او جلسه را با خلاصهی جلسهی قبل آغاز میکند و سپس نکاتی را میآورد که کسانی که از نظام سرمایهسالاری دفاع میکنند برای آن میشمارند، و میگوید همهی این نکات مثبت دروغ هستند. بعد از جمله دربارهی تأثیر سرمایهسالاری بر ساینس، خرد باوری و رابطهی سرمایهسالاری و آزادی صحبت میکند.
سرمایهسالاری چیست؟
او میگوید جلسهی قبل دربارهی دو گزاره صحبت کرد: نظام سرمایهسالار مانع رشد بشر است، و مکانیسمهایی در آن مفاهیم فرهنگی را تحریف میکند. استدلالش این بود که این نظام چیزی تولید میکند که مصرفکنندهی زیادی داشته باشد و به همهچیز از دیدگاه کالا نگاه میکند، پس نیازهای لایههای پایین هرم اشباع میشوند و لایههای بالایی صوری روی آنها بازتاب میشوند: برای امنیت بیمه، به جای محبت و عشق سکس، و برای تعالی ممکن است مواد مخدر.
سرمایهسالاری ترجمهی کاپیتالیسم است و با سرمایهداری فرق دارد؛ مسئله نه طبقاتیبودن جامعه است نه مالکیت خصوصی، بلکه نظامی است که رکن اصلیاش افزایش سرمایه است و سرمایهگذاری را در جهت سود انجام میدهد. نظام سوسیالیستی هم میتواند سرمایهسالار باشد. او میگوید سرمایه مفهومی اعتباری است که خود ما ساختیم، مثل بازیای که قاعده گذاشتیم، و مردم همه درحال مرگ و نابودی هستند ولی این بازی ادامه دارد.
نظام سرمایهسالار آدمها را یا کارگزار میبیند یا مصرفکننده، و هرچه جلوتر میرود وجه مصرفکننده بودن مهمتر میشود. او میگوید حرفهای این جلسه نقد فرهنگ سرمایهسالار است، نه فرهنگ غرب یا آمریکا؛ ما هم اگر به همین اندازه دنبال این نظام برویم دچار همین مشکلات میشویم.
دفاعیهای از فرهنگ سرمایهسالار
او میگوید فرض کنیم حرفهای جلسهی قبل درست است ولی نکات مثبت را هم ببینیم، و اول یک دفاعیه ارائه میکند. در این دفاعیه پیش از این نظام فئودالیسم بود، با اشرافیت و کلیسای دروغگو و ریاکاری، فقر عمومی و بیماری واگیردار، و بیعدالتی و خشونت که به آن دوران نسبت میدهند؛ بعد دانش پیشرفت کرد، و اگر قبول کنیم تحرک اروپا نتیجهی سودجوییهای شخصی بود، مردم بیشتر کار کردند و دنیای مرده و طاعون زدهی آن زمان آباد شد.
مدافع از خرد باوری و روحیهی نقادی میگوید که روشنفکران همهچیز را زیر سؤال بردند، از افسون زدایی، یعنی کنار گذاشتن خرافات و اعتقاد به سحر و جادو، و از اومانیسم، که در آن نفع انسان ملاک قانونگذاری است. بعضی روشنفکران طرفدار نظام میگویند به پایان تاریخ رسیدیم و مشکل دنیا این است که این نظام همهجا فراگیر نشده است. سپس او میگوید همهی این حرفها غلط است و موضوع امروز همین ادعاهای تکراری دربارهی خوبیهای مدرنیسم و سرمایهسالاری است.
روش نقد: پکیج و بازی
او میگوید انتقاد از یک مکتب یعنی مشکل داشتن با همهی جنبههای آن نیست؛ عادت کردهایم مکاتب را به صورت پکیج درآوریم و انتقاد از پکیج سرمایهسالاری به معنی مخالفت با مالکیت خصوصی نیست. باید دید کجای پیشرفتها مربوط به آن بازی است: اگر بارندگی بیشتر شود، آیا باران هم مربوط به نظام سرمایهسالار است؟ تکنیک دیگر این است که مکتب دیگری را جلو بگذارند، مثل «یا من یا کمونیسم».
او میخواهد به این نتیجه برسد که هیچ چیز خوبی از آن بازی درنمیآید و برای هر پیشرفتی عامل بازدارندهای وجود داشته که نتیجهی سرمایهسالاری است. مثلاً در تهران، که تا حدود زیادی نظام کاپیتالیسمی دارد، دود مربوط به نظام سرمایه سالار است، و در پیشرفت دانش هم قسمتی به نام دود هست که مال این نظام است نه اصل پیشرفت دانش.
انقلاب فرانسه و پیشرفت علم
او میگوید بورژواها معمولاً به تجارت و رباخواری مشغول بودند و در فرهنگ آن دوران رذل و فرومایه توصیف میشوند. انقلاب فرانسه تا حدودی توسط روشنفکران رهبری شد ولی خیلی زود به دست افراد دیگری افتاد، ناپلئون به قدرت رسید و بورژوای نوکیسهی سودجوی رباخوار قدرت اقتصادی را گرفت. بین شروع جهش علمی و انقلاب فرانسه تقریباً دو قرن فاصله است، پس علم باعث آزادیخواهی شد نه بالعکس.
او میگوید قرون وسطی سراسر ستایش خرد و دانش بود، کوپرنیک و گالیله و کپلر از مدارس دینی-علمی به وجود آمدند. اسطورهای که کلیسا همیشه مقابل دانش ایستاده بزرگنمایی شده است و کوپرنیک محاکمه نشد. انقلاب علمی از دل کلیسا شروع شد و ربطی به بورژوا ندارد، ولی از وقتی دانش تحت پوشش سرمایه سالاری قرار گرفته اوضاع خراب شده و پیشرفت کندتر و منحرف شده است.
سرمایهسالاری و انحراف ساینس
او میگوید سرمایهسالاری روی دانشی سرمایهگذاری میکند که سود به همراه داشته باشد؛ ژنتیک و انفورماتیک داغ شدند چون به پول وصل شدند. دانش به سمت دانش محاسباتی منحرف شد، دانشی که بتواند پیشگویی کند و از دل آن تکنولوژی به وجود بیاید، و دانشی که کیفی و توصیفی و شناختی باشد از علم حذف شد.
به نظر او فیزیک نمونه است: ۸۰ سال است فرمولهای مکانیک کوانتوم را میدانیم و نمیدانیم چیستند و تلاشی برای فهمیدنشان نمیکنیم، چون نظام سرمایه سالار دیگر نفعی ندارد. میگوید هنوز مکانیک نیوتنی را آموزش میدهند، چون مکانیک کوانتوم ارتباط خیلی کمی با صنعت دارد و نظام آموزشی طوری آموزش میدهد که به درد نظام سرمایهسالار بخورد.
در قدیم فلسفه راس هرم دانش بود و تکنولوژی پایینترین لایه، ولی الان حرف اول را مهندسان میزنند، چون سرمایهدار با مهندس سر و کار دارد و پول را به مهندس میدهد؛ راس هرم، فلسفه، کاملاً نابود شد. او میگوید بعد از انقلاب کوانتومی در این ۸۰ سال هیچ تحول علمی بزرگی نداشتیم، شاید جز پیدا کردن DNA، و درآمدها وارونه هستند: یک فوتبالیست به اندازهی یک دانشمند درآمد دارد.
خرد باوری و افسون زدایی
او میگوید انکار نمیشود که روحیهی انتقادی به وجود آمد، ولی مدرنیته را با فرهنگ سرمایه سالار یکی میگیرد و میداند ممکن است بعضی مخالف باشند. پیش از دوران مدرن همه میدانستند زندگی بشر سرشتی تراژیک دارد و فرهنگها دنبال جوهرهی شادی بودند؛ تصور اینکه آدمی تمام عمرش را به افزودن سرمایه اختصاص بدهد دیوانگی بود، و ذات سرمایهسالاری بیخردی است. اگر از دور نگاه کنیم، حتماً کلکی در کار است که حرف از خردباوری میزنند.
او میگوید این خرد بر این پیشفرض است که قوای شناختی انسان در چهارده پانزده سالگی به حداکثر رشد میرسد، که فرض غلطی به نظر میرسد؛ در مدرنیته فقط استدلال رسمی معتبر است و حس همدلی در برهان آوردن از بین رفته است. وقتی بحثهای نظری به جایی برسند که هیچ چیز را نشود ثابت کرد، هر کس هر کار بخواهد میتواند بکند، و سرمایهسالاری که هیچ نوع عقیدهای را تاب نمیآورد از این آزادی عمل سود میبرد. نیچه میگوید «زیر لوای خردباوری نیروهای نابخرد و ناهوشیار آزاد شدند.»
دربارهی افسونزدایی ترجیح میدهد وارد بحث نشود. او میگوید روشنفکرهای فرانسوی تأکید میکنند که دچار افسونزدگیهای جدید شدیم: به آدم میگویند به مرگ فکر نکن و دنبال افزایش سرمایه باش.
آزادی و انقیاد
او میگوید آزادی ادعای بزرگ مدرنیته است و به گمانش بحث دربارهی آن سختترین جای کار است، چون کسی که احساس آزادی میکند را با حرف نمیشود قانع کرد؛ آزادی و دموکراسی جزو مقدسات مدرنیته هستند. میپرسد این آزادی ثمرهی سرمایهسالاری است یا تحولات تاریخی اروپا. خود مفهوم آزادی از این نظام درنمیآید، ولی آن آزادی خاصی که احساس میکنیم به نظر او زاییدهی نظام سرمایهسالار است، و گزینش هم وجود دارد: آدمها برای رفتن به آمریکا ویزا میخواهند ولی کالاها آزادترند.
او میگوید نمیخواهد این را بگوید که مردم در حداکثر انقیاد زندگی میکنند؛ میخواهد بحث کند که به چیزی به نام آزادی رسیدیم یا نرسیدیم، و بیشتر به فوکو ارجاع میدهد. حرفهایی که از فوکو یاد گرفتهاند این است که ما در نظارتی کامل زندگی میکنیم و نظام آموزشی از سن شش سالگی ما را برای شغلهای موجود تربیت میکند. کسی قانوناً مجبور نمیکند، ولی بچهای که نخواهد درس بخواند به زندگی خوبی نمیرسد، پس احساس آزادی میکنیم؛ نظام آموزشی قدرت تخیل را هم از بین میبرد و هر سیستمی ضدیت با تخیل دارد.
دربارهی کار زنها میگوید در جهان گذشته زنها از اینکه کار نمیکردند ناراضی نبودند، هرچند حقوق زنها ضایع میشد. نظام سرمایهسالاری به نیروی کار بیشتر نیاز داشت و زنها اول با نارضایتی پذیرفتند، بعد راضی شدند، چون سیستم کسی را که مطابق نیازش کار کند تشویق میکند، مثل ماری کوری. این ویژگی سرمایهسالاری نیست، ویژگی هر سیستمی است که تقویت را در جایی انجام میدهد که به نفعش است.
او انقیاد سختافزاری، که راههایی بسته شده، را از انقیاد نرمافزاری، که قانون میگوید از آن راه نرو، جدا میکند. نظام سرمایهسالار ذاتاً میتواند بیشترین قید سختافزاری را ایجاد کند و به قید نرمافزاری نیازی ندارد، چون ضد هر جور عقیده داشتنی است؛ نظامی که به رشد فکر کند مجبور است تعالیمی تعلیم دهد. میترسد این حرفها حمایت از تحدید آزادیهای سیاسی فهمیده شود و میگوید فعلاً کاری به چیزهای سیاسی ندارد.
آزادی سیاسی و مککارتیسم
او میگوید آزادی سیاسی هم یک جوری توهم است، چون هر سیستم سیاسی وقتی خطر احساس کند واکنش تند نشان میدهد و هرچه مستقرتر باشد بیشتر آزادی سیاسی میدهد. آمریکا مستقر است، پس مردم هرچقدر بخواهند در خیابان به بوش فحش میدهند؛ ولی اگر حزبی بخواهد حکومت آمریکا را بگیرد و سرمایهها را ملی کند، قابل تصور نیست که سرمایهدارهای آمریکایی اجازه دهند.
مککارتیسم را تنها جایی در تاریخ معاصر میداند که نظام آمریکا واقعاً احساس خطر کرد: کمیتهی فعالیتهای ضد آمریکایی هزاران نفر، را دادگاهی کرد و چارلی چاپلین از آمریکا اخراج شد. او در آمریکا یک نمایش آزادی و دموکراسی میبیند، ولی میگوید این معنیاش بد بودن آزادی سیاسی نیست؛ آزادی سیاسی خوب است.
یکی از حاضران میگوید در نظام جهانی هر شغلی خدمت به نظام کاپیتالیستی است و نمیشود فرار کرد، ولی میشود شغلهای زیادی کاپیتالیستی را انتخاب نکرد. او در پاسخ میگوید ممکن است برای آدمهایی که خیلی با استعداد هستند شغلی نباشد و به طور طبیعی به خارج بروند؛ نظام آموزشی مثل قیف یا چتری است که آدمهایی را که بهدرد میخورند به جایی میبرد، و آن را ما طراحی نکردیم و در کشور خودمان اجرا میکنیم، به نحوی برای آنها کار میکنیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه