او میگوید نحوهٔ ظهور اسماء الهی در هر سوره مسئلهای باز است و از تکرار اسم «رحمان» در این سوره و ایدهٔ ابن عربی دربارهٔ خلود در نار آغاز میکند. از آنجا به رابطهٔ رحمانیت با خواست و نیاز انسان میرسد. بخش بزرگ پایانی جلسه به این پرسش میپردازد که وقتی بعضی احکام شریعت با جامعهٔ امروز نمیخواند چه باید کرد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
مسئله باز سوره و نعمت
مسئلهٔ نحوهٔ ظهور اسماء الهی در هر سوره، به گمانم، به نوعی مسئلهای باز در این سوره و همهٔ سورههای دیگر است و فکر میکنم خیلی سخت است که آدم بتواند جواب خیلی خوبی به آن بدهد. کوشیدم دستکم توجه شما را به این مسئله جلب کنم. در جلسهٔ قبل اشارهای کردم و توضیحاتی دادم که چرا این سوره اینقدر پر از اسم «رحمان» است، در حالی که مثلاً اسم «رحیم»، فکر میکنم، اصلاً در متن سوره نیامده است. «رحمان» حتی نسبت به کاربرد «الله» هم شاید بیشتر باشد؛ من نشمردهام، ولی فکر میکنم حتی از «الله» بیشتر است، مخصوصاً اینکه هرچه به آخر سوره نزدیک میشویم، تعداد تکرار این واژه بیشتر میشود. طبعاً این با توجه به توضیحی است که بارها و بهطور مکرر گفتهام: ایدهٔ اصلیِ دیدگاه دینی قرآنی این است که همهچیز نمایش و نماد ظهور اسماء الهی است. بنابراین در قرآن هم این مسئلهٔ ظهور اسماء خیلی مهم است و به نوعی میتوانید از قرآن استفاده کنید تا با خود این اسماء آشنا شوید. فکر میکنم در جلسهٔ قبل، یا در جلسهای، به این اشاره کردم که مثلاً هیچوقت اسم «رحمان» را همراه با، فرضاً، «تواب» نمیبینید، ولی «رحیم» را میبینید. اینکه خود این اسماء چه رابطه و مناسبتهایی با یکدیگر دارند، از همین چیزهاست. من مدام تأکید میکنم که در قرآن، وقتی حرفهایی زده میشود و در پایانش گفته میشود «ان الله حکیم» یا «عزیز حکیم» و «علیم حکیم»، باید این نگاه وجود داشته باشد که بتوانیم نحوهٔ ظهور آن اسماء را در آنچه آنجا گفته شده ببینیم.
خیلی وقتها ممکن است این کار خیلی ساده نباشد. بعضی جاها خیلی بدیهی است و بعضی جاها ممکن است واقعاً به نوعی کار فکری نیاز داشته باشد تا آن واقعه، داستان یا هرچه را نقل شده، به نوعی با ظهور آن اسماء مرتبط کنید. به هر حال، در این سوره بهطور خاص اسم «رحمان» خیلی زیاد تکرار شده و فکر میکنم یک نکتهٔ مهم در فهم سوره، و در نهایتِ فهم سوره، این است که بتوانید بهدقت درک کنید چرا اسم «رحمان» اینجا به این شکل تکرار شده و در مقابل، اسم «رحیم» نیامده است. بیش از آنکه بخواهم جواب این سؤال را بدهم، که نمیتوانم جوابش را بدهم، کوشیدم مسئله را مطرح کنم و دستکم چیزهایی دربارهٔ نوع استفاده از اسم «رحمان» در همین بخش گفتم. اشارهای هم به ایدهای به اصطلاح کفرآمیز از ابن عربی کردم که فکر میکنم سؤالبرانگیز بوده است.
میخواهم کمی دربارهٔ آن بگویم، بیآنکه وارد بحثش شوم. اینجا هم باز فکر میکنم اظهار نظر قطعی دربارهٔ اینکه ابن عربی دقیقاً چه میخواهد بگوید، دستکم برای من سخت است؛ آنقدر به متنهای ابن عربی مسلط نیستم که احساس صلاحیت کنم و بگویم منظورش دقیقاً این است. ولی به هر حال میکوشم توضیح مختصری بدهم که آن حرف ظاهراً کفرآمیزی که ابن عربی میزند، اینکه خلود در نار داریم ولی خلود در عذاب نداریم، یعنی چه. فکر میکنم در حد خیلی مختصر بتوانم چیزی بگویم. نکتهٔ اصلیای که در جلسهٔ قبل کوشیدم به آن اشاره کنم این بود که برپا شدن قیامت و آخرت و عذاب و دوزخ و بهشت با اسم «رحمان» چه مناسبتی دارد. به عنوان شاهد به این اشاره کردم که در سورهٔ الرحمن، سورهای که اصولاً به نام «الرحمن» نامیده میشود، با اسم «رحمان» شروع میشود و به نظر میآید بر نحوههای ظهور رحمانیت خدا در عالم متمرکز است، در کنار وصف بهشت، وصف جهنم را هم میبینید. بنابراین یکی از جاهایی که میتوانید ظهور اسم «رحمان» را ببینید، برپا شدن جایی برای عذاب کردن آدمهاست.
کوشیدم این را توضیح بدهم: برگرداندن خلقت، یعنی برگشت خلقت به سوی خداوند در اصطلاحِ قوس نزول و صعود؛ این جذب کردن همهچیز که خداوند انگار دوباره آنچه را به نوعی خلق کرده به سوی خودش میبرد، و این سرنوشتِ نه انسان، که همهٔ جهان است که به سوی خداوند برمیگردد. این ویژگیِ جذب کردن به نوعی با رحمانیت خداوند ارتباط دارد. مثلاً فرض کنید برای عرفا رحمانیت به صورت همان کشش عاشقانهای ظاهر میشود که احساس میکنند، و جای دیگر ممکن است به صورت دیگری ظاهر شود. با توضیحی کمی مسامحهآمیز و ساده کوشیدم بگویم که عذاب در جهنم، وجود آتش و اینکه عدهای از آدمها در آن دنیا دچار عذاب میشوند، چطور میتواند شیوهای برای برگرداندن به سوی خداوند باشد؛ بنابراین عین رحمانیت خداست و عجیب نیست که در سورهٔ الرحمن ببینید جهنم در کنار نعمتهای خدا ذکر میشود. چون بازگشت به حق نعمت بزرگی است؛ در واقع بزرگترین نعمت ممکن، واصل شدن به خداوند است. از هر راهی که شما را برگردانند، دارند به شما لطف و محبت میکنند. اگر مثلاً انسانی راهی رفته باشد که مسیر برگشتش ناگزیر از عذاب میگذرد، نه از رحمت و به اصطلاح نعمت، این ویژگی آن انسان است؛ و باز این نوعی ظهور رحمانیت است که حتی آن آدمی را که راه کجی رفته، به نوعی به خداوند برمیگرداند. کوشیدم خیلی ساده توضیح بدهم و دیگر آن توضیح را تکرار نمیکنم. شاید توضیح خیلی دقیق و خوبی به نظر نرسد، ولی فکر میکنم مفهوم است که چطور ممکن است عذاب وسیلهٔ بازگشت به خداوند باشد.
اگر انسان را با توجهاتش یکی بگیریم، بازگشت به خداوند در انسان یعنی اینکه به غیر خدا توجه نداشته باشد. انسانی که در حال نعمت به غیر خدا توجه پیدا میکند و فقط در حالت نبودن نعمت به نوعی متوجه خداوند میشود، حقش این است و به جایی رسیده که باید در حالت عذاب باشد. اینکه بعضیها بهطور طبیعی قسمتی از مسیر بازگشت را در عذاب طی میکنند و بقیهاش را در نعمت، وضعیتی طبیعی است؛ ولی در قرآن اشاره میشود که آدمهایی هستند که به جایی میرسند که دیگر بازگشتی به حالت نعمت برایشان متصور نیست، یعنی باید خالد در نار باشند؛ فقط آنجاست که انگار میتوانند توجه کامل به خداوند داشته باشند. ابن عربی میکوشد بگوید منظور از این آیات، که کسانی را خالد در نار میداند، خالد در عذاب نیست.
میکوشم با همان توضیح کمی مسامحهآمیزی که در جلسهٔ قبل دادم، بگویم معنایش چه میشود. دربارهٔ آن توضیح مدام این را به کار میبرم که توضیح خیلی دقیقی نیست؛ چون دارم فرض میکنم که بازگشت به خداوند برای انسان به نوعی به معنای توجه نداشتن به غیر خداست. مثلاً فرض کنید عارفی در این دنیا کارش به جایی برسد که به هیچ چیز غیر از خداوند توجه نکند؛ انگار به بهشت رسیده و همینجا بهشت را پیدا کرده است، چون بهشت چیزی جز همان مقام و قرب خداوند نیست. اگر سروکار آدم با غیر خدا نباشد، دیگر اصلاً چه مشکلی ممکن است برایش پیش بیاید؟ ما قرار است به چنین جایی برسیم. دنیا طوری است که آدم مدام ممکن است از آن حالت وحدت خارج شود و به حالت توجه استقلالی به موجودات و مخلوقات برسد؛ و به هر حال اگر کسی خودش را در حالت وحدت تثبیت کند، طبعاً چیزی مثل رسیدن به بهشت در همین دنیاست. اگر این را بپذیرید، مسامحهٔ حرفم همینجاست که دارم چیزی را فرض میکنم بیآنکه خیلی وارد بحثش شوم: اینکه بازگشت به خداوند برای انسان یعنی تثبیت شدن توجه انسان به خداوند و اسماء و صفات او و توجه نکردن به غیر. اصل آن «غیر» در واقع همان توهمی است که از خودمان داریم؛ چیزهایی را به خودمان نسبت میدهیم که چندان قابل نسبت دادن نیست. معمولاً منشأ اصلی شرک و توجه به غیر خدا، به نوعی توجه کردن به چیزی است که به آن «من» میگوییم.
اینکه این چیزی که به آن «من» میگوییم پر از اوهام است، فکر میکنم چیز خیلی واضحی است؛ نه فقط برای عرفا یا کسانی که ایمان دارند و مذهبیاند، بلکه تقریباً برای همه. هر کسی در این مورد صحبتهایی کرده، مثلاً روانشناسی و روانکاوی؛ این چیز مشترکی است که آنچه به عنوان «من» از آن یاد میکنیم، پر از چیزهای مبهم و اوهام و چیزهایی است که خیلی واقعی نیستند؛ تصوری برای خودمان میسازیم. یک قسمت بدیهیاش این است که تقریباً همیشه تصوری که آدمها از خودشان دارند با تصوری که دیگران از آنها دارند خیلی فرق دارد. منظورم واقعاً این سطح خیلی پایینِ پر از اوهام بودن نیست؛ اصلِ همان چیزی که به آن «من» میگوییم دچار مشکل است. ولی تقریباً همیشه این اتفاق میافتد که آنچه آدمها از درون از رفتارهای خودشان و از خودشان میبینند، فرق خیلی اساسی دارد با آنچه مردم از بیرون میبینند و قضاوت میکنند. مثلاً تقریباً همهٔ جنایتکاران بزرگ تاریخ هم به نوعی در درون خودشان احساس خیلی خوبی نسبت به خودشان دارند. اگر بتوانید تصوری را که مثلاً هیتلر از خودش داشته به نوعی درک کنید، احتمالاً خیلی تعجب میکنید که خودش را چقدر مرد صالح و درستکاری میدیده که دارد کارهای خوب میکند؛ در حالی که از بیرون موجودی وحشی و جنایتکار به نظر میرسد.
به نظر من در این دوران مدرن، با این پیشرفت تکنولوژیک، اختراعی داریم که نماد خیلی خوبی از تفاوت نگاهی است که آدم از درون به خودش دارد با آنچه دیگران از بیرون میبینند: احتمالاً همهٔ آدمها وقتی برای اولین بار صدای ضبطشدهٔ خودشان را میشنوند، شگفتزده میشوند که «صدای من که اینطور نیست؛ چرا اینطور ضبط شده؟»، در حالی که صدای ضبطشده همان است که مردم میشنوند. ما صدای خودمان را از درون میشنویم؛ یعنی صدایمان را از ارتعاشات هوا از بیرون نمیشنویم و مقدار زیادی از ارتعاشات صوتیمان از داخل به گوشمان منتقل میشود، نه از بیرون؛ بنابراین جنسش فرق میکند. فکر میکنم تفاوت تصوری که از خودمان داریم با آنچه دیگران میبینند، خیلی بیشتر از تفاوت صدای ضبطشدهمان با صدایی است که خودمان میشنویم. همهٔ آدمها از درون خودشان را خیلی برحق و درستکار میدانند، در حالی که اکثر آدمها کاملاً دیوانهاند و خودشان را معقول میبینند؛ این تفاوت خیلی بزرگی است.
