پیش از آنها مشخص شود، و بحث را اینجا بهنوعی تمام میکنم.
بازگشت به قسمت سوم سوره مریم
فقط یادآوری کنم که نکاتی که تا حالا گفتم این بود: شروع بحث در این قسمت سوم از اینجاست که انسان میگوید آیا وقتی بمیریم دوباره زنده میشویم؛ همان حالت به اصطلاح استبعاد، اینکه چیز عجیبی است که آدم بمیرد و زنده شود. یکی از توضیحاتی که دربارهٔ آن دادم این بود که نوع ورود به بحث در اینجا با سوره ارتباط دارد: دستکم داستان اول سوره مستقیماً و بهطور خیلی خیلی مشخص دربارهٔ تولد انسان است؛ و اگر موضوع حشر، یعنی زندگی دوبارهٔ انسان، را دقیقاً به صورت تولد مجدد ببینید، واضح است که از این دیدگاه این سوره جای مناسبی برای طرح این مسئله است. هیچ جای قرآن مثل سورهٔ مریم به مسئلهٔ تولد انسان و حقایقی دربارهٔ آن نپرداخته است: انسانی که متولد میشود چطور متولد میشود، نقش پدر و مادر چیست، و چگونه ویژگیهایی پیدا میکند که شایستگی داشته باشد ویژگیهای پدر و مادر در او بروز کند و از آنها ارث ببرد. هیچ جای قرآن سورهای ندارید که اینطور به این موضوع پرداخته باشد.
طبعاً ورود به مسئلهٔ قیامت از این دیدگاه اینجا کاملاً طبیعی است. نکته این است که اگر به تولد نگاه کنید، خیلی واضح است که متولدشدن از هیچ بسیار پیچیدهتر و سختتر و عجیبتر از این است که یک بار متولد شوید و بخواهید دوباره تولد پیدا کنید. به نظرم لازم نیست این موضوع حتی در کانتکست مذهبی مطرح شود؛ بهطور کلی نگاه کنید: اگر قوانین عالم طوری است که اجازه میدهد انسانی از هیچ، بیآنکه سابقهای از وجود داشته باشد، به وجود بیاید، باید بپذیرید که دوباره متولدشدن انسان در این عالم سادهتر است از اینکه چیزی را از هیچ به وجود بیاورد. فرض کنید، اگر بخواهیم خیلی پستمدرن و با استفاده از ژنتیک صحبت کنیم، شکلگرفتن یک رشتهٔ DNA که اصلاً وجود نداشته سختتر از این است که از روی همان رشتهٔ DNA یک بار دیگر موجودی را بازسازی کنید. دفعهٔ اول رشتهٔ DNA شکل میگیرد و بعد در فرایندی به موجود زنده تبدیل میشود؛ دفعهٔ دوم آن DNA را دارید. اتفاقاً همین مثالی است که در قرآن نقل شده: استخوان مرده را میآوردند و میگفتند چطور ممکن است این استخوانی که پودر شده دوباره به انسان تبدیل شود.
یک سلول از آن استخوان را بگیرید، مثلاً DNA آن را پیدا کنید و دوباره بازسازیاش کنید. امکان چنین چیزی به هر حال وجود دارد و از نظر علمی بهنوعی قابل توضیح است. بنابراین بخشی از بحث دفعهٔ قبل به این اختصاص داشت که این پرسش و پاسخ در اینجا از نظر منطقی هیچ ابهامی ندارد و کاملاً درست است: جواب آن حالت انکار، که به دلیل دشواری است، همین است که در همین دنیایی که میبینم چنین اتفاق عجیبی، یعنی تولد از هیچ، میافتد، و آن اتفاق نسبت به این عجیبتر نیست، بلکه بهنوعی طبیعیتر و سادهتر است. این یک نکته در شروع بحث بود.
نکتهٔ دوم آن ویژگیای است که این سوره دارد: ظهور و غیاب انسانها، یعنی زندگی موقت، مرگ، و اینکه کسانی میآیند و جانشین میشوند؛ سلسلهای از انسانها که مثل یک رودخانه از جایی شروع شده است و در هر لحظه آدمهایی را میبینید که میمیرند و نسلهای بعدی میآیند. این سوره بهطور خاص به این اشاره میکند، مخصوصاً با این ویژگی که بیشتر بر نسل انبیا متمرکز است که پشت سر هم ظاهر میشوند؛ ولی پس از آنکه ذکر انبیا تمام میشود، دربارهٔ انسانهای غیر انبیا هم از جانشینشدن نسلی پس از آنها سخن گفته میشود. به هر حال این جانشینشدن انسانها به جای همدیگر، چه انبیا باشند چه غیر انبیا، چیزی است که در طول تاریخ میبینید، و قیامت را میتوانید از این دیدگاه ببینید که لحظهٔ حشر همهٔ انسانهاست؛ یعنی آدمهایی که در طول زمان آمدند و رفتند، در لحظهای همه با هم در جایی جمع میشوند، مثل این رودخانهای از انسانها که میبینیم حرکت میکند، به سامانی میرسد، به جایی میریزد و همه در کنار هم ظاهر میشوند. این ویژگی را ما حشر میگوییم و در این آیات از جهت حشر به آن نگاه شده است.
نکتهٔ دیگری که جلسهٔ قبل افزودم و باز میخواهم به آن اشاره کنم این است که ویژگی دیگر این سوره طرح مسئلهٔ ارث است: آدمها بهنوعی از همدیگر ارث میبرند، و ارثی که اینجا رویش تأکید خاصی هست رسالت جهانیای است که از ابراهیم شروع شده و در نسل ابراهیم بهنوعی ادامه پیدا میکند. هر بار که حرف از قیامت میشود، میبینید که دستکم این واژهٔ ارث میآید و آخرت را بهنوعی مثل پدیدهٔ به ارث بردن چیزی نگاه میکند. این باز ویژگی خاص نگاه به قیامت در این سوره است.
مثلاً اولین بار، وقتی داستان عیسی تمام میشود، انحراف کسانی که حضرت عیسی را خدا میدانند مطرح میشود و بعد آخرین آیه میگوید که ما زمین را به ارث میبریم. بعد دوباره، وقتی سری دوم آیات، یعنی سری انبیا، تمام میشود و میگوید که عدهای آمدند و جانشین شدند و کارهای خلاف کردند و آنهایی که توبه کنند به بهشت میروند، باز آخرین آیهٔ این قسمت، با «من کان تقیا»، میگوید: این بهشتی است که ما به کسانی که تقوا داشته باشند به ارث میدهیم. مجدداً، کمی جلوتر در همین قسمت، باز آیهای نقل میشود. این واژهٔ ارث مدام میآید؛ واژهای که در ابتدای سوره، وقتی سوره شروع میشود، در دعای حضرت زکریا هست. اینکه چیزی هست که به ارث برده میشود، عین همان تصوری است که تمام این سوره بهنوعی دربارهٔ آن است: کسانی میآیند، جانشین میشوند و انگار میراثی را تصاحب میکنند؛ و آن میراث نهایی که انگار قرار است به ارث برسد، خود کرهٔ زمین و بهشتی است که برپا میشود؛ اینها چیزهایی است که آدمهایی به ارث میبرند. این سه جنبهای است که تأکید دارم به آن نگاه کنید: نگاه به آخرت در اینجا با محتوای این سوره متناسب است.
اکثر آیههایی را که در قرآن مربوط به آخرت است نگاه کنید؛ فکر کنم اگر آمار بگیریم، سهم بیشترش توصیف بهشت و جهنم و وضع مؤمنین و مثلاً مفسدین در بهشت و جهنم است، و بخشی به احوال روز قیامت و تغییرات طبیعیای که ایجاد میشود اختصاص دارد. میخواهم بگویم دیدگاهی که اینجا هست دیدگاه خاصی است. اینجا زیاد کاری به این ندارید که در بهشت و جهنم چه هست؛ در قرآن بهطور مداوم اوصاف و توصیفات خاصی از بهشت و جهنم، مثلاً بهطور سمبلیک، میبینید، ولی اینجا این چیزها خیلی کم است. اینجا لحظهای را میبینید که آدمها جمع شدهاند و انگار دارد قضاوت میشود که چه کسی بهشتی و چه کسی جهنمی است؛ یعنی لحظهٔ حشر را میبینید: نه پیش از آن را، یعنی تغییرات طبیعی و زندهشدن آدمها، که جاهای دیگر در قرآن میآید، و نه پس از آن را، که در بهشت و جهنم چه نوع نعمتها و چه نوع عذابهایی دارند. همهٔ تأکیدم این است که قانع شوید اینگونه نگاهکردن با محتوای این سوره هماهنگیای دارد که در قسمت پایانی، این حرفها به این شکل آمده است.
از نظر منطقی، نکتهای که جلسهٔ قبل گفتم این بود که ابتدا چیزهایی از آدمها نقل میشود؛ ببخشید که با این لفظ میگویم، یک سری چرندیات نقل میشود: اینها چه میگویند؟ یک مشت حرف بیربط که دربارهٔ قیامت میزنند: اینکه قیامت و زندهشدن مردهها اصلاً ممکن نیست، چون خیلی عجیب است و ندیدهایم. این را دیدهایم که آدم زاییده میشود و از هیچ متولد میشود و این عجیب نیست، ولی دوباره به دنیا آمدنش از نظر این آدمها عجیب است.
این دقیقاً به این دلیل است که نقص آدمی که به کفر کشیده میشود این است که در سطوح پایین شناخت گیر میکند. ببینید، کفر از جهتی اساسی ویژگیِ بدِ آدم است که جنبهٔ شناختی دارد؛ یعنی کافر آدمی است که چیزهایی را نمیبیند و پردههایی جلوی نیروی شناختیاش هست. اولین آیات سورهٔ بقره را که نگاه کنید، میگوید «ان الذین کفروا»، و توصیفی که آنجا، اولین بار در قرآن، از کسانی که کافر شدند میآید این است که در پرده و حجاب و رکود قرار گرفتهاند؛ کار قلبشان تمام شده، ختم شده و بر قلبهایشان مهر خورده است؛ دریچههای قلبشان بسته شده و بر چشمشان پرده است.
کفر یعنی اینکه از نظر شناختی در وضعیتی قرار بگیرید که حقایق را نبینید. اینکه کفر نتیجهٔ رفتارهای بد است، بله؛ ولی ویژگی آدم کافر این است که در پرده است و چیزهایی برایش پوشیده است، و خودش نمیداند که در چنین وضعیتی است. نکتهٔ اساسی دربارهٔ ایمان و کفر این است که آدمهایی که جزو کفارند کسانیاند که از نظر شناختی در سقف پایینی هستند. میتوانید اینطور تصور کنید که همانطور که جسم ما رشد میکند، قوهٔ شناختی ما هم باید در طول زندگی رشد کند. همانطور که باید غذا بخورید یا کارهایی بکنید تا جسمتان شکل بگیرد و رشد کند، برای اینکه نیروی شناختیتان رشد کند و به اوج برسد هم باید کارهایی بکنید.
ایمان و کفر و رشد قوه شناخت
کارهای مربوط به غذاخوردن و مانند آن را همه میکنند، و کفار، که گفتم، خودشان زیادی هم میکنند؛ ولی کارهایی را که مربوط به قوای شناختی است نمیکنند. مثلاً یکی از آنها اتفاقاً کمی امساککردن از غذاست؛ از جایی به بعد، چیزی مثل روزهگرفتن باعث رشد قوای شناختی میشود. گیرکردن در مراحل اول رشد قوهٔ شناختی دقیقاً این است که وزن بسیار بسیار زیادی به محسوسات میدهید. در ابتدا، وقتی انسان زندگی و شناختن را شروع میکند، اولین مرحلهٔ شناخت در همهٔ ما استفاده از همین حسهاست؛ حالا میگویند پنجگانه یا هر چندگانهای که باشد: دیدن به همین معنای متعارفش، شنیدن به همین معنای متعارف که صداها را میشنویم. رشد قوهٔ شناختی این است که پشت همین چیز ظاهری که میبیند، چیزهای دیگری را ببیند و شنیدهها برایش معنا پیدا کند. فرض کنید بچهای که در گوشش مشکلی وجود ندارد صداها را میشنود ولی هنوز معنای واژهها را نمیفهمد؛ تا جایی میرسیم که مثلاً زبان را یاد میگیریم و میتوانیم این پترنهای رنگی را که میبینیم تفکیک کنیم. ولی اکثریت آدمها در همین سطوح متوقف میشوند و جلوتر نمیروند. به اصطلاحی که شاید کمی مسامحه در آن باشد، اینجا تقابل حس و عقل است: واقعیتهایی را با عقل درک میکنید و کمکم نوعی تفکر انتزاعی پیدا میشود. این حرفی که میزنم کاملاً مسامحهآمیز است و واقعاً اینطور نیست؛ ولی حرف معروف این است که میگویند از سنی به بعد کمکم نوعی تفکر انتزاعی و عقل در وجودتان پیدا میشود که با آن حقایقی را تشخیص میدهید بیآنکه محسوس باشند. آدم کافر در مراحل اولیه گیر کرده است؛ وزنی که به حس میدهد، یعنی به چیزهایی که بهطور محسوس دیده و شنیده، برایش وزن زیادی است. مثلاً یکی از اعتراضهای کفار به پیغمبر دربارهٔ قیامت این است که میگویند تا حالا چنین چیزی نشنیدهایم.
ما ندیدهایم که مردهای زنده شود. هرچه دیدهاند برایشان جزو حقایق میشود و آنچه ندیدهاند جزو چیزهایی که حقیقت نیست. دقیقاً مؤمن، که اشاره کردم، همان ابتدای قرآن، در شروع سورهٔ بقره، در مقابل این آدمهاست: متقین کسانیاند که به چیزهای پنهان ایمان پیدا میکنند، چیزهایی که محسوس و دیدنی نیست. ویژگی آدم مؤمن این است که وارد مراحلی میشود که، باز با همین اصطلاح مسامحهآمیز، اگر عقل را به معنای متعارف به کار ببرید، آنطور که مثلاً فلاسفه به کار میبرند، وقتی عقلش چیزی به او میگوید، برایش چندان فرقی با چیزی که دیده باشد نمیکند؛ یعنی دیدن برایش چیز مهمی نیست. مثلاً اگر در این مباحثه میبینید که این آدمها شک دارند و بعید میدانند که انسانی که مرده زنده شود، دلیلش این نیست که عقلشان به آنها میگوید این چیز عجیبی است؛ دلیلش این است که تا حالا ندیدهاند. دیدن و ندیدن آنقدر برایشان ملاک است که تا وقتی چیزی را ندیدهاند باورشان نمیشود، و این نقص شناختشان است.
شاید همه حرفهایی را که میزنم قبول کنند: الان اگر آدم کافری را هم اینجا بیاورید و مطلب را در این حد باز کنید، قبول میکند که از نظر عقلی زندهشدن مجدد انسان و تولد مجدد نسبت به تولد مشکلتر نیست؛ ولی باز احساسش این است که چون ندیده باورش نمیشود، یعنی قوهٔ شناختش به او اجازه نمیدهد. حتی اگر مثلاً وجود خدا را برای آدمی که کافر است ثابت کنید، و اگر آدم منصفی باشد برهان را بپذیرد، اینطور نیست که واقعاً حضور خدا برایش در حد محسوسات شود، مثل کسی که حقیقتی را دارد میبیند؛ به اجبار قبول کرده است که این برهان به نتیجهای رسیده است. این مشکلی است که در این پرسش و پاسخِ اول این قسمت میبینید: چرا آدمها با اینکه مردهای زنده شود مشکل دارند؟ چون تا حالا چنین چیزی ندیدهاند. با اینکه انسانی از هیچ به وجود بیاید مشکلی ندارند، چون این را دیدهاند. حالا اگر به صورت معقول نگاه کنید و اصلاً فراموش کنید که چه ندیدهاید، عقلتان به شما میگوید که دومی از اولی راحتتر است؛ بنابراین هیچ استبعادی نیست. یعنی اگر موجودی از هیچ به وجود بیاید، سختتر است تا اینکه به وجود بیاید، مثلاً محو شود و یک بار دیگر به وجود بیاید. به هر حال این استدلالهای عقلی به نوعی رشد روانی واقعی احتیاج دارد تا به دل آدمها بنشیند و بهنوعی قانع شوند و آن حقیقت را به یک معنا ببینند؛ دیدنی واقعی. این موضوع را مفصل صحبت کردم.
پس اعتراض اول این است که اصلاً قیامت امکان دارد یا نه، یعنی چنین اتفاقی، حشر، میافتد یا نمیافتد؛ و جواب منطقی و معقولی دربارهٔ آن آمده است. اعتراض دوم آن حرف چرند دومی است که گفته میشود؛ حالا میگویم کلمهٔ چرند را به کار نبرم و شاید بد نباشد کلمهٔ لغو را به کار ببرم. نمیخواهم روی این تأکید کنم، ولی شاید دلیل اینکه یکی از توصیفات جنت در انتهای قسمت دوم، که تنها توصیفی است که دربارهٔ آن میآید، این است که یکی از خوبیهای جنت این است که در آن حرفهای چرند و پرند نمیشنوید، این باشد که این مقدمهای است تا ذهن شما را آماده کند که داریم وارد قسمتی میشویم که قرار است یک مشت حرفهای چرند و پرندِ این آدمهایی که نمیفهمند نقل شود و به آنها جواب داده شود.
نمونهٔ سخن لغو همین چیزهایی است که اینجا میبینید، و همان چیزهایی که دربارهٔ عیسی گفتم، و همان چیزهایی که پدر ابراهیم مخصوصاً به ابراهیم گفت. این دنیا طوری است که هر کس میخواهید باشید، حرفهای چرند و پرند میشنوید؛ خلاصه این آدمها اطرافتان هستند، چه با آنها حرف بزنید چه نزنید، و هر قدر هم بخواهید دوری کنید، این سخنان لغو در این دنیا زیاد است. خوشبختانه نوید داده شده که این بساط در آن دنیا برچیده شود و دیگر کسی این حرفها را نگوید و کسی نشنود. این نوید به آنهایی که به بهشت میروند داده شده و در آنجا از این خبرها نیست.
دومین سخنی که اینجا نقل میشود، و شاید از اولی هم بهنوعی درجهٔ چرندبودنش بالاتر باشد، همان «خیر مقاماً و احسن ندیاً» است. یعنی مشکل دوم این آدمها این است که میگویند: شما میگویید خدایی وجود دارد که بر همهٔ آدمها حاکم است؟ الان که میبینیم همهٔ نعمتها را به ما داده است؛ شما اصولاً آدمهای بدبختی هستید. معمولاً اینطور است که مؤمنین عدهای از فقرا و مانند آنها هستند و آدمهایی که جزو دستگاه کفارند آدمهاییاند که با ثروت زیاد و در ناز و نعمت زندگی میکنند. پرسش دومی که میپرسند این است: چطور است که میخواهید به ما بگویید ما که الان در نعمت زندگی میکنیم، بعداً نعمتها از ما گرفته و به شما داده میشود و ما موجوداتی میشویم که باید عذاب ببینیم، در حالی که الان شما هستید که رنج میکشید؟ اگر بخواهیم وضعیت بهشت و جهنم را در این دنیا ترسیم کنیم، از نظر این آدمها الان آنها در بهشتاند و ما در جهنمیم، و خداوند اینطور حکم کرده است. منطقش این است: خدا در دنیا حاکم است، یعنی همین الان؛ آینده را که نمیبینیم کنار بگذاریم و زمان حال را نگاه کنید: خداوند به ما نعمت داده، ما را در بهشت قرار داده و شما را در جهنم، و شما میخواهید به ما بگویید که بعداً اتفاقی میافتد و جایمان عوض میشود؛ این را ما باور نمیکنیم. همین که ما مقام بهتری داریم و در وضع بهتری به سر میبریم نشان میدهد که اگر دنیای دیگری هم باشد، خداوند باز همینطور حکم میکند.
این عقاید خاصی را که مخصوصاً اعراب داشتند کنار بگذارید؛ همه جای دنیا شبیهش وجود دارد. در تمام دورههای تاریخی همیشه چیزهایی وجود دارند که وضعیت موجود را تثبیت میکنند. جزو وظایف فرهنگ است که هر چیز مزخرفی را هم که در دنیا ظاهر شده بهنوعی معقول جلوه دهد. مثلاً ما الان در همین شرایط هستیم: به تکنولوژیها و علمهایی دست پیدا کردهایم و به نظر میرسد فرهنگی وجود دارد که بهطور مداوم به همهٔ انسانها تلقین میشود که ما در اوج تاریخ بشر قرار داریم و خیلی پیشرفتهایم. همین واژهٔ پیشرفتهبودن: الان در همین دنیا جهان پیشرفته داریم و جهان پسرفته، جهان اول داریم و جهان دوم و سوم، و ما در جهان سوم زندگی میکنیم. یکی از ویژگیهای فرهنگ این است که انگار کارکرد اصلیاش این است که آنچه را هست معقول جلوه دهد. همیشه مثلاً فرهنگ روشنفکری ساز مخالف میزند، در حالی که فرهنگ عامه، فرهنگی که میان آدمها بهنوعی رواج پیدا میکند، در جهت این است که این وضعیت را بهتر از آنچه هست نشان دهد و حالتی تسکیندهنده دارد. البته من این حرف را خودم زیر سؤال میبرم؛ از نظر من جای پرسش است که آیا فرهنگ روشنفکری هم این کار را نمیکند. به نظر میآید فرهنگ روشنفکری هم معمولاً با درجهای تغییرات همین کار را انجام میدهد.
کمتر پیش میآید که به معنای واقعی کلمه بخشهایی از فرهنگ به وجود بیاید که جلوی این توهمات را بگیرد. مثلاً اعراب را نگاه کنید: در فرهنگشان مهمترین چیز اصل و نسب است. این را کنار بگذارید که آنها هم بهنوعی به وجود خداوند به معنای خالق همهچیز معتقدند؛ فقط فرقشان با دیدگاه توحیدی این است که بهنوعی اعتقاد دارند خداوند بعضی از امور را به موجودات دیگری که واسطهاند واگذار کرده است. به هر حال امور همچنان زیر نظر خداوند و موجوداتی اداره میشود، و وقتی نعمتی به کسی میرسد، گویی خدا یا خدایان این نعمت را دادهاند. اصولاً میبینید که اصل و نسب در اینکه چه نعمتی به شما برسد یا نرسد خیلی دخالت دارد: وقتی فرزند رئیس قبیله یا آدم شریف، یا به معنایی که اعراب به کار میبرند آدم کریمی، هستید، آن کرامت بهنوعی به شما هم به ارث میرسد. بنابراین نوعی ایدئولوژی وجود دارد که این را توجیه میکند: اگر مثلاً آن آدم فقیر است، اصل و نسب ندارد، و اصل و نسب مهم است؛ و حق این آدم است که «خیر مقاماً و احسن ندیاً» باشد. این آدمی که آزاده است و مال دارد و در نعمت زندگی میکند، به حقی به این رسیده است، چون اصل و نسب داشتن چیز خیلی مهمی است و انگار خداوند اینطور حکم کرده است. میخواهم قدرت این تصور را در نظرتان بیشتر کنم: این اعتراض از نظر آنها چرا جای پرسیدن دارد؟ ذهنتان را یک لحظه روی این متمرکز کنید که اصل و نسب مهمترین چیز و ارزش انسانهاست.
کرامت به این معناست که شما آدم کریمی هستید اگر آدم با اصل و نسبی باشید؛ چون افرادی که در گذشته زندگی میکردند، یعنی جد و آبادتان، آدمهای کریمی بودند، شما هم کرامت پیدا کردهاید. این چیزی را که در عالم واقع میشود خداوند اینطور خواسته است: کسی که پادشاه است، پسرش هم پادشاه میشود؛ کسی که رئیس قبیله است و اموال زیادی دارد، این اموال به ارث میرسد. بنابراین بهنوعی ردپای خداوند را در آنچه در این دنیا هست میبینید، و بنابراین شکبرانگیز است که نظرش تغییر کند. انگار تصور اینها از این حرفها این است که شما دارید میگویید خدا با ما بازی میکند و الان دارد گولمان میزند: نعمتها را به ما داده و ما فکر میکنیم اوضاعمان خوب است، بعد یکدفعه در آن دنیا همه را برعکس میکند و میگوید: نه، شمایی که اصل و نسب داشتید و به شما نعمت دادم، حالا همهٔ نعمتها را میگیرم و به آدمهای بیاصل و نسبی میدهم که نداشتند. همهٔ فرهنگها برای وضعیت موجود، اینکه یکی پول دارد و یکی بیپول است، توضیحاتی میآورند که جنبهٔ معقول پیدا میکند؛ یعنی بهنوعی وصل میشود، مثلاً به ارادهٔ خداوند، یا به چیزی شبیه ارادهٔ خداوند، و قوانین طبیعی؛ و طبعاً اینکه تحولاتی اتفاق بیفتد و برعکس شود، قبولش دشوار میشود.
