او میگوید موضوع این جلسات این است که دو روایت متضاد از آمریکا، یکی شیطانی و یکی نیروی خیر، چگونه پدید آمدهاند، کدام به حقیقت نزدیکتر است و اگر هر دو تا حدودی درستاند چگونه جمع میشوند. روایت اول را مختصر میگوید و بعد تا آخر جلسه، از قول مسلمانی طرفدار آمریکا، تا جای ممکن از آمریکا دفاع میکند و میگوید نمیخواهد بگوید این درست است.
آمریکا چیست و دو روایت
او میگوید موضوع آمریکا سیاسی است، ولی میکوشد نشان دهد بحث دربارهٔ آن کمی بیشتر از یک بحث سیاسی است و میشود آن را مبحثی در فلسفهٔ سیاسی دانست؛ در این جلسه گویی حرفهای دیگران را میزند. به گفتهٔ او آمریکا صرفاً یک کشور نیست و بیشتر شبیه یک مفهوم است، و رابطهٔ ایران و آمریکا خاص است، چون رابطهای برقرار نیست و هر دو طرف دیگری را شیطان میدانند.
آمریکاییها از دید بسیاری از مردم دنیا منفورترین و شیطانیترین کشورند، در حالی که خودشان کاملاً معتقدند نماد نیروی خیرند. او میگوید روایت اول همان است که از صداوسیمای ایران میشنوید و بیشتر ساخته و پرداختهٔ بلوک شرق و مارکسیستهاست؛ آن را مختصر میگوید تا برای روایت دوم، که احتمالاً ناآشناتر است، بیشتر وقت بماند.
روایت اول: امپراتوری جدید
اساس روایت اول این است که آمریکا با تزویر جانشین نیروهای استعماری شد: آزادیخواهان تا مدتی فکر میکردند ادعای آزادیخواهیاش راست است، ولی کمکم این احساس پدید آمد که آمریکا استعمارگران قدیمی را بیرون میکند چون آنجا را برای خودش میخواهد. نمونهاش به گفتهٔ این روایت کودتای ۲۸ مرداد است که ایران را از وابستگی به انگلستان به وابستگی به آمریکا برد، و کودتاهای آمریکای لاتین.
این روایت به نظامیگری آمریکا تکیه میکند: به نظر میرسد قابل اثبات است که دولت آمریکا از بدو تأسیس هیچ دورانی را نگذرانده که چند سالی در حال جنگ نباشد، از جنگ با سرخپوستها تا پس از جنگ جهانی دوم که تقریباً یک طرف همهٔ جنگهای دنیا بود، در حالی که همیشه شعار صلح میداد. شاید برای همین واژهٔ «شیطان» از دید آدمهایی که بیرون آمریکا هستند مناسب است.
این روایت میگوید دولت آمریکا نمایندهٔ سرمایهداری است و شرکتهای بزرگ همهچیز را کنترل میکنند؛ نسخهای غلیظتر آن انجمنهای سری بانکدارها را پشت پرده میبیند. در این روایت دو حزب عملاً یکیاند و رسانهها ابزار شستوشوی مغزیاند، تا مردم احساس آزادی کنند در حالی که چیزهایی از جیب طبقات متوسط و پایین به جیب سرمایهدارها سرازیر میشود. دولت آمریکا برای رفاه نسبی داخل، منابع کشورهای بیرون را غارت میکند.
این روایت به رفتار دولت با جنبشهای ضد جنگ ویتنام در دههٔ ۶۰ اشاره میکند: هر تجمعی که دانشجوها تشکیل میدادند غیرقانونی اعلام و سرکوب میشد و رهبران پلنگهای سیاه کشته شدند، و افبیآی حمله به مقر پلنگهای سیاه را انکار نمیکند. به گفتهٔ آن، دولت آمریکا نشان داد که اگر جنبشی اصل مسائل سیاسی را زیر سؤال ببرد، مثل دولتهای دیکتاتور سرکوب میکند. او میگوید فکر میکند اکثریت بیرون از آمریکا، مخصوصاً در کشورهای جهان سوم، این دیدگاه منفی را دارند، میراث تبلیغات نیروهای چپ و مارکسیستها در جنگ سرد، و بر بعضی از نکاتی که آنها تأکید میکردند چندان تأکید نکرده است.
ورود به نقش: دفاع از آمریکا
او میگوید اکنون وارد روایت دوم میشود و تا آخر جلسه میخواهد تا جای ممکن از آمریکا دفاع کند، هرچند قصد ندارد بگوید همهٔ کارهای آمریکا صددرصد درست است؛ میگوید نمیخواهد بگوید این درست است، ولی نهایت سعیاش را میکند که قانع کند، گویی از قول کس دیگری وارد بحث میشود. چون دیدگاه آمریکاییها به خودشان مذهبی است و بسیاری از مخاطبان نسبت به مسیحیت بایاس دارند، از قول مسلمانی طرفدار آمریکا میگوید آمریکا بهترین کشور دنیاست و حرفهای دیگران، اگر کذب محض نباشد، سوءتفاهم است.
احساس آمریکاییها به آمریکا را با احساس ایرانیها به ایران مقایسه میکند، که به گفتهٔ او دینی است: ایران کشور امام زمان است. فکر میکند ایدئولوژی انقلاب ایران این حس را میدهد که اینجا مرکز عالم است و آمریکاییها هم هیچ شکی ندارند که مرکز عالماند، و برای همین این دو مرکز نمیتوانند مصالحه کنند. در همین نقش با شوخی خود را از مخاطبان جدا میکند و «شما ایرانیهای مثلاً شیطانصفت» میگوید.
کشف آمریکا و مهاجران اولیه
در این نقش میگوید کشف آمریکا شاید مهمترین واقعهٔ تاریخی هزار سال گذشته بود، شبیه تحقق یک رؤیا؛ گویی خداوند سطح زمین را دو برابر کرده و قارهای بکر و تقریباً خالی از سکنه را در اختیار بشر گذاشته باشد. فکر میکند از دیدگاه دینی نمیشود گفت این تصادفی پیش آمد، و تقریباً توافق وجود دارد که رنسانس اروپا به کشف آمریکا مربوط میشود.
او میگوید پروتستانها آمریکا را سرزمین موعود و «اسرائیل جدید» میدانند، ولی خودش وارد این دیدگاه شدید مذهبی نمیشود. برای دفاع میگوید بشر پس از قرون وسطی به بلوغ سیاسی میرسید، ولی در اروپا سنتهای کهن، از شاه مقدس تا جوامع اشرافی، مانع دموکراسی بودند. مردمی که به آمریکا رفتند ایدههای اتوپیایی دموکراسی داشتند و وارد سرزمینی بکر، بدون پادشاه و اشراف، شدند که میشد پایهٔ حکومتی ایدئال را در آن گذاشت.
در این نقش میگوید میان کشف آمریکا و اولین جنگ بزرگی که در این قسمت از آمریکا میان سفیدپوستها و سرخپوستها رخ داد تقریباً بیش از ۲۰۰ سال فاصله افتاد. بر حاصلخیزی شگفتانگیز این سرزمین تأکید میکند: رود میسیسیپی مثل کانالی طراحیشده و قابل کشتیرانی بود، و آدم حق داشت احساس کند وارد چیزی شبیه بهشت شده است.
پروتستانها، پیمان و قانون اساسی
او میگوید کلیسای کاتولیک آن زمان بینهایت فاسد شده بود، مثلاً بهشت را میفروختند، و پروتستانتیسم دستکم در آغاز جنبشی دینی و برحق بود؛ بعد از رسیدن پروتستانها به قدرت اوضاع برعکس شد. مهاجران پروتستانهایی بینهایت معتقد بودند که از فضای خفقانآور مذهبی فرار میکردند؛ معروف است که پیوریتنها بیشتر در ابتدا مهاجرت کردند و میگویند منش آمریکایی حاصل منش آنهاست.
فکر میکند احساس مشترک آنها این بود که زندگی شاید چیز ساده و خوبی است و لازم نیست مردم اینهمه به جان هم بیفتند. گویی عهد بستند مزاحم اعتقادات همدیگر نشوند و هر کس حریم خصوصی خودش را داشته باشد؛ قراری که به گفتهٔ او همچنان در آمریکا پابرجاست.
او از «پیمان میفلاور» میخواند و میگوید شاید نشود تفکیک کرد چقدر از داستانش اسطوره است؛ مهاجران عهد بستند که «برای بقای خود دست اتحاد به هم داده و یک گروه سیاسی برای حفظ نظم و امنیت خود تشکیل دهیم». از توکویل نقل میکند که میتوان جامعهای را در ذهن مجسم کرد که در آن «هر فرد دارای حقوقی است و بیواهمه از حقوق خود بهره میگیرد»، و میگوید رفتن به آمریکا مثل پاکشدن همهٔ تاریخ بود و آمریکاییها برای اولین بار در دنیا چنین دولتی تأسیس کردند.
وقتی انگلستان خواست از آن سوی اقیانوس زور خودش را تحمیل کند، مستعمرهنشینها مستقل شدند. چون آدمهای عاقلی بودند، ۱۳ کشور مستقل متحد شدند و قانون اساسیای نوشتند که او مهمترین قانون اساسی دنیا مینامد؛ هدفش حفظ استقلال ایالتها در کنار دولتی فدرال بود. ماجرای رأی فلوریدا در سال ۲۰۰۰ نشان داد رئیسجمهور مستقیماً با رأی مردم انتخاب نمیشود و «رأی الکترال» وجود دارد.
موقعیت یگانهٔ آمریکا
در همین نقش میگوید آمریکا موقعیت یگانهای دارد: هرگز چنین کشوری پدید نیامده بود و به نظر میآید هرگز هم پدید نخواهد آمد. نیویورک را یک روز خیابانکشی کردند، ولی خیابانبندی تهران را بدون خرابکردن همهٔ خانهها نمیشود درست کرد؛ آمریکاییها تمدنی را از صفر ساختند، در حالی که سنت اجازه نمیدهد پاک شود. فکر میکند ۵۰۰ سال دیگر هم نتوان جای دیگری چنین دموکراسیای پدید آورد.
او به کتاب ژان بودریار اشاره میکند که صراحتاً میگوید آمریکا اتوپیاست. در این نقش میگوید حتی کسانی که از اروپای غربی میروند دچار شوک میشوند، چون احساسی از حضور دولت نیست: کسی که پول داشته باشد دانشگاه میزند و وزارت علومی نیست که چیزی بگوید، و اهل خانه مسلحاند چون حریم خانهشان را به هیچکس مربوط نمیدانند. ویژگی خاص آمریکا «نهادگرایی مطلق» است: رئیسجمهور هیچچیز نیست جز آنچه قانون به او میگوید.
در همین نقش کتاب توکویل را معرفی میکند و میگوید خودش آن را کامل نخوانده است. هر ایالت یک کشور است و گاورنر را باید نزدیک به پادشاه فهمید نه فرماندار؛ فقط یک بار ایالتها بر سر بردهداری جنگیدند، چون ایالتهای جنوبی میگفتند قانون اصلاً به رئیسجمهور اجازه نمیدهد به ایالتها بگوید این کار را بکن و آن کار را نکن. میگوید اگر یک درصد این استقلال را به استانهای ایران بدهند، فردا همه با هم جنگ میکنند؛ چون الان بهعنوان آمریکایی صحبت میکند ممکن است به شما بربخورد.
مرام آمریکایی
در همین نقش میگوید مردم آمریکا همچنان به معاهدات اولیهشان پایبندند: چون خودشان مهاجر بودند، متعهدند با کسی که تازه وارد میشود همان برخورد را داشته باشند. در برابر محدودیتهای مهاجرتی مخالفت شده، معروفترینش کندی که قول داد آنها را بردارد.
در همین نقش میگوید یکی از ویژگیهای مرام آمریکایی پرکاری است که به پروتستانتیسم و پیوریتنیسمی که از اول داشتند برمیگردد. برای کسانی که نمیفهمند چرا مردم آمریکا با تأمین اجتماعی ضعیف خیلی معترض نیستند، علتش این است که احساس میکنند اگر کسی خوب کار کند درآمد خوبی دارد، و این حرف کموبیش بیوجه نیست؛ البته اکثریت تأمین اجتماعی را میخواهند، ولی بهشدت از اینکه دولت مرکزی قدرتمند شود میترسند.
ویژگی دیگر اهمیت خانواده و حریم آن است. با اشاره به آیهای که میگوید خداوند قبایل مختلفی آفرید، میپرسد در جای دیگری نژادها با مسالمت کنار هم زندگی کردهاند؟ و میپرسد مگر از نظر دینی هجرت مقدس نیست، که آمریکاییها همه مهاجرند. سختبودن کندهشدن از اروپا باعث شد اشراف نیایند؛ جمعیت آمریکا از طبقات متوسط به پایین بود و حس برابری از اول در آنها بود.
اخلاق و سیاست خارجی از دید آمریکاییها
او میگوید قرار است دربارهٔ اخلاق مردم آمریکا همهاش تعریف کند: فکر میکند آمریکاییها خیلی کمتر از ایرانیها دروغ میگویند و وجدان کاری و سنتی شبیه وقف دارند. در این تعریفها ایران را به نوعی ضدِ جامعهٔ آمریکا میداند، چون مردم حکومت را مثل آقابالاسری میبینند که نمیخواهندش؛ و میگوید باید «ما» بگوید ولی چون ناراحت میشوند «شما» و «آنها» میگوید.
او میگوید اگر از یک آمریکایی بپرسید آمریکا یعنی چه، «امپریالیسم جهانخوار» نمیگوید؛ میگوید جامعهای اتوپیایی است که بشر پدید آورده. آمریکاییها سیاست خارجی را اینطور توجیه میکنند که آمریکا نیروی خیر و «پیسمیکر» است و هر جا دخالت میکند برای صلح است؛ با پرسشهایی بلاغی میپرسد چه کسی جلوی نسلکشی در بوسنی را گرفت و در رواندا چه کسانی دخالت کردند، و میگوید اکثراً این کار با ابتکار آمریکا انجام میشود. او میگوید آمریکاییها به سیاست خارجیشان اینگونه نگاه میکنند و این سختترین قسمت بحث است.
→ متنِ کاملِ این جلسه