به هر حال، در قرآن بارها، مستقل از بحث مستقیم دربارهٔ آخرت، به این جور آدمها اشاره میشود. مثلاً در سورهٔ فجر دربارهٔ آنها میگوید وقتی به آنها نعمت میدهیم، میگویند «ان ربی اکرمن» و وقتی مصیبتی به آنها میرسد، میگویند «ان ربی اهانن»؛ یعنی در حالت مصیبت و در حالت نعمت، تصورشان به نوعی فرق میکند. شاید مثالی که زیاد در قرآن میآید با آنچه میخواهم بگویم انطباق بیشتری داشته باشد: مشرک بودن انسانها در حالت نعمت. این مثال مدام در قرآن میآید که وقتی سوار کشتی میشوند و به نوعی دچار مشکل میشوند، امیدشان از همهجا قطع میشود، حالت توحید به آنها دست میدهد و به خدا پناه میبرند؛ و به محض اینکه از کشتی پیاده شوند و به زندگی روزمرهشان برگردند، دوباره همهچیز را انگار از جانب چیزی غیر از خدا میبینند و آن نیازی را که بهطور واقعی به خدا وجود دارد، دیگر احساس نمیکنند.
مشرک بودن در حال نعمت
به هر حال در همین دنیا میبینید که آدمها به جایی میرسند که این تفاوت برداشت در زندگیشان هست. انگار آدم وقتی این آیه را میخواند، احساس میکند به نفع این آدمهاست که همیشه در همان کشتی و در حال غرق شدن و بدبختی باشند تا مشرک نباشند. اگر خداوند آدمی را تا آخر عمر در چنین کشتیای نگه دارد، خیلی به او لطف کرده، چون در حال توحید زندگی میکند و به نعمت رسیدن برایش نقمت است؛ زیرا اصلش این است که وقتی به او نعمت میدهند گمراه میشود و وقتی کتکش میزنند هدایت میشود. این همان مدل کاری است که به نوعی در بهشت و جهنم اتفاق میافتد. بعضی از آدمها اینطورند؛ به جایی میرسند که در حال کتک خوردن، آن حالت بازگشت به خداوند و استغراق در خداوند برایشان حاصل میشود و در حالت نعمت به دست نمیآید.
اینها مدتی دورهٔ ترینینگ را اینطور طی میکنند؛ حالا معمولاً میگویند چند صد هزار سال. این چیزهایی که در روایات هست وحشتناک است؛ مثلاً پنجاه هزار سال. انشاءالله که روزهای آن اینطور نیست. در قرآن از «روز» با انعطاف خیلی زیادی استفاده میشود؛ مثلاً دربارهٔ خلقت و روزهای تکوینی، به نوعی حرف این است که معادل پنجاه هزار سال است. انشاءالله روزهایی که در این روایات آمده، بیش از چند صد ثانیه طول نمیکشد.
در حرف من مسامحهای هست، به نوعی سهلانگاری: اینکه میگویم فرض کنید بازگشت معادل توجه کامل به خداوند است. ولی واقعاً اینطور نیست، چون فرقش این است که بازگشت به خداوند امری ذهنی نیست، وجودی است؛ کمی عمیقتر از این است که فقط توجه من به خداوند باشد یا نباشد. مسامحهام، که هی میگویم نمیخواهم واردش شوم، این است که فرض میکنم چنین است تا فهممان راحت شود؛ ولی واقعیت این است که بازگشت به خداوند نوعی طی مدارج، به معنای واقعی کلمه طی مدارج وجودی است. یکی از صفات خداوند «جبار» است و بعضی چیزها جبری است؛ یعنی شما خلق شدهاید بیآنکه در اختیار خودتان باشد، و برمیگردید. این قوانین کلی الهی است که جهان و موجوداتش را خلق کرده و بعد هم همه را به سوی خودش برمیگرداند؛ خدا این را از کسی نمیپرسد و جای اظهار نظر و اختیار و زور و مانند اینها نیست. و واقعیت این است که این بزرگترین نعمت است. فرض کنید به جای کلمهٔ «خدا» بگذارید مثلاً «کمال مطلق» و بگویید خلق کردن و برگرداندن به سوی خدا یعنی رساندن به کمال: شما به کمالات وجودیای که امکانش را دارید میرسید و دارید راهش را طی میکنید.
در آخرت اختیار از انسان گرفته میشود. ما در یک دوره این امانت را داریم؛ امانت یعنی چیزی که بهطور موقت به شما میدهند و مال کس دیگری است. این چیزی که دست شماست و اسمش را اختیار میگذارید، برای دورهای موقت به دستتان دادهاند؛ باید خوب از آن محافظت کنید، کار بد نکنید و کار خوب بکنید. این زندگی دنیایی ما، که حالت آزمایش و مانند آن دارد، چیزی موقتی است و بعد از آن دیگر اینطور نیست که با اختیار خودتان، به معنایی که در این دنیا هست، کاری بکنید؛ کسی در آخرت نمیتواند گناه کند. پس سلب اختیار از انسان، به معنایی که ما الان میفهمیم، رخ میدهد. اینکه اختیار وجود دارد یا ندارد، فکر میکنم بحثش کمی پیچیده است؛ یعنی اگر بگویم اختیار وجود ندارد، خیلی روشن نیست. ولی به این معنا که بتوانیم کار بد یا خوب بکنیم، یعنی حالتهایی که بتوانیم گناه و معصیت کنیم، در آخرت وجود ندارد؛ بنابراین به یک معنا این اختیار از حالتی که الان داریم خارج میشود. ولی اینکه موجوداتی مختاریم یا نیستیم، بحث خیلی دقیقی میخواهد، چون باید اختیار را تعریف کنیم و روشن کنیم که وقتی میگوییم الان اختیار داریم، یعنی چه.
به هر حال، بهشت و جهنم هر دو نعمتاند، به این معنا که مسیرهای بازگشت انسانها به سوی خداوندند. غیر از انسان، شیاطین هم هستند. مثلاً در این سوره، در اشارهای که میکند، یکی از ویژگیهایش این است که شیاطین را همراه با انسان جمع میبندد. در سورهٔ الرحمن هم مدام تکرار میشود که خطاب به جن و انس گفته میشود «فبای آلاء ربکما تکذبان».
سوره الرحمن و خطاب جن و انس
به هر حال موجودات غیر انسان هم هستند که امکان معصیت دارند؛ مثل سردستهٔ خودشان، که سردستهٔ ما در معصیت هم هست، جناب ابلیس، که البته احترام به ایشان واجب است! در این شک نکنید که بهشت و جهنم همان جاذبهٔ رحمانیت خدا و بازگشت به سوی خداوند است، و این به معنای رسیدن به کمال است. باز از اسم «حق» استفاده کنید: شما الان یک عالمه اوهام در ذهنتان هست، من هم همینطور، و حقیقت را درک نمیکنیم. یکی از وجوه بازگشت به خداوند، درک کردن حقیقت بهطور مطلق است و این فوقالعاده است. حالا اگر با کتک خوردن باشد، من شخصاً رضایت میدهم، مخصوصاً برای اینکه بدانم و اوهام از ذهنم برود. فقط آن پنجاه هزار سال طوری نباشد که هر روزش پنجاه هزار سالِ ما باشد و پنجاه هزار سال ضرب در اینها شود! ولی واقعاً اینطور است. اینها را به عنوان مقدمه میگویم.
ایدهٔ ابن عربی دقیقاً همین است: ذات انسان عاشق حقیقت است؛ ذات انسان، مثل همهٔ موجودات، عاشق خداوند است. بنابراین درست است که ممکن است برای آدمی جز حالت عذاب و بودن در نار متصور نباشد، ولی هرچه میگذرد انگار دارد تربیت میشود؛ فطرتش به نوعی انگار نمایان میشود، عشق به حقیقت دارد و به کمال میرسد. ایدهٔ ابن عربی این است. تصوری که ما داریم این است که در این دنیا تا جایی، با آنچه به آن اختیار میگوییم، مسیر کمال را طی میکنید؛ ممکن است بکنید و ممکن است نکنید. اگر بتوانید از مرزهایی رد شوید، بقیهاش را در بهشت ادامه میدهید؛ ولی اگر از نظر وجودی در محدودههای خیلی نازلی بمانید، ناگزیر باید مقدماتی را با عذاب طی کنید. نکته این است که رسیدن به عذاب به نوعی بازگشت به سوی خداوند است؛ این تحولی که رخ میدهد، اینکه دورهٔ دنیا برای انسانها تمام میشود و آخرت آغاز میشود، به نوعی به معنای همان بازگشت اجباری به سوی خداست که نعمت بزرگی است.
من برخلاف شما شخصاً علاقهٔ خاصی به اسم «جبار» دارم، چون خیلی به خودم اعتماد ندارم و همهاش امیدم به این است که مرا اجباراً ببرند. شخصاً مشکلی با آن ندارم و فکر میکنم اسم خیلی خوبی است. اگر خداوند با اسم «جبار» در زندگی شما دخالت کند، فوقالعاده است؛ یعنی هر چیزی که خدا شما را به انجامش مجبور کند یا برایتان پیش بیاورد، عالی است، اگر اعتماد داشته باشید که خداوند به خیر عمل میکند. مشکل ما این است که خیلی به اختیار خودمان واگذار شویم. بنابراین جبرِ موجودی که بسیار قاهر است، طبعاً میتواند لذتبخش هم باشد.
به هر حال ایدهٔ ابن عربی این است، و من واقعاً با مسامحه میگویم؛ یعنی همهٔ این توضیحاتی که الان دربارهٔ بازگشت به سوی خدا میدهم، خیلی سادهانگارانه است، پس کمی جدی بگیرید، نه خیلی. همهٔ جزئیات اصلاً واقعاً اینطور نیست؛ مثل این است که خیلی از چیزهایش را حذف کنم فقط برای اینکه یک خط روشن شود: اینکه بازگشت به سوی خداوند با رحمانیت چه ارتباطی دارد. ایدهٔ ابن عربی این است که اگر انسانها را به سوی خداوند برمیگردانند و در جهنم هم دارند به خدا نزدیک میشوند، به این معناست که انگار دارند به فطرت طبیعی خودشان برمیگردند؛ بنابراین عشقشان به حق و حقیقت و خداوند به نوعی دارد تجلی میکند، فطرتشان دارد پاک میشود، انگار این عذاب دارد باعث پالایششان میشود و ناخالصیشان دارد ذوب میشود. طبعاً آنجا رقابتی پیش میآید. مثل اینکه اگر واقعاً عاشق حقیقت باشید و تمام وجودتان این باشد که مهمترین چیز برایتان فهمیدن است، اگر به شما بگویند چند ماهی کتکتان میزنیم، به نوعی رضایت میدهید؛ نه اینکه درد نکشید، ولی رقابتی هست میان لذت بردن از رسیدن به کمال و اینکه این از طریق درد کشیدن به دست میآید.
ایدهٔ ابن عربی این است که چون به معنای واقعی کلمه در بطن این عذاب، رحمانیت و لطف خداوند هست، انسان کمکم به نوعی گرایش پیدا میکند که آن لطف را بچشد و انگار به این عذاب راضی شود. حتی ابن عربی به نوعی میگوید به جایی میرسد که دیگر عذاب نیست: اگر از سیر به سوی خداوند لذت میبرید، چه از طریق عذاب جسمانی به دست بیاید و چه از هر طریق دیگری، اصل این میشود که دارید به خدا نزدیک میشوید، به حق نزدیک میشوید، به کمال نزدیک میشوید، و این خودش لذتبخش است. اگر بخواهم مسامحهآمیز بیان کنم، ایدهٔ ابن عربی که خلود در عذاب نداریم این است که هر جور سیر به سوی خداوند لذتبخش است. ممکن است اولش خیلی عذابآور باشد و طرف فقط آن کتک را ببیند و نفهمد بطنش چیست؛ ولی همینطور که بالا برود، میفهمد بطنش چیست و به نوعی پالایش میشود. بنابراین روزبهروز، قدمبهقدم، انگار از جنبهٔ عذابش کم میشود. حتی اگر خالد در نار هم باشد، این به معنای خلود در عذاب نیست؛ یعنی روز اول که او را آنجا میاندازند اوضاعش یک جور است و بعد از پنجاه هزار سال اوضاعش جور دیگری است.
یعنی خالد در نار میماند. «خالد در نار» دقیقاً به اصطلاح آیهٔ صریح قرآن است که بعضیها واقعاً کارشان به جایی میرسد که دیگر به هیچ وجه امکان ندارد این بازگشت را از طریق نعمت انجام دهند؛ ایراد اساسیای در آنها پدید آمده، انگار قطعهای را که قابل تعویض نیست در این دنیا کلاً از دست دادهاند. ولی باز ابن عربی نمیگوید که خلود این آدم در نار به معنای خلود در عذاب است؛ لحظهبهلحظه جنبهٔ عذابش، نسبت به لذتی که از بازگشت میبرد، انگار به نوعی کم میشود. به هر حال نکته این است که رقابتی هست.
این مثل آن است که در بهشت هم واقعاً ممکن است چنین باشد. همین تصوری را که بهطور عادی از بهشت داریم در نظر بگیرید، یعنی نوعی مواد جسمانی؛ دستکم ظاهر آیات قرآن اینطور شهادت میدهد که انگار باغی هست و ما با جسم آنجا حاضریم، هرچند حالا بعضیها قبول ندارند. همینطور تصور کنید: ممکن است آدمها وقتی به بهشت میروند، در روزهای اول همچنان لذتهای سطح پایینی ببرند. ببینید، من یک لذت از این میبرم که دارم این میوه را میخورم، یعنی خوشمزه است؛ و یک لذت از این میبرم که این را خداوند به من داده و نعمت نشانهٔ لطف خداست. در بهشت هم باید این اتفاق بیفتد که روزبهروز جنبهٔ استقلالی آن لذتهای بهشتی برای آدمها کم شود و جنبهٔ معنوی پیشرفت به سوی خداوند به نوعی برایشان زیاد شود.
دقیقاً به همین دلیل، کسانی که در بهشتاند هم دو نوعاند. به عدهای نعمتها کمکم داده میشود؛ آنها ظرفیت اینکه نعمت زیادی به آنها داده شود ندارند و نعمتهای کنترلشدهای به آنها داده میشود و باز انگار دارند تربیت میشوند تا به سوی کمال بروند. عدهٔ خاصی هم هستند که در بهشت از همان اول به نوعی بیپروا میتوانند لذت ببرند و هیچ محدودیتی ندارند. این تمایزی است که در قرآن میان بهشتیان هست. کلاً در آن دنیا سه دسته آدم داریم، نه دو دسته: اصحاب شمال، اصحاب یمین، و کسانی که با عنوان مقربان و سابقون یا عبادالله از آنها یاد میشود. نمونهٔ خیلی روشنش سورهٔ هل اتی است؛ در آن سوره عنوان «عبادالله» هست و کلمهٔ «اصحاب یمین» و مانند آن نیست.
بگذارید بعداً اشارهای به توصیف سورهٔ هل اتی از این سه دسته بکنم؛ فکر میکنم خیلی خوب است. دربارهٔ کافور چه میدانید؟ اصلاً میدانید کافور به عنوان خوردنی چیست؟ در سربازخانهها الان مشتمشت کافور به سربازها میدهند. به عنوان خوردنی چه کار میکند؟ شهوت را از بین میبرد؛ یعنی به نوعی انگار کنترلکنندهٔ اشتهاست. اشارهای که در سورهٔ هل اتی دربارهٔ دستهای از کسانی هست که در بهشتاند، میگوید شرابی به آنها داده میشود که مزاجش کافور است.
اینها آدمهاییاند که انگار هنوز لذت مادیای که از خودِ آن چیز میبرند برایشان مسئله است؛ بنابراین نمیشود خیلی آزاد باشند که هرچه دلشان میخواهد بخورند. به آن مقامی نرسیدهاند که اول حضرت آدم داشت، که به او گفته شد اینجا هرچه دلت میخواهد بخور. از این دسته اینجا با عنوان «ابرار» یاد میشود و مزاج شرابشان کافور است؛ در حالی که دربارهٔ عبادالله بعداً گفته میشود که مزاجش زنجبیل است. یعنی نهتنها انگار کنترلی رویشان نیست، بلکه قرار است اشتهایشان هی بیشتر باز شود، چون به آزادیای رسیدهاند و دیگر مشکلی ندارند؛ هرچه نعمت بیشتری به آنها برسد، بیشتر غرق در خداوندند. این توصیف عبادالله است. فرق توصیف عبادالله را با ابرار نگاه کنید. غیر از اینکه مزاج شرابی که مینوشند چیست و با چه آمیخته شده، و کنترلکننده و از بین برندهٔ اشتهاست یا اشتهاآور، نکتهٔ اساسی این است که به ابرار نعمتها کنترلشده میرسد؛ مثلاً «کان مزاجها کافورا»؛ مثل اینکه نعمت را جیرهبندیشده به آنها میدهند. ولی دستهٔ دیگر اینطور نیستند: «عینا یشرب بها عباد الله»؛ چشمه دارند. اصلاً اینطور نیست که کسی کنترل کند و جامی به آنها بدهد؛ چشمهای هست که، اگر اشتباه نکنم، «یفجرونها»؛ یعنی انگار این چشمه را هم خودشان بیرون میآورند و میتوانند زیادش کنند یا کمش کنند.
عباد الله و سوره هل اتی
میان بهشتیان تفاوتی هست: کسانی که در این دنیا به اصطلاح به مقام عبدالله بودن رسیدهاند و انگار هیچ چیز را از خودشان نمیبینند، هرچه بیشتر غرق در نعمت شوند، این حالت سبقت گرفتن و با سرعت بیشتر به سوی خداوند رفتن را بیشتر دارند. سورهٔ هل اتی، به جز چند آیهٔ اول، کلاً به توصیف این جور آدمها در دنیا و آخرت اختصاص دارد. اولش توصیفی کلی میآید که این سه دسته چگونهاند و بهطور تمثیلی خیلی واضح تفاوت نوع نعمتی که عبادالله دارند بیان میشود.
اینکه میگویم در آن دنیا اراده نیست، اگر کسی این حرف را بزند، به نظر من کاملاً حرف مسامحهآمیزی است؛ نوعی اراده و اختیار برای انسان باقی میماند، ولی دیگر از جنس ارادهای که ما اینجا داریم، که میتوانیم معصیت کنیم، نیست. نمونهاش همین است که دربارهٔ عبادالله رسماً گفته میشود انگار خودشان آن نعمتها را، یعنی چشمهای را که از آن استفاده میکنند، از زمین میجوشانند. آدمهایی هستند که ارادهٔ آزاد به نفعشان است و بعضی از آدمها به نفعشان است که اراده تا جای ممکن از آنها سلب شود. جهنمیان تقریباً هیچ کاری نمیکنند؛ مفعولاند و همهاش به اجبار در حال کتک خوردناند. دستهٔ دوم آدمهاییاند که کاری میکنند؛ مثلاً جام را به دستشان میدهند و در این حد اختیار دارند. شلاق خوردن که اراده نمیخواهد: شما را اینجا میبندند، مثلاً در آتش میاندازند و داد میزنید. ولی دستهٔ دوم ارادهٔ محدودی دارند. عبادالله آدمهاییاند که انگار ارادهٔ مطلق دارند، چون هیچ ناخالصی در آنها نمانده؛ یعنی هرچه مختارتر باشند، اوضاعشان بهتر است. همانطور که گفتم، این سوره بعد از چند آیهٔ اول که این سه دسته را بیان میکند، کلاً به بیان وضعیت عبادالله در دنیا و آخرت اختصاص دارد و همهٔ تمثیلهایی که بعداً میآید مربوط به این دسته است، نه مربوط به دستهٔ دوم که ابرارند.
به هر حال نکتهای که میگویم این است که اگر برای آدم بهشتی هم رشدی قائل باشید، مثل این است که این ابرار در بهشت دارند به سوی این میل میکنند که ویژگیهای عبادالله را پیدا کنند. مشکل اینها این است که هنوز به نوعی به خودِ آن لذتها و خودِ آن چیزها نظر دارند، نه به این عنوان که نعمت خداوندند. مثلاً در قرآن جایی هست که «رضوان من الله اکبر». آدمی که واقعاً رشد پیدا کرده، از این جنبه که این نعمتها نشانهٔ رضایت خداوندند بیشتر لذت میبرد تا از خودِ این نعمتها؛ یعنی ارتباط با خدا اصل لذتش است، نه چیزی که وسیلهٔ ارتباط شده است. به هر حال میخواهم بگویم این وضعیت به یک معنا در بهشت هم هست؛ یعنی این جنبهٔ خدایی لذت بردن از نعمتها حتی بهطور طبیعی باید هی زیاد شود، اگر قبول داشته باشیم که کلاً بهشت و جهنم و آخرت همه نوعی بازگشت به سوی خداوند است و بازگشت به سوی خداوند یعنی رسیدن به حق و کامل شدن.
ابن عربی و خلود
خیلی نمیخواستم بحث کنم، ولی اینجا ایدههایی هست. ابن عربی معمولاً حرفهایی را که میزند خیلی هم توضیح نمیدهد و عبارتها کمی مبهم است؛ طبعاً خیلیها دچار این توهم شدهاند که او کاملاً خلاف چیزی که ما از قرآن میفهمیم بحث میکند. در قرآن ادعایی نقل میشود که مثلاً یهودیان میگویند ما در عذاب قرار نمیگیریم مگر «ایام معدودات»، و همانجاست که تأکید میشود که نه، خلود در نار هم برای انسان داریم. طبعاً به نظرم میرسد این حرف اگر معنایش این باشد که همهٔ آدمها موقتاً به جهنم میروند، مخالفت واضحی با آیات قرآن دارد. ولی واقعاً ابن عربی این را نمیگوید که آدمها بهطور موقت در جهنم یا در نار میمانند؛ حرفش این است که خلود در عذاب نداریم.
فکر میکنم توضیح سادهشدهٔ چیزی که ابن عربی به آن معتقد است این است. نکتهٔ اساسی این است که انسان بنا به فطرت خودش نیازهایی دارد و از برآورده شدن این نیازها لذت میبرد؛ مثلاً اگر انسان بهطور طبیعی و فطری تشنهٔ دانستن است، از دانش لذت میبرد و هرچه بیشتر بداند، لذت بیشتری میبرد؛ و همینطور خیلی ویژگیهای دیگر که در فطرت ما گذاشته شده است. نکتهٔ اساسیای که بارها به دلایل مختلف به آن اشاره کردهام، و فکر میکنم تمایز گذاشتن میان این دو مفهوم خیلی اساسی است، این است که میان نیازها و خواستهای انسان میتواند کاملاً تعارض وجود داشته باشد؛ یعنی ما به چیزهایی نیاز داریم، ولی چیزهای دیگری را میخواهیم. این مثل تفاوتی است که میان ناخودآگاهی و خودآگاهی وجود دارد. ممکن است به دلیل انحرافات فکری که حاصل فرهنگ یا رفتار خودمان است، به نوعی در خودآگاه خودمان چیزهایی را بخواهیم و فکر کنیم به آنها نیاز داریم؛ اینها خواستههای ما هستند و با نیازهای ما منطبق نیستند و رسیدن به آنها ممکن است به نوعی برای ما مناسب، یعنی مفید، نباشد. فکر میکنم نکتهٔ اساسیِ اینکه با وجود رحمانیت عام خداوند در عالم، همهٔ آدمها به خواستهای خودشان نمیرسند، دقیقاً همین است؛ و نباید چنین انتظاری داشته باشید.
در همین سوره، در ابتدای سوره، این تمایز را میبینید: تفاوت میان خواست زکریا و نیاز مریم. مریم از خداوند فرزند نمیخواهد، ولی زکریا میخواهد؛ این خواست را به زبان میآورد و خداوند به او فرزند میدهد. مریم انگار نوعی خواست خاموش دارد؛ نیازش را به زبان نمیآورد، ولی این نیازی است که در وجود مریم هست. آنچه خداوند بنا به رحمانیت خودش به انسانها میدهد، برآیندی است از نیازهای واقعی، یعنی خواستهای خاموش، و خواستهایی که در خودآگاهیاند و ممکن است به زبان آورده شوند. وقتی چیزی را میخواهید، مثل این است که وجودتان فریاد میزند که این را نمیخواهید، ولی در خودآگاهیتان خواستِ آن هست؛ مثل اینکه کسی به دلیل انحراف فکری چیز مضری را بخواهد که ممکن است باعث هلاکتش شود. طبیعی است که رحمانیت خداوند مانع از این میشود که به آنچه میخواهد برسد، تا وقتی که آن نیازهای درونی انسان زندهاند و فطرت کاملاً پوشیده نشده است؛ انگار آن صدای ناخودآگاه مانع از این است که شما به آن خواستهها برسید.
این نکتهٔ خیلی مهمی است که آدمهایی در این دنیا هستند، و دقیقاً در قرآن به آن اشاره میشود، که خداوند انگار آنها را در رسیدن به خواستههای دنیوی منحرفشان رها میکند، و عدهای نه. عدهای خیلی آرزوی، مثلاً، پولدار شدن دارند و خدا به آنها نمیدهد، در حالی که به عدهای خیلی راحت میدهد؛ و این دقیقاً نشانهٔ بدی است. این همان چیزی است که اصطلاحاً به آن «استدراج» میگویند؛ چون در یکی از آیات دربارهٔ این مسئله این واژه آمده، کلمهٔ «استدراج» را برایش به کار میبرند. اینطور تصور کنید که رحمانیت خداوند نتیجهاش این است که همهٔ موجودات به خواستههای خودشان میرسند؛ منتها در مورد انسان، یک سری خواستههای واقعی درونی هست، که مثلاً اسمش را ناخودآگاه بگذاریم و ناشی از نیازهای واقعی انساناند، و یک سری خواستههایی که از خودآگاهی میآیند و میتوانند با خواستههای ذاتی ما منطبق باشند یا نباشند.
خواست موجودات و هدایت
خواستههایی که در خودآگاهیمان داریم و به زبان میآوریم، میتوانند درست باشند یا غلط، بد باشند یا خوب. نکته این است که تا وقتی فطرت انسان آنقدر فعال است که هنوز نیازها و خواستهای خودش را فریاد میکند، هرچند در ذهن خودآگاه ما نیست، به دلیل رحمانیت خداوند این خواستهای پنهان به حساب میآیند. به بعضی از این خواستهای خودآگاه خودتان نمیرسید، به دلیل تعارضی که میان درونتان، یعنی ناخودآگاهتان، با خودآگاهتان هست.
شما گوهری دارید که نوری از خودش میتاباند و به شما الهامهایی میکند، و انسان میتواند موفق شود که این فطرتش را کلاً دفن کند، طوری که دیگر صدایی از آن بلند نشود و نوری هم از آن نتابد؛ به تعبیری که قرآن دارد، «دساها» یعنی نوعی دفن کردن. اگر فطرت خودتان را اینطور کلاً از بین ببرید، این راه خوبی برای موفق شدن در رسیدن به آن خواستههای خودآگاه است. بعضیها موفقیتی در زندگی دنیاییشان به دست میآورند و بعد ممکن است انفجاری از موفقیتهای دنیوی، پولدار شدن، پیدا کردن مقام و مانند اینها بر آن مترتب باشد. بنابراین دارم یک راه رسیدن را توصیه میکنم: یک راه شیطانی! این دقیقاً همان چیزی است که در ادبیات جهان معروفترین نمونهاش داستان فاوست است که شیطان این معامله را با او میکند: میگوید روحت را به من بده، هرچه بخواهی به تو میدهم. چنین معاملهای در دنیا ممکن است: آدمی میتواند فطرت خودش را کلاً دفن کند و، به تعبیری ادبی، روح خودش را به شیطان بفروشد و در عوضش به چیزهایی برسد. داستان فاوست این حقیقت را بیان میکند. آدمهایی هستند که واقعاً آدم میبیند و احساس میکند که انگار خداوند رهایشان کرده و خیلی موفقاند؛ یعنی هی دزدی میکنند و هرچه کار بدتری میکنند، باز به آنچه میخواهند بیشتر میرسند. این در بطنش فاجعه است.
نهایتاً میتوانید رحمانیت خداوند را اینطور تعریف کنید: رحمانیت خداوند این است که همهٔ موجودات به خواستهای خودشان میرسند. منتها خواست را در مورد انسان باید تقسیم کرد؛ یکی خواستههای فطری درونی است. تا وقتی آن خواستههای فطری، یعنی آن فطرت، هنوز دارد فریاد میزند، رحمانیت خداوند اتفاقاً مانع از این است که بعضی از انحرافهایی که در خودآگاه هست به نتیجه برسد. اگر آن را فروختید یا دفن کردید، آنوقت دیگر خواستتان فقط همین است؛ آن که دیگر خاموش شده و کلاً نابودش کردهاید. و وقتی صدای آن خاموش شود، رحمانیت خداوند همان است که آیه دربارهٔ کسی که در گمراهی است میگوید؛ یعنی اگر در گمراهی به جایی برسید، رحمانیت خداوند این است که در همان جهتی که میخواهید بروید، بروید. دیگر درونتان هم تعارضی با این خواستهٔ بیرونیتان ندارد؛ مثل اینکه وجودتان یککاسه شیطانی شده و همان راهی را میروید که دارید میروید. میبینید حتی ابلیس هم درخواست کرد که به من فرصت بده و خداوند میگوید باشد. او کلاً بریده است؛ یعنی انگار دیگر کاری به گذشتهٔ خودش، به عنوان موجودی که قبلاً بود، ندارد؛ حالا اینکاره شده و میخواهد این کار را بکند، و خواستهٔ او هم به نوعی تحقق پیدا میکند.
این حرفی که زدم مقدمهٔ خوبی است تا این حرف عرفا را بفهمید که میگویند دعا کردن عین استجابت است؛ یعنی اصلاً هیچ دعایی نیست که شما چیزی را بخواهید و مستجاب نشود. این حرفی است که به نوعی ضروری است. اجابت در این دنیا اینطور است که هر کس هرچه بخواهد به آن میرسد؛ و این فقط در مورد انسان نیست، دربارهٔ همهٔ موجودات است، به شرط اینکه بفهمید منظورشان از خواستن فقط به زبان آوردن نیست. یعنی همهٔ ما دعاهای پنهانی داریم؛ وجود ما انگار در حال دعا کردن است، چون دعا کردن یعنی خواستن، و وجود ما اقتضائاتی دارد. حتی میگویند زمان هم نمیبرد؛ این خواست به نوعی در همان لحظه اجابت میشود، هرچند ممکن است به تدریج ظاهر شود. اینطور نیست که فرآیندی لازم باشد که هی تکرار شود؛ هر لحظه که موجودی چیزی میخواهد، عیناً برایش برآورده میشود و این همان سیطرهٔ رحمانیت خداوند در جهان است. فقط آدم این را به شرطی خوب میفهمد که بفهمد خواستهای خودآگاهی که انسان به زبان میآورد، فقط یک جور خواست است؛ حتی میان خواستهای ما و آنچه میگوییم ممکن است تفاوت وجود داشته باشد.
به هر حال، در ادامهٔ بحثهای قبل، فکر میکنم کاربرد خاص اسم «رحمان» در این آیه، که دربارهٔ امداد رحمان به کسی است که در گمراهی است، به نوعی پارادوکسیکال است. پارادوکس به نظر میرسد که طرف در گمراهی است و خداوند انگار او را در گمراهی امداد میکند و گمراهیاش به نوعی ادامه پیدا میکند، و این را به رحمانیت خودش نسبت میدهد، نه به جنبهٔ عذاب یا، نمیدانم، انتقام گرفتن و مانند اینها. این توضیحات را از اینجا شروع کردم که چرا این آیه طبیعی است، و چرا طبیعی است که در سورهٔ الرحمن از این حرف بزند که وقوع در عذاب جزو رحمانیت خداوند است. این فقط یک جا نیست؛ خیلی جاهای قرآن اینطور است که هرچه در جهان واقع میشود، به نوعی تحت سیطرهٔ رحمانیت خداست.
یک بار، فکر کنم خیلی وقت پیش، نیم ساعتی در کلاس این بحث پیش آمد؛ نمیدانم جلسهٔ چند بود، مثلاً حدوداً جلسهٔ دوازده. عدهای تصورشان این است که وقتی میگوییم خدا «فعال ما یشاء» است، یعنی همینطوری. در حالی که خداوند عین حق است؛ بنابراین اگر کسی به هر چیزی میرسد، به حق خودش میرسد و آنچه الان به آدمی میرسد مناسب حال اوست. ببینید، اتفاقهای بدی که برای شما میافتد، به نوعی خواستهای شماست که دارید به آنها میرسید؛ مثلاً بیمار میشوید، چون الان وجودتان بیماری میخواهد، چون وضع طوری است که بهتر است بیمار باشید. یک چیز کلی در عالم هست، مثل یک اصل کلی، که موجودات به خواستههای خودشان میرسند و نیازهایشان برآورده میشود؛ عزت و ذلت هم همین است. همهچیز حساب و کتاب دارد؛ کجا گفته کار خدا بیحساب است؟
عدهای تصورشان این است که این جملهها، مثلاً اینکه خداوند به هر که بخواهد عزت و به هر که بخواهد ذلت میدهد، مثل این است که آدمهایی هستند که میگویند هر کاری دلم بخواهد میکنم؛ یعنی اصلاً حساب و کتابی در کارم نیست، کار ندارم چه خوب است و چه بد، هرچه دلم بخواهد میکنم؛ پس خدا هم همینطور است. آن دفعه هم، در همان جلسهٔ دوازده، جملهای شبیه این گفتم. وقتی خداوند این را میگوید، اتفاقاً باید بفهمید که چقدر اینجا حساب و کتاب وجود دارد، چون خواست خداوند عین همان حساب و کتابهاست؛ حساب و کتابهایی که در دنیا وجود دارد، همان خواست خداست. هرچه از حقیقت و حساب و کتاب در دنیا میفهمید، اینکه مناسبتی وجود دارد و چیزهای خوبی هست، دقیقاً همان چیزهایی است که خداوند خواسته است. بنابراین عزت و ذلت و هر چیزی که در دنیا هست، در هر چیزی که به هر موجودی میرسد، از این قاعده مستثنا نیست که انگار دارد به خواست خودش میرسد و نیازش برآورده میشود.
بنابراین برای آدمی که به جهنم میرود، چون عمیقترین خواست انسان وصل شدن به خداوند است، این خواست به هر شکلی تحقق پیدا میکند. ممکن است طرف کاری کرده باشد که چارهای جز این نیست؛ باید دورهٔ ترینینگ، یا چه بگویم، دورهٔ آمادهسازی، مخصوصاً بدنسازی، چون ظاهراً آنجا با بدن به این معنا خیلی کار دارند، را طی کند تا شایسته شود که برگردد و از طریق نعمت هم بتواند این حالت وصل شدن به خداوند را تجربه کند. بنابراین این با خواستههای درونیاش و نیازهای واقعیاش هماهنگ است و رحمانیت خدا آنجا هم به نوعی دخالت دارد.
اینجا پرانتزی باز میکنم و مسئلهای را مطرح میکنم تا در ذهنتان باشد؛ چون به این مسئلهٔ عدم تطبیق خواستها با حقایق مربوط است، که مدام به آن اشاره میکنم. انسان این ویژگی را دارد که انگار در درونش حقایقی هست، چیزی ناخودآگاه دارد، و بعد لایهای از خودآگاهی به آن اضافه میشود. در این لایهٔ خودآگاهی، انسان زبان خاص پیچیده و جالبی دارد که ویژگی خاص انسان است، و تمام مشکلات هم از اینجا پیش میآید که به تدریج، به دلیل اشتباهاتی که میکنیم و به دلیل اینکه در فرهنگهای غلط زندگی میکنیم، لایهٔ خودآگاهمان از ناخودآگاهمان جدا میشود. قرار نیست خیلی توضیح بدهم؛ فکر میکنم قبلاً توضیح دادهام. یعنی من چیزهایی میخواهم که با نیازهای درونی واقعیام تطبیق ندارد؛ مثلاً از روی عادت میخواهم، یا چون راههای اشتباهی رفتهام، نیازهایی احساس میکنم که نیازهای واقعی نیستند. آدمی که به معنای واقعی کلمه بیمار شده، واقعاً چیزهایی لازم دارد که با نیازهای واقعیاش هماهنگ نیست.
مثالی هست که مولوی، فکر میکنم در فیه ما فیه، میزند: آدمی که دستش در رفته و میخواهند جا بیندازند، داد میزند و نمیگذارد، چون درد دارد. به هر حال آدمی که به نوعی مشکلاتی برایش پیش آمده و مریض شده، باید دردی را تحمل کند تا به حالت عادی برگردد، و ممکن است این را نپذیرد. ممکن است آدمی که دستش در رفته احساسش این باشد که خواستش این است که هیچکس به آن دست نزند و اصلاً دستش را تکان ندهند؛ در حالی که نیازش اتفاقاً این است که الان آن را از این حالت دربیاورند. وقتی کسی دستِ شکسته یا در رفته را جا بیندازد، به معنای واقعی کلمه راحت میشود؛ یعنی آنچه بدنش واقعاً لازم دارد این است که کسی این دست را جا بیندازد و آن درد را هم تحمل کند، ولی آنچه در خودآگاهی این آدم هست این است که هیچکس به آن دست نزند. خیلی وقتها ما همینطوریم؛ یعنی مشکل اساسی انسان این است که میان خودآگاهی و ناخودآگاهیاش، یعنی میان نیازها و خواستهایش، ممکن است به اصطلاح شکافهای بزرگی پدید بیاید. آنچه ما با عنوان شریعت به آن معتقدیم، مجموعهٔ احکامی است که با طبیعت انسان و فطرت انسان منطبقاند، از جمله احکام شخصی؛ مثلاً شما نیاز به عبادت کردن دارید و در شریعت عبادت تشویق شده است.
نیاز دارید که هر چند وقت یک بار از خوردن و آشامیدن پرهیز کنید، و مانند اینها؛ و جامعهٔ انسانی برای اینکه نظم پیدا کند، به احکامی نیاز دارد. شریعت دقیقاً مجموعهٔ عوامل و احکام و قوانینی است که با طبیعت و فطرت انسان و جهان منطبقاند؛ کارهایی که اگر انسان کاملی بودید و خودآگاهیتان با ناخودآگاهتان و با همهٔ وجودتان وحدت داشت و هیچ مشکلی برایتان پیش نیامده بود، آنچه عمل میکردید شبیه همین چیزی بود که در شریعت هست.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که مشکل اینجاست: خودِ این جهان، جهانی متغیر و متحول است و فیکس نشده است. اگر قواعد و قوانین طبیعت به یک معنا خیلی تغییر نمیکند، جامعهٔ انسانی اینطور نیست؛ جامعهٔ انسانی خودش چیزی در حال رشد و تکامل است و مقتضیات جدیدی در آن پدید میآید. بنابراین حرفم این است که جامعهٔ انسانی قرار است رشد کند و قرار نیست فیکس شود. یک ایدهٔ مرتجعانه این است که بکوشم دنیا را در همان شرایطی که شریعت وضع شده نگه دارم تا بشود به آن شریعت عمل کرد. مشکلی که پیش میآید این است که همینطور که تاریخ و زمان جلو میرود، به نظر میرسد بعضی از احکام دیگر اصلاً قابل اجرا نیستند. این مسئله را دارم مطرح میکنم: به نظر میآید بعضی از احکام در طول تاریخ انگار نسخ میشوند، قابلیت اجرای خودشان را از دست میدهند و موضوعیت خودشان را از دست میدهند. سیستمی به نام اجتهاد در فقه وجود دارد که قرار است احکام شریعت را با نیازهایی که پدید آمدهاند، یعنی نیازهای روز، تطبیق دهد. مثلاً شطرنج حرام بود، چون قمار بود؛ بعد گفتند الان سالهاست که دیگر قمار نیست و به عنوان ورزش مطرح است، پس حلال است؛ موضوع مسئله عوض شد و حکمی تغییر کرد. مسئله کمی عمیقتر از این حرفهاست.
نکتهٔ اساسی این است که جامعهٔ بشری متأسفانه اصلاً به سمت خوبی نمیرود و تغییراتش تغییرات جالبی نیست. بنابراین ما سر یک دوراهی قرار داریم. از یک طرف عدهای هستند که انگار هیچ جور تغییری در احکام نمیخواهند بپذیرند. آرزویشان، آرزویی که معمولاً رویشان نمیشود به زبان بیاورند، این است که دنیا همانطور مثل زمان پیغمبر فیکس شده بود: هواپیما نبود، اتومبیل نبود، همان الاغ بود؛ اگر این تحولات تکنولوژیک و پیچیده شدن روابط و امور اقتصادی و اجتماعی انسان نبود، آن شریعت خیلی روشن بود و ما دقیقاً میتوانستیم به آن عمل کنیم و زیباییاش و همهچیزش را هم درک کنیم. ولی ما در دنیایی زندگی میکنیم که روزبهروز پیچیدهتر میشود؛ پیشرفتهای تکنولوژیک اصلاً موضوعات جدید به بار میآورند، بعضی چیزها اصلاً موضوعیت خودشان را از دست میدهند و به نظر میرسد بعضی از احکام اصلاً قابل اجرا نیستند و باید تغییراتی در آنها داده شود. به نظرم آنچه در دل عدهای هست این است که کل این ماجرا شیطانی است و انگار به نوعی دوست دارند، و آرزویشان این است، که اصلاً این اتفاق نیفتاده بود: چه میشد اصلاً دنبال تکنولوژی نمیرفتیم و همانطور ساده، مثلاً شبیه جوامع روستایی، زندگی میکردیم و بعد هم احکام هیچ مشکلی پیدا نمیکرد.
مثلاً بانکداری بدون ربا را در نظر بگیرید. فکر میکنم الان بانکهای ایران از همهجای دنیا بیشتر ربا میخورند؛ نمیدانم، من که نرخ بعضی از کشورها را میدانم، اصلاً قابل مقایسه با نرخ سودی که در ایران هست نیست؛ و به این میگویند بانکداری بدون ربا. اولش طرحهایی بود که واقعاً بانک بدون ربا باشد. بعد گفتند اسمش ربا نیست؛ چون مثلاً بانک باید خودکفا باشد، دستکم چیزی به عنوان کارمزد از مردم بگیریم تا حقوق کارمندان را بدهیم؛ ما خدماتی انجام میدهیم و حقوقشان باید از طریق مردم پرداخت شود. بعد همینطور کارمزد شد و همینطور رفت به سمتی که من نمیفهمم الان کجای آن «بدون ربا» است؛ یعنی چه فرقی دارد با بانکی که بهطور معمولی رسماً دارد ربا میخورد؟
پیچیدگیهای اقتصادیای در دنیا هست که اصولاً مسئلهٔ ربا را دچار مشکل کرده است. چطور میخواهیم بانک نداشته باشیم، یا واقعاً بانکی داشته باشیم که به مردم وام بدهد؟ تصور کنید در ایران بانکداری بدون ربا معنایش این باشد که مردم بیایند از بانک وام بگیرند و بعد عینش را مثلاً پنج سال بعد پس بدهند. اولاً اینکه عینِ پول را بخواهید پس بدهید، خودش به نوعی مشکل اساسی پدید میآورد؛ چون همینطوری پول میگیرم و هیچ کاری هم با آن نمیکنم. یک کار خیلی ساده که میتوانم بکنم این است که طلا بخرم و هیچ کاری هم نکنم، بعد روزی که موعدش میرسد طلا را بفروشم و مقدار خیلی کمی از آن را پس بدهم، چون این طلا چند برابر شده، و بقیهاش را هر طور دلم میخواهد بخورم. اگر هیچ نگیرید، ارزش پول کم و زیاد میشود. یا مثلاً اگر اصلاً قرار نباشد بهرهای داده شود، همهٔ مردم متقاضی وام میشوند؛ چه اشکالی دارد؟ هرچه بیشتر بهتر؛ اگر قرار است عینش را پس بدهند و ریسکی هم، مثل سرمایهگذاری که شاید از بین برود، وجود نداشته باشد. به هر حال به نظر میرسد مشکلات اساسیای از این دست وجود دارد.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که ما نمیتوانیم جلوی پیشرفت، یا اگر کلمهٔ پیشرفت را به کار نبرم، جلوی پیچیده شدن روابط اجتماعی و اقتصادی و جامعهٔ بشری و تکنولوژی و مانند اینها را بگیریم. بنابراین در جامعهٔ متحولی زندگی میکنیم که معنای خیلی از چیزها به نوعی در حال تغییر است و به نظر میرسد شریعت باید تغییراتی بکند. از طرف دیگر، نکتهٔ مهم این است که عدهای هستند که معمولاً به خودشان روشنفکر میگویند و مخلص این جور تغییراتاند؛ کاملاً آدمهاییاند که تحت تأثیر چیزی هستند که الان در دوران پستمدرن خوشبختانه اسم خوبی برایش گذاشتهاند و به آن «اسطورهٔ پیشرفت» میگویند.
تغییر و حساب کتاب
اسطورهٔ پیشرفت تصوری احمقانه و واهی است از اینکه جامعهٔ بشری در حال پیشرفت است؛ یعنی هر تغییری که در جامعهٔ بشری میبینیم، از انواع و اقسام تحولات تکنولوژیک ابلهانهای که بشر پدید آورده و اصلاً هیچ حساب و کتابی نداشته، پیشرفت دانسته میشود. در واقع نظام سرمایهداری برای خودش تکنولوژیهایی درست میکند که به یک معنا هیچ ربطی به پیشرفت ندارد. پیشرفت این است که اهدافی داشته باشم و به سویش بروم؛ اهدافی وجود ندارد. بهطور لحظهای، اگر بتوانم الان تکنولوژیای درست کنم و از آن پول دربیاورم، درستش میکنم. یک بار در یکی از سخنرانیهایی که دربارهٔ کاپیتالیسم بود، این موضوع را گفتم که هیچ حساب و کتابی نیست و پیشرفت یعنی چه. یک نفر گفت چرا، به هر حال ما داریم پیشرفت میکنیم، در زمینههای مشخصی، و اینطور هم نیست که بیحساب و کتاب باشد. پرسیدم اگر فکر میکنی حساب و کتابی در آن هست، حدس زده میشد که پنجاه سال بعد چه تکنولوژیای در دنیا تکنولوژی غالب شود؟ چیز خیلی سادهای است: فیلمهای دههٔ هفتاد و هشتاد را ببینید، فیلمهای ساینس فیکشن که دربارهٔ آینده صحبت میکنند؛ ببینید تصورشان از آیندهای که قرار است بیاید چیست. مثلاً در دههٔ هفتاد و هشتاد بیشتر تصور، تسخیر فضاست؛ چیزی که فکر میکنند بشر دارد به سویش میرود این است که از کرهٔ زمین خارج شود و نوعی تکنولوژی از این دست مد نظرشان است. ولی عملاً به سوی تکنولوژی ارتباطات رفتیم.
یعنی پیشرفت تکنولوژی اصلاً کاملاً تصادفی اتفاق میافتد. اینطور نیست که کسی برنامهریزی کرده باشد و بگوید الان بشر برای اینکه بهتر زندگی کند به ارتباطات بیشتر احتیاج دارد و بعد تکنولوژیهای ارتباطی پدید آمده باشد؛ اصلاً اینطور نیست. کافی است یکی از این اختراعات، مثلاً همین نیمههادیها، کمی دیرتر یا زودتر کشف میشد. بسته به اینکه چه اتفاقی بیفتد، یک روز در آزمایشگاه کسی اشعهٔ ایکس را اشتباهی به جایی تابانده، اتفاقی افتاده و از دلش تکنولوژیای درآمده، و همان میشود تکنولوژی روز. هیچجا در جامعهٔ بشری چنین منطقی وجود ندارد که «نیاز اول بشر این است، پس روی این سرمایهگذاری کنیم»، یا اینکه سرمایهگذاری روی کدام تکنولوژی بهتر است. منطقی که وجود دارد این است که سرمایهگذاری در کدام تکنولوژی سودآورتر است؛ یعنی میتوانم جنسی از آن تولید کنم و بفروشم و پول دربیاورم. این مفاهیم، اینکه بشر به کجا برود، مثلاً در دانشگاههایی که کار تکنولوژیک میکنند یا دولتهایی که سرمایهگذاری تکنولوژیک میکنند وجود ندارد. به هر حال ما در دنیایی زندگی میکنیم که نباید بگوییم در حال پیشرفت است؛ باید بگوییم در حال تغییر است.
ببینید، بخشی از قوانین شرع با جهان امروز تطبیق ندارند، برای اینکه جامعه منحرف شده و به راه بدی افتاده که نمیشود ربا نخورد. مثلاً فرض کنید به دلیل مشکلاتی که نتیجهٔ سرمایهداری یا مزدسالاری است، جامعه به جاهای خیلی وحشتناکی رسیده؛ مشکلاتی وجود دارد و احکامی که احکام خوبیاند و با فطرت بشر منطبقاند، به نظر قابل اجرا نمیرسند. حالا اگر ما هر جا که حکمی قابل اجرا نیست کوتاه بیاییم، این در واقع راه باز کردن است برای اینکه بشر در انحرافی که افتاده پیش برود. آنهایی که اصطلاحاً روشنفکرند، اصلاً به این موضوع فکر نمیکنند که وقتی حکمی قابل اجرا نیست، بیشتر باید زنگ خطر برای ما به صدا دربیاید که داریم از راه طبیعی زندگی بشر منحرف میشویم؛ حکمی که بوده به نوعی قابل اجرا نیست و جامعهٔ ما مشکل پیدا کرده، که اصلاً نمیشود بانکداری بدون ربا داشته باشیم. این ویژگی نظام سرمایهداری است.
بعضیها میگویند باید احکام را با شرایط روز تطبیق بدهیم؛ این حرف خیلی وحشتناکی است. ما روزبهروز داریم به جامعهٔ وحشتناکی نزدیک میشویم که به سوی قهقرا میرود؛ آنوقت احکام را با این جامعهٔ مزخرفی که داریم پدید میآوریم تطبیق بدهیم؟ یعنی از هرچه قابل اجرا نیست راحت دست برداریم؟ آنوقت دیگر از این شریعت چه میماند؟ فکر میکنم بهزودی به جامعهٔ عجیب و غریبی میرسیم که هیچ حکم اجتماعی در آن قابل اجرا نیست.
احکام بردهداری را در نظر بگیرید. ما در اسلام حکم واجب بودن یا مستحب بودن بردهداری که نداشتیم؛ تا وقتی بردهداری بود، احکامی وجود داشت که اصولاً به نفع بردهها بود تا حقوقی داشته باشند. وقتی جامعهٔ بشری به معنای واقعی کلمه پیشرفت میکند و بردهداری از بین میرود، باید برای ما قابل قبول باشد که آن بخشهای فقه را که دربارهٔ بردهداری بود پاره کنیم، دور بیندازیم و بگوییم این موضوع خوشبختانه تمام شد. بعضی از تغییرات در جهت پیشرفت واقعی بشر است؛ بنابراین احکامی را که دربارهٔ آن وجود دارد، باید با خوشحالی کنار بگذاریم. بعضی از تغییرات برعکس در جهت انحراف است. و حرف آن آدمی هم درست نیست که هر جور تغییری در احکام به نظرش خلاف شرع و ممنوع از جانب خداوند میرسد. واقعاً آدمهایی هستند، که به کار بردن کلمهٔ «علما» دربارهٔ چنین موجوداتی ظلم بزرگی است، مثل یکی از علمای وهابی، از بزرگترینشان، که رسماً فتوا داد هر کس معتقد باشد بردهداری در اسلام نیست، مرتد است؛ فکر کنم کمترین حکمش این است که طرف واجبالقتل میشود. یعنی تصورش این است که وقتی این حکم را میبیند، جهان نباید تغییر کند، بلکه این حکم باید قابل اجرا باشد. این از یک طرف وحشتناک است.
قرار است جهان و جامعهٔ بشری تغییر کند؛ قرار است بردهداری از عالم از بین برود. فکر میکنم هر کس کمی به احکام اسلام نگاه کند، باید این حس را در احکام ببیند که انگار این احکام جامعه را به سوی اینکه بردهای وجود نداشته باشد هل میدهند. طرف دیگرِ ماجرا این است که تصورم این باشد که همهٔ تغییراتی که باعث میشوند شرع کم بیاورد، چون موضوعات جدیدی پیش میآید که در شرع پیشبینی نشده، به سوی انحراف میروند و همهجا باید زنگ خطر به صدا دربیاید تا جلوی این تغییرات را بگیریم. کلاً حرفم این است که باید ایدهای کلی وجود داشته باشد تا تشخیص بدهید چه جور تغییراتی که در جامعهٔ بشری ایجاد شده، به معنای واقعی کلمه پیشرفت حساب میشوند؛ بنابراین تغییر احکام در اینجا را باید با خوشحالی پذیرفت. نمونهاش لغو بردهداری در جهان است؛ دیگر برده نداریم و احکام بردهداری به نوعی نسخ شدهاند، به این معنا که دیگر قابلیت اجرا ندارند، چون موضوع ندارند. این خیلی جای خوشحالی دارد.
بعضی از تغییرات دیگری که در احکام لازم میشود هم نشانهٔ بهتر شدن وضعیت جامعهٔ بشری است. مثلاً حکمی در قرآن داریم: در آخر سورهٔ بقره آیهای هست که مثلاً این چیزها را چگونه بنویسید و شاهد بگیرید. حالا جهان به جایی رسیده که میتوانیم جاهایی مثل محاضر و اسناد رسمی داشته باشیم و حتی سفت و سختتر از آن، به راحتی هرچه تمامتر هر جور دَین یا خرید و فروشی را ثبت کنیم؛ و الان میتوانیم یک دیتابیس بینالمللی درست کنیم و تمام نقل و انتقالات اموال منقول و غیرمنقول را جایی ثبت کنیم. فکر کنید دیجیتال کش پدید بیاید و بشود همهچیز را در دیتابیس بینالمللی ثبت کرد؛ این برای آدمهایی که پشت پرده در حال سوءاستفادههای مالیاند فاجعهٔ بزرگی است. مثلاً در آمریکا یک وکیل، نمیدانم، از این اقتصاددانها، محاسبه کرد که چقدر پول گم شده است: یک و نیم تریلیون دلار. مالیاتها و درآمدهای دولت و خرجها را حساب کرده و این سؤال مطرح است که این پول کجا رفته است. اگر همهچیز دیجیتال باشد، چیزی گم نمیشود.
روزی باید از این امکان استفاده کنیم؛ آنوقت به راحتی میتوانید ردیابی کنید که این پول از کجا آمده است. به قول ایرانیها، آسمان که پول به سر این جوانِ ۲۱ ساله نباریده؛ یا خودش دزد است یا پدرش. خلاصه آدمی ۲۰۰ میلیارد از جیبش درمیآورد و هتلی را میخرد، در حالی که تا حالا نه پدرش پولدار بوده، نه مادرش، و نه کار کرده؛ دانشجوست.
این پیشرفت تکنولوژیک خوبی است؛ چرا از آن استقبال نکنیم؟ یعنی بخواهم دنیا را در جایی نگه دارم که هر بار کسی میخواهد به دیگری قرض بدهد، کاغذی بیاورند و آدم باسوادی بیاورند؟ فضای آن آیه را میبینید؛ آن حکم در چنین دنیایی آمده است. اتفاقاً یک چیز جالب این آیه این است که ثبت اسناد چقدر مهم است؛ با آن همه دشواری، میبینید چقدر طول میدهد که حتماً باید ثبت شود، حتی انتقالی مالی در حد دَین، که کسی با رغبت چیزی را به عنوان قرض به دیگری میدهد. حتماً باید کسی را پیدا کنید، و اگر نبود، نمیدانم بروید چه کار کنید؛ این املا کند و آن با جزئیات بنویسد. مثل دستوری است که بروید به سوی اینکه همهچیز را ثبت کنید. ما الان در دنیایی زندگی میکنیم که واقعاً ممکن است تا چند سال دیگر درخواستی جهانی بیاید که همهٔ اموال در دیتابیسی ثبت شوند، و بعد هیچکدام از این جور کارهای پنهانی دیگر به این راحتی قابل انجام نخواهد بود. این بد است؟ دنیا را متوقف کنم تا بتوانم آن آیه را اجرا کنم؟
این به نوعی نفهمیدن روح احکام است، که متأسفانه در آن آدم صاحب آن فتوا دیده میشود. یک بار در کلاس دربارهٔ بردهداری گفتم که فکر میکنم این جزو کمکاریهای فقهاست؛ فکر میکنم افتخار منحل کردن بردهداری باید به مسلمانها میرسید. اگر روح احکام اسلامی را درک میکردند، زودتر از بقیهٔ مردم دنیا باید این حساسیت را نشان میدادند. ما دورانی در جهان داریم که بردهداری شیوهٔ طبیعی اقتصاد جهان است؛ همانطور که الان کارگری را نمیشود لغو کرد. اصلاً معنا ندارد در این دنیا بگویم دیگر کارگر وجود نداشته باشد؛ این قراردادی بدیهی است که اقتصاد جهان طوری است که عدهای باید برای عدهٔ دیگری کار کنند.
اقتصاد و نظام سرمایهداری
به نظر من بدیهی است که پنجاه سال یا صد سال بعد دیگر اینطور نیست؛ میتوانید حکمی بدهید که اصلاً دیگر کسی حق ندارد کسی را، به این معنایی که الان کارگر روزمزد و مانند آن استخدام میکنیم، استخدام کند؛ همهٔ آدمها میتوانند به نوعی استقلال اقتصادی، به معنایی خیلی قویتر، داشته باشند. بردهداری چیزی بود که روح احکام اسلام به نوعی نسبت به آن حالت منفی دارد. اگر مسلمانها آدمهای کمی هشیارتری بودند، شاید بعد از چند قرن به اینجا میرسیدند که الان از نظر اقتصادی اوضاع جامعهٔ ما طوری است که میشود بردهداری را نسخ کرد و اقتصاد اصلاً نمیپاشد؛ کسی جرئت میکرد و این حکم را میداد، و منتظر نمیماندیم که در قرن نوزدهم آبراهام لینکلن این کار را بکند؛ او هم جزو فقهای آمریکاست! جایی در دنیا هست که همچنان رسماً بازار خرید و فروش برده در آن وجود دارد و آن، اگر اشتباه نکنم، نیجر است، جزو ممالک اسلامی که مرتد نشدهاند! اینها تنها مسلمانان واقعیاند که هر جور شده میخواهند برده بخرند و بفروشند تا خدای نکرده احکام بردهداری از کار نیفتد.
ببینید، مسئلهای که میخواهم برایتان مطرح کنم این است: احکام وسیلهایاند که میتوانند جلوی انحراف را بگیرند. یعنی تعارضهای میان شرایط موجود اجتماعی و احکام دو نوعاند. یک سری را باید با شادی بپذیریم، مثل لغو بردهداری که نشانهٔ نوعی پیشرفت در جهتی است که خداوند میخواهد؛ و یک سری از این احکام غیرقابل اجرا میشوند، چون جامعهٔ بهشدت منحرفی داریم. اعتراض من به این است که عدهای واقعاً میگویند وقتی حکمی قابل اجرا نیست، دیگر باید اجتهاد کرد، وگرنه اجتهاد اصلاً به چه دردی میخورد؟ جامعه مدام دارد به سمت بدتری میرود و ما هم احکام را عوض کنیم و بگوییم دیگر بانکداری اسلامی نمیشود، چون نمیشود؟ ما معمولاً همینطوریم. مثلاً تبلیغات؛ یک بار این را در کلاس گفتم: پانزده سال از انقلاب گذشته بود و یک دانه تبلیغ هم نبود و تبلیغ حرام بود. بعد وقتی ولش کردند، کار به جایی رسید که تلویزیون و در و دیوار را گرفت؛ در تمام دنیا چنین چیزی در این حد نیست. گاهی تلویزیون نیم ساعت تبلیغ پخش میکند و سه بار وسط برنامه قطع میکند، وسط فوتبال. یک بار چیزی برایم خیلی جالب بود: فوتبال نگاه میکردم که این نوارها آمده بود و توپ دقیقاً زیر آن نوار بود و بیرون نمیآمد؛ در هر ثانیه آنجا دارند کارهایی میکنند و آنجا مینویسد مثلاً شامپوی فلان بخرید. اصلاً فکر نمیکنم هیچ جای دنیا موقع فوتبال چنین اتفاقی بیفتد. دستکم میتوانند اندازهٔ تصویر را از اول جور دیگری بگیرند. وسط فیلم سینمایی هم، وقتی دارید فیلم را نگاه میکنید، آنجا مینویسد؛ من آن را میخوانم و نمیتوانم نخوانم. فکر کنم باید پارچهای پایین تلویزیونمان بچسبانیم و از اول از بخشی از تصویر صرف نظر کنیم تا دیگر نخوانیم.
الان بانکداری ما هم همینطور شده است. این مسئلهٔ تطبیق دادن احکام شرع با واقعیتهای اجتماعی نکتهٔ خیلی اساسیای است: باید بدانیم کدام تغییراتی که در جامعه دارد اتفاق میافتد از نوع انحرافی است، تا اتفاقاً آن احکام را هر طور شده نگه داریم و در جامعه دست ببریم تا با احکام منطبق شود؛ و جایی برعکس، اگر جامعه در مسیر خوبی افتاده، حتماً باید احکام عوض شود. بنابراین نمیتوانید نوعی اصلاحات فقهی و اجتهاد کنید، مگر اینکه ملاکهایی داشته باشید تا تشخیص بدهید چه تغییرات و تحولات اقتصادی و اجتماعیای مثبتاند و چه چیزهایی منفی. اجتهاد چیزی نیست که صرفاً از کتابهای فقهی دربیاید؛ از کتابهای فقهی به اضافهٔ نوعی ایدههای سیاسی و اجتماعی و اقتصادی دربارهٔ جهان درمیآید: چه چیزی پیشرفت است و چه چیزی نیست؟ کجا باید مقاومت کنم و کجا از تغییرات استقبال کنم؟ به نظر من این آدمهایی که به خودشان میگویند روشنفکر واقعاً وحشتناکاند؛ ایدهشان دربارهٔ مسائل فقهی فقط یک ایدهٔ کلی است: هر جا احکام قابل اجرا نیست، صرف نظر میکنیم، چون قابل اجرا نیست.
من این را نمیفهمم. به نظر من بدیهی است که با این وضع وحشتناکی که دنیا دارد، تا پنجاه سال دیگر هیچ حکم اجتماعی و اقتصادی و سیاسی اسلام در این جامعه به هیچ دردی نمیخورد؛ پس اصلاً کنارش بگذارید؟ فکر میکنم تغییرات وحشتناک جامعهٔ بشری کمکم احکام فردی را هم غیرقابل اجرا میکند.
چیزی که میخواهم بگویم این است، چون به این مسئلهٔ عدم تطبیق خواستها با نیازهای واقعی ربط دارد: احکام شرع با نیازهای واقعی منطبقاند؛ یعنی احکام در واقع طبیعیاند و بنابراین خیلی ارزش دارند. به این راحتی نمیشود؛ طبیعت بشر تغییر نمیکند و جامعهٔ بشری هم قرار نیست هر جا و به هر سمتی رفت، اسم پیشرفت را برایش بگذاریم. احکامی که باید خیلی بازبینی شوند، معمولاً احکام اجتماعی و اقتصادیاند. به هر حال نکتهٔ مهمی است که تصوری از جامعهٔ طبیعی، یعنی جامعهٔ پیشرفته به معنای دینیاش، داشته باشید؛ وگرنه اگر نخواهید هیچ چیز را تغییر بدهید، مثل آن وهابی میشوید. آن وهابی اگر این حرفهای مرا بشنود، حتماً مرا مرتد میداند، به این دلیل که بردهداری را قبول ندارم.
حالا من از وهابیها میگویم، ولی در خود علمای ما هم خیلیها بهطور پنهانی همین حس را دارند. میدانم که در حوزهٔ علمیهٔ قم هنوز بعضیها احکام عتق و رق، یعنی آن فصل کتاب فقه، را تدریس میکنند. من میگویم باید پارهاش کرد و با خوشحالی دور انداخت. خیلیها قبول ندارند؛ یعنی فکر میکنند چون جزو احکام است، و اصلاً سخنان پیغمبر است، به یک معنا ارزشمند است. البته اینکه میگویم پاره کنیم و دور بیندازیم، دارم اغراق میکنم، چون فکر میکنم برداشتهای جالبی از همان روایتها دربارهٔ مسائل اقتصادی میشود کرد. یک بار گفتم که به نظر من از نوع مدارایی که در احکام اسلامی نسبت به بردهداری هست، نکتهٔ خیلی اساسی و مهمی را میفهمید: اینکه با شرایط اقتصادی باید مدارا کرد. یعنی مثلاً الان وضع کارگر و سرمایهدار و مانند اینها عادلانه نیست، ولی نباید یکشبه فتوا بدهید و بخواهید مثلاً سرمایهداری را با یک فتوا بردارید. شرایط اقتصادی اینرسی دارند و باید به نوعی بهطور طبیعی تغییر کنند، نه با احکام حکومتی. بنابراین ممکن است خیلی چیزها در آن روایات و احکام باشد که جالب است، ولی نه اینکه بردهداری را بکوشیم نگه داریم تا آن احکام معنادار بماند.
این نکته فکر کنم خیلی مهم است. بحث روشنفکری هم هست: عدهای خیلی افتخار میکنند که هر چیزی را که منطبق نشده، باید فوری تغییر داد، و هر کس هم اینطور فکر نمیکند مرتجع است. به نظرم شریعت از نظر آنها محتوا ندارد. دقیقاً اینها آدمهاییاند که تحت تأثیر همین چیز مزخرفیاند که به آن «اسطورهٔ پیشرفت» میگویند: جدی احساس میکنند که دنیا دارد پیشرفت میکند و روزبهروز داریم پیشرفتهتر و بهتر میشویم؛ بنابراین همهٔ تغییرات دنیا مثبت است و احکام باید به نوعی خودشان را با این تغییرات مثبت هماهنگ کنند.
دربارهٔ راهکار عملی برای اینکه چطور بفهمیم چه چیزی پیشرفت است یا نیست: من دارم این موضوع را مطرح میکنم که اینجا مسئلهای وجود دارد، یعنی عدم تطبیق احکام با شرایط. از تغییرات شرایط، بعضی تغییرات الهیاند؛ مثل اینکه در جهت خواست خداوند تغییراتی در جهان دارد ایجاد میشود. فکر میکنم، ببینید، بردهداری منفور است، به دلایل خیلی معنوی، چون برده در شرایط خوبی برای موحد بودن نیست. بنابراین اینکه شرایط اقتصادی از نظر تولید به جایی میرسد که بردهداری به آن معنای قدیمیاش قابل نسخ است، خیلی خوب است. بعضی از تغییرات هم ممکن است حالت انحرافی داشته باشند. نکتهٔ کلیای که میگویم این است که اینجا این کار موضوعیت دارد که تغییرات را به دو دسته، تغییرات خوب و بد، تقسیم کنم و طیفی از ارزشگذاری داشته باشم: تغییرات خیلی بد، تغییرات خیلی خوب. بنابراین ناچار باید تصوری داشته باشید از اینکه پیشرفت جامعهٔ بشری یعنی چه؛ تصوری که وجود ندارد.
اسطورهٔ پیشرفت یعنی هر جا که میرسیم احساس کنیم پیشرفته است. اگر صد سال پیش از بشر میپرسیدند جامعهٔ پیشرفتهٔ ایدئال به نظرت چیست، هیچ شباهتی به این چیزی که الان داریم نداشت؛ ولی همین الان بشر احساس میکند چیزی که به آن رسیده پیشرفت واقعی است، و از این اسطورهٔ پیشرفت خیلی سخت میشود جدا شد. به نوعی تمام آموزش و پرورش ما و همهٔ چیزهایی که رادیو و تلویزیون همین جمهوری اسلامی هم میگوید، در جهت القای پیشرفته بودن است. اصلاً میگوییم کشورهای پیشرفته و کشورهای عقبمانده، و هیچوقت کسی نمیگوید این پیشرفته بودن یعنی چه. یعنی مثلاً جامعهای که تولید ناخالص ملیاش، با محاسبات خاصی که وجود دارد، زیاد باشد، پیشرفته است؟ اصلاً چطور میشود این کلمه را بدون تعریف به کار برد؟ یا اینکه خیابانهایشان بهتر باشد؟ ملاکهایی کلی وجود دارد. به هر حال حتی اگر به محتوای برنامههای همین رسانههای خودمان نگاه کنیم، این اسطورهٔ پیشرفت بهشدت نفوذ دارد؛ یعنی این حس که جهان پیشرفت کرده، این حس که جامعههای پیشرفتهتری هستند و ما باید خودمان را به آنها برسانیم، و اصلاً معلوم نیست ملاک پیشرفت چیست. تعریفی از پیشرفت وجود ندارد، ولی این واژه به کار میرود. پیشرفت همان چیزی است که به آن میرسیم؛ دقیقاً تعریفش همین است، یعنی تعریفی عملی است. اگر صد سال دیگر به جای عجیب و غریب دیگری رسیدیم، آن جامعه، جامعهٔ پیشرفته است.
مسئله دقیقاً همین است که میگویید: ملاک. من ملاکی پیشنهاد ندادهام، ولی نمیگویم نمیتوانم؛ شاید بنشینیم و ملاک پیشنهاد بدهیم، و احتمالاً مقداری اشتباه از ما در آن راه پیدا میکند. این موضوعی که میگویم، فرض را بر این میگذارد که میدانیم شریعت و احکامش چیست؛ مقدار خطایی را که در فهم دین میتوانیم داشته باشیم، فعلاً کنار بگذارید. فرض کنید حکمی قطعی، مثل اینکه ربا نباید وجود داشته باشد، را میفهمم و میفهمم ربا یعنی چه. حالا مسئله این است که در جامعهای زندگی میکنم که اصلاً اساسش رباست. واقعاً دارم میگویم جامعهٔ سرمایهداری یعنی جامعهای که ربا در آن هست؛ اصلاً سرمایهداری از اینجا آمد: بشر در قرون وسطا و رنسانس به سوی سرمایهداری رفت، برای اینکه ربا رواج پیدا کرد. رابطهٔ خیلی عمیقی میان بانکداری موجود و نظام سرمایهداری وجود دارد؛ یعنی نمیتوانیم نظام سرمایهداری را بدون این نوع بانکداری داشته باشیم.
فکر کنم گفتم که میخواهم مسئلهای را مطرح کنم؛ مسئله را مطرح کردیم. همین مسئلهای که شما میپرسید، همان چیزی است که میخواهم در ذهنتان باشد. مسئله ساده نیست که من احکام شرع را هر جا که با جامعه قابل تطبیق نبود کنار بگذارم؛ چون جوامع به سمتی میروند که نباید بروند، بعضی از این احکام قابل اجرا نیستند و اتفاقاً ممکن است اصرار بر نگه داشتن یک حکم، جلوی انحراف جامعه را بگیرد. اینکه چطور ملاک بگذارید، وارد جزئیات عملیاش نمیشوم؛ یا اینکه این را با این مخلوط کنیم که ما ممکن است درصدی از احکام را خوب نفهمیم. مثلاً مفهوم ربا: آیا آنچه بانک میخورد، چون بانک مؤسسه است و با یک آدم طرف است، ربا است؟ یا وقتی مؤسسهای از مؤسسهٔ دیگری وام میگیرد، این هم مشمول ربا میشود؟ کسی میتواند بگوید نه، ربا چیزی است که میان افراد انسان اتفاق میافتد، و الی آخر. ممکن است در مورد فهم ما از ربا چیزهایی وجود داشته باشد.
صددرصد احکامی وجود دارند که با شادی نسخ میشوند؛ به نظر من اینطور است. مثلاً پیشرفت تکنولوژی بهطور کلی، یعنی تسلط بشر بر طبیعت، خوب است؛ اینکه این تکنولوژیها و این راهی که ما رفتهایم خوب است یا نه، بحث جدایی است؛ مثل اینکه بشر اصلاً چرخ اختراع میکند. اخیراً همین بحث را با کسی کردم، دربارهٔ اینکه تکنولوژی کلاً بد است. یعنی اگر تکنولوژی بد است، ما نباید از چرخ استفاده کنیم! اصلاً معنا ندارد که تکنولوژی بد باشد؛ مثلاً اگر بخواهم اسب سوار شوم، نباید به آن دهنه بزنم؟ این هم تکنولوژی است. خلاصه اینکه ما اشیا را برمیداریم و تغییر شکلهایی میدهیم تا از آنها استفاده کنیم و بر طبیعت مسلط میشویم، و این اصلاً جزو همان محتوای خلافت الهی است. چیزهایی اینجا در طبیعت گذاشته شده، نیروهایی. من واقعاً از این آیه چیزی بیشتر نمیفهمم جز نوعی حس تشویق نسبت به تسخیر فضا؛ آیهای که میگوید نمیتوانید در «سماوات» نفوذ کنید مگر با «سلطان». مثلاً سلطان را به تکنولوژی ترجمه کنید: نوعی سلطه؛ راهی برای سلطه پیدا کردن وجود دارد که اگر آن را پیدا کنید، میتوانید در «سماوات» نفوذ کنید. من فکر میکنم سرنوشت بشر این است که چنین تحولاتی در زندگی خودش ایجاد کند؛ اینکه بهطور نامعقولی دارد این کار را میکند، بحث جدایی است.
حرفی که میزنم این است که باید دقیق شود؛ یعنی میگویم به هیچ وجه نباید دست به احکام زد، مگر اینکه تعریفی از پیشرفت داشته باشند؛ و کسی که ندارد، و ایدهای ندارد که چه چیزی پیشرفت است و چه چیزی انحراف، حق ندارد حرفی بزند که این احکام را تغییر بدهند یا ندهند. آدمی که میگوید بردهداری باید باشد، جزو احکام اسلام است و هر کس قبول نداشته باشد مرتد است، هیچ ایدهای ندارد؛ فکر میکند همهٔ تغییرات در جهان شیطانیاند؛ یعنی جامعهٔ زمان پیغمبر جامعهٔ ایدئالی بود که خدا همان را میخواست و احکام را برای همان اجتماع داده است و هر چیزی که بعد آمده، همین است که هست.
نتیجهٔ حرف شما این میشود که ما نمیتوانیم تشخیص بدهیم. مسئلهای که من مطرح میکنم مسئلهٔ درستی است: دست زدن یا نزدن به احکام منوط به این است که تصوری از پیشرفت دارید یا ندارید. شما الان به همین مسئله جوابی دارید، نه اینکه صورت مسئله اشتباه باشد. هر نوع تغییری در احکام، تغییر دادن یا ندادن، منوط به این است که آیا ایدهای از پیشرفت جامعهٔ بشری داریم یا نداریم. شما حالا چیز عجیب و غریبی میگویید: اینکه ما اصلاً هیچ ایدهای نمیتوانیم داشته باشیم؛ بنابراین آن آدم هم حرف درستی میزده که باید بردهها را نگه داریم تا احکام بردهداری حفظ شوند. اتفاقاً همین استدلال را به این شکل دربارهٔ مسئلهٔ حکومت اسلامی میکنند؛ میگویند احکام جهاد باید موضوعیتش حفظ شود، پس حکومت اسلامی باید وجود داشته باشد. عین همین استدلال را دربارهٔ بردهها داریم: باید برده داشته باشیم تا بتوانیم احکام بردهداری را اجرا کنیم. به هر حال شما حرفی را که زدم نقض نکردید، ولی جواب کمی عجیب و غریبی به آن دادید؛ در حالی که فکر کنم ما تصوری اجمالی از پیشرفت و انحراف داریم.
موضوع این است که اجتهاد کردن فقط از روی کتاب نیست؛ فکر میکنم همه این را قبول دارند که مجتهد باید شرایط روز را درک کند. منتها نکتهای که میگویم این است که درک شرایط روز فقط به این معنا نیست که آیا حکمی قابل اجرا هست یا نیست؛ این را هم باید بتواند تشخیص بدهد که آیا قابل اجرا نیست چون منحرف شدهایم، یا قابل اجرا نیست چون پیشرفت کردهایم. به نظر من خیلی از احکام روزبهروز دارند به سمتی میروند که قابل اجرا نیستند، چون ما جامعهٔ عجیب و غریبی ساختهایم. اگر فردا اقتصاد از این هم که هست افتضاحتر شود، آن چهار حکمی هم که میشود اجرا کرد، دیگر نمیشود اجرا کرد. مثلاً اینکه دیجیتال کش بیاید و دیگر سکه و، نمیدانم، مثلاً شتر ملاک نباشد؛ فکر نمیکنم این جزو انحراف جامعهٔ بشری باشد که اصلاً فرم پول تغییر کرده است. اینکه طلا و نقره پشتوانهٔ پول، مثلاً اسکناس، باشد، روزبهروز دارد کمرنگتر میشود. حالا اگر در زمان قدیم خیلی از احکام بر اساس طلا و نقره گفته شده باشد، نباید اصرار داشته باشیم سیستم پولی را اصلاً آنطور نگه داریم.
مثال خیلی خوبی بزنم: چقدر خوب است که همهٔ نقل و انتقالات مالکیت یک جا ثبت و ضبط شود؛ بشر کلی پیشرفت میکند. ولی مطمئن باشید در این جور تکنولوژیها سرمایهگذاری نمیشود؛ چه کسی میخواهد سرمایهگذاری کند؟ همهشان خودشان دزدند! منظورم این است که خیلی چیزها هست که الان میشود از نظر علمی به سویش رفت، و ممکن است اگر فشاری بیاید و کسی پولی بگذارد، چنین پروژهای ظرف شش ماه به اتمام برسد. اصل این کارها را سیاستمدارها میکنند؛ آنها سرمایهگذاریهای کلان تکنولوژی را هدایت میکنند. این نقل و انتقالات پشت پرده را سرمایهگذارانی که بیرون از سیاستاند معمولاً انجام نمیدهند؛ آدمهای سیاسیاند که به نوعی پنهانی قانونهایی میگذارند که به نفع خودشان باشد.
اینکه عملی میشود یا نمیشود، و ما میرسیم یا نمیرسیم، بحث جدایی است؛ فکر میکنم اوضاع خیلی هم ناامیدکننده نیست. مثالهایی که میزنم به نظر خودم واضح است؛ مثلاً بدیهی است که تغییرات دربارهٔ بردهداری، یا سیستم پولی، از چیزهایی است که باید از آن استقبال کرد، و لازم هم نیست از قرآن دلیل بیاورم. تصور من نهایتاً، اگر حرفم را قبول کنید، این است که وقتی مجتهدی تغییر حکمی را پیشنهاد میدهد، لازم است در کنار بحثهای دیگر، چنین بحثی هم بکند: «به این دلیل تشخیص میدهم، و شاید اشتباه کنم، که این تغییر جامعهٔ بشری مطلوب است و بنابراین خوب است که اینجا احکام را تغییر دهیم»؛ یا «این تغییر انحرافی است و بنابراین هر جور شده باید این احکام را تغییر ندهیم»؛ یا اگر به دلیل انحرافاتی که پدید آمده، قابلیت اجرا در جامعه ندارد، تغییرش بدهیم، ولی بگوییم موقتاً تغییر میدهیم و بکوشیم جامعه را به جایی ببریم که این حکم ثابت بماند، چون حکم خوبی است و انحراف مال جامعهٔ بشری است. میگویم به نظر من این موضوعی است که جزو اجتهاد است.
بعضی احکام شریعت قطعاً ممکن است موضوعیت خودشان را از دست بدهند. ولی کِی گفتم؟ از کجای حرفهای من این برمیآمد که اگر تغییرات تدریجی جامعهٔ بشری به سوی پیشرفت واقعی باشد، همهٔ احکام چنین میشوند؟ من گفتم با این انحراف وحشتناکی که روزبهروز در جامعهٔ بشری بزرگتر میشود، مثلاً نظام اقتصادی سرمایهسالاری که در آن اقتصاد روزبهروز بیمعناتر میشود؛ یعنی رابطهٔ تولید کالا و مصرف با نیازهای بشر، به معنای واقعی کلمه، روزبهروز کمرنگتر میشود. حرفم این است که در چنین جامعهٔ منحرفی روزبهروز به سوی این میرویم که احکام اقتصادی و اجتماعی شریعت غیرقابل اجراتر شود. ولی اصلاً تصور من این نیست؛ اگر جامعه این انحرافات، مثلاً سرمایهسالاری و مزدسالاری، را نداشته باشد و جامعهٔ پیشرفتهٔ انسانی به معنای واقعی کلمه باشد، اکثریت احکام شرع همچنان کاربرد خودشان را دارند. اصلاً برای من یکی از ملاکهای جامعهٔ خوب این است که اینقدر با احکام شرع به اصطلاح تعارض پیدا نکند. نگفتم ملاک مطلقی است؛ ولی به نوعی کلاً احساس میکنم نسبت به اینکه به راحتی قبول کنم اتفاق خوبی افتاده که این حکم را نمیشود اجرا کرد، اینرسی زیادی دارم.
تصور من این است، و الان بهطور تجربی با موردهایش میگویم: اکثریت قاطع عدم تطبیقها نتیجهٔ انحراف جامعهٔ بشری است، نه نتیجهٔ پیشرفت. برای انحراف هزار مثال میتوانم بزنم، ولی مثالی مثل بردهداری را به زحمت پیدا میکنم؛ یا همان سیستم پولی، که طلا و نقره نباشد و دیجیتال کش باشد؛ مثال خوبی است که به ندرت میشود چنین چیزی پیدا کرد. بقیهاش همه حالت انحرافی دارد. مثلاً احکام مربوط به زنان: روزبهروز داریم به سمتی میرویم که اینها واقعاً بیمعنا میشوند. به نظر من الان با این وضعیت اقتصادی، یعنی اینکه نظام سرمایهداری زن و مرد و همه را مثل کارگر نگاه میکند و زن هم، نمیدانم، در هر شرایطی باشد باید مثل کارگر سر کار بیاید، این خلاف چیزی است که طبیعت زن و مرد اقتضا میکند. وقتی زن مثل کارگر کار کرد، دیگر چرا ارثش را میخواهید نصف کنید؟ من نمیفهمم اصلاً چطور میشود این را برای زنان توجیه کرد که به چه دلیل یک سری امور مالی برایشان اینطور است. یا مثلاً اینکه مرد نفقه بدهد؛ حالا خیلی جاها زنها دارند نفقه میدهند. زن نفقه میدهد، ارثش هم نصف است، و نمیدانم، میشود کتکش هم زد!
یعنی کلاً به سمتی میرویم که به نظر من احکام مربوط به زن و مرد کاملاً دارند بیمعنا میشوند. اینها نتیجهٔ مردسالاری است؛ و به آن معنای فرهنگی که میگویم، نتیجهٔ سرمایهسالاری است؛ یعنی حالت طبیعی روابط زن و مرد در جهان به هم خورده است، و به نظر من این احکام قابل اجرا نیستند و خیلی مشکل دارند. نمیدانم چطور میشود اینها را به راحتی در این جامعه اجرا کرد. حالا چه کار باید بکنیم؟ بگوییم دیگر نشد و همه را دور بریزیم؟ یا برعکس، این را نشانهٔ این بگیریم که دچار انحراف شدهایم؟ وقتی حجم عظیمی از احکام یکدفعه غیرقابل اجرا شدهاند، متوجه باشید که مشکلاتی دارد پیش میآید؛ یعنی به سمت خوبی نرفتهایم. دقیقاً فکر میکنم اکثریت قاطع عدم تطبیقها از این نوعاند: نتیجهٔ تغییرات انحرافیایاند که در جامعه پدید آمده است.