این سؤال دوم در واقع این است: مشکل است بپذیریم که خداوند این بالا و پایین را در آن دنیا کاملاً عوض میکند؛ شماها بالا میآیید و ما پایین میرویم. دفعهٔ قبل دو جوابِ این قسمت را مختصر گفتم؛ در این جلسه میخواهم این موضوع را کمی بسط دهم: جوابهایی که اینجا آمده چه معنایی دارند، اشکالی که آنها میکنند مشکلش در چیست و چرندبودنش از چه جهت است. دفعهٔ قبل کلاً گفتم موضوع چیست، ولی حالا میخواهم چیزهایی اضافه کنم. اشاره کنم به مفهومی: اینجا دو جواب هست. جواب اول این است که اصولاً این چیزهایی که دارید و فکر میکنید با آنها «خیر مقاماً و احسن ندیاً» هستید، یعنی این برتریای که به آن اشاره میکنید نسبت به کسانی که مؤمناند، و باورتان نمیشود که مؤمنین به بهشت بروند و شما به جهنم، چیزهایی است که در همین دنیا میبینید داده و گرفته میشود. بنابراین این استدلال اینجایش مشکل دارد: جوری استدلال میکنید که انگار اینها به شما داده شده و دستکم در این دنیا مطمئنید که تا وقتی بمیرید همهٔ این چیزها را دارید؛ ما میدانیم که اینطور نیست. همین آدمی که الان پول دارد ممکن است در اثر اتفاقی در همین دنیا این چیزها از او گرفته شود. پس اگر حرفشان را به صورت استدلال دربیاوریم، در خود صورت استدلال مشکلی هست. نکتهٔ دوم، که خیلی اساسی است و جزو نکاتی است که در قرآن بهطور مداوم به آن اشاره میشود، این است که اگر به ظاهر دنیا نگاه کنید، ممکن است چنین توهمی پیش بیاید که وضعتان بهتر است؛ ولی در باطن، همین الان هم آن آدمی که هدایت شده در بهشت است و شما همین الان در جهنم هستید. نکتهٔ اساسی اینجاست که کل این تصورتان همین الان همراه با توهم است که فکر میکنید چیزی دارید. در سورهٔ روم، که این موضوع در آن خیلی برجسته است، کمی به این موضوعات اشاره کردم، ولی آنجا در یک جلسه خیلی بازش نکردم.
در آن جلسه بهطور مختصر چیزی گفتم و حالا میخواهم همین موضوع را کمی باز کنم. میان چیزهایی که حقیقیاند و چیزهایی که اعتباریاند تفاوتی هست. اگر بخواهیم این نکته را خیلی دقیق صورتبندی کنیم، آنچه مدام دربارهٔ آخرت گفته میشود مثل این است که به شما میگوید چیزهایی که اعتباریاند در آن دنیا از بین میروند و آنچه باقی میماند چیزهای حقیقی است. من چندین بار به دلایل مختلف به کتابی که الان میخواهم به آن اشاره کنم اشاره کردهام؛ هرچند کتاب خیلی جالبی نیست، اینکه یک متفکر غربی کتابی در این مورد نوشته خودش جالب است و تا حدی سعی میکند موضوع را با مثالهای ساده بفهماند. کتابی هست از اریک فروم به اسم «داشتن و بودن»، یا «داشتن یا بودن»، که اساس را بر این میگذارد که ما چیزهایی را داریم و چیزهایی را هستیم. من ویژگیهای خودم را مثلاً زندگی میکنم، و آنچه در جیب من است چیزی است که دارم. هرچند خیلی خوب توضیح نمیدهد، به هر حال بهنوعی همین حرف را میزند: رابطهٔ من با بعضی چیزها در دوران حیاتم رابطهای قراردادی است، که نمونهٔ خیلی واضح و مشخصش مالکیت است، مالکیت اشیا.
اینکه شیئی مال من است، از نظر اریک فروم از نوع داشتن است؛ ولی اینکه مثلاً دانشی دارم، هرچند باز کلمهٔ «دارم» را به کار میبرم، این نوع داشتن از نوع بودن است. اینطور نیست که طبق قراردادی دانشی را داشته باشم؛ به معنای واقعی کلمه دانشی دارم، داشتنی به این معنا که انگار جزء هستی من است و بر اساس قرارداد مال من نیست. اینطور نیست که کسی کاغذی امضا کرده باشد که این آدم این دانش را دارد. ولی اینکه این اشیا مال من است، طبق قرارداد است. قرارداد اجتماعی وجود دارد که مثلاً این پولی که در جیبم است مال من است، و قرارداد اجتماعی وجود دارد که این پول ارزش دارد. اینکه این پول چرا ارزش دارد جزو ابهامات بزرگ جهانی است؛ نکتهٔ خوبی است که آدمها بنشینند و فکر کنند ارزش پول از کجا میآید. مثلاً اگر روزی مردم برخیزند و همه توافق کنند که پولها ارزش ندارند، چه اتفاقی میافتد؟ اکثریت با آدمهایی است که پول کمی دارند؛ اگر روزی اکثریت بگویند ما این قرارداد را قبول نداریم، اقلیت میخواهد چه کار کند؟ این ارزش از کجا میخواهد بیاید؟ بعضیها فکر میکنند پشتوانهٔ پول طلاست. اولاً نیست.
ثانیاً اگر هم باشد، طلا چرا ارزش دارد؟ فرض کنیم پشتوانهٔ پول طلا بود. در سیستمهای خیلی خیلی قدیمی، سکه خودش طلا یا نقره بود و ارزش ذاتی داشت. بعدها که اسکناس آمد، بهنوعی میگفتند پشتوانهٔ طلا دارد، که میدانیم ندارد؛ نه اینکه کلکی در کار باشد، میدانیم که ندارد. یعنی سیستم پولی مدرن اینطور نیست که بهطور کامل پشتوانهٔ طلا پشت پول باشد؛ بخش جزئیاش مثلاً چنین پشتوانهای دارد. اگر مردم بیایند این قرارداد را بشکنند که چیزی مثل طلا ارزشمند است، مثلاً روزی دانشمندان کشف کنند که طلا و جواهرات سرطانزا هستند و مردم همه بیایند طلاهایشان را بفروشند و دیگر هیچکس برای طلا ارزش قائل نباشد، آن وقت تکلیف چیست؟ با این فرض، اینکه پشت پول مثلاً طلا باشد هم چیز توخالیای است.
نمونهٔ خیلی واضح قراردادهایی که داریم، مخصوصاً مالکیتهای قراردادی، پول داشتن و حساب بانکی است: مثلاً برگهای دارم که تأیید میکند در حسابی پولهایی دارم، یا الان کارتی در جیبم است که به من این قدرت را میدهد؛ طبق قراردادی جایی مرا با این کارت به رسمیت میشناسد و اگر پسوردش را هم بلد باشم، میتوانم مثلاً پولی را از جایی بگیرم. همه قرارداد است. یکی از فرقهای آدمی که در مراحل بالاتر شناخت زندگی میکند با آدم سطح پایین، غیر از اینکه برای آدمهای سطح پایین محسوس خیلی مهم است و معقول حالت فرعی دارد، این است که آدمهای سطح پایین فرق نمیگذارند میان چیزهایی که طبق قرارداد دارند و چیزهایی که واقعاً به دست آوردهاند، و معمولاً تمام زندگیشان را صرف این میکنند که این چیزهای قراردادی را هی زیاد و زیادتر کنند.
مثلاً اشیا را به چنگ بیاورند. در حالی که، ببینید، آدمی که به رشد معنوی خودش اهمیت میدهد، از نظر اریک فروم، به آن بخشِ بودنِ خودش اهمیت میدهد: آدمی که احساسات خوبی دارد، آدمی که دانش دارد و معرفت بیشتری نسبت به جهان دارد. این آدم بیرون از قراردادها زندگی میکند. یکی از ویژگیهایی که آدم سطح بالاتر را مشخص میکند این است که قراردادها چقدر در زندگیاش برایش ارزش دارند و چقدر آنها را مهم میداند. مثلاً دنبال مالکیت اشیا رفتن: چه چیزی از مالکیت اشیا، و چه مقدارش، جزو داشتهها به معنای واقعی است؟ من طبق قرارداد مالک چیزی میشوم و ممکن است آن چیز به معنای واقعی هیچ اثر وجودی برایم نداشته باشد. فرض کنید مالک چیزی هستید که هیچ وقت ندیدهاید و هیچ استفادهای از آن نکردهاید؛ صرف اینکه بهطور خیلی ضعیفی تعلقی به شما دارد. مثلاً آدمهایی که در بورس شرکت میکنند، مخصوصاً خیلی از آدمهایی که دنبال پول و اینگونه مالکیتها هستند، معمولاً آدمهاییاند که همهٔ عمرشان این کار را میکنند و کمتر میرسند که استفادهای بکنند. آدمهایی که در بورس از صبح تا شب آنجا هستند و معامله میکنند و هی وضعشان بهتر میشود، اینطور نیست که پول را بگیرند و خیلی خرجش کنند. تیپ دیگری هم وجود دارد: آدمهایی که هی پول روی پول میگذارند و در خانه خیلی فقیرانه زندگی میکنند؛ بعضیها آدمهای خیلی خسیس و پولدوستیاند که حس پول خرجکردن هم ندارند. صرف اینکه چیزی را دارند، مثلاً صفرهای حساب بانکیشان زیاد میشود، به آنها لذتی میدهد. ببینید، این واقعاً دیوانگی محض است؛ مثل این است که من خوشم به اینکه دیگران مرا پولدار میدانند، چون طبق یک سری قرارداد پول دارم. نمیدانم منظورم را میفهمید یا نه.
نقش دیگران در زندگی آدمی که اینطور زندگی میکند خیلی مهم است، چون پای قرارداد در میان است. ولی وقتی معرفت دارم، یا وقتی احساس خوبی دارم و شادم، مهم نیست که دیگران بدانند یا قبول کنند که من شادم یا معرفت دارم؛ دارم، حالا مردم بخواهند بدانند یا نه، آدم دیگری باشد یا نباشد. ولی اگر هیچ آدم دیگری نباشد، پولدار بودن اصلاً یعنی چه؟ پول دارم که میخواهم با آن چه کار کنم؟ اینکه این اشیا مال من است یعنی چه؟ اینها بخشی از اینگونه زندگیکردن است: نفوذدادن دیگران به زندگی شخصی خودم.
اهمیتدادن بیش از اندازه به چیزهای قراردادی مثل مالکیت انگار پذیرفتن نفوذ دیگران است. بنابراین اینها جزو آن بخشی از زندگی ما میشوند که انگار والد دارد آن را زندگی میکند. اگر والد را کلاً کسی در نظر بگیرید که قانون و مقررات میگذارد، و دیگران را کسانی که در زندگی ما حکم میکنند و بهنوعی دخالت میکنند، حالا سوپرایگو یا والد یا هر اصطلاحی را که به کار ببرید، اینگونه زندگی قراردادی و دخالتدادن این قراردادها بهنوعی زندگیکردن در چشم دیگران است؛ اجتماعیبودنِ بیش از اندازه است. آنچه مدام دربارهٔ بهشت و جهنم در قرآن به آن اشاره میشود، مثلاً اینکه از ظاهر و باطن حرف میزنیم، بخش عمدهاش همین است. اگر یادتان باشد، در آن جلسه مثالی که آنجا هست، بلافاصله به عنوان چیزی ظاهری، از پول و ثروت و مالکیت به این معنا حرف میزند. مالکیت چیز خیلی ظاهری است. «خیر مقاماً و احسن ندیاً» هم که اینجا میآید، ببینید، مقام از همین نوع است: سلسلهمراتب اجتماعی که جامعه ایجاد میکند و بعد آدمی را مثلاً به عنوان رئیس تعیین میکنند. بعضی آدمها وقتی رئیس میشوند، درونشان هم انگار رئیس میشود؛ یعنی رئیسبودن، به این معنا که دیگران پذیرفتهاند تو رئیس باشی، بهشدت در درونشان هم نفوذ پیدا میکند. آدم رشدیافته اینطور نیست؛ حالت درونیاش فرقی نمیکند که دیگران بگویند تو رئیس هستی یا بگویند رئیس نیستی. آدمی که واقعاً به معنای واقعی کلمه اهل دانش و معرفت است، اصلاً برایش مهم نیست که مدرک داشته باشد یا نداشته باشد. مدرک یعنی دیگران تأیید کردهاند که تو این دانش را داری، مثلاً در حد دکترا بلدی. ولی خیلی آدمها واقعاً دانششان همین است که میروند دنبال اینکه آن مدرک را بگیرند؛ و مردم را هم که میشناسید: آدمی هر چه بگوید، اگر مدرکش را نداشته باشد، خیلی گوش نمیدهند، چون بیشتر با قرارداد اجتماعی سروکار دارند تا با علم به معنای واقعی. این چیزی است که فکر میکنم در فهم بحثهایی که دربارهٔ دنیا و آخرت هست خیلی مهم است: تفاوت اساسی دنیا با آخرت انگار این است که در این دنیا لایههایی وجود دارد، همین لایههایی که خیلی واقعی نیستند و بر اساس قرارداد به وجود میآیند، و همهٔ اینها در آخرت بهطور کامل از بین میروند؛ این لایههای قراردادی، مثل مالکیت اشیا به معنایی که در این دنیا هست. وقتی از این دنیا میروید، دیگر مالکیت قراردادی و جامعهای وجود ندارد. فکر میکنم در این سوره دو بار روی این تأکید میشود و جاهای دیگر قرآن هم میآید. جامعه به معنایی که الان داریم در آن دنیا وجود ندارد؛ قرارداد اجتماعی نداریم و امور اعتباری از این دنیا جمع میشود. آدمی که مدرک دارد، مدرکش را در آن دنیا نمیتواند ارائه کند.
چه تقلبی باشد چه واقعی، فرقی نمیکند؛ واقعیاش را هم نمیتواند ارائه کند، چه برسد به تقلبیاش. آدمی که مدرک ندارد ولی دانشش را دارد، دانشش در آن دنیا انگار به یک معنا با او میماند. حالا نمیخواهم خیلی روی این بحث کنم که چه چیزهایی از دانش میماند و چه چیزهایی نمیماند؛ ظاهراً دانش هم، به معنای واقعی کلمه، برای رسیدنش به آن دنیا شرایطی دارد، و در قرآن هم به این موضوع اشاره میشود. ولی به هر حال موضوع این است که آن چیزهای قراردادی از بین میروند. وارد دنیایی میشویم که دنیای حقیقت صرف است. اعتباریات در آن، به این معنا که برای خودمان فرض کنیم چیزی این معنا را دارد و دیگران هم قبول کنند، اینکه این رئیس است و آن در سلسلهمراتب جایی بالاتر از این دارد، کلاً برچیده میشود. هر چیزی که جنبهٔ اجتماعی و جنبهٔ قراردادی دارد برچیده میشود. آنچه باقی میماند حقایقی است که در درون آدمها هست؛ به قول اریک فروم، چیزهایی که با آنها زندگی میکنیم جزو هستی ماست و جزو داشتههای ما به معنای قراردادی نیست، جزو بودن ماست: دانشی که جزو بودن ماست، احساساتی که با آنها زندگی میکنیم و جزو ماست، به معنای حقیقی مال ماست. ما نوعی مالکیت حقیقی داریم و نوعی مالکیت قراردادی، که ادامه پیدا نمیکند. یک نگاه به آن دنیا و تفاوتی که آن دنیا با این دنیا دارد این است که آن دنیا دنیای حقیقت است، نه دنیای مجاز و نه دنیای اعتبار، و همهٔ اینگونه چیزهای قراردادی را جمع میکند. پس برای این آدمها چیزی نمیماند. این آدمهایی که الان میبینید، اصلاً مشکلشان این است که دلشان خوش است که الان «خیر مقاماً و احسن ندیاً» هستند؛ یعنی بر اساس قراردادهای اجتماعی در وضع بهتری زندگی میکنند، در حالی که وضعیت درونیشان وضعیت خوبی نیست. نگاهشان به ظاهر است، و چون نگاهشان به ظاهر است خودشان را در بهشت فرض میکنند و دیگران را، که طبق قراردادهای اجتماعی از ظاهر دنیا بهرهای نبردهاند، از اراذل میدانند؛ به حضرت نوح میگفتند اینها اراذل ما هستند که دنبال تو راه افتادهاند و ما جزو اشرافیم. این شرفها در آن دنیا ادامه پیدا نمیکند و مشکلی که پیش میآید همین است. بنابراین اساس این حرف همان اشتباهی است که تا الان در زندگیشان انگار عملاً کردهاند: بیش از اندازه دنبال همین چیزها رفتهاند، و بر اساس همین اشتباه هم دارند استدلالی کاملاً بیخود میکنند.
آن استدلال این است که خودشان را بالاتر و در مقام بهتری فرض میکنند. اشتباه کردهاند که در زندگیشان دنبال اینگونه مقامات رفتهاند، و حالا هم در ادامهٔ همان اشتباه استدلال میکنند که ما به مقام بالاتری رسیدهایم و شما در مقام پایینتری هستید و بنابراین آن دنیا هم همینطور ادامه پیدا میکند. نکتهای که به آنها تذکر داده میشود همین است: اگر دقت کنید، اولاً ویژگی بعضی قراردادها و داشتههای قراردادی این است که همین فردا ممکن است از بین بروند. نمیتوانید خیلی راحت تصور کنید که آدمی که مثلاً به عرفان رسیده، کسی بیاید و عرفانش را از او بگیرد یا بدزدد؛ دست آدمها به آن امور غیبی نمیرسد، به این عالم ظاهری میرسد. دزدی در امور اعتباری اتفاق میافتد، مثل مالکیت اشیا برای آدمها؛ قرارداد را یک نفر میتواند نقض کند، ولی حقایق را به این راحتی نمیشود نقض کرد. آدمی که در مراتب عرفانی است، در مراتب عرفانی خودش هست و انگار دست کسی هم به او نمیرسد؛ ولی این آدمها مال و اموال و همهچیزشان را میتوانند از دست بدهند. بنابراین یک نکته موقتبودن این وضعیت است، واقعینبودنش و قراردادیبودنش: هر لحظه ممکن است خودشان از بین بروند و از این دنیا خارج شوند، یا در همین دنیا که هستند این چیزها را از دست بدهند.
نکتهٔ اساسی این است که اگر بخواهند آن اشتباه را تصحیح کنند، باید به درون آدمها نگاه کنند: آنچه بهشت واقعی است، هدایتشدهبودن و به حقیقت رسیدن است، که آدمهایی که مؤمناند انگار دنبال همین رفتهاند. نکتهٔ اساسی این است که آدمهایی که به آن «خیر مقاماً» رسیدهاند، معمولاً آدمهاییاند که زندگیشان را صرف همین کردهاند. اگر زندگیتان را صرف معرفت و مثلاً امور معنوی کنید و توجه کمتری به قراردادهای اجتماعی داشته باشید، طبعاً احتمال اینکه رئیس شوید و خیلی مال، به آن معنای اشیا، به دست بیاورید کمتر است. خودبهخود آدمهای معنویتر جزو افرادی میشوند که در سلسلهمراتب اجتماعی ممکن است جایگاه بالاتری نداشته باشند. آن آدمی که خیلی به این چیزها توجه میکند، طبعاً دنبال همین است و میرود و به چنین چیزهایی هم میرسد؛ و با دیدگاههای نادرستی که دارد به جایگاهی میرسد که باز آن دیدگاه نادرست را در زندگیاش تصدیق میکند. آدمی که همهٔ زندگیاش را صرف این کرده که پولدار شود، خیلی سخت است که به او بگویید این پول چیز چندان مهمی نبود؛ همهٔ زندگیاش را گذاشته و به اینجا رسیده، و این دشوار است. این آدمی که همهٔ زندگیاش را گذاشته و به «خیر مقاماً و احسن ندیاً» رسیده است، حالا راحت نمیتوانید به او بگویید که کل زندگیات اشتباه است و چیز دیگری را باید در زندگیات دنبال میکردی.
آدم مؤمن دنبال معرفت و هدایت است؛ میرود و میرسد، اعمال صالح انجام میدهد و همینها را میخواهد. بنابراین همهٔ انرژیاش را بهنوعی صرف چیزهای دیگری کرده و به آن چیزهای ظاهری توجه نکرده است، و طبعاً در چیزهای ظاهری هم معمولاً پیشرفت نمیکند. اکثریت مؤمنین در طول تاریخ جزو آدمهای خیلی پولدار نیستند. معمولاً رفتار مؤمنین با آن مالکیتهای قراردادی این است که بهنوعی آنها را از خودشان دور میکنند؛ یعنی اگر پولی به آنها برسد، میخواهند با دیگران تقسیمش کنند و خیلی دلبستهٔ آن چیزها نیستند؛ بنابراین به آن نمیرسند. نکتهٔ اساسی این است: آنچه واقعاً در دنیا ارزش دارد ارزشهای این آدمها نیست؛ ارزشهای حقیقی است، چیزهایی که در آخرت میماند و از جنس هدایت و ضلالت و از جنس ایمان و کفرند و درونیاند. بنابراین همین الان اینها دارند اشتباه میکنند: همین الان بهشت واقعی زندگیای است که مؤمنین دارند، و جهنم آن چیزی است که اینها دارند در آن زندگی میکنند: نوعی عدم امنیت مداوم؛ چون مالکیت قراردادی قابل نقض است و نمیشود آدم به این توجه نکند که چیز قابل نقضی است. مال داشته باشید، قابل دزدیدهشدن است؛ یا حساب بانکیتان را در نظر بگیرید، مثل همین وضعیتی که الان پیش آمده و بیشتر هم پیش میرود.
یک بار ورشکستگی جهانی پیش میآید، بورس مثلاً سقوط میکند، بانک اعلام ورشکستگی میکند و بعد آدمها باید مثلاً چند روز در صف بایستند تا ببینند میتوانند پولی از بانک پس بگیرند یا نه؛ مثل تصاویر صفهایی که در سال ۲۹ در آمریکا، اگر اشتباه نکنم ۲۹ بوده، یعنی شروع آن بحران اقتصادی قبلی که این را با آن مقایسه میکنند، آدمها میبستند: صفهای چندکیلومتری تا ببینند بهنوعی میتوانند پولشان را از بانکهایی که همه ورشکست شده بودند بگیرند. نمیتوانید روی ورقهٔ نازکی مثل این قراردادها خانهتان را بسازید و احساس عدم امنیت نکنید؛ درونتان نسبت به این داشتهها همیشه این احساس عدم امنیت را دارد. این نمونهٔ خیلی واقعی و کوچکی است از اینکه آدمهایی که روی چیز غلطی سرمایهگذاری میکنند هیچ وقت به احساس امنیت نمیرسند، در حالی که آدمهایی که در زندگیشان به چیزهای واقعی تکیه میکنند احساس امنیت کامل دارند.
در قرآن این آیه هست که وقتی هدایت شده باشید، هیچ آدم گمراهی نمیتواند به شما ضرری برساند. وقتی شما هدایت شدهاید، چه کار میخواهد بکند؟ اگر شما را اذیت کند، این هم میتواند در هدایت شما تأثیر کاملاً مثبتی بگذارد: از اینکه آدمهای گمراه شما را اذیت میکنند، مثلاً به مقام بالاتری هم میرسید. به درون شما، به آن جاهای واقعی وجودتان، کسی دسترسی ندارد که بخواهد بیاید چیزی از شما بدزدد. اگر جسم شما را تحت شکنجه و آزار قرار دهند، برای آدمی که واقعاً هدایت شده این اصلاً چیز منفی حساب نمیشود.
این حالت امنیت کاملی که در سایهٔ ایمان و در سایهٔ حقیقت به دست میآید، چیزی است که آدمهای گمراه بهنوعی از آن محروماند. میخواهم این بحث را کمی پیش ببرم و به چیزی کمی عمیقتر اشاره کنم. تا اینجایش کمی روشن است؛ این بحث را بهنوعی در سورهٔ روم گفتم. این موضوع خیلی خیلی مهمی است که وقتی به دنیا نگاه میکنیم، بخش اعتباری و بخش حقیقیاش را مداوم احساس کنیم: چه چیزهایی قراردادی مال مناند، چه چیزهایی را بر اساس قرارداد به دست آوردهام و چه چیزهایی واقعاً مال مناند. خیلی مهم است که آدمها در سلسلهمراتب اجتماعی، یعنی در جامعه و در قراردادهایی که در جامعه گذاشته شده و دیگران پذیرفتهاند، گم نشوند. به هر حال روی همهٔ ما تأثیر میگذارد که دیگران علم ما را بپذیرند یا نپذیرند. دربارهٔ علم، اگر دیگران بپذیرند یا نپذیرند، علم ما از بین نمیرود، ولی دربارهٔ مال از بین میرود؛ اصلاً اگر دیگران نپذیرند که این چیز مال من است، کاملاً چیزی قراردادی است؛ مثلاً فرض کنید دادگاه میتواند دلایل مرا دربارهٔ اموالم، اینکه این مال به من رسیده، نپذیرد. به هر حال اینجا بحثی هست دربارهٔ داشتهها، که تا چه حد قراردادی و تا چه حد حقیقیاند؛ طیفی وجود دارد میان میزان قراردادیبودن و میزان حقیقیبودن. اینطور هم نیست که بهطور قطع چیزی که قراردادی است هیچ نوع حقیقتی در آن نباشد، یا چیزی که حقیقی است هیچ وجه قراردادی نداشته باشد. میخواهم این را بهنوعی وصل کنم به بحثی که مدام به آن اشاره میکنم و هیچ وقت هم خیلی دقیق واردش نمیشوم: تفاوت میان عالم تکوین و تشریع، که از جهتی به همین موضوع ارتباط دارد.
انسان را از عالم کنار بگذارید: هرچه هست حقیقت است؛ انگار قرارداد در عالم وجود ندارد و تشریع وجود ندارد. عالم تکوین عالمی است که همهچیز در آن بهطور حقیقی وجود دارد، و به نظر میآید این جنبههای اعتباری و قراردادی و تشریعی عالم، یعنی قانونگذاری و مانند آن، بهنوعی به جهان انسانی رفته است. نکته چیست؟ نکته این است که در عالم قانون وجود دارد، ولی انگار قوانینی که در عالم تکوین وجود دارند با قانونهایی که ما میگذاریم فرق دارند؛ قانونهای عالم تکوین از نوع قوانین طبیعیاند که همه رعایتشان میکنند. میخواهم به چیزی اشاره کنم که حس میکنم وقتی دربارهٔ داستان آفرینش صحبت میکردم خیلی بهوضوح به آن اشاره نکردم؛ شاید آن موقع احساس نمیکردم که این موضوع مهم است، و هرچه گذشته این مسئله برای من جنبهٔ مهمتری پیدا کرده است. فکر میکنم اگر الان میخواستم این داستان را بررسی کنم، حتماً یکی دو جلسه دربارهٔ این موضوع صحبت میکردیم. معصیتی که آدم میکند، حتی با معصیتی که شیطان میکند، تفاوتی دارد. من آنجا مدام روی این تأکید میکردم که انگار حضور آدم در عالم خلقت باعث شد معصیت به وجود بیاید، و در عین حال باعث شد لایههای جدیدی انگار به عالم اضافه شود. نکتهای که آن موقع خیلی به نظرم مهم نبود و الان به نظرم خیلی مهم است این است که معصیت آدم با معصیت شیطان هم تفاوتی دارد، و فکر میکنم اینجا چیز خیلی عمیقی وجود دارد: شیطان در مقابل یک امر معصیت میکند و آدم در مقابل یک نهی. به شیطان گفته میشود که مثلاً به آدم سجده کن و نمیکند، در حالی که به آدم گفته میشود به چیزی نزدیک نشو و این قانون را میشکند.
تصوری که میخواهم الان بیشتر دربارهاش صحبت کنم این است که به نظر میآید نهی، یعنی وجود نهی، اینکه کاری هست که میتوانی بکنی و نکنی، ویژگی انسان است و به ذات انسان خیلی نزدیک است. شاید در آن جلسات این موضوع را گفته باشم که نهیکردن و تخلفکردن در مقابل نهی بهنوعی به ذات انسان خیلی وابسته است، ولی در حد اشاره گفتم؛ الان فکر میکنم این موضوع کمی مهمتر از آن است که آن موقع شاید تصور میکردم. یادم هست که آن موقع خیلی تأکید کردم که ما جملههای زبانیای داریم که در آنها جملههای کاذب ساخته میشود؛ یعنی همینطور در کنار هر جملهٔ مثبتی که دارید، چیزهای منفی هم در رابطه با آنها میبینید. ببینید، عالم تکوین عالمی است که ویژگیاش این است که در آن امر وجود دارد: آسمانها مثلاً امر میشوند که اینطور حرکت کنند، همهٔ موجودات امر میشوند که کارهایی را انجام دهند، و کسی نهی نمیشود که کاری را نکند. میدانید منظورم چیست؟ ویژگی عالم تکوین این است که همهچیز در آن مثبت است؛ مثل تصوری که بعضیها از عالم حیوانات دارند: غرایزی هست که به آنها میگوید چه کار کنند؛ به چیزهایی میل پیدا میکنند و به همان سمت میروند.
حقایقی وجود دارد، تمایلهای طبیعی وجود دارد و همانها اطاعت میشوند؛ به سمتی کشیده میشوند و به همان سمت میروند. انسان این ویژگی را دارد که انگار اولین موجودی است که خلق میشود و علاوه بر اینکه کششهای طبیعیای در او هست که طبق آن امر تکوینی برایش وجود دارد، بُعد دیگری هم دارد؛ انگار چیزی به وجودش اضافه شده است. یعنی وقتی خداوند آدم و حوا را در جنت رها میکند، امری وجود دارد: هرچه دلتان میخواهد از این بخورید. این از نوع امری است که به همهٔ موجودات شده است: مطابق طبع رفتارکردن.
اگر در باغی رهایتان کنند، گرسنهتان میشود و میلی پیدا میکنید؛ این مثل اطاعتکردن امر خداست؛ اینکه میلهایی در شما به وجود میآید، گرسنهاید، میخواهید بخورید و میخورید. ولی در انسان چیزی وجود دارد: چیزی هست که شما از آن نهی شدهاید. از همان اول، آدم را در باغی گذاشتند و، مثل یک به اصطلاح طرح توطئهآمیز، آنجا درختی هست که قرار است از آن نخورد. این اتفاق برای بقیهٔ موجودات نیفتاده است: اینکه انگار امکاناتی در مقابلشان گذاشته شود و نهی شوند که از این راه نرو، از آن راه برو.
انگار به همه در حیطهای امر میشود که کارهایی بکنند و همان کارها را انجام میدهند؛ طبیعت انگار اینطور ساخته شده است. انسان موجودی است که وارد میشود و ویژگیاش این است که از ابتدای حیاتش مورد نهی قرار میگیرد؛ یعنی حتی در باغی که همهچیز قرار است خورده شود، نهیای وجود دارد. این نکتهٔ اصلی زندگی انسان است که نهیای وجود دارد و میتوانی تخلف کنی یا نکنی. اینکه چه چیزی و چه سرّی وجود دارد که این نهی به وجود آمده، نکتهٔ خیلی مهمی است. آن چیزی که میگویم آن موقع به نظرم شاید خیلی مهم نبود، همین است که الان میخواهم به نکاتی که دربارهٔ آن داستان گفتم اضافه کنم. نکتهای که وجود دارد، و این را از لکان شنیدهام و میتوانید مثلاً بخوانید، این است که ویژگی اصلی انسان آرزومندی است و آرزومندی نتیجهٔ نهی است. مثلاً اگر مطلبی دربارهٔ لکان بخوانید، میگوید ویژگی اصلی انسان آرزومندی است و آرزومندی وقتی به وجود میآید که از چیزی نهی شده باشید. مطمئناً این حرف را در تفسیر کتاب مقدس نزده است؛ این جزو مبانی اساسی ایدههای لکان دربارهٔ روانکاوی انسان است، که خیلی جالب است: نهی را ذات انسان بدانید، ذات انسان را وابسته به نهی بدانید. اگر انسان از چیزی نهی نشود و ممنوعیتی برایش وجود نداشته باشد، آرزومند نمیشود، و آرزومندی ذات انسان است. این حرفی است که لکان زده است.
چیزی که به نظر من جالب است این است که از عرفا میشنوید انسان اصلاً چرا خلق شده و چه ویژگی خاصی در انسان هست. چیزی که خوب نمیفهمیدم و الان بهتر میفهمم این است که عرفا میگویند ویژگی انسان این است که عاشق است؛ عشق مثلاً همراه با انسان به عالم میآید. مثلاً حافظ شعری دارد که همین را میگوید: چیزی در فرشته نبود که در آدم به وجود آمد، و آن عشق است. من با این حرف بهنوعی میانهٔ خیلی خوبی نداشتم، چون فکر میکنم بهطور بدیهی همهٔ موجودات عاشق خداوندند و این ویژگی انسان نیست که به خداوند عشق دارد؛ فرشته هم عاشق خداست؛ همهٔ موجودات عاشق خدا هستند، همه به سمت کمال میروند و انگار این را با عشق انجام میدهند. ولی منظور عرفا از عشق در اینجا چیزی است که واقعاً در ملائکه نیست.
اسمش را بگذاریم مثلاً عشق آرزومندانه. ببینید، اینکه چیزی را دوست داشته باشید ولی احساس فقدانش را نکنید، مثل اینکه آدم غذا را دوست دارد، با احساس هجران فرق دارد. ببینید، چیزی در عشق انسان هست که در عشق بقیهٔ موجودات نیست، و آن حس جدایی است: اینکه هدفی داشته باشید و به سمتش بروید ولی این آتش را نداشته باشید. آنچه در ملک نیست آن آتش است: ملک از هجران خداوند نمیسوزد، ولی انسان میسوزد. میدانید منظورم چیست؟ در راهی دارید میروید و خیلی هم دوست دارید این راه را بروید، ولی احساس آتشی در درونتان نیست که هنوز به هدف نرسیدهاید؛ مثل سنگی که از جایی به پایین میآید؛ فرض کنید خیلی عاشقانه هم پایین میآید و به سمت هدفش هم میرود، ولی احساس نمیکند که نرسیدهام و دورم؛ آن حس هجران و این حالت آتش و گُرگرفتن را ندارد. نوعی آگاهی در عشق انسانی هست که در فرشته نیست. فکر میکنم آنچه نمیفهمیدم و خیلی مهم است این است: درست است که عشق به خداوند ویژگی همهٔ موجودات عالم است و اصلاً دنیا اینطور خلق شده؛ همهٔ موجودات خلق شدهاند و انگار میخواهند به سمت خداوند برگردند.
ولی ویژگی زیبایی در انسان هست، و آن نوعی آگاهی از هجران و دوربودن است؛ مثل اینکه به موجودی آن نهایت را نشان داده باشید و حالا دارد این مسیر را به آن سمت میرود، در مقایسه با موجودی که همان مسیر را میرود، شاید با همان سرعت و خیلی خوب هم میرود، ولی اینطور نیست که تهش را دیده باشد و از اینکه الان آنجا نیست احساس هجران کند. آنچه در فرشته نیست، به لفظ لکانی، آرزومندی است. انسان عاشق است و، به آن معنایی که لکان میگوید، آرزومند است؛ احساس فقدان میکند. در آرزومندی حس فقدان هست، که انگار در عالم در هیچ موجودی غیر از انسان این احساس وجود ندارد. آنچه لکان میگوید، و به نظر من حرف درستی است، این است که نهیشدن آرزومندی را به وجود میآورد. یعنی در عالم انسانی چیزی به وجود آمد از آن توطئهٔ الهی که درختی در آن باغ هست که قرار است از آن نخورد، و آن معصیتی که انسان میکند ویژگیای اینجا به انسان میدهد.
انسان ویژگیای دارد که میشود او را از چیزهایی نهی کرد؛ انگار بقیهٔ موجودات عالم این ویژگی را ندارند: امر میشوند و بهطور طبیعی به سمتهایی حرکت میکنند، نه اینکه راهی در مقابلشان باز باشد و مثلاً به آسمان و زمین بگویید از آن راه نرو، از این راه بیا. به آسمان و زمین امر میشود که مثلاً این کار را بکن، به سمت من بیا، و آنها هم اطاعت میکنند. اینکه راهی را در مقابل کسی باز کنید و بگویید از آن راه نرو، حسی در موجودی که از چنین چیزی نهی میشود به وجود میآورد. این جزو ویژگیهای انسان است: به دلیل ویژگیهای شناختیاش، اینکه زبان وجود دارد و در زبانش میتواند مثبت و منفی وجود داشته باشد، انسان این ویژگی را دارد که میتواند از چیزهایی نهی شود. به دلیل این نهی است که احساس اختیار میکند و احساس آرزومندی میکند، و اینجا چیزی به وجود میآید. تأکیدم روی این است که تفاوت میان انسان، حتی با شیطان، در این است که انسان موجودی است که خلق شده و از چیزی نهی شده است، در حالی که بقیهٔ موجودات خلق شدهاند و به چیزهایی امر شدهاند؛ این نکتهٔ مهمی در خود دارد. آنچه عرفا دربارهٔ انسان میگویند، که در یک کلام، وقتی میخواهند از انسان و ویژگی انسان حرف بزنند، میگویند انسان عشق دارد و بقیهٔ موجودات ندارند، منظورشان عشق به این معناست، نه آنچه میتوانید دربارهٔ همهٔ موجودات بگویید؛ چون همهٔ موجودات نسبت به خداوند احساس رفتن به سمت خداوند و حب را دارند و ملائکه هم همینطورند. ولی چیز دیوانهواری در انسان هست، نوعی دیوانگی در این دوستداشتنش که در بقیهٔ موجودات نیست. این چیزی است که عرفا میخواهند با کلمهٔ عشق از آن حرف بزنند: نوعی محبت آرزومندانه، نوعی احساس فقدان. آنچه میخواهم بگویم این است که در آن داستان، وجود آن نهی نمادین دربارهٔ شجر و این امکان معصیت، همه مثل طرحیاند که این حالت را به انسان میدهند: حالت آرزومندی و فقدان در عین محبت، و نوعی آگاهی نسبت به اینکه باید به سمتی بروند و در جایی باشند که نیستند.
نماد واضحش دقیقاً اخراجشدن از بهشت است. اصلاً تمام وجود انسان پر از این حالت است: چیزی هست که میداند جایی هست. بقیهٔ موجودات انگار از جایی شروع میکنند و به سمتی میروند، ولی اینطور نیست که بدانند آخرش چیست؛ از جایی اخراج نشدهاند. انسان به این حالت رسیده است که انگار میخواهد به سمت چیزی برود؛ چیزی را دوست دارد و انگار قبلاً آنجا بوده و الان در جای دیگری است. چیزی در انسان به وجود آمده که در بقیهٔ موجودات نیست. فکر میکنم این چیزی که عرفا میگویند حرف خیلی جالبی است و من خیلی نمیفهمیدم منظورشان از اینکه ویژگی انسان عشق است و فرشته و هیچ موجود دیگری آن را ندارد چیست: آنها عشقِ همراه با حس آرزومندی و فقدان ندارند؛ و اینکه نهیشدن به این ربط دارد موضوع مهمی است. بنابراین این نکتهای است که فکر میکنم اگر الان دربارهٔ آن داستان صحبت میکردم، خیلی بیشتر دربارهاش حرف میزدم. به هر حال انسان که وارد عالم هستی میشود، علاوه بر آن حالت تکوینی و طبیعی که در همهٔ موجودات هست، انگار لایهای به هستی اضافه میشود. مثلاً ما این ویژگی را داریم که میتوانیم یک سری قراردادها و قوانین بنویسیم و شریعتی از خودمان ابداع کنیم؛ یک سری امر و نهی به وجود بیاوریم که با نیازهای واقعی ما سازگار نیست.
میتوانیم یک سری دستورالعملهای قراردادی داشته باشیم و جهانی قراردادی بسازیم که با هستی ما و نیازهای ما مطابق باشد یا نباشد؛ و بهطور طبیعی انسان به سمت نوعی فرهنگ و نوعی قرارداد و ذهنیتهایی منحرف میشود که با حضورش سازگار نیست. این لایهٔ به اصطلاح تشریعی است: ما نوعی تشریعِ منطبق با تکوین داریم که ادیان ارائه میکنند، و نوعی قانونگذاریها و فرهنگهایی که مطابق با واقع و مطابق با حقیقت نیستند. حالا این را به موضوع این سوره ربط میدهم. آنچه از صفات الهی در عالم تکوین غلبه دارد رحمانیت است. چند بار به این موضوع اشاره کردهام که تفاوت رحمان و رحیم بهنوعی مثل تفاوت تکوین و تشریع است. اگر تمام این دنیا را از جنبهٔ تکوینی نگاه کنید، هر موجودی به هر چیزی امر شده به نفعش است و میتواند به آن چیز برسد. هر موجودی انگار وقتی به وجود میآید، مسیر رشد و تعالی و کمال و بازگشت به خداوند دارد که همهچیزش هم در اختیارش است، و این رحمانیت خداوند است که در همهٔ عالم هست، و در ما هم همینطور است.
رحمانیت و رحیمیت
اگر ما نیازهای تکوینیای داریم، مثلاً غذا لازم داریم، در عالم به اندازهٔ کافی هست؛ برای تنفس هوا هست؛ هرچه بدن ما نیاز دارد هست. به امور تکوینی نگاه کنید؛ ذهنیتهای غلط و درست و فرهنگها و این چیزها را کنار بگذارید و به عالم طبیعت نگاه کنید: همهچیز خوب است. همهٔ موجودات نیازهایی دارند و شرایط ارضای این نیازها در بیرون هم بهنوعی برقرار است، و مشکلی وجود ندارد. انسان را از دنیا کنار بگذارید: مشکلی وجود ندارد؛ نه ستارهها مشکلی داشتند و نه فرشتهها؛ همه انگار بر اساس نقشههایی خلق شده بودند و بر اساس همان نقشهها عمل میکردند و همهچیز همیشه به خوبی و خوشی پیش میرفت. انسان است که میتواند در کارش خطا کند و قوانین و مقرراتی بگذارد و کارهایی بکند. اینطور تصور کنید که ذهنیت انسان مثل لایهٔ جدیدی از هستی است که آن امور تکوینی در آن انعکاسی دارند: نوعی ذهنیت درستِ منطبق با حقیقت، و باید و نبایدهای درستِ منطبق با نیازها، میتواند اینجا منعکس شود.
این لایهای است که میتواند متضرر شود: یعنی من میتوانم ذهنیتی خلاف واقع داشته باشم و باید و نبایدهایی خلاف نیازهایم در فرهنگ به من القا شود، و اینجا این موجود دچار مشکل میشود؛ انگار بخشی از هستیاش بر بخش دیگر منطبق نمیشود. بنابراین چیزی در عالم هست، یعنی رحمانیت، که ما مشمولش هستیم، و چیزی انگار برای وجود انسان اضافه میشود، و آن رحیمبودن خداوند نسبت به این خطاهاست. منظورم از رحیمبودن این است: مثلاً در روایات اینطور هست که رحمانیت عام است ولی رحیمیت خداوند خاص مؤمنین است؛ یعنی مثلاً کسی که توبه میکند و مورد عفو قرار میگیرد، اینجا رحیمبودن خداوند در کار است، نه رحمانبودنش. رحمانیت چیزی عام است، نوعی بخشش که به همهٔ موجودات داده شده است. خطا میکنید و حالا میخواهید اصلاح کنید؛ سروکارتان با اسم رحیم میافتد. رحیم در این عالم تشریعی است. رحمانیت و رحیمیت انعکاس یک چیزند در دو بُعد، مثلاً تکوینی و تشریعی.
بُعد تشریعیاش اینطور است که به چیزی امر میشوید و به آن عمل نمیکنید، یا نهی میشوید و به آن عمل میکنید، و حالا توبه میکنید و مثلاً توبهتان پذیرفته میشود و مورد مهربانی قرار میگیرید، در مقابل اینکه انگار دارید خطایی را اصلاح میکنید. اصلاً در قرآن «تواب» را همراه «رحمان» نمیبینید. مثلاً حضرت آدم وقتی گناه کرد و خواست توبه کند، سروکارش پس از معصیت با رحیمبودن خداوند افتاد. بنابراین رحیمبودن بهنوعی انگار انعکاس مهر خداوند در آن لایههای قراردادی و ذهنی است، و در امور حقیقی که در عالم تکوین هستند رحمانیت انعکاس دارد. آنچه میخواهم بگویم این است و به این سوره مربوط میشود.
ویژگی خیلی خیلی بارز این سوره اشارههای بسیار زیاد به اسم رحمان است؛ شاید هیچ سورهای چنین ویژگیای با این مقدار چگالی اسم رحمان نداشته باشد. در این سوره چیزی که مدام میبینید اشاره به اسم رحمان است، شاید حتی بیشتر از اسم الله؛ از اول سوره همینطور است. قرآنی که دارم ویژگیای دارد که الان خیلی از قرآنها دارند: اسامی خداوند را مثلاً با رنگ دیگری مینویسد، و بنابراین وقتی میخوانید راحت جلب نظر میکند. در این سوره وقتی نگاه میکنید، اسم رب خیلی زیاد تکرار میشود و اسم رحمان از اسامی خداوند. خیلی سورهها هست که کلمهٔ الله در آنها زیاد است، رب زیاد است، ولی ویژگی این سوره این است که اینقدر به جای کلمهٔ الله به رحمان اشاره میکند. اولین بار از قول حضرت مریم است، و بعد همینطور در سخن ابراهیم، و همینطور جلو بیایید، اسم رحمان در آیات مدام میآید. مخصوصاً در آخرهای این سوره، اگر صفحهٔ آخر را نگاه کنید و بشمارید، ۹ بار اسم رحمان با فاصلهٔ خیلی کم مدام تکرار میشود. نمیخواهم خیلی وارد این بحث شوم. فکر میکنم کلاً بحثکردن دربارهٔ اسامی خداوند و نحوهٔ ظاهرشدنشان در آیات و سورهها بحث خیلی مهمی است؛ من هیچ وقت کاملاً واردش نشدهام و فکر میکنم خیلی برایم راحت نیست که چنین کاری بکنم؛ یعنی باید بیشتر بفهمم؛ آدم باید خیلی عمیق بفهمد تا بتواند همهٔ این چیزها را بگوید. منتها این مسئله آنقدر وضوح دارد که ما در سورهای هستیم که بهطور خاص به یکی از اسامی خداوند اشاره میشود، که به هر حال باید چیزی دربارهاش داشته باشیم؛ چیزی جلب نظر میکند و بدم نمیآید در این مورد اینجا حرفی بزنم. بازگشت ما در روز قیامت به سمت خداوند مثل جمعشدن آن لایهٔ قراردادها و مانند آن است؛ انگار ما در مسیر رفتن به سمت خداوند از جایی میگذریم که سروکارمان با اسم رحمان میافتد. انگار وقتی عالم به وجود آمد و انسان وارد این عالم شد، بُعدی تشریعی به این عالم اضافه شد: قراردادها و قانونها؛ و اینها انگار در عالم آخرت دارد جمع میشود.
انگار در مسیر بازگشت به سمت خداوند داریم برمیگردیم و در آن جلوههای رحمانیت خداوند قرار میگیریم. در همین دنیا هم رحمانیت خداوند جلوههایی دارد. آنچه میخواهم الان بگویم این است: یکی از جلوههای رحمانیت خداوند در این دنیا این است که حتی آدمهایی که چیزهای بد را میخواهند معمولاً به آن میرسند. میخواهم به ظهور اسم رحمان در این آیه دقت کنید. یعنی رحمانیت خداوند در عالم تکوین اینطور است که آدمها حتی به سمت چیزهای غلطی هم که میروند، آن رحمانیت بهنوعی کمک میکند که به آن چیزها برسند، ولو اینکه در نهایت ممکن است این برایشان به حساب آید. نکتهای که اینجا میخواهم بگویم این است که اولاً برپاشدن قیامت انگار همان جلوهٔ رحمانی به معنای کامل است؛ مثل اینکه ما به حقایق و طبیعت داریم برمیگردیم و این چیزهای قراردادی و ذهنیمان، که میتواند باطل یا درست باشد، دارد از بین میرود و اصلاح میشود. بنابراین جلوهٔ رحمانیت بهنوعی در قیامت هست. نکتهٔ دیگر اینکه در این دنیا چیزهایی میبینید که ممکن است به نظرتان بیاید به ضرر آدمهاست، و اینها هم از نظر قرآن جلوهٔ رحمانیاند؛ همانطور که جهنم جلوهٔ رحمان است. مثلاً در سورهٔ الرحمن، همان یادکرد آلای خداوند را پس از وصف جهنم هم میآورد: میگوید چنین بلاهایی سر این آدمها میآید و باز همان پرسش از آلای پروردگار را تکرار میکند، همانطور که دربارهٔ نعمتهای این دنیا میگوید. آن سوره، سورهٔ الرحمن، سورهٔ رحمان است. بنابراین اگر کسی میخواهد ببیند رحمان در قرآن یعنی چه، فکر میکنم باید آن سوره را ببیند: جلوههای رحمانیت خداوند در آن از درخت و بوته و این چیزهای طبیعی شروع میشود و بعد به بهشت و جهنم میرسد، نه فقط بهشت، بلکه بهشت و جهنم، و مدام این پرسش، به عنوان چیزی واضح، تکرار میشود.
بازگشت به سمت خداوند نوعی بساط رحمت خداوند است، و اینکه برای بعضیها این بار با کتکخوردن انجام شود، این هم به هر حال بساط رحمت است: دارند به سمت الله برمیگردند؛ از طریق جهنم به سمت خداوند برمیگردند. هرچند واقعاً خیلی نمیتوانم وارد این بحث شوم و فقط میخواهم در حد اشاره بگویم که ارتباطی میان آخرت و رحمانیت هست.
ارتباط این است که انگار این قراردادهایشان آنجا از بین میروند و این جلوهٔ رحمانیت خداوند است که با آن مواجه میشویم. به اضافه اینکه در این دنیا اتفاقهایی که برای بعضی از آدمها میافتد به نظر میرسد در جهت گمراهیشان کار میکند؛ آن هم بهنوعی این است که، اگر قراردادی نگاه نکنید، میلهایی در این آدمها به وجود آمده که دارد تحقق پیدا میکند. اینها عاشق چیزهایی شدهاند و خداوند دارد راه را برای اینها به سمت چیزهایی که به آن عشق دارند باز میکند؛ هرچند اینها نادرست است، انگار آن رحمانیت خداوند به این معنا در گمراهکردن این آدمها دخالت میکند، و این چیزی است که این آیه به صراحت میگوید. وقتی واژهٔ رحمان را میشنوید، انتظار دارید جایی باشد که موردی از رحمت و مهربانی ببینید. چیزی که اینجا گفته میشود این است که کسی که در گمراهی است، خداوند او را در همان جهت، انگار در جهت گمراهیاش، امتداد میدهد؛ و اسمی از اسامی خداوند که اینجا میآید اسم رحمان است. دارم سعی میکنم بگویم این چگونه معنا پیدا میکند: اگر آدمی میلهای اشتباه دارد، به سمت چیزهایی که نباید به آنها میل داشته باشد، باز میبینید که در این دنیا تحقق پیدا میکند.
جایی صراحتاً در قرآن این آیه هست که ما به کسانی که خیلی این دنیا را میخواهند دنیا را میدهیم، ولی آخرتشان مثلاً خراب میشود. اینکه میلها تحقق پیدا میکنند حرف خیلی درستی است: آدمها وقتی چیزهایی را واقعاً با تمام وجود بخواهند، به آن میرسند. اینکه دعاها همه به این معنا مستجاب میشوند؛ اگر دعایی مستجاب نمیشود، واقعاً خواسته نشده است و چیزی که به لفظ آمده واقعی نبوده است. اگر کسی به معنای واقعی چیزی را بخواهد، همهچیز فراهم است، و این جلوهٔ رحمانیت خداست که خواستهٔ هر موجودی را انگار به او میدهد. آدمی که عاشق پست و مقام شده، انگار راههایی بهطور غیبی برایش باز میشود که به پست و مقام میرسد، و حالا موقتاً هم ممکن است احساس شادی کند؛ این جلوهای از رحمانیت خداوند است که اینجا دخالت میکند و موجودات را به چیزهایی که میخواهند میرساند، هرچند ممکن است راه اشتباه را بروند. نمیخواهم خیلی وارد این بحث شوم. فکر میکنم یک بحث خیلی مهمِ سوره روشنشدن این است که چرا اینجا اسم رحمان تکرار میشود و انگار بر بقیهٔ اسامی خدا غلبه دارد، و چه ربطی به ویژگیهای این سوره دارد. حقیقتش چندین بار فکر کردم که این موضوع را بگویم و راهی پیدا کنم که خوب مطرحش کنم، ولی چیز خیلی خوبی به ذهنم نرسیده است؛ دستکم اینجا، دربارهٔ این آیه، فکر کردم که سؤال را مطرح کنم. فکر میکنم یک سؤال مهم این سوره این است که ارتباط کل محتوای این سوره با صفت رحمان چیست. صفت رحیم را اینجا نمیبینید؛ صفت رحمان را میبینید. اصلاً بگذارید همینطور محض اشاره چیزی بگویم. احتمالاً از من مدام شنیدهاید که در قطببندی عالم به تکوین و تشریع، زنها در قطب تکویناند و بیشتر به آن سمت متمایلاند و مردها در قطب تشریع. اصلاً یکی از نتایجی که میگیرم این است که چرا پیامبران از مردها هستند: آنهایی که عامل تشریعاند مردها هستند.
زن، در عوض، بهطور تکوینی انسانها را خلق میکند؛ انگار در خلقت، در امور تکوینی، دخالت عمدهای دارد که مرد ندارد. در عوض، تعادل اینطور برقرار میشود که نقشی را که زن در عالم تکوین دارد، مرد بهنوعی در عالم تشریع دارد: عقیمبودن تکوینی مرد با نوعی زایش تشریعی در مرد جبران میشود. میخواهم میان اینکه این سوره پر از اسم رحمان است و اینکه اسم سوره مریم است، کورلیشنی ببینم؛ این کورلیشن خودش نوعی دلیلآوردن است. ممکن است نتوانم استدلال کنم که دلیل این حرفهایی که میزنم چیست؛ ولی وقتی، فرض کنید، سورهای اسم خودش را از حضرت مریم گرفته و رحمانیت صفتی است که اینجا خیلی جلوه دارد، میبینید که حضرت مریم انگار سروکارش با رحمان است: وقتی کسی را میبیند، در سخنش اسم رحمان را میآورد. یا مثلاً، و دارم کورلیشن میگویم بیآنکه خیلی استدلال کنم، موضوعی که اینجا میبینید ارث است. ارث نوعی رابطهٔ طبیعی میان انسانهاست. ببینید، اینکه فرزندان یک آدم بهطور تکوینی، نه بر اساس قرارداد، چیزهای معنوی را از آن آدم به ارث میبرند، جزو عالم تکوین است. اموالش را ممکن است بر اساس قراردادهایی ارث ببرند، ولی رسالت، مثلاً رسالت حضرت ابراهیم، بهطور طبیعی به آن آدمی میرسد که فرزند کسی است که مالکیت معنوی دارد. حضرت ابراهیم جزو مالکیتش مالک رسالت است و این نوع داشتن قراردادی نیست. میگویم منظورم چیست.
رسالت بهطور قراردادی به ابراهیم داده نشده است؛ شایستگیای در ابراهیم به وجود آمده که این رسالت را دارد؛ این چیزی است که واقعاً دارد. ببینید، ارث فقط اموال ظاهری نیست؛ سوره بهشدت این را میگوید. آنچه در این سوره به عنوان میراث مثلاً از پدر به پسر میرسد، چیزی مثل قابلیتهای معنوی است که در آن آدم پیدا شده است. مثلاً رسالت جهانیای که حضرت ابراهیم دارد در زمان حیاتش تحقق پیدا نمیکند؛ بنابراین یکی از فرزندانش بهنوعی آن را ادامه میدهد. اینجا کسی بعد از حضرت ابراهیم وصیتنامه لازم ندارد؛ لازم نیست آدمها بنشینند و طبق قانون یک درصدش را به این بدهند و یک درصدش را به آن. مثل اموال ظاهری نیست که آن قسمت از داشتهها که قراردادیاند طبق قانون به ارث میرسند؛ آن قسمت از داشتهها که حقیقیاند، بهطور حقیقی و تکوینی به ارث میرسند. در میراثبردنی که در این سوره مطرح است، اسم رحمان غالب است. حضرت مریم شخصیت اصلی این سوره است. از آن طرف، کورلیشنی که میخواهم بگویم این است که سورهای که به ارث اختصاص دارد سورهٔ نساء است، چون شبکهٔ فامیلی که «اولوالارحام»اند به رحم ربط دارد.
زنها هستند که زایش دارند و خویشاوندی را به معنای واقعیتر ایجاد میکنند؛ همان مسیرهایی که ارث در آنها تقسیم میشود. بنابراین جای دیگری که در قرآن حرف از ارث است سورهٔ نساء است، و اولش هم با موضوع زنها شروع میشود و اینکه نوعی شبکهٔ خویشاوندی از طریق زنها ایجاد میشود؛ و مدام در قوانین ارث میبینید که ارث، چه ارثهای قراردادی و چه حقیقی، همه به این شبکهٔ خویشاوندی مربوط میشوند که پایهاش زنها هستند. نمیدانم؛ خلاصه اگر روزی دربارهٔ این دوگانگیهای تشریع و تکوین به زبانی برسم که بتوانم چیزی را که حس میکنم خوب بیان کنم، دو جلسه باید بیایم حرف بزنم تا دیگر فقط کورلیشن نگویم و سعی کنم این موضوع را کمی جامع و دقیق بگویم: اینکه چرا تفاوتهای زن و مرد هم بهنوعی به این تفاوتهای تکوین و تشریع مربوط میشوند، و اینکه چرا رحمان و رحیم، به عنوان دو اسم که یک معنا دارند ولی انگار در دو ساحت مختلف به کار میروند، یک چیزند ولی انگار در دو جنبهٔ مختلف این دنیا ظاهر میشوند. دستکم سعی میکنم این را به عنوان یک سؤال ایجاد کنم که غلبهٔ اسم رحمان در این سوره چیز خیلی مهمی است و کسی که درک عمیقی از این سوره دارد باید سعی کرده باشد بفهمد چرا این اسم در این سوره اینقدر غلبه دارد.
فکر کنم در هر سورهای نهایتاً یک سؤال عمده از این دست وجود دارد: اسماء الهی را که در آن سوره آمده به خوبی درک کرده باشید و اگر اسمی غلبه دارد، بفهمید موضوع آن سوره چه ارتباطی با آن اسم دارد. من فعلاً نمیتوانم این را بگویم؛ نمیدانم، واردش نمیشوم. سعی کردم دو نکته را بگویم: یکی اینکه حشر و قیامت، آن اتفاقی که در دنیا میافتد، بهنوعی غلبهٔ رحمان است، چون جمعشدن عالم است. رحیمیت بعد از رحمانیت ظاهر میشود و انگار زودتر هم جمع میشود، پیش از آنکه همهچیز به الله بپیوندد. بگذارید این نکته را دوباره بگویم؛ یک بار گفتهام: این دنیا از الله شروع میشود؛ الله آن اسم جامع است و مثل اسم ذات است؛ بعد اسماء الهی ظاهر میشوند و این عالم مثلاً به جریان میافتد و دوباره همهچیز جمع میشود. رحیمیت به لایهٔ پایینتری از هستی مربوط میشود که مثلاً انسان در به وجود آمدنش نقش خاصی دارد. از آن طرف، موقع جمعشدن، آنچه اول ظاهر شده بیشتر به آن برمیگردد؛ بنابراین در عالم آخرت انگار سروکار همهٔ موجودات با تکوین است: آن چیزهای تشریعی و خطاها و ذهنیتها همه کنار میرود و آنچه باقی میماند انگار حقیقت است، و این بهنوعی با اسم رحمان پیوند بیشتری دارد. این «بسم الله الرحمن الرحیم» هم به همان ترتیبی است که باید باشد؛ یعنی آن دو اسم خاص، رحمان و رحیم، که یک چیزند، به همین ترتیبی که پس از الله ظاهر میشوند، واقعیتی است که در عالم هستی اینطور هست. دارم سعی میکنم مناسبت قیامت و حشر را با رحمان بگویم، و اینکه این آیه چرا امتداد مسیر ضلالت را به رحمان نسبت میدهد. کلاً به این اسم رحمان در قرآن دقت کنید: مثلاً سورهٔ الرحمن، که فکر میکنم سورهای در وصف رحمانیت خداوند است؛ ببینید چه چیزهایی به رحمانیت نسبت داده میشود. توبه و استغفار و اینگونه چیزها، سروکارمان همیشه با رحیم است؛ هیچ وقت در قرآن اسم رحمان را همراه با تواب نمیشنوید، در حالی که اسمِ مناسبِ تواببودن یا غفوربودن مدام رحیم است: «غفور رحمان» نداریم، «غفور رحیم» داریم. از آن طرف، در سورهٔ الرحمن ببینید که بهشت و جهنم هر دو جزو آثار ظهور اسم رحماناند. جهنم برای آدمهایی که به جهنم میروند خیلی خوب است؛ راه دیگری ندارند؛ باید از آن راه برگردند، و به هر طریقی برگردند به نفعشان است. جنجالیترین اعتقاد ابن عربی دربارهٔ جهنم است، که فکر میکنم جزو مهمترین چیزهایی بود که باعث تکفیرش شد؛ چون به هر حال همه تکفیر شدهاند، و عارف و فیلسوفی نداریم که تکفیر نشده باشد؛ فقط سؤال این است که برای کدام یک از حرفهایشان تکفیر شدهاند. یکی از دلایل تکفیر ابن عربی این اعتقادش است که خلود در جهنم داریم ولی خلود در عذاب نداریم، و این از نظر بعضیها کفر حساب میشود؛ یعنی بینهایت رنجکشیدن نداریم، ولی در جهنم بینهایت آدمها میمانند. این حرفی است که صراحتاً میزند و دربارهاش بحث هم میکند. کفر را من نمیگویم؛ من گفتم که چنین اعتقادی دارد: خلود در نار داریم ولی خلود در عذاب نداریم.
یعنی برای کسی که در آتش است، آتش تا ابد عذابآور نیست. از نظر ابن عربی ممکن است تا ابد در آتش بماند، ولی نه اینکه در آتش عذاب بکشد. اگر بخواهیم خیلی چیپ بگوییم، مثلاً عادت میکند؛ ولی منظورش خیلی عمیقتر از این حرفهاست، که چون جزو کفریات است دربارهاش بحث نمیکنم. به نظرم اینطور میرسد که همه معتقدند خلود در عذاب داریم و ابن عربی میگوید این نمیشود؛ دلایلی هم دارد و سعی میکند با قرآن هم تطبیق دهد که در قرآن هم ما خلود در عذاب نداریم و خلود در جهنم و نار به معنای خلود در عذاب نیست. به هر حال جزو واضحترین کفریات ابن عربی است و من واردش نمیشوم. نمیدانم؛ میتوانم بگویم که این حرف را آنقدر قبول ندارم که بخواهم از آن دفاع کنم؛ یعنی به اندازهٔ کافی هم قانعکننده نیست؛ ولی حرفهای جالبی میزند و به هر حال خیلی راحت هم نیست که از حرفهایش بگذرید.
همین را خواستم دربارهٔ یکی از کفریات ابن عربی اشاره کنم. اینجا پرسشی مطرح شد: گفته بودم با برچیدهشدن این دنیا رحمانیت ظهور میکند و آدم با تمام حقیقت خودش در آن قرار میگیرد؛ و این نظر مطرح شد که آن حقیقت تصویر کارهایی است که ما در بخش تشریعی انجام میدهیم. فکر کنم سوءتفاهمی وجود دارد. آن حقیقتی که میگویید از آدم میماند چیست؟ شما بر اساس ذهنیاتتان اعمالی انجام دادهاید؛ به هر حال انجام دادهاید. بنابراین اعمالی که انجام دادهاید بهنوعی وجه حقیقی و تکوینی دارند.
اینها ظاهر میشود؛ حقیقت اعمال شما در آن عالم ظاهر میشود. اصلاً میگویند که در آن عالم اتفاقی نمیافتد جز اینکه با حقیقت اعمال خودتان مواجه میشوید. بهشت و جهنم را نمیسازند که شما را در آن بیندازند؛ اگر آتشی هست، از همان کاری است که خودتان کردهاید. مثلاً این تعبیر «وقود الناس»، اینکه آتشگیرهٔ جهنم مردم و سنگ و این چیزها هستند، یعنی مردم انگار خودشان آتش میگیرند، یا آتش را به وجود میآورند. اینطور نیست که آتش درست کرده باشند تا شما را در آن بیندازند؛ شما اعمالی انجام میدهید، این اعمال حقایقیاند و حقایقی دارند، و اینها در آن عالم ظاهر میشود. ظاهر اعمالتان، آن چیزهایی که حقیقت را میپوشاند، از بین میرود.
ما بهنوعی به یک لایهٔ حقیقی در عالم میرسیم. الان ما غیر از آن عالمِ به اصطلاح حقیقت جهان، انگار لایهٔ نازکی از ظاهر و چیزهای باطل هم داریم که روی این حقیقت را پوشاندهاند؛ اینها از بین میروند. بعد، خداوند اینطور است که در همان بخشهای حقیقی ظهور پیدا میکند. در ادامه پرسیده شد که رحمت خداوند که در همهٔ این بخشها هست، پس از برپاشدن قیامت، بخشش به کدام بخش تبدیل میشود. من به این پرسش جواب نمیدهم؛ اینطور که پرسیده شد، تشریع و تکوین و این چیزها را نفهمیدهاید. من اصلاً نمیفهمم این پرسش یعنی چه یا چرا پیش آمده است؛ معمولاً آدم باید بفهمد که یک پرسش چرا پیش آمده است. یعنی وقتی چنین چیزی هست، قیامت که برپا میشود ما با حقیقت خودمان ظاهر میشویم؛ چیزی هم به اسم بخشش خدا وجود دارد؛ ولی رحمانیت خداوند جهنم را برپا میکند؛ در قرآن اینطور است.
رحمانیت اسمی است که غلبه دارد، و شما به جهنم میروید چون آن مسیری است که شما را به سمت الله میبرد. یعنی موضوع این است که در این دنیا، بر اساس کارهایی که میکنید، تکلیفتان روشن میشود که این بازگشت به سمت خداوند را چگونه انجام میدهید: باید کتک بخورید یا نه. بگذارید چیز خیلی سادهای بگویم.
فکر کنید بازگشت به خدا یعنی اینکه به حالتی برسید که به چیزی غیر از خدا توجه نکنید. نهایت سیر عرفا این است که به جایی میرسند که غیر از خدا چیزی نمیبینند؛ هرچه به آنها داده میشود، آن را نعمتی میبینند که از خداوند گرفتهاند؛ هرچه باشد، خوشایندشان باشد یا ناخوشایند، با کسی غیر از خداوند در عالم سروکار ندارند. آدمهای مشرک اینطورند که مثلاً چیز خوبی که به آنها میرسد، فکر میکنند از خودشان است، یا چیزهایی را عامل رسیدن به موفقیتشان میدانند. موفقیتهایشان و خوبیها و بدیها را به خیلی چیزها نسبت میدهند، فقط خداوند را در مقابلشان نمیبینند. فرض کنید یک معنای خیلی سادهٔ بازگشت به خداوند این باشد که به جایی میرسید که به غیر خدا توجه ندارید. میبینید که آدمهایی وجود دارند که اگر غرق در نعمت باشند و چیزهای خوب به آنها برسد، همهاش خودشان را نگاه میکنند.
احساس میکنند که از خودشان به چیزی رسیدهاند؛ تلاش کردهاند و به چیزی رسیدهاند. بعضی از آدمها در حالت رسیدن به نعمت دچار شرک میشوند. اصلاً در قرآن مدام میبینید که وقتی عذاب پیش بیاید، و در همین دنیا هم نگاه کنید، مثلاً طوفان باشد، همه به سمت خدا روی میآورند و خیلی موحدند، و به محض اینکه به حالت نعمت میرسند، دوباره سراغ شرک میروند. همین را میتوانید ملاک بگیرید که جای آدم در آن دنیا جهنم است یا بهشت: آن آدم برای اینکه موحد باشد و توجهش به خدا باشد، احتیاج به کتککاری دارد؛ یعنی در حالت نعمت سراغ چیزهای غیر خدا میرود. اگر بازگشت به سمت خداوند خیر اصلیای است که همهٔ جهان باید به آن برسد، انسانها بر اساس وضعیت خودشان، یعنی بسته به اینکه طبیعتشان و وضعیت وجودیشان چقدر اینطور است که حالت نعمت را نمیتوانند تحمل کنند و از خدا دور نشوند، به آنها نعمت داده نمیشود. بنابراین رحمانیت خداوند، که عامل تکوینیِ بازگشت همهٔ موجودات به سمت خداوند است، کششی است که همیشه به سمت خدا میکشد؛ ولی برای این آدم منجر به این میشود که به جایی برود که وضعیتش کمی مثل همان حالتهای بینعمت دنیا باشد، چون این توجهش را به خداوند جلب میکند؛ از حالت شرک درمیآید و به توحید میرسد. بنابراین جلوهای از رحمت خدا در آن هست. این در صورتی مشخص میشود که بگویید پس از مدتی کتکخوردن، این آدمها دیگر توانایی این را پیدا میکنند که توجهشان از خداوند منحرف نشود.
همه باید این کار را با کندهشدن، یعنی ریشهکنشدن، انجام دهیم. آن ریشهکنشدن را شما خودتان با ارادهٔ خودتان در همین مدت زندگیتان انجام میدهید. اگر کاملاً ریشهکن شده باشید، اصلاً شایستهٔ ملاقات خداوند میشوید و مستقیم به او میرسید؛ و اگر نه، ریشههایتان را میکنند. به هر حال ملاقات میکنیم؛ در این اصلاً هیچ شکی نیست. همه، نه فقط انسانها، همهٔ موجودات به سمت الله برمیگردند. جهان اصلاً این وضعیت را دارد که خلق شده و برمیگردد؛ خداوند میگوید جهان را خلق کردیم. اینطور نیست که مثلاً خدا به آنهایی که گناه کردهاند بگوید نه، شما را نه؛ همه برمیگردند، و این بازگرداندن رحمانیت خداست که همهچیز را به سمت خودش میکشد. اصلاً برعکس، جهنم یکی از وسیلههای بازگشت است برای آدمی که مشکلات وجودی خاصی دارد. نمونهاش را در همین آیهها میبینید، که بارها در قرآن تکرار میشود: آدمهایی هستند که در نعمت مشرکاند و بلا که سرشان میآید موحدند. سرنوشت ما این است که موحد شویم، یعنی باید به ملاقات خداوند برسیم. حالا دیگر تکلیف روشن است: ناچار باید در فشار و عذابی باشید. نه، چرا تمام شود؟ چه کسی میگوید این رسیدن تمام میشود؟ بینهایت است و تمام نمیشود. بنابراین خلود وجود دارد؛ در قرآن هیچ شکی در اینکه خلود در نار وجود دارد نیست. حرف ابن عربی این است که آیا خلود در نار به معنای خلود در عذاب هست یا نه؛ سعی میکند تعبیری بیاورد و چیزهایی بگوید به این معنا که خلود در عذاب نیست.
این از نظر بعضیها کفرآمیز است و با ظاهر قرآن سازگار نیست. به هر حال جهنم جزو وجوه رحمانیت خداوند است، چون جزو مسیرهای بازگشت به سمت خداست؛ و برای همین در سورهٔ الرحمن، به همان ترتیبی که دربارهٔ جنت صحبت میکند و آن پرسش را میآورد، بعد آیاتی میآید که اینها چنین له میشوند و باز همان پرسش را میآورد؛ یعنی دیگر باید بفهمید که از جهتی جهنم جزو نعمتهای خداست، یعنی کمک میکند. معمولاً دربارهٔ حیوانات خیلی حرف نمیزنم. بعضیها شک و شبهههایی دارند که حیوانات محشور میشوند یا نمیشوند، که من هم خیلی نمیخواهم واردش شوم. یک بار در سورهٔ تکویر دربارهٔ وحوش آمده است. اینکه از این بخواهید نتیجه بگیرید که حیوانات هم مثلاً در آخرت حضور پیدا میکنند، کمی مسامحهآمیز است؛ چون این احوال روز قیامت است و مثلاً در اثر آن هول و وحشتی که وجود دارد، حیوانات درنده «حشرت»، یعنی جمع میشوند. اینکه آیا منظور حشر به آن معنا هست یا نه، از اینجا نمیشود استناد کرد. یادم افتاد که گروهی در انقلاب به وجود آمد به اسم گروه فرقان؛ از پیش از انقلاب بودند و مقداری ترور کردند.
همهتان میدانید که یکی دو سال اول انقلاب چنین ترورهایی انجام شد و گروهی به اسم فرقان آن را به عهده گرفت. این گروه فرقان از این گروههای عجیب و غریب مذهبی بود که همهچیز را تعبیر میکردند؛ یعنی بهنوعی ذهنیت مارکسیستی داشتند و در عین حال مذهبی هم بودند و تفسیر قرآن هم نوشتند. درگیریشان با مرحوم مطهری هم به این دلیل بود که مطهری یکی از معدود آدمهایی بود که وقتی اینها پیش از انقلاب تفسیر قرآنشان را نوشتند، خیلی مستقیم و بهشدت با آنها درگیر شد و برخورد کرد. آقای مطهری در مقدمهٔ «علل گرایش مادیگری» مقدمهٔ طولانیای دارد که دربارهٔ اینگونه تفاسیر بحث میکند. آنجا بحث مرحوم مطهری بیشتر دربارهٔ تفسیرهای عجیب و غریب اینها از آیات اول سورهٔ بقره است: مثلاً مؤمنین همان انقلابیها هستند، کسانی که علیه رژیم حاکم میجنگند، و غیب یعنی آن مرحلهٔ مبارزهٔ مخفیانه و زیرزمینی پیش از پیروزی انقلاب. بخوانید، خندهدار است. خلاصه همینطور برای خودشان گفتهاند. الان چون دیگر وجود ندارند این حرفها را میزنم و کاری به کارم ندارند؛ قبلاً که بودند نمیگفتم؛ اگر هنوز موجودیت داشتند، یا اگر میدانستم الان یکیشان زنده است، نمیگفتم. شاید هم خندهدار نیست و خیلی خوب است؛ شاید هم اینطور باشد. اینها دربارهٔ وحوش در سورهٔ تکویر تفسیرشان این است که منظور از وحوش سرمایهدارها هستند؛ اینها آدم حساب نمیشوند و اصلاً جزو وحوشاند، ولی در روز قیامت اینها هم محکوم میشوند. این حرف مرا یاد این تفسیر زیبای گروه فرقان انداخت که منظور از وحوش سرمایهدارها هستند.