او میگوید از آمریکا دو تصویر متضاد وجود دارد و میخواهد آنها را به نوعی با هم ترکیب کند؛ ابتدا بقیهٔ تصویر مثبت را میگوید و در مقام آن تصویر از آمریکا دفاع میکند، هرچند میگوید بعضی قسمتهای دفاعش از سیاست خارجی ضعیف است. بعد میگوید هر دو دیدگاه افراطیاند و سیاست بازی قدرت است. در بخش آخر میگوید آنچه از روز اول در آمریکا غلبه داشت نگاه به همهچیز، از هنر و دین تا سیاست، به صورت بیزینس بود.
تصویر مثبت و هویت دینی
او میگوید چون حرفش در جلسهٔ قبل تمام نشد، بخشی از این جلسه را به همان تصویر مثبت اختصاص میدهد: آمریکا در آغاز دوران مدرن، سرزمینی پهناور و حاصلخیز و بهشتمانند، کشف شد و مکانی برای رشد و عملیشدن ایدههای تازهٔ برابری و دموکراسی و آزادی شد. ادعایش این نیست که همهٔ مردم آمریکا چنین تصور آرمانی دارند؛ میگوید هر کسی در آمریکا یا این تصویر را، اغراقشدهتر یا معتدلتر، دارد یا با آن مخالفت میکند.
او ماجرای ژوئن ۲۰۰۲ را میخواند: سه قاضی رأی دادند که طبق قانون اساسی لازم نیست کسی که سوگند میخورد به خدا قسم بخورد. بوش و رهبر اکثریت دموکرات سنا واکنش نشان دادند، سنا با ۹۹ رأی خواست حکم تغییر کند و نمایندگان مجلس سوگند را دوباره خواندند. نتیجه میگیرد که آمریکاییها هیچوقت نپذیرفتند از خدا جدا شدهاند، و به گفتهٔ او تصور اینکه همهشان کافرند مطلقاً درست نیست.
پاسخ به انتقادهای داخلی
او میگوید دیدگاه اول هم اغراقشده و ضدآمریکایی بود: اینکه همهٔ آمریکا در اختیار سرمایهدارهاست و دو حزب حالت خیمهشببازی دارند. فکر میکند ضعیفترین قسمت آن روایت این است که رقابت دو حزب را چیزی شبیه خیمهشببازی ببینید؛ واترگیت را مثال میزند، که رسانهها علیه بالاترین مقام افشاگری کردند و رئیسجمهور استعفا داد. به گمان او کسانی که به آن روایت معتقدند هر دلیلی را جزو همان بازی میدانند، حتی اینکه حالا یک سیاهپوست رئیسجمهور شده.
او به روزولت اشاره میکند که کارگرها را به عضویت در اتحادیهها فراخواند و میگوید اینها بازی نیست. احزاب سومی هم آرای نسبتاً خوبی گرفتهاند، مثل کاندیدای رسماً کمونیستی که اسمش را یادش نیست و یک و خردهای میلیون رأی آورد؛ فکر میکند در بازهٔ سی چهل سال غیرقابل تصور نیست که انحصار دو حزب بشکند.
به گفتهٔ او آزادی مذهبی آنطور که تبلیغ میشود از اول وجود نداشت: پروتستانها با کاتولیکها بد رفتار میکردند. جواب چپهایی که به آمریکا حس خوبی دارند، مثل رورتی، این است که چنین مضیقههایی به تدریج محو میشود؛ تا ۱۹۶۰ کندی رئیسجمهور کاتولیک شد و بعد اوباما، هرچند هنوز در جنوب آدمهای نژادپرست هستند. او میگوید این روند نشاندهندهٔ روح آزادیخواهی واقعی است و در این قسمت از آمریکا دفاع کرده است.
دفاع از سیاست خارجی
او میگوید سختترین قسمت دفاع از آمریکا دفاع از سیاست خارجی است؛ فکر میکند حتی راستترین آدمهای آمریکا نمیگویند آن کاملاً مقدس بوده، بلکه میگویند در مجموع قابل دفاع است. در مقام دفاع میگوید خیلیها در اروپای شرقی به گمان او آزادیای را که الان دارند مدیون آمریکا میدانند. آمریکا تا جنگ جهانی اول منزوی بود؛ وقتی شوروی نصف اروپا را اشغال کرد و میخواست در همهٔ دنیا رژیمهای کمونیستی به وجود بیاورد، دولت آمریکا، با فشار افکار عمومی هم، مبارزه با کمونیسم را شروع کرد.
او میپذیرد که آمریکاییها در ایران برخلاف دموکراسی وارد شدند و مصدق را برکنار کردند، و کلینتون عذرخواهی کرد. توجیه آمریکاییها این بود که ایران نقطهای حساس بود و با مصدق نمیشد کنار آمد؛ حرف سیاستمداران آمریکا این است که جنگ دو غول بود و کشورهای کوچک قربانی شدند. در مقام دفاع میگوید فکر نمیکند بتوان تصور کرد حکومت کمونیستها در ایران بهتر از ۲۵ سال حکومت شاه میبود.
او میگوید آمریکاییها قبول دارند در جاهای زیادی کودتا کردند و کارهای بد کردند، مخصوصاً در ویتنام، و دفاعشان این است که برای رسیدن به صلح پایدار جهانی این خشونتها لازم بود. میگوید با لکنت توانست ذرهای از سیاست خارجی آمریکا دفاع کند و بعضی از قسمتهایش دفاع خیلی ضعیفی از کاری است که آمریکاییها در دنیا کردهاند.
تلفیق دو روایت
او میگوید در روایت اول اسناد زیادی ارائه میشود که آمریکا جنایتکارترین کشور دنیاست، و آن را دقیق بررسی نکرده است. عدهای در داخل آمریکا روایت دوم را کاملاً ساختگی میدانند؛ فکر میکند هر دو دیدگاه افراطی و صفر و صدیاند و با کسانی که کل ماجرا را ساختگی میدانند مطلقاً مخالف است.
به گفتهٔ او این دو دیدگاه ظاهراً متناقضاند، ولی تفاوتشان شبیه تفاوت نگاه آدمها از درون به خودشان و نگاه دیگران از بیرون است؛ جنایتکارترین آدمها هم از درون برای کارهایشان توجیهات خوبی دارند. برای رفع تعارض میشود تصویر ایدهآل را غلط دانست، یا پذیرفت که در روایت دوم واقعیتی هست ولی گزینشی است. او میگوید تمثیل کشور به انسان مشکل دارد: این تصویر در ذهن همهٔ مردم نیست و سیاستمداران تصمیمگیرنده جزو اقلیتیاند که آن را نمیپذیرند.
نکتهٔ نهایی او این است که ارزشگذاری برای یک ملت بر اساس چنین واقعیتهایی در تحلیلهای سیاسی فوقالعاده بیربط است، چون سیاست بازی قدرت است و ایدهآلها در حاشیه قرار دارند. مهم نیست بوش واقعاً به ترویج آزادی معتقد است یا نه؛ برای فهم سیاست آمریکا باید دید قدرت در جامعه چگونه توزیع شده است. تحلیلهای اخلاقی و آرمانگرایانه در هیچ کشوری کار نمیکند، مگر در دورههایی خیلی کوتاه.
واقعیتهای تاریخی
او میگوید میخواهد تصویر را تضعیف کند ولی احتیاط میکند همهاش پاک نشود: به نظرش حقیقتی در روایت دوم هست، یعنی گرایش به آزادی، دورشدن از نژادپرستی و حساسیت به آزادی بیان. رورتی میگوید راست آدمهاییاند که به گذشته افتخار میکنند و چپ کسی است که به گذشته افتخار نمیکند و به آیندهای افتخارآمیز امید دارد.
او میگوید از جنگ ویتنام به بعد این تصویر تاریخی خیلی مورد تهاجم قرار گرفته است. به گفتهٔ منتقدان، به نظر میرسد روایتهای ایدهآل بعد از جنگ داخلی، برای ایجاد احساسات ناسیونالیستی، پدید آمد و وارد کتابهای درسی شد، و هالیوود هم بخشی از تصویر گذشته را ساخته است. او میپذیرد که بخشی از این حرفها گزینششده و اغراقشده است.
او فیلم Gangs of New York اسکورسیزی را میآورد و میگوید شخصیتهای اصلیاش در تاریخ آمریکا واقعیت دارند؛ برای داشتن تصوری ایدهآل باید جنبههایی از زندگی آمریکا را از تاریخ حذف کرد. اسکورسیزی از کسانی است که میخواهند تصویر ایدهآل را بشکنند، چون فکر میکنند همان تصویر پایگاه نفوذ سیاستمدارهاست. او تأکید میکند ملت آمریکا به آزادی و دموکراسی تعهداتی دارد ولی یک عامل منفی بسیار قوی هم از اول بوده، و به نظرش بدون فهم هر دو گرایش آمریکا را نمیشود فهمید.
سرمایهداری و انگیزهٔ مهاجرت
او میگوید در تصویر ایدهآل چیزی اساسی حذف میشود: کشف آمریکا تقریباً همزمان با آغاز گرایشهای سرمایهداری و بورژوازی در اروپا بود. از ماکس وبر به این سو کموبیش همه قانع شدهاند که پروتستانتیسم صرفاً جنبشی مذهبی نیست و در آن گرایشی به سرمایهداری هست؛ او دربارهٔ عنوان دقیق کتاب وبر شک دارد. میگوید بیشترین انگیزهٔ مهاجرت به آمریکا، تقریباً از ابتدا تا الان، مذهبی نبوده، بلکه کسب ثروت بوده؛ مهاجران عموماً جویندگان طلا بودند و زمین را مجانی به مردم میدادند.
او میگوید آن گرایش به آزادی و دموکراسی و برابری واقعاً وجود داشته، ولی فکر میکند گرایش اقتصادی از همان ابتدا بر گرایشهای عدالتخواهانه و مذهبی غلبه داشته است. آمریکا سرزمینی بدون گرایشهای اشرافی بود که سرمایهداری میتوانست خالص در آن پیاده شود، و رؤیای آمریکایی یعنی با دست خالی آمدن و ثروتمند شدن؛ چیزی که به نظر میرسد نوسان ندارد میل به ثروتمند شدن است.
او میگوید آمریکا هم وجهی شیطانی دارد که روایت اول بر آن تأکید میکند و هم وجهی مقدس که مردم آمریکا فقط آن را میبینند؛ فکر میکند بدون هر دو گرایش نمیشود ملت و دولت آمریکا را درک کرد، و گرایش دوم هر چه تاریخ جلوتر رفته غلیظتر شده است. به جای اینکه مثل جناح تندروی چپ آن تصویر مقدس را کلاً پاک کنیم، باید تصویر پیچیدهتری بسازیم. آمریکا به گفتهٔ او مبدأ سرمایهداری در دنیاست، و او واژهٔ «سرمایهسالاری» را ترجیح میدهد، یعنی اینکه همهچیز جامعه حول اقتصاد و افزایش کاپیتال بچرخد.
هنر و دین بهمثابه بیزینس
به گفتهٔ او هنر در آمریکا، برخلاف اروپا، کمکم به کالایی برای پول درآوردن تبدیل شد؛ در هالیوود از ابتدا هیچ کاری جز بیزینس انجام نمیشود و روی هر فیلمنامه بر اساس فروش سرمایهگذاری میشود. جوکی اصفهانی میآورد از کسی که سطلی دوغ سر بازار میفروخت و مدام آب میریخت و میگفت «تا سفید است، محل دارد»؛ همهچیز در آمریکا، از جمله فیلمها، همینطور است و تا جایی که بفروشد نسخههای دوم و سوم میسازند. دین هم در آمریکا خیلی شبیه بیزینس است؛ مثلاً اگر فرقهها در اروپا ۱۰ تا بود، در آمریکا به ۱۰ هزار رسید.
او میگوید آن تصویر مقدس ریشهای در واقعیت دارد، ولی آنچه از روز اول وجود داشت و غلبه کرد نگاه به همهچیز به صورت بیزینس بود. در اروپا و آسیا کشورهای وابسته به سنت در مقابل این گرایش مقاومت میکردند، مثل استادان آواز ایرانی که نمیخواهند صدایشان ضبط شود، هرچند اینها مثل موجوداتی در حال انقراضاند. فکر نمیکند ملت آمریکا، اگر به آنها بگویند شما اینطور هستید، خیلی مقاومت کنند.
سیاست بهمثابه بیزینس
او میگوید سیاست در آمریکا بیزینس است: سیاستمدار برای زندگی شغلیاش و پول درآوردن سیاستمدار میشود و درصد کسانی که آرمانهایشان را بر کریر خودشان ترجیح دهند بسیار نادر است. کندی در کتاب «سیمای شجاع» چند سناتور را یافته که چنین کردند و اعتراف دارد که سیاست آمریکا اینطور نبوده؛ به گفتهٔ او حتی یکی از آنها هم از سرمایهداران بزرگ مواجب دریافت میکرده.
او میگوید استفادهٔ سناتور از موقعیت سیاسیاش برای بیزینس در آمریکا بدیهی است؛ از دوستی نقل میکند که ویزای آمریکایش را از آنکارا گرفت و میگفت سناتوری با گرفتن چند هزار دلار کار را جور کرده بود. از کتاب «آمریکا در دو قرن» نوشتهٔ کلور ژولین یاد میکند که پس از واترگیت ارقام بزرگی لو رفت، و راکفلر را نمونهای میداند که شهرام جزایری مدل کوچکشدهٔ اوست. شرکتها علناً برای کاندیداها پول میدهند و حمایت سرمایهداری از سیاستمدارها به گفتهٔ او جزو بدیهیات سیاست آمریکاست.
با این حال میگوید قوانینی هست که سعی کردهاند این کمکها را محدود کنند، و میپرسد اگر همهچیز بازی است این قانون را برای چه میگذارند. میزان پولی که سرمایهدارها به سیاستمداران میدهند خیلی بالاست؛ یک بار آماری در حد میلیارد دلار شنیده که یادش نیست. در پایان میگوید در کنار تصویر تقدس آمریکا باید به تصویر نامقدس آن هم توجه کرد، و چون سیاست معمولاً جدا از مسائل اخلاقی پیش میرود، مقدس کردن تاریخ آمریکا در درک سیاست کارایی چندانی ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه