او میگوید دو روایتی که دربارهٔ آمریکا گفته با هم تعارض دارند و هر دو بخشی درست و بخشی غلطاند. روایت اول را با اسناد رفتار خارجی آمریکا مرور میکند، استنتاج آن دربارهٔ داخل آمریکا را غلط میخواند و با فرض بیزینس و الگوی بازی سیاست آمریکا را توضیح میدهد. بعد به سیاستمداران، احزاب، رسانهها و مردم میپردازد و با نکتهای که به تعبیر خودش بیشتر جنبهٔ شوخی دارد دربارهٔ مخالفخوانی بهعنوان بیزینس تمام میکند.
دو روایت و هدف جلسه
او میگوید میکوشد نشان دهد هر دو روایت بخشی غلط و بخشهایی درست دارند؛ جلسهٔ قبل را بیشتر طرح موضوع میداند و این بار میخواهد توضیحات کلی بدهد و منبع معرفی کند. روایت اول مثل نگاهکردن از بیرون به رفتار یک آدم یا ملت است، بیآنکه نیتها را ببینید، و از جهاتی رئالیستی است؛ به نظر میرسد دیگران از بیرون معمولاً اطلاعات عمومی بهتری به دست میآورند، چون درون آدمها فریبهایی هست، چنانکه اگر دیدگاه درونی هیتلر را مطالعه میکردید از نیات خیری که برای خودش متصور است شگفتزده میشدید. مشکل روایت اول این است که از رفتار خارجی دولت آمریکا دربارهٔ درون آمریکا به اشتباه استنتاج میکند؛ روایت دوم برعکس از درون آمریکا دربارهٔ رفتارهای بیرونی آمریکا استنتاج غلط میکند.
روایت اول: رفتار خارجی آمریکا
ایدهٔ روایت اول این است که هر کار دولت آمریکا از جنگ جهانی دوم به این سو چیزی جز تأمین منافع سرمایهداری آمریکا نبوده است. به گفتهٔ او تقریباً مثال نقضی نیست و چون این تئوری فکتها را بهتر توجیه میکند، در رویکرد علمی پذیرفتنی است. در مثال او، آمریکا برای حملهٔ عراق به کویت به قوانین بینالمللی استناد کرد، ولی در حملهٔ آفریقای جنوبی به نامیبیا واکنشی نشان نداد و در تحریم شرکت نکرد، چون آن موقع آفریقای جنوبی در جهت منافع آمریکا حرکت میکرد. چامسکی را متخصص درآوردن چنین تناقضهایی میداند.
چند عبارت از اسناد منتشرشدهٔ وزارت خارجه و سیا را میخواند: هشدار سیا دربارهٔ دولت گواتمالا در سال ۵۲، که دو سال بعد کودتا شد و مشکل کمپانیهای میوه حل شد؛ سندی که از «مواد خام ما» در آمریکای لاتین حرف میزند؛ سفیر آمریکا در برزیل که کودتای نظامی را «شورش دموکراتیک» خواند؛ و سندی دربارهٔ سرنگونی کاسترو و جایگزینی او با رژیمی «مقبول برای آمریکا». به گفتهٔ او آمریکاییها میدانند که برای باز کردن راه سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی دخالت میکنند.
جنگ سرد و شوروی به گفتهٔ او بهانه بود، چون پس از فروپاشی شوروی سیاست نظامیگری آمریکا تغییری نکرد. روایت اول از این مقدمات نتیجه میگیرد که سیاست در آمریکا دستنشانده است، دموکراسی ظاهری است و رسانهها با دولت همکاری میکنند؛ او بدیهی میداند که آمریکا سیاستهای تجاوزگرانهای دارد، ولی این نتیجهگیری دربارهٔ داخل را اشتباه میخواند.
داخل آمریکا و فرض سادهتر
او میکوشد بگوید در آمریکا رسانهها آزادند و دموکراسی واقعی است و میگوید سازوکارهای دیگری رفتار خارجی دولت را پدید میآورد؛ روایت اول انجمنهای سری مثل ماسونری را پشت صحنه میبیند، ولی او فشار سیاسی از بالا را در داخل آمریکا کم میبیند و میگوید چامسکی همانجا زندگی میکند و حرفهایش را میزند. با این حال میپذیرد که روی رسانهها فشار هست و پشت پرده چیزهایی بوده است؛ به نظرش بدیهی است که دربارهٔ پرل هاربر و ۱۱ سپتامبر پشت پرده خبرهایی بوده. ولی فرض میگذارد که آزادی مطلق هست و سیاست پشتپردهای نیست، تا ببیند با فضایی سادهتر میشود رفتار پایدار دولت را توجیه کرد یا نه.
فرض او این است که همهٔ کارهای آمریکا در خارج نوعی بیزینس است و ملت آمریکا هم بیش از هر ملت دیگری چنین روحیهای دارد: به گفتهٔ او اکثریت کسانی که به آمریکا رفتند جویندگان طلا بودند نه مذهبیهای مقدس، و بیزینس برخلاف اروپا به هنر و دین هم سرایت کرد؛ پس باید آمریکا را پدر یا مادر سرمایهسالاری دید. او میگوید در آمریکا آدمهای صادق و معنوی هم هست و اتفاقهای خوبی هم افتاده، ولی با این فرض تا حدود زیادی همه چیز را میشود بدون پناه بردن به تئوریهای توطئه توجیه کرد.
عقل سلیم و الگوی بازی
کتاب «عقل سلیم» تام پین را، که شهرت دارد یکتنه بیشترین تأثیر را در انقلاب آمریکا گذاشت، سندی از روحیهٔ آمریکا از همان آغاز میداند: به گفتهٔ او مردم را با حسابوکتابهای اقتصادی قانع کرد که از انگلستان ببرند. انقلاب ایران را به گمان خودش یکی از غیراقتصادیترین انقلابها میداند و میگوید روحیهٔ ملت ایران به نوعی درست برعکس آمریکاییهاست و شاید همدیگر را اصلاً نمیفهمند.
برای درک سیاست داخلی آمریکا طبیعیترین مدل را بازی (گیم) میداند: تعدادی بازیگر که استراتژی انتخاب میکنند و اصطلاحاً پیآفی میگیرند. به گفتهٔ او تعادل بازی به معنای نفع همه نیست؛ آمریکا مدتهاست در تعادلی است که هیچکس استراتژی خودش را عوض نمیکند، مثل تعادل نش، یعنی از ترس زیان بیشتر. به آمریکاییها لقب «ملت گوسفند» دادهاند، ولی او میگوید طبق آنچه در ویکیپدیا خوانده، ۸۰ درصد مردم پس از ترور کندی فکر میکردند او را در توطئهای کشتند، و راهی برای بردن بازی به جای دیگر نیست، چون ممکن است بسیار خطرناک باشد.
بازیگران و سیاستمداران مستقل
مردم را منبع اصلی قدرت میداند و انقلاب ایران را نمونه میآورد که شش ماه هیچکس سر کار نرفت، در حالی که فکر نمیکند آمریکاییها شش روز هم بتوانند اعتصاب کنند. در آمریکا فرض میکند که نظامیها بازی مستقلی از دولت نمیکنند و رسانهها را باید بازیگری مستقل دید؛ پس بازی میان سرمایهدارها و مردم نیست و دستکم میان چهار بازیگر کموبیش مستقل است. بازی را فیر و با قوانین ثابت میداند، برخلاف ایران که شاه خودش تصویب میکرد زمینهای شمال به او واگذار شود.
سیاستمداران میتوانند از قدرت سیاسی برای خودشان درآمد کسب کنند. طرح مارشال را مثال میزند: وقتی انگیزهٔ سیاسی و انساندوستانه را کنار بگذارید و فقط پول را ببینید، چون شرط این بود که مجری بازسازی شرکتهای آمریکایی باشند، پول مالیات مردم آمریکا به حساب سرمایهدارهای کلان میرفت و هیچ پولی از آمریکا خارج نمیشد. حمایت از اسرائیل را هم مثالی میداند که به گمان او با وجود سود صنایع نظامی، بیشترین بهره از آنِ خود سیاستمداران است، از طریق لابیهای صهیونیستی؛ و سرمایهگذاری دولت روی تکنولوژیهای جدید مثل اینترنت را مثال دیگری. نتیجه میگیرد که به نظر او سیاستمداران آمریکا نوکر سرمایهداری نیستند و بازی کاملاً مستقلی میکنند.
احزاب، رسانهها و مردم
دو حزب دموکرات و جمهوریخواه را به دو سوپرمارکت تشبیه میکند که روبهروی هم رقابت میکنند و ایدئولوژی خاصی ندارند؛ به نظر او توهم است که رقابت دو حزب خیمهشببازی باشد، چون بازاری واقعی در کار است. سرمایهدارها به فکر تشکیل حزب جدید نیستند چون اوضاع برایشان به اندازهٔ کافی خوب است، و به گمان او بارها سیاستمداران منافع سرمایهداری را به خطر انداختهاند.
سیاستمدار باید میان افکار عمومی و منافع سرمایهدارهای حامی موازنه برقرار کند؛ میگویند سه سال و نیم با سرمایهدارها هستند و پیش از انتخابات سراغ افکار عمومی میروند، که او خودش کمی شوخی میداند. به نظر او سیاستمداران مستقل از سرمایهدارها، مردم و رسانهها عمل میکنند و بیزینسشان سهم بیشتری را به کسانی میدهد که کمک مالی بزرگ میکنند.
رسانهها را بنگاههایی میداند که از راه افکار عمومی درآمد دارند. دربارهٔ اینکه چرا افشا نمیکنند، میگوید فشار هست، ولی نکتهٔ واضحتر این است که افشاگری برایشان صرف نمیکند: مردم آمریکا میخواهند بشنوند ملتی قهرماناند و حقیقت را دوست ندارند، و بنگاههای بزرگ از وضع موجود راضیاند؛ افشاگری هست ولی از رسانههای کوچک و محلی و با بُرد محدود، و جز در شرایط خاصی مثل واترگیت رسانههای بزرگ ریشهٔ ماجرا را نمیزنند.
دربارهٔ اینکه چرا مردم آمریکا کاری نمیکنند، میگوید فکر میکند اتحادیههای کارگری در آمریکا فاسد شدند، نه اینکه همهٔ اتحادیهها همه جا اینطور شده باشند، و تقریباً همهٔ اعتصابها را اعتصابشکنها، از جمله مهاجران، شکستهاند؛ بعضی میگویند دولت عمداً جلوی مهاجرت غیرقانونی را نمیگیرد، چون سرمایهدارها از کارگر ارزان سود میبرند. اینها را توجیه کامل نمیداند و میگوید باید به روانشناسی مردم آمریکا پرداخت؛ اگر کسی بگوید فریب رسانهای مانع است، به گمان او ملت آمریکا را نشناخته است.
سرمایه و محدودیت تغییر
تحلیل درست از نگاه او این است که سرمایه، موجودی انتزاعی، آمریکا را اداره میکند، نه سرمایهدارها؛ سرمایهدارها ایجنتهای سرمایهاند و سیاستمداران هم به نوعی. ملت آمریکا بسیار کار میکند و کم ساپورت میشود، و دولت بهطور منظم پول مردم را برمیدارد و به سرمایهدارها میدهد؛ نمونهاش کمک دولت به شرکتهای بزرگ در بحران اقتصادی کنونی است که این بار پردهپوشی هم ندارد.
دربارهٔ لایحهای ضدسرمایهداری از کلینتون میگوید دربارهٔ جزئیات ماجرا شک دارد، ولی سرمایهدارها صریح گفتند اگر تصویب شود سرمایهشان را از آمریکا خارج میکنند. به گفتهٔ او جهانیسازی تحرک سرمایه را بسیار زیاد کرده و سرمایهدار میتواند هر لحظه سرمایهاش را مثلاً به ژاپن ببرد؛ به احساس او کلینتون واقعاً میخواست کار خوبی بکند ولی دولتش کوتاه آمد. اگر دولتی سوسیالیستی یا کمونیستی سر کار بیاید و سرمایهها بروند، نتیجه رکود است، و بازی هر روز بیشتر به سمت تعادل میرود.
از کتابی میگوید که نام نویسنده و کتابش را به یاد ندارد و استدلالش این است که چهارسالهبودن دورهٔ ریاست جمهوری اجازه نمیدهد اصلاحات اقتصادی، که مثلاً ده سال لازم دارد، به نتیجه برسد. دربارهٔ اینکه چرا خود سرمایهدارها حزبی تشکیل نمیدهند، میگوید سعی کردهاند، ولی سیاست آدمهای پروفشنال خودش را میطلبد و پول دادن به آدمی که رئیسجمهور شد بیزینس بسیار سادهتری است. نتیجه میگیرد که مردم به این راحتی نمیتوانند بازی را عوض کنند. نکتهٔ تازهای هم میآورد، یعنی بالا رفتن قدرت مانور از نظر خارج کردن سرمایه، که به گمان او فضای پلیسی داخل آمریکا را تعدیل میکند و جا را برای کارهایی مثل کار روزولت و کلینتون از بین میبرد.
پایان: بازار مخالفخوانی
بخشی از بحث دربارهٔ مردم آمریکا مانده است: اینکه بر پایهٔ مبانی دینی چه میشود دربارهٔ آمریکا گفت و چرا مردم آمریکا به نوع خاصیاند، تا روایت اول تکمیل شود. میگوید بسیاری از مسائل پایداری این بازی به عقاید و اخلاق خاص مردم آمریکا برمیگردد و نمیشود صرفاً آن را اخلاق پروتستانی دانست.
بهعنوان حسن ختام نکتهای میگوید که به تعبیر خودش شاید بیشتر شوخی است ولی قسمتی از آن شوخی نیست: مخالفخوانی با سیاستهای آمریکا در کار رسانهای خودش زمینهٔ خوبی برای بیزینس است. الیور استون را مثلاً فرض میکند که مشتریهای خودش را دارد و اگر کاری سفارشی برای دولت بسازد، چون برد و تأثیرش بیشتر است پول بیشتری میگیرد. این را فرضی بدبینانه و کمی شوخ میخواند و آخر با شوخی دربارهٔ خودش میگوید این سخنرانی هم با چنین نیتی بود که شاید به او هم مراجعهای بشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه