جلسه با بازگشت به ادعاهای مخالف فمینیسم آغاز میشود. سخنران میگوید طرفداران فمینیسم مبتنی بر تشابه اکنون در محیطهای آکادمیک اکثریتاند و به گمان او اختلاف دو دیدگاه به موضع کلی هر طرف دربارهٔ اوضاع دنیا برمیگردد. سپس به نقد ایدههایی میرسد که جلسهٔ قبل در دفاع از فمینیسم مبتنی بر تشابه مطرح شده بود.
اکثریت تشابه در محیط آکادمیک
او میگوید احساس فمینیسم مبتنی بر تشابه این است که اوضاع دنیا خوب است و رو به بهبود میرود: وضع زنها قبلاً بد بوده، الان بهتر شده و باز هم بهتر میشود. به گمان او، احساس طرفداران فمینیسم مبتنی بر تفاوت این است که اوضاع زنها بد بوده، بدتر شده و به نظر میآید همچنان بدتر میشود. این را به اختلاف موافقان و مخالفان سرمایهداری تشبیه میکند.
او فکر میکند دیدگاههای رادیکالِ مخالفِ همهچیز در دانشگاه جای زیادی پیدا نمیکنند؛ دیدگاههای مبتنی بر تفاوت، آنگونه که خودش مطرح میکند، به یونگ نزدیکاند و شاید نسبت به نظام موجود حالتی آنارشیستی دارند، پس از جهاتی طبیعی است که اکثریت نشوند. به نظر او فمینیسم و مطالعات زنان در دانشگاه به چیزی وابسته است که میتوان «هژمونی مردسالار» نامید، و تغییر وضع زنان را پیشرفت میشمارد، نه گام به عقب.
دانشگاه و روایت دیدگاه تشابه
پیش از نقد میگوید عجیب نیست که حرفهای رایج علوم انسانی در دانشگاه با نظام موجود هماهنگ باشد؛ منظورش توطئه نیست، چون فرهنگ، از جمله فرهنگ دانشگاهی، بهطور طبیعی خود را با وضعیت اقتصادی و اجتماعی هماهنگ میکند. نمونهٔ روشن اینکه نظام آکادمیک خود را در برابر دیدگاههای بسیار منفی حفظ میکند یونگ است که در رأس روانپزشکی آکادمیک بود و با تندترشدن عقایدش ناچار کنار کشید؛ اخراج نشد، اما میناستریم نشد. به گفتهٔ او سیلابس مطالعات زنان، دستکم در آمریکا، تقریباً همهجا همان روح کلی را دارد، هرچند دستکم یک جلسه از درس به نگاه مخالف اختصاص دارد.
به روایت او، فمینیسم مبتنی بر تشابه میگوید زن و مرد جز تفاوتهای آناتومیک و تفاوتهای مختصر فیزیولوژیک تفاوت جدی ندارند؛ مردان چون زور بیشتری داشتند حاکم شدند و زنها را به سمت کار در خانه و بچه به دنیا آوردن سوق دادند. تفاوتهای رفتاری امروز نتیجهٔ حبس زن در خانه و ندادن آموزش به اوست؛ روزبهروز بیشتر زنها در فعالیتها موفق میشوند و این نشان میدهد آن تفاوتها جدی نیستند، و اگر فرصت برابر داده شود میتوانند با مردان برابری کنند. دیدگاههای مبتنی بر تفاوت را هم معمولاً سنتی میدانند و میگویند طبیعیبودن استدلال پذیرفتنیای نیست، چون فرهنگ مدرن با طبیعت مبارزه میکند.
پاسخ: اشتراک در نقد گذشته
پاسخ او از اینجا شروع میشود که بسیاری از آن حرفها واقعیت دارند و با آنچه فمینیسم مبتنی بر تفاوت میگوید متناقض نیستند. میگوید ۹۰ درصد گرایشهایی که عمومیت دارد، یعنی اینکه اوضاع زنها بد بوده و بهتر شده، کاملاً قابل پذیرش است و به نظر او سرمایهداری، جنبشهای فمینیستی و گرایش آکادمیک برای زنها فایدهای داشتهاند؛ برای پذیرفتن این اتفاقهای مثبت لازم نیست کسی تشابه را بپذیرد.
از نظر او فمینیسم مبتنی بر تفاوت، آنگونه که خودش مطرح میکند، هیچ رگهای از طرفداری از وضع زنها پیش از دوران مدرن ندارد، و کسی را که به دوران سنتی احساس خوبی دارد به نظر او نمیتوان فمینیست گفت. مخالفان سرمایهداری هم از فئودالیسم دفاع نمیکنند، و مارکسیستها سرمایهداری را برای گذر بشر ضروری میدانند. نکتهٔ اصلی از نگاه تفاوت این است که زنان به جهانی وارد شدهاند که برایشان ساخته نشده، مانند زندگی آدم چپدستی در دنیایی که راستدستها ساختهاند؛ پس ساختار دنیا باید عوض شود، نه اینکه به سنت برگردیم.
مثال دو سرزمین و نقد رفرمها
تفاوت دو دیدگاه را با مثالی روشن میکند که پیشتر هم گفته است: مردان و زنها انگار در دو کرهٔ جدا بودند، مردان زن را بیارزش دیدند و مدام سنگ پرت میکردند تا زنها مجبور شدند به سرزمین مردان کوچ کنند. به گفتهٔ طرفداران تفاوت، این اتفاق خوبی بود ولی به بهای ازدسترفتنهایی: زن بخشی از زنانگیاش را کنار گذاشت و خود را با جهان مردانه تطبیق داد، و کسی از او نپرسیده است در چه دنیایی راحتتر است.
طبق این دیدگاه زن نهتنها به آرامش نرسیده و فشار بیش از اندازه را تحمل میکند، بلکه از طبیعت و رشد طبیعی خودش بازمانده است. اگر مخالف بگوید آمارها درست است ولی با قانون و رفرم حل میشود، پاسخ این است که رفرمها کاری از پیش نمیبرند و مسئله فرهنگی است، در زبان و ارزشگذاریها. سخنران رفرمها را بد نمیداند.
او میگوید برخی کاوشهای باستانشناسی و انسانشناسی نشان میدهد بسیاری از پیشرفتهای تمدن کار زنها بوده؛ نمیداند شواهد تاریخی کفایت میکند یا نه، ولی احساسش این است که زنها به احتمال زیاد کشاورزی را شروع کردند، چون سکونت با طبیعت زن سازگار است. مسئلهٔ اصلی از نظر او این است که دیدگاه آکادمیک بر روابط بیرونی تأکید دارد و دربارهٔ بخش فرهنگی و عمیقتر روان بحثی نمیکند؛ «بهعنوان یک دیدگاه رادیکال» میگوید در روابط بیرونی وضع زنان بهتر شده ولی در درون بدتر.
تحلیل، راهحل و پرسش و پاسخ
در برابر اشکالی که میگوید چنین تحلیلی شبیه حرفهای پستمدرنهاست و به دلسردی میانجامد، او تحلیل را از راهحل جدا میکند: راهحل درست از تحلیل درست درمیآید. با هر مبارزهای برای حقوق زن موافق است و میگوید اینکه مشکل عمیق است نباید آدم را منکر وجودش کند. به گمان او جنبشهای فمینیستیِ مبتنی بر تشابه بیش از اندازه عملگرایند و از نظر نظری ضعف دارند؛ در کنار کارهای اجتماعی باید جنبشی فرهنگی و بزرگتر باشد که ارزشگذاریها را زیر سؤال ببرد، کاری شبیه شالودهشکنی. به گفتهٔ او آموزش برای شغل آماده میکند، نه برای زندگی فردی و خانوادگی، و این بیداد مردسالارانه است.
در پرسش و پاسخ میگوید نه حرفهای پستمدرنها و نه حرفهای او دلسردکننده نیست، ولی عمق مشکل بیش از آن است که جنبشهای مارکسیستی تقریب میزدند؛ مرد و زن باید با هم فرهنگی بسازند که زمینههای مردسالاری در آن کمرنگ باشد. در بحث نظری باید آرمانگرایی را موقتاً کنار گذاشت، مثل کسی که معادلات موشک را مینویسد؛ اول باید صورت معادله را درست نوشت، و شاید جواب وجود نداشته باشد.
شواهد: مشاوره و فشار بر زن
در پاسخ نخست میگوید بخش بزرگی از حرفهای دانشگاهی دربارهٔ بد بودن اوضاع زنها و بهتر شدنش درست است، ولی به گفتهٔ او طبیعت مرد بیش از زن به مسائل اجتماعی و رقابت کاری توجه دارد و زن به مسائل عاطفی عمیق؛ اینکه همهچیزِ بشر شده روابط اجتماعی و پیشرفت در جامعه خودش نتیجهٔ فرهنگ مردسالارانه است. میپرسد آرامش روانی زن و روابط عاطفی نسبت به دویست سیصد سال قبل بهتر است یا بدتر؛ به نظر او صنعتیشدن روابط انسانی را سرد کرده و فشار روی زنها خیلی بیشتر از مردان است، هرچند نظام سرمایهداری بر مردان هم فشار میآورد.
شاهد او کتابهای پرفروشی است دربارهٔ فشار عصبی زنان و راه موفقیت شغلی آنان؛ کتابی دربارهٔ فشار عصبی مردان به یاد نمیآورد. این کتابها را مشاورانی مینویسند که از مراجعان تجربه گرفتهاند، نه از نظریهٔ تفاوت یا تشابه، و نمونهٔ روشنش مردان مریخی، زنان ونوسی است. چون محیط کار را نمیشود تغییر داد، به زن یاد میدهند خود را تطبیق دهد؛ ولی رابطهٔ زن و مرد را میتوان تغییر داد و مشاوران یاد میدهند آن دو با هم فرق دارند. او حتی یک کتاب مشاوره ندیده که بگوید زن و مرد شبیهاند.
به نظر او زنها حقوق مدنی را به این بها گرفتهاند که زنانگیشان را تا حد ممکن انکار کنند. از نکات اصلی پاسخ او این است که فمینیسم مبتنی بر تفاوت تأیید وضعیت سنتی نیست و تهمت ارتجاعیبودن نمیچسبد، و به نظر او همهٔ شواهد نشان میدهد مدل مبتنی بر تفاوت کارایی دارد و زنها در دنیای موجود راحت نیستند.
سقط جنین و بارداری
سپس میگوید شاهدی «خیلی نظریتر» دارد و دربارهٔ سقط جنین حساسیت ویژه دارد. فکر میکند این مسئله نشان میدهد اوضاع، همانطور که فمینیستهای مبتنی بر تفاوت میگویند، بینهایت بد است. استدلالش این است که هر موجود زندهای میخواهد از امکانات طبیعی خود استفاده کند و زنها در تمام تاریخ نسبت به بچهدارشدن احساس خوبی داشتند؛ اینکه این احساس روزبهروز کمتر میشود و حق سقط جنین مطالبه میشود، به نظر او نشانهٔ عدم احترام زن به زنانگیاش است.
به داستان «تپههایی همچون فیلهای سفید» از Hemingway اشاره میکند و میگوید هر که نفهمد موضوعش سقط جنین است، به نظر او داستانخواندن بلد نیست. در این داستان مردی میکوشد زن را قانع کند که سقط جنین ساده و بیدرد است؛ به نظر او زن هیچوقت نمیگوید نه، ولی از حرفهایش پیداست که تمایل ندارد.
به نظر او هیچ چیز واضحتر از انکار زنانگی نیست: زنی که نمیخواهد بچهدار شود در واقع به زنبودن خود معترض است، چون در فرهنگ مردسالار آنچه برای مرد پیشرفت است برای زن هم پیشرفت است و بچهدارشدن خلاف روند پیشرفت در اجتماع است. شاهد دیگرش سندرم افسردگی پس از زایمان و نبود فرهنگی برای بارداری و بهبود پس از آن است؛ میگوید چند بار در اینترنت جستوجو کرد و متن درستوحسابی دربارهٔ حالات بارداری پیدا نکرد.
مردسالاری سنتی و مدرن را چنین مقایسه میکند: در سنت بچهدارشدن ارزش زنانه بود ولی مرد تعیین میکرد؛ اکنون به گفتهٔ او مرد هم نمیخواهد زن بچهدار شود، هرچند در اکثریت قاطع زنها هنوز میل به بچهدارشدن هست. مسئله کنترل زن نیست، انکار زنانگی است: در مردسالاری سنتی فشار روی زن است و در مدرن روی زنانگی. میگوید اکثر فمینیستهای مبتنی بر تشابه در گروههای فشار برای سقط جنین فعالیت میکنند و هیچکس که مبتنی بر تفاوت فکر میکند نمیتواند در آن فعال باشد، ولی فکر میکند از لحاظ عملی در خیلی جاها این دو دیدگاه تفاوت عمدهای نداشته باشند.
طبیعت، رسانه و فرهنگ
او تأکید میکند که حرفهای آکادمیک رایج رگههای مردسالارانه دارد، چون زمینههای بیرون از خانه و اجتماع را میسنجند؛ اگر ملاک روابط عاطفی باشد، پسرفت کرده است. سپس، با نگاهی «صددرصد یونگی»، میگوید زن و زمین در نمادشناسی ارتباطی بدیهی دارند، پس هجوم به طبیعت نمادِ هجوم مردسالارانه به زنانگی است. این را مفروض نمیگیرد و میگوید از نظریهٔ یونگ استفاده میکند: اگر آن نظام نمادین را بپذیریم، حجم تخریب طبیعت نشانهٔ شدت مردسالاری است.
او میگوید فکر میکند اوضاع روزبهروز بدتر میشود و نمیتوان امیدوار بود طبیعت دوباره خود را تحمیل کند، چون از حدود صد سال پیش با رسانهها نفوذ فرهنگ بر رفتار بیشتر شده است. مارکس امیدوار بود که فشار بر طبقات پایین به انقلاب بینجامد، ولی گرامشی فهمید که رسانهها هژمونی فرهنگی ساختهاند، چنانکه طبقهٔ کارگر ایتالیا از موسولینی دفاع کرد. به نظر او فرهنگ روابط رمانتیک را هم تحقیر میکند، مثل سریالی از مهران مدیری که با حرفهای رمانتیک حالت تهوع میآورد؛ و دربارهٔ فیلم Paris, Texas فکر میکند فیلم نشان میدهد در این دنیای مدرن نمیشود چنین عاشقانه زندگی کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه