جلسه با فرود از بحثهای پیشین به بحث روانکاوی آغاز میشود. او میگوید در طرح بحثهای مردسالاری نوعی گیرکردگی دارد، چون فکر میکند مطرح کردن این موضوعها از بحثکردن دربارهٔ سرمایهسالاری سختتر است. سپس دو جلسهٔ قبل را مرور میکند: تعریف مردسالاری بر پایهٔ تقابلهای دوتایی و ربط آن با شالودهشکنی.
دشواری طرح مردسالاری
او میگوید دو سه سال پیش قول داد و عمل نکرد، چون فکر میکند طرح این موضوعها از بحث دربارهٔ سرمایهسالاری سختتر است. دربارهٔ سرمایهسالاری یکی دو جلسه صحبت کرد و دربارهٔ اینکه این حرفها چیست و درست است یا غلط تفاهم ایجاد شد؛ ولی مردسالاری به معنایی که او میگوید به هیچوجه موردتوافق نیست. به نظر او سلطهٔ مردسالاری آنقدر بیشتر است که دیده نمیشود، و امروز کمی دربارهٔ اینکه دیدگاههای دیگر چگونهاند توضیح میدهد.
در مرور میگوید در آن دو جلسه مردسالاری را بر پایهٔ تقابلهای دوتایی دارای جنبهٔ جنسیتی تعریف کرد: فرهنگی که طی چند هزار سال به قطب مردانه ارزش فوقالعاده میدهد و قطب زنانه را تحقیر میکند، و او فکر نمیکند استثنایی وجود داشته باشد. این با بحث شالودهشکنی، که اساسش را ژاک دریدا مطرح کرد، ربط پیدا میکند. با قرار دادن مدل یونگ بهعنوان مبنا میگوید همهٔ تقابلهای دوتایی را نمیشود با یک نگاه پرداخت: تقابلهای جنسیتی در محور افقی قرار میگیرند و تقابل واقعیاند، و آنهایی که در محور عمودیاند بد تعریف شدهاند.
عمق تأثیر و جای امید
به گفتهٔ او تقابلها در فرهنگ تقریباً همیشه بد تعریف شدهاند: فعالبودن در مقابل پسیوبودن اصلاً واژههای خوبی نیست و به فارسی شاید بتوان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری گفت، با شرط اینکه تأثیرپذیری را مثبت نگاه کنیم؛ زبان خودبهخود بارهای ارزشگذاری دارد. بعضی تقابلها هم اصلاً وجود ندارند، مثل تقابل معرفت و ایمان که به نظر او موهوم است، و شالودهشکنی مد شده و هنرشان این است که هرچه میتوانند تقابل بیاورند. دربارهٔ دریدا بحثهای زیادی بوده که اصولاً شیادی است یا نه، ولی او میگوید گاهی حرفهای عمیقی هم در آن هست.
برای نشاندادن عمق، به تأثیر مردسالاری بر واژگان و گرامر و اشتقاقات زبان اشاره کرده است؛ و شاید دلیل پنهانتربودن مردسالاری از سرمایهسالاری این باشد که از ابتدای پیدایش فرهنگ دستاندرکار بوده. فرهنگ به گفتهٔ او حتی بر فیزیولوژی تأثیر میگذارد و ما در برابر نقد و تغییر فرهنگ مقاومت میکنیم؛ زنی که برای تطبیق با نظم مردسالار رنج کشیده، به نظر او از همه بیشتر از این حرفها عصبانی میشود.
اگر حرفهای یونگ پذیرفته شود، جای امید هست: بخش عمدهٔ روان، یعنی ناخودآگاه شخصی و جمعی، تحت تأثیر فرهنگ قرار نمیگیرد و Self در موقع مقتضی، اگر امیدی به ایجاد تغییرات باشد، سیگنال میفرستد؛ خودآگاهی جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاه است. او میگوید بهطور فردی کاملاً میشود تا حد زیادی همهچیز را حل کرد و رابطهٔ عاطفی خوب زن و مرد نوعی پادزهر است، ولی دربارهٔ جامعه شاید راهحل سادهای نباشد. اصلاحات اجتماعی به نظر او خیلی مهم نیست؛ آگاهیهای فردی که رشد فردی را تضمین کند کافی است.
منشأ تقابل: جذب و دفع
در این جلسه از بحث زبان بیرون میآید و بخش نسبتاً زیادی از وقت را به مخالفت با حرفهای خودش اختصاص میدهد، چون به نظر او اکثریت عددی در محیطهای آکادمیک دیدگاه مبتنی بر تشابه را دارند. پیش از آن میخواهد ملاکی عملی بدهد برای اینکه چه چیزی زنانه و چه چیزی مردانه است؛ محکها شاید دقیق و قطعی نباشند، ولی مدل باید اصولی داشته باشد که شواهد بیابد تا بتوان آن را بسط داد.
او تقابل جنسیت را به تقابل جذب و دفع وصل میکند که به گفتهٔ او حتی در ذرات و نهاد عالم هست، و میگوید این حسن را دارد که برای معمای دوجنسیشدن موجودات در زیستشناسی توضیحی بدهد. مکانیسمهای روانی و فیزیولوژیک، مثل اعصاب و تنفس، همه جذبکردن چیزی از خارج و دفعکردن چیزی به خارجاند؛ زن به دلیل مکانیسم جنسیاش در قطب جذبکننده و مرد در قطب دفعکننده است. به نظر او زنها در تأثیرپذیری و الهامپذیری از عالم خارج قدرتمندترند و مردان در بیان، و مردسالاری به این دلیل در حال گسترش است که فرهنگ را بیشتر مردها میسازند.
فرهنگسازی مردانه، هنر و شناخت
به این پرسش که چرا زنسالاری پدید نیامد، مدلش پاسخ میدهد: فرهنگسازی در قطب مردانه راحتتر است و این نتیجهٔ استیلای اجتماعی مردان نبوده است. او به این شنیدهٔ سنتی تکیه میکند که هنرمندان وقتی عاشق میشدند هنر تولید میکردند چون به تعادل نزدیک میشدند. فکر نمیکند مردان هیچوقت عاشق حرفزدن زنها شوند، ولی زنها از صدای مرد تأثیر میپذیرند و به ترانهٔ Tom's Diner اشاره میکند؛ مشکل مردسالاری برای زنها این است که آنچه در درونشان میگذرد چون بیان نمیشود دیده نمیشود.
او بهعنوان شکایت میگوید هنرمندان جدید به نظر او دیگر چیزی ندارند که بخواهند بیان کنند و هنر صد سال اخیر به سمت فرم رفته است. دربارهٔ خشونت در هنر مدرن میگوید مردان از آن لذت میبرند و به نظر او این نشانهٔ سلب مردانگی از مردان است؛ چون وقتی زنانگی حذف شود مردانگی هم باقی نمیماند.
فروید و لکان به گفتهٔ او منشأ جنسیت را آناتومیک میگیرند، که به نظر او نقطهضعف بزرگی است؛ اگر ملاک جنسیت جذب و دفع باشد، که فیزیولوژیک است نه آناتومیک، خیلی چیزها بهتر توضیح داده میشود. همجنسگرایی را هم میگوید مدلی که فرهنگ جنسی را توضیح دهد باید دربارهٔ آن چیزی داشته باشد، و بعداً عمیقتر دربارهٔ آن صحبت میکند.
با تمثیل میگوید همهٔ شناخت تفکر نیست: ابتدا و انتهای شناخت به حس و شهود برمیگردد. مردان، شاید به دلیل فعالتر بودن نئوکورتکس، به استنتاجهای انتزاعی اهمیت میدهند؛ و اگر حرفهایش درست باشد، طبیعی است که فرهنگ به سمت انتزاع رفته و شناختهای شهودی مثل تعبیر رؤیا کنار گذاشته شدهاند. او میگوید در فرهنگ مردسالار زبان هم بدون ریشه در واقعیتها بهطور سرطانی رشد میکند، و هایدگر متأخر را مثال میزند که بهنوعی در اواخر عمر به این نتیجه رسیده بود که در یونان زبان حقیقتنما بود.
نقش مخالفان: فمینیسم مبتنی بر تشابه
او میگوید به اندازهٔ کافی از دید خودش صحبت کرده و موقتاً دستکم بیست دقیقه تریبون را به رقیبانش میدهد و خودش میکوشد بگوید دیگران ماجرا را چگونه میبینند. پیش از آن میگوید به نظر او دلیل اکثریت دیدگاه تشابه در دانشگاه روشن است: همانطور که دانشکدههای اقتصاد اقتصاد سرمایهداری درس میدهند و استاد فیزیک از پیروزیهای فیزیک حرف میزند، نباید در محیط آکادمیک جو انتقادی انتظار داشت. Roger Penrose را مثال میزند که کتابی منتقد فیزیک مدرن نوشت و در جامعهٔ فیزیک با برخورد منفی روبهرو شد.
در این نقش، دیدگاه تشابه چنین است: تفاوت نقش زن و مرد همهاش یا بخش عمدهاش فرهنگی و اجتماعی است و تفاوتهای فیزیولوژیک جزئیاند؛ زن را تربیت نظام مردسالار برای خانه ساخت و اگر درس نمیخواند نمیگذاشتند به مدرسه برود. با فضای مدرن و آزادیخواهی زنها حقوق خود را مطالبه کردند، و آمار قبولی دختران در کنکور ایران را شاهد میآورند که با فرصت برابر آنچه گفته میشد زنها ندارند را دارند؛ روسو هم زن را برای مرد خلقشده میدانست و آموزش را لازم نمیدید.
شاهد دیگرشان انسانشناسی است: مالینوفسکی دربارهٔ تروبرینها دید که مالکیت و ارث مساوی است، و شاید حتی به نفع زنها، و مردان بیشتر بچهداری میکنند؛ و باستانشناسی، در حدی که میتواند، نشان میدهد کشاورزی و نساجی را زنها آغاز کردند. اساس مطالعات زنان این است که sex تفاوتی بسیار کوچکتر از gender است و جامعه آن را اغراق میکند؛ نتیجهاش دیدگاهی خوشبینانه است که مشکلات در حال حلشدن است، در حالی که او خودش فکر میکند مشکلات روزبهروز بدتر میشوند. این دیدگاه تأکید بر تفاوت را ارتجاع و سنتگرایی میداند.
در ادامه، از این نگاه، روانشناسی نشان میدهد مرد نوعی واهمه از زن دارد، و رفتار جنسی را هم جندر تعیین میکند. در بخش پایانی این نقش میگوید مگر هنر بشر غلبه بر طبیعت نبوده، پس چرا با تکنولوژی بر طبیعت درون هم غلبه نکنیم. سپس میگوید چون توهینآمیز شده ادامه نمیدهد؛ خلاصهاش این است که کسانی که بر فمینیسم مبتنی بر تفاوت تأکید دارند متهم به ارتجاعاند و به اینکه واقعیتها را نمیپذیرند.
پرسش و پاسخ: حرفزدن و شعر
در گفتوگو دربارهٔ کلام مطرح میشود که زبان انگار بهطور ذاتی مهارتی دارد؛ او نخست در «مود دوم» پاسخ میدهد که این تفاوت نتیجهٔ نقشهای اجتماعی است و به استعارهٔ sewing circle اشاره میکند. سپس میگوید دو جواب میتوان داد: چقدر این دادهها مطمئناند که زنها وِرراژتر از مردان هستند، و اگر ثابت شود وِرراژترند میتوان آن را به نقش اجتماعی نسبت داد. ولی در مود اول، یعنی دیدگاه خودش، سلطهٔ مرد در بیان کلامی در زن نیست؛ او میگوید دربارهٔ درستی این نکته میشود مناقشه کرد و در کتابی خوانده که مردان بیشتر حرف میزنند.
او میگوید مردان وقتی دور هماند نوبتی حرف میزنند و زنها تودرتو؛ به گمان او تقریباً ثابت شده زنها parallel processing بیشتری دارند و مردسالاری همینجا خود را نشان میدهد، چون مردان این شیوه را احمقانه میدانند. به کتاب مردان مریخی، زنان ونوسی اشاره میکند که مشاوران نوشتهاند: زن وقتی مشکلش را میگوید همدردی میخواهد نه راهحل. دربارهٔ شعر به گمان او زنان محتوای جالب دارند ولی از نظر فرم ضعیفترند و فروغ فرخزاد را مثال میزند؛ در برابر، این استدلال را هم میآورد که شاید چون مردان قضاوت میکنند، شاعران بزرگ زن منتشر نمیشوند، و میگوید این قابل مطالعه است.
→ متنِ کاملِ این جلسه