جلسه با بازگشت به ادعاهای مخالف فمینیسم آغاز میشود. سخنران میگوید طرفداران فمینیسم مبتنی بر تشابه اکنون در محیطهای آکادمیک اکثریتاند و به گمان او اختلاف دو دیدگاه به موضع کلی هر طرف دربارهٔ اوضاع دنیا برمیگردد. سپس به نقد ایدههایی میرسد که جلسهٔ قبل در دفاع از فمینیسم مبتنی بر تشابه مطرح شده بود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
بازگشت به ادعاهای مخالف فمینیسم
مردسالاری ۴
کسانی که به اصطلاح فمینیسم مبتنی بر تشابه را تبلیغ میکنند — من اصرار دارم این را بگویم — در محیطهای آکادمیک در حال حاضر اکثریت هستند؛ یعنی معمولاً رشتهٔ مطالعات زنان بیشتر گرایش به اینگونه نگاهکردن به مسئله دارد.
به اکثریت نرسیدن دیدگاههای مبتنی بر تفاوت در محیطهای آکادمیک
اساس دیدگاهشان — همانطور که جلسهٔ قبل گفتم — این است که اگر بخواهیم خیلی عمیق گزارهای بگوییم، این احساسی است که در فمینیسم مبتنی بر تشابه هست و کاملاً با فمینیسم مبتنی بر تفاوت فرق میکند: احساسشان این است که اوضاع دنیا خوب است و به سمت بهبود میرود؛ وضعیت زنها قبلاً بد بوده و الان بهتر شده و همینطور دارد باز هم بهتر میشود. و فکر میکنم احساس کسانی که به فمینیسم مبتنی بر تفاوت قائلاند این است که اوضاع زنها بد بوده، بدتر شده و به نظر میآید دارد همینطور بدتر هم میشود. خیلی روی این تأکید میکنم، چون فکر میکنم این دو دیدگاه خیلی عمیقاً با هم اختلاف دارند؛ شاید جاهایی آدم تفاهمهایی ببیند، ولی فکر میکنم بهشدت برمیگردد به موضع کلیای که طرفین نسبت به اوضاع دنیا دارند. دقیقاً شبیه اختلافی است که میان مخالفان و طرفداران سرمایهداری وجود دارد: موافقان سرمایهداری کلاً احساسشان این است که اوضاع دنیا خوب است و در حال پیشرفتیم؛ اگر چند سال دیگر بگذرد، آن مشکلاتی را هم که معمولاً — مخالفان سرمایهداری جواب میدهند و آدمهایی که مثلاً به انتقادهای واردشده به جهان کنونی پاسخ میدهند — اصولاً خیلی از انتقادهای نسبتگرفتهشده به جهان فعلی را میپذیرند، ولی احساسشان این نیست که اینها چیزهای عمیقیاند و در حال عمیقترشدن؛ احساسشان این است که اینها آسیبهایی به وجود آمده که میتوانیم حلشان کنیم؛ مثل دعواهایی که میان طرفداران مدرنیسم و پسامدرنها درمیگیرد. الان در دنیا روشنفکران خیلی مهمی هستند که به ادعاهای پسامدرنها — و اینکه وارد جهانِ دوران جدیدی شدهایم که لازم است برایش اسمی بگذاریم — اقبالی نشان نمیدهند و همهٔ حرفهای پسامدرنها را بهنوعی ادامهٔ پروژهٔ مدرنیته میدانند؛ مهمترینشان شاید هابرماس باشد که آدم واقعاً مهمی است، متفکری بزرگ که در دنیا وزنه است و کلاً چیزهایی تحت عنوان دنیای پسامدرن و دوران جدید را خیلی نمیپذیرد. احساس هابرماس این است که پروژهٔ مدرنیته قابل ادامه است؛ با اینکه آدم ضدسرمایهداری است ولی با مدرنیته موافق است. با اینکه نوعی عقلگرایی در مدرنیته هست — نوعی عقلگرایی انتقادی — میتوانیم با همان شیوههایی که اصولاً در نهضتهای چپ وجود داشته، با تبادل نظر و فرهنگسازی، از این بنبستهایی که به آنها رسیدهایم بیرون بیاییم. میخواهم بگویم اینجا هم با نمونهای مشابه روبهروییم: در محیطهای آکادمیک معمولاً دیدگاهها نسبت به جهان دیدگاههای مثبتتریاند؛ دیدگاههای رادیکالِ خیلی مخالفِ همهچیز معمولاً در محیطهای آکادمیک خیلی جا پیدا نمیکنند و دلیلش هم فکر میکنم روشن است. این دیدگاههای مبتنی بر تفاوت — دستکم آنگونه که من مطرح میکنم — بهشدت به دیدگاههایی نزدیکاند که یونگ در روانکاوی دارد؛ و اختلافات یونگ با فرهنگ غرب فکر میکنم خیلی عمیقتر از آن است که بخواهد در محیطهای آکادمیک — مثلاً در زمینهٔ روانکاوی یا هر زمینهٔ دیگر — اینگونه نگاهها اکثریت را به خود جلب کند. مثلاً بعضیها از اساس خودِ محیط آکادمیک را قبول ندارند؛ بنابراین چگونه ممکن است چنین آدمهایی در محیط آکادمیکی — که زاییدهٔ همین نظام موجود در دوران مدرن است و توسط نظام سرمایهداری تقویت شده — جا بگیرند؟ مثلاً چگونه ممکن است کرسیهای فلسفهٔ سیاسی در محیطهای آکادمیک دست آنارشیستها بیفتد؟ آنارشیستها اصلاً احتمالاً از در دانشگاه وارد نمیشوند؛ و اگر بروند، کارِ رفتن سر کلاس و درسدادن را انجام نمیدهند؛ ممکن است جایی را آتش بزنند، شلوغبازی راه بیندازند. میخواهم بگویم شاید دیدگاههای مبتنی بر تفاوت — دیدگاههایی که عمیقاً با سرمایهداری مخالفاند — بهنوعی نسبت به نظام موجود حالت آنارشیستی دارند؛ یعنی اختلافات خیلی عمیقی با نظام موجود دارند؛ بنابراین از جهاتی طبیعی است که در محیطهای آکادمیک اکثریت پیدا نمیکنند. به نظر من محیطهای آکادمیک در زمینهٔ فمینیسم و مطالعات زنان به چیزی وابسته است که میتوان اسمش را هژمونی مردسالار گذاشت؛ بهنوعی پوششی تبلیغاتی آکادمیک است، همانطور که در زمینهٔ اقتصاد در جهت تقویت دیدگاههای سرمایهداری است: همهجا کاپیتالیسم را بهعنوان نظام طبیعی اقتصادی درس میدهند و هیچ مشکلی به نظر نمیرسد؛ وضعیت موجود زنان را هم بهنوعی تبلیغ میکنند و حرکتی را که در وضعیت زنان شده، نه گامبهعقب بلکه پیشرفت میدانند.
تحلیل و نقد ایدههای مطرح شده (جلسهی قبل) در دفاع از فمینیسم مبتنی بر تشابه
حالا بگذارید دربارهٔ این مشکل که حرفهایی که بهطور طبیعی در محیطهای آکادمیک زده میشود به نظر من درست نیست، اول توضیحی بدهم: عجیب نیست که نوع حرفهایی که در زمینهٔ علوم انسانی کلاً زده میشود و در محیطهای آکادمیک اکثریت دارد، همان مجموعه حرفهایی است که در خودِ همین نظام موجود به درد نظام میخورد و با آن هماهنگ است؛ محیطهای آکادمیک بهنوعی خودشان را با نظام هماهنگ کردهاند. و به هیچوجه حرف من این نیست که اینجا توطئهای در کار است؛ فرهنگ بهطور طبیعی خودش را با وضعیت اقتصادی و اجتماعی و همهچیز هماهنگ میکند و از جمله فرهنگ دانشگاهی هم طبعاً چنین میکند.
چون اکنون در دانشگاه صحبت میکنم، این حرفها به کار مهندسها و علوم پایه هم مربوط میشود. به هر حال برای نظام سرمایهداریِ مردسالار کار میکنیم و در محیطهای آموزشی بهطور طبیعی حرفهایی میزنیم که خیلی به اساس نظام برنخورد. فکر میکنم خیلیها متوجه نیستند چه میکنند؛ ممکن است فکر کنم در دانشگاه هستم و بهشدت علیه نظام کار میکنم. در جایی مثل فرانسه، آدمهای آنارشیست هم کرسیهای سطح بالای دانشگاهی دارند و شلوغبازی هم درمیآورند؛ در بقیهٔ جاهای دنیا معمولاً مخالفت معتدلتر است. در فرانسه واقعاً کسانی که به اسم آنارشیست شناخته میشدند به کرسیهای سطح بالا رسیدهاند. مثلاً شاید آدمهایی مثل میشل فوکو واقعاً به اعماق مسائل میپردازند. نمونهٔ روشنِ اینکه نظام آکادمیک خودش را در مقابل دیدگاههای خیلی منفی نسبت به نظام موجود حفظ میکند این است که آدمی مثل یونگ جایی در آن پیدا نمیکند. دستکم در زمان حیاتش، از کسی که در رأس نظام آکادمیکِ روانپزشکی بود، با تندترشدن عقایدش نسبت به مسائل موجود و مثلاً انکار ریشهای فرهنگ غرب، اجباراً از نظام آکادمیک کنارهگیری کرد. چنین نیست که اخراجش کرده باشند، ولی یونگ میناستریم نظام آکادمیک نشد و هنوز هم چنین است. فروید باز هماهنگتر است با آنچه در نظام موجود میبینیم. بگذارید فقط این توضیح را بگویم که دلیل واضحی دارد که در زمینهٔ علوم انسانی به اینکه میناستریم چیست و چه کسانی اکثریت دارند خیلی اعتماد نکنیم. مثلاً سیلابس درسهای مطالعات زنان را در انواع مختلف دانشگاههای دنیا — مخصوصاً در آمریکا — نگاه کنید؛ در آمریکا تقریباً همهجا همان است که میگویم؛ یعنی ادعایی که در جلسههای قبل گفتم، روح کلی نگاهکردن به مسئلهٔ مردسالاری و فمینیسم در محیطهای آکادمیک، دستکم آمریکاست. البته چنین است که به دلیل آزادی موجود و سنتهای آکادمیک مثبت، حتماً در درسی از مطالعات زنان به نوع نگاه مخالف اشاره میشود؛ چنین نیست که اصلاً محیط بستهای باشد؛ همانطور که من اینجا در حاشیهٔ حرفهایم حرفهای مخالفان را مطرح میکنم، آنجا هم دستکم یک جلسه از یک کورس مطالعات زنان به انواع دیگر نگاههای موجود اختصاص دارد؛ ممکن است کسی رسماً فمینیستِ یونگیین باشد و درس بدهد و یک جلسه یا چند جلسه را برای اینگونه نگاه بگذارد؛ ولی به هر حال میناستریمِ بهاصطلاح این بحثها به آن سمت گرایش دارد. بگذارید ادعا کنیم نگاه آنها چگونه است: نگاه آنها چنین است که واقعیت این است که زن و مرد غیر از سری تفاوتهای آناتومیک و تفاوتهای مختصر فیزیولوژیک، تفاوت جدی با همدیگر ندارند؛ نکتهٔ مهم در مورد اختلافات، نیروی جسمانی کمتر یا سری وضعیتهای جسمانی خاص است که وجود داشته؛ و نهایتاً در طول تاریخ مردها به دلیل قدرت و زور و بازوی بیشتری که داشتند — در جهان قدیم زور و بازو خیلی مهم بود و نیروی جسمانی خیلی به کار میآمد — بهطور طبیعی جهان به این سمت رفت که مردها حاکم بودند و از زنها آن چیزی را که دوست داشتند ساختن؛ یعنی زنها را آموزش دادند و به سمتی سوق دادند که خودشان میخواستند: اینکه برایشان در خانه کار کنند، بچه به دنیا بیاورند — به این اصطلاح «ماشین جوجهکشی» که در همین بحثهای فمینیستی معمولاً استفاده میشود؛ یکی از نگاهها به زن در دوران گذشته همین ماشین جوجهکشی است: اگر تعداد زیادی بچه لازم بود، زن به تعدادی که لازم است و مرد میخواهد — جدای از اینکه به این فکر کند که برای سلامتیش ضرر دارد یا ندارد — باید بچهدار شود؛ اگر به اندازهٔ کافی بچهدار نشود، زن دوم، زن سوم؛ به هر حال این کارکرد را مرد توسعه میدهد و هرچقدر دلش بخواهد بچه تولید میکند؛ و زن یکی از وظایفش این است که تا میتواند بچهدار شود — گاهی هر سال، سالی دوتا — و بچهداری کند و جوجهها را هم خودش تا جایی که قدرت کارکردن پیدا میکند پرورش دهد؛ آن نوع جوجههایی که جنسشان هم به درد نمیخورد در بعضی جوامع سربهنیست میکردند یا به هر شکل بود سعی میکردند بیشتر با جنس نر طرف باشند برای اینکه ارزش بیشتری داشته باشد. این وضعیتی است که در جهان قدیم بود؛ و دیدگاه اصلی مخالفان این است که اختلافهایی که در رفتار زن و مرد به وجود آمده — تفاوتهای عمدهای که میان زن و مرد میبینید — نتیجهٔ همین جدایی است که مرد به زن تحمیل کرده: زن را در خانه حبس کرده و آموزش به او نداده است؛ اگر زنها مثلاً در طول تاریخ هیچ فرهنگی تولید نکردند، برای اینکه اصولاً بیسواد بودند و از خانه بیرون نمیآمدند تا بروند در جامعه درس بخوانند و آموزش ببینند.
قبلاً گفتم از دوران انقلاب فرانسه و دوران روشنگری، آدمی مثل ژان ژاک روسو — که جزو بنیانگذاران روشنگری و مدرنیته است — رسماً مخالف آموزشدیدن زن بود، برای اینکه میگفت اصلاً فایده ندارد؛ اینها باید کار خانه بکنند و طبیعی است که آموزش به دردشان نخورد. اینکه زنها مثلاً حق رأی نداشتند و در جامعه ظاهر نمیشدند، از دید مخالفان به زن تحمیل شده است؛ و به هیچوجه اینطور نیست که اگر زنها فرهنگ تولید نکردند نتوانستند تولید کنند — اگر در محیط اجتماعی نبودند و راه داده نمیشدند نمیتوانستند. نگاه کلی این است: همانطور که پیشرفت جامعهٔ بشر به سمت مدرنیته و بهوجودآمدن ایدههای آزادی، برابری و برادری — در انقلاب آمریکا و انقلاب فرانسه — باعث شد پدیدههای زشتی مثل بردهداری که به بردهها تحمیل شده بود از میان بروداینطور نبود که بردهها از جنس خاصی باشند؛ اگر بیسواد بودند و رفتارشان رفتاری بود که نشانهٔ نزاکت نبود، فرهنگ در آنها دیده نمیشد، چون اینگونه پرورش مییافتند؛ برده صرفاً بهعنوان واحدی که کار میکند استفاده میشد. و کنارش تئوریهایی به وجود میآمد — مثلاً ارسطو رسماً برده و آزاد را دو چیز میداند و اصلاً از نظر فلسفی به انسانبودن برده به معنای واقعی کلمه قائل نیست — و نگاههای شبیه این، که حتی در فلسفه و نزد روشنفکران قرون گذشته پیدا میشد: آدمی که برده است اصولاً شأن انسانیاش انکار میشود. عین همین اتفاق برای زن افتاد؛ یعنی شأن انسانی زن انکار میشد. خیلی از متفکران دوران گذشته زن را واقعاً انسان به معنای واقعی کلمه حساب نمیکردند. در همین فرهنگ مسلمان ما هم میبینید — من اسم نمیبرم — که از معروفترین افرادی که جزو فیلسوفان و بزرگان فرهنگ اسلامیاند آدمهایی هستند که رسماً زن را انسان به معنای واقعی کلمه نمیشناسند و معتقدند — همانطور که مثلاً ارسطو فکر میکرد — زن موجودی ناقص است و مرد نمونهٔ واقعی انسان. بنابراین تحلیل آنها این است که زن و مرد با هم چندان فرقی نداشتند؛ فرقها جزئی بود. آن شکافی که میان زن و مرد ایجاد شد و ناتوانیهایی که در زن در طول تاریخ مشاهده میکنید، نتیجهٔ فشاری است که مرد به زن آورده؛ مرد زن را نوعی استثمار کرده؛ و همزمان با آزادشدن بردهها و حقوق مدنی برای همهٔ انسانها، این اتفاق افتاد که زنها هم حقوق مدنی پیدا کردند، از خانهها توانستند بیرون بیایند و الان روزبهروز بیشتر حقوق خودشان را مطالبه میکنند؛ با هم منسجم شدند و جنبش فمینیستی شکل گرفت؛ یعنی در موجهای مختلفی که در جنبش فمینیستی هست، از طلبکردن حقوق اجتماعی مثل حق رأی و حق دستمزد برابر با مرد شروع شده و در زمینههای مختلف — اینکه بتوانند آموزش ببینند — و به نظر میآید اینها پیشرفتهایی است که در جامعه اتفاق افتاده و قابل انکار نیست؛ و روزبهروز بیشتر میبینید که زنها در همهٔ فعالیتها موفقیت کسب میکنند و این نشانهٔ آن است که آن تفاوتها تفاوتهای جدی نیستند. قبلاً مثال زدم که در ایران اگر پنجاه سال پیش میآمدید، شاید یک درصد زنها حتی سواد نداشتند؛ تعداد مردان باسواد نسبت به زنها شاید هزار برابر بود و الان قبولی کنکور شصت درصد دخترهاست و چهل درصد پسرها. بنابراین — فمینیستهای معتقد به تشابه ادعا میکنند — اگر فرصتهای برابر داده شود زنها میتوانند با مردان برابری کنند و شاید در بعضی زمینهها هم از مردان جلو بزنند. این اساس ایدهٔ موجودِ مبتنی بر تشابه بود. و دیدگاههای مبتنی بر تفاوت را معمولاً دیدگاههای سنتی میدانند که هنوز از ارزشهای مردسالارانهٔ گذشته در مورد مرد و زن دفاع میکنند؛ اینکه زن نمیتواند مثل مرد مثلاً زبانآوری کند، زن نمیتواند مثل مرد تفکر منطقی داشته باشد و اینها، نتیجهٔ باقیماندهٔ آن دیدگاههای سنتی است که از قبل مانده و همچنان در مقابل پیشرفت زنها در جامعه مقاومت میکند. و نکتهٔ آخر — آخرین چیزی که گفتم — این ایدهٔ مطرح است که البته معلوم نیست چقدر آدمها اینگونه به آن نگاه کنند و شاید اکثریت نداشته باشد: اصولاً نگاههای مبتنی بر تفاوت — حداکثر — این است که از چهار آزمایشی که بر مغز و هورمونها و اینها انجام شده میخواهند بگویند طبیعت مرد و زن خیلی با هم تفاوت دارد؛ روی آزمایشهای جدیدی که نشاندهندهٔ طرز کار متفاوت مغز در مرد و زن است و اینکه حتی از نظر آناتومیک تفاوتهایی وجود دارد تأکید میکنند. و آخرین نکتهای که گفتم این بود که حتی اگر بپذیرید که از لحاظ طبیعی تفاوتهای آناتومیک و فیزیولوژیک جدی میان مرد و زن وجود دارد، اصولاً ما فرهنگ مدرن و جهان مدرن را در جهت مقابله با طبیعت پیش میبریم. تکنولوژی حرف از این نمیزند که چون طبیعت چنین است که در آن بیماری هست و بیماری چیز طبیعی است، دست روی دست بگذاریم و بگذاریم این بیماری بیاید همهٔ ما را هلاک کند؛ ما با طبیعیترین چیزها — مثلاً بلایای طبیعی — نهایت سعیمان را در مبارزه میکنیم. بنابراین اینکه چیزی طبیعی است، استدلال پذیرفتنیای نیست که ما باید گردن بگذاریم به اینکه طبیعت اینگونه انسانها را خلق کرده؛ اصولاً نمیتوان به طبیعیبودن بهعنوان استدلالی تکیه کرد که باید همانطور ادامه دهیم. این مجموعهٔ چیزهایی بود که در جلسهٔ قبل گفتم.
بگذارید جوابم را از اینجا شروع کنم که فکر میکنم نکتهٔ مهم این است که این مسئله را چنین ببینیم: خیلی از حرفهایی که در این چیزهایی که گفتم وجود دارد واقعیت دارند و متناقض با آن چیزی نیستند که مثلاً فمینیستِ مبتنی بر تفاوت میگوید؛ به نظر ممکن است در ظاهر تفاوتی داشته باشند. بگذارید اینطور بگویم: ۹۰ درصد گرایشهایی که عمومیت دارد این است که اوضاع زنها اوضاع بدی داشته و به سمتی بهتر حرکت کرده است؛ و این کاملاً قابل پذیرش است. به نظر من هم سرمایهداری فوایدی داشته، هم این جنبشهای فمینیستی که دربارهشان حرف میزنیم، هم این گرایش آکادمیکِ موجود؛ اینگونه نگاهها برای زنها فایدهای داشته است. میخواهم دفاع کنم که بخش عمدهای از حرفهایی که زده میشود اساساً درست است. لزومی ندارد بپذیرید که تشابه وجود دارد تا بپذیرید که این اتفاقهای مثبت در چند قرن اخیر افتاده است. معمولاً — ببینید، راهی که نمیخواهم بگویم موذیانه و از روی خودآگاهی است — راهی برای کوبیدن طرف مقابل معمولاً این است که به ضعیفترین ادعاهای طرف مقابل حمله کنید، یا از میان آن مجموعه آدمهایی که آنور هستند آدمی را پیدا کنید که حرفهای بیربطی زده، بعد حرفهای او را نقل کنید و شروع کنید به تخطئهکردن، تا به نظر برسد که با طرف مقابل بهخوبی توانستهاید مقابله کنید. میخواهم بگویم ایرادِ این نوع نگاه — این حرفهایی که زدم — اگر بهعنوان حرفهایی در مقابل فمینیسم مبتنی بر تفاوت به آن نگاه شود، این است که انگار نگاه میکنند بهگونهای که فمینیستِ مبتنی بر تفاوت در طرفداری از آن چیزی است که زنها قبلاً بودند؛ در طرفداری از سنت. میخواهم بگویم فمینیسم مبتنی بر تفاوت — آنگونه که من مطرح میکنم — و مردسالاری به آن معنا که من مطرح میکنم، هیچ رگهای حتی از طرفداری از وضع زنها در دوران قبل از دوران مدرن در آن نیست. من در جلسهٔ اول شروع کار عکسی به شما نشان دادم برای اینکه چیزی را تثبیت کنم: اینکه چیزی وجود دارد به نام مخالفت با وضع زنها در دوران سنت؛ این مشترک است میان همهٔ آدمهایی که مخالف مردسالاریاند و نوعی ایدههای فمینیستی دارند. بنابراین گفتن اینکه زنها برده بودند و الان حقوق اجتماعی به دست آوردهاند، حق آموزش به آنها داده نمیشد و الان به دست آوردهاند — تمام اینها اتفاقهای مثبتی بوده است. اینکه اتفاقهای مثبتی افتاده را نمیشود از شما انکار کرد و پذیرفتنش به این معنا نیست که بگویید همهچیز به سمت خوبشدن میرود. تفاوت دیدگاههای مبتنی بر تفاوت و تشابه همینجاست: تشابه در این است که هر دو نسبت به دوران گذشته — اگر واقعاً کسی فمینیست باشد — موضع یکسان دارند. ممکن است آدمی که تأکید بر تفاوت میکند اصلاً دلش برای دوران مردها تنگ شده باشد؛ برای آن دوران سنتی که زنها در خانه بودند و همانجا آش میپختند؛ واقعاً ممکن است گرایش آدمی چنین باشد؛ و به نظر من کسی که نسبت به دوران سنتی احساس خوبی دارد اصلاً نمیتوان گفت فمینیست است، چه مبتنی بر تفاوت چه مبتنی بر تشابه. یعنی یک چیز مشترک است: بپذیرید که دویست سیصد سال قبل اوضاع خیلی بد بود؛ یعنی زنها عملاً مثل برده در بیشتر جای دنیا استثمار میشدند و اینطور نبود که مردان کوچکترین توجهی داشته باشند که نیاز واقعی زن چیست. مثلاً فرض کنید آموزش: اینکه زنها ممنوع بودند — یعنی کسی استقبال نمیکرد که زنی برود آموزش ببیند و آموزش عمومی چیزی مختص مردان بود — چه حسنایی در این هست که کسی که طرفدار فمینیسم مبتنی بر تفاوت است بگذارد روی اینکه زن زندانی در خانه باشد، هیچ نوع فعالیت اجتماعی نتواند بکند، نتواند درس بخواند و فقط در آشپزخانه بنشیند و کار کند؟ در واقع ۹۰ درصد چیزهایی که در محیطهای فمینیستی نسبت به گذشته گفته میشود به نظر من مشترک است. یعنی هیچ حرفی نیست در اینکه اتفاقهای مثبتی در دوران مدرن افتاده است. هم سرمایهداران — معمولاً مدافعان سرمایهداری چنین برخورد میکنند که ببینید دوران گذشته، دوران فئودالی، چنین بود؛ اشرافیگری وجود داشت و انسانها با هم برابر نبودند؛ در دوران مدرن، دورانی که سرمایهداری آمد، همهٔ افرادی که در جامعه زندگی میکنند حقوق مدنی پیدا کردند؛ اینها واقعیت است. کسی نمیتواند انکار کند که ما در بعضی زمینهها، مخصوصاً در روابط اجتماعی، به عدالت اجتماعی نزدیکتر شدهایم. به دوران ۳۰۰، ۴۰۰ سال پیش نگاه کنید: پادشاهی وجود دارد که مالک جان و مال همهٔ مردم است؛ هیچ مسئولیتی وجود ندارد به این معنا که کسی حق داشته باشد از او بپرسد چه میکنی؛ چه کسی میخواهد از پادشاه بپرسد؟ پادشاه که هیچ؛ کسی نمیتواند از خان بپرسد که این کار را برای چه میکنی و آن کار را چرا نمیکنی. اینکه انقلاب آمریکا و انقلاب فرانسه مبدأ تحولات مثبتی در دنیا بودند و همهٔ انسانها تا حدی شأن انسانیشان رعایت میشود — حالا مثلاً جوامع غربی را نگاه کنید که مخصوصاً نسبت به جوامع خود ما خیلی حقوق انسانی به رسمیت شناخته شده و این پیشرفت است دیگر — اینکه آدمی خودش را مالک جان و مال مردم بداند و هر کاری دلش بخواهد بکند و کسی هم حق ندارد از او سؤال بپرسد.
نکند، این چیزی نیست که مخالفان سرمایهداری بخواهند از آن دفاع کنند؛ مخالفت با سرمایهداری دفاع از فئودالیسم نیست. همهٔ مخالفان سرمایهداری معمولاً در یک چیز مشترکاند: اینکه سرمایهداری در ابتدا چیز خوبی بوده؛ یعنی در آمدن از دوران فئودالیسم. اصلاً همهٔ مارکسیستها معتقدند نهتنها خوب بوده، بلکه ضرورت داشته که بشر از این دوره رد شود؛ این عین ایدهٔ به اصطلاح ماتریالیسم تاریخی مارکس است: نمیتوانیم به جامعهای آرمانی برسیم مگر اینکه بشر از دورهٔ سرمایهداری بگذرد. حرف این است که سرمایهداری نمیگذارد از این دوره بگذریم؛ یعنی دوران ماندن در سرمایهداری به سر آمده ولی ما همچنان در آن دست و پا میزنیم. عین همین موضع را کسانی دارند که فمینیسم مبتنی بر تفاوت است و ایدهٔ اصلیاش مبارزه با مردسالاری است. اینکه کسی تأیید نمیکند که در دوران گذشته اوضاع خوب بوده — دوران گذشته دوران سیاهی بوده — اما همانطور که سرمایهداری چیزهایی را درست کرده و چیزهای مهمتری را خراب کرده، دوران مدرن هم همین وضع را نسبت به زنان دارد: آنچه در محیطهای آکادمیک به آن اشاره نمیشود خرابکاریهای بزرگی است که به وجود آمده؛ چیزهایی که ظاهریترند خیلی خوب شدهاند و پشت صحنه چیزهایی که به اصطلاح به قهقرا رفتهاند زنها هستند؛ آنها بهنوعی کماهمیت شمرده میشوند و گاهی همینطور ادعا میشود که آنها چیزهای جزئیاند و آن را هم درست میکنیم. حرف این است که جنبههایی وجود دارد که بهطور پیوسته از اول تاریخ به قهقرا رفته است؛ جامعهٔ بشری از نظر مردسالاری در بعضی زمینهها به قهقرا رفته و همینطور با سرعت زیاد سقوط میکند و هیچ چیزی دیده نمیشود که امیدوارمان کند که این خودبهخود نوعی درست میشود؛ دستکم این است که مبارزهٔ فرهنگی خیلی عمیقی باید انجام شود — کسانی که به سرمایهداریِ مبتنی بر تفاوت معتقدند، معتقدند باید مبارزهٔ فرهنگی خیلی عمیقی انجام شود — تا آن جنبهها دیده شوند و به آنها توجه شود. مشکل زنان این نیست که حق رأی داشته باشند یا نه، یا اینکه سر کار بروند و همان حقوق مساوی با مرد را بگیرند یا نگیرند. مشکل از نظر فمینیسم مبتنی بر تفاوت این است که زنها به جهانی وارد شدهاند که جهانی نیست که برایشان ساخته شده باشد. نکتهٔ مهم این نیست که زن سر همان شغلی که مرد میرود برود و همان حقوق را بگیرد یا نه؛ مهم این است که زن نباید سر همان شغلی برود که مرد برای خودش ساخته است. کسانی که طرفدار فمینیسم مبتنی بر تفاوتاند، اصلاحات ریشهایتری طلب میکنند: ساختار دنیا باید عوض شود. مثالی که قبلاً زدهام: زندگی زن در دوران بعد از مدرن، از نظر کسانی که فمینیسم مبتنی بر تفاوت را تبلیغ میکنند، مثل زندگی آدم چپدستی در دنیایی است که راستدستها ساختهاند. آمارهای خیلی واضحی داریم که چپدستها در دنیا بیشتر دچار سانحه میشوند؛ مثلاً در رانندگی، اینکه فرمان آنور باشد یا اینور، بنا به حس راستدستها اینور بودن فرمان بهتر است. خیلی چیزها در دنیا هست؛ مقرراتی گذاشتهایم برای نوع حرکتکردن. مثل این مثال که آدمهای قدبلند بیشتر دچار سانحه و مشکل میشوند تا آدمهای با قد متوسط؛ دنیا انگار برای سایزی ساخته شده است؛ آدمی که از حدی بلندتر باشد بهتر است قد خودش را کوتاه کند. ببینید، نکتهٔ اصلی همینجاست: ما سری ظلمهای خیلی واضح و روشن داشتیم که در سنت در همه جای دنیا کموبیش به زنها اعمال میشد و نتیجهٔ نوعی زورمداری بود که در همهٔ جوامع وجود داشت؛ مرد زورش بیشتر بود و این را تحمیل میکرد. هرچه جهان قانونمندتر شده، بهنوعی این زورمداری در جوامع کمرنگتر شده؛ بنابراین مجموعهای از اجحافهایی که به زن میشد از بین رفته است. به هر حال شعار برابری و برادری در دورانی شعار روشنگری بود و تحولات مثبتی ایجاد کرد؛ دانش چیزی است که مرد و زن بهاندازهٔ هم به آن احتیاج دارند و الی آخر. اینها حرفهای درستی است و همه این چیزها را قبول دارند؛ و به هیچوجه نتیجهٔ دفاع از تفاوتداشتن زن و مرد و جدیگرفتن تفاوتها این نیست که بگوییم به سنت برگردیم و احساس کنیم زنها در دوران سنت وضع خیلی خوبی داشتند. بنابراین وقتی با دیدگاه تفاوت نگاه میکنیم، منظور این نیست که به همان دوران برگردیم؛ و اگر اینگونه نگاه نکنید، آنوقت تمام این حرفهایی که زده میشود — زنها پیشرفت کردند، وضعشان بهتر شد، حقوقشان بهتر شد، امکان آموزش بهتری دارند، حق رأی دارند — فکر میکنم در تمام این زمینهها همه قبول دارند که وضع زنها بهتر شده و کسی هم مخالف وقوع چنین اتفاقهایی نیست. حالا نکتهٔ اصلی چیست؟ نکته این است که واقعاً باید بررسی کنیم زنها چقدر در دنیایی که دنیای ساختهٔ مردان است — در فرهنگی که فرهنگ، ارزشگذاریشده توسط مردان است — بپذیرید که فرهنگ را مردان ساختهاند و جهان را مردان ساختهاند؛ این مورد اختلاف نیست. دستکم تا قرن نوزدهم زنها اصلاً بیرون از خانه حاضر نمیشدند که بخواهند در ساختهشدن فرهنگ یا محیطهای کار و جامعه نقش چندانی داشته باشند. حرف کسانی که به فمینیسم مبتنی بر تفاوت قائلاند این است که زن در این جهان الان راحت نیست و فشاری که روی زن هست، فشاری نیست که فکر کنید فردا و پسفردا برداشته میشود؛ تفاوتهای موجود و ناسازگاری آن بخش به اصطلاح مردانهٔ آن محیط — محیط کار و همهٔ این چیزها — بهنوعی فشاری به زن وارد میکند که به هیچوجه از روی زن برداشته نمیشود.
فمینیسم مبتنی بر تشابه
حالا میخواهم ببینم اگر بخواهم با مثالی این موضوع را طوری روشن کنم که تفاوت دیدگاه چیست — چیز واقعی که اینجا وجود دارد و اختلاف در چیست — مسئله این نیست که آیا قبلاً به زنها ظلم میشد یا نه و آیا بعضی از این ظلمها برداشته شده یا نه؛ تفاوت دو دیدگاه شاید در این مثال روشن شود. یک بار این مثال را جایی گفتهام. وضعیت زن و مرد چنین است: تفاوتهای جدی وجود دارد و محیط طبیعی زندگی و کار برای مرد و زن — چه در اجتماع، چه در رابطههای انسانی — همهجا تفاوتهایی با هم دارند. مردان در دنیای مردانه و فرهنگ مردانهٔ خودشان به زنها نگاه کردند و زن را موجودی بیارزش حساب کردند؛ چون به نظرشان زن موجود بیارزشی میآمد، هرگونه فشاری که فکر میکردند و هرگونه تحقیری که میتوانستند مرتکب میشدند؛ از تحقیر فرهنگی در سراسر فرهنگهای دنیا. شما این را حتی در فرهنگ همین منطقهای که خودمان در آن زندگی میکنیم میبینید — که البته باز جزو فرهنگهایی است که از جهاتی خوب است؛ فرهنگ قدیمی ایران بد نیست؛ جزو فرهنگهایی است که از واژگان زبان فارسی بهنوعی برمیآید که فرهنگ باستانی ایران نسبتاً برای زنها ارزشهایی هم قائل بود. بارها گفتهام و به نظر من نکتهٔ جالبی است که زن در واژگان زبان فارسی با زندگی همریشه است و مرگ و مرد با همدیگه همریشهاند. این نوعی بینش زنمدارانه را در فرهنگ خیلی باستانی ما نشان میدهد و نشانههای دیگری هم هست که به هر حال اوضاع بد نبوده — ولی الان فکر میکنم اوضاع چندان خوب نیست. زن با زندگی همریشه است — دارم پراکندهگویی میکنم — زن و زندگی در زبان اوستایی از یک ریشهاند و مرد و مرگ از یک ریشهاند؛ این تحقیقات زبانشناسی این را میگوید. البته شاید بپرسید آیا زن با «نزن» همریشه است؟ خیر؛ هر دو به یک اندازه زن دارند. بگذریم؛ من به دوران شکلگیری زبانِ مورد پرسش اشاره میکنم، نه دوران متأخر. مثالی که میزنم چنین است: انگار مردان در جایی بودند — به قول نویسندهٔ کتاب مریخی و ونوسی، اصلاً در کرههای متفاوت — مردان اینجا بودند و زنها جای دیگری. محیط زندگی هر یک برای خودش طبیعی بود و هر یک آنگونه باید زندگی میکرد. مردان مدام آنها را نگاه کردند و دیدند موجوداتی بیارزش و بهدردنخورند، چون همهٔ ارزشها را به خودشان نسبت میدادند، و شروع کردند به تغییر و آزار دادن. تصور کنید دو مکان را که مردان مدام به سمت زنها سنگ پرت میکردند و آزارشان میدادند و اینقدر ادامه دادند تا زنها چند قرن قبل مجبور شدند کوچ کنند تا اینها بر سرشان سنگ نریزند، و بیایند در همان منطقهٔ مردانه با آنها زندگی کنند. اتفاقی که افتاد این است که دیگر سنگ در کلهٔ زنها نمیخورد؛ ولی اینطور نیست که محیط امنی پیدا کرده باشند؛ در محیطی امن شدهاند که محیط مردانه است و بهنوعی تابع مقررات و شیوهٔ زندگی مردان شدهاند و ارزشهای مردانه را پذیرفتهاند. این اتفاقی است که از نظر فمینیستهای مبتنی بر تفاوت بعد از دوران مدرن افتاده است: زن از چیزهایی نجات پیدا کرده، ولی به این بها که بخشی از زنانگیاش را کنار گذاشته است. حالا سعی میکنم بگویم این دو مدل — به جای اینکه بنشینیم دربارهٔ مبانیشان با هم بحث کنیم — کدامیک به وضعیت موجود دنیا بیشتر شبیه است؛ یعنی از هر یک از مدلها باید ببینیم چه چیزهایی بهعنوان پیشبینی درمیآید و کدام با وضعیتی که الان در دنیا میبینیم هماهنگتر است. مثالی که امروز به ذهنم رسید این است: ببینید، در موجودات زنده همیشه این وضعیت وجود دارد. واضحترین و بارزترین تفاوت زن با مرد — آن جنبهٔ خاص فیزیولوژیکش — این است که باردار میشود و بار ادامهٔ نسل بر دوش زن است. تمام موجودات بهطور طبیعی — نر به دلیل باری که بر دوش ماده است — دستکم در دوران بارداری و بچهداری نوعی پشتیبانی میکنند؛ مثلاً پرندهها حتماً در آشیانهسازی با همدیگر همکاری میکنند و بعداً وقتی یکی وضع حمل میکند، دیگری بهنوعی مراقبتهایی باید انجام دهد و اینها. حالا تصور کنید پرندههایی که جنس نر احساس کند جنس ماده موجود بیارزشی است و مدام — در حالی که آن روی تخم، در آشیانه خوابیده — برود کتکش بزند؛ آنقدر بزند تا ماده را مجبور کند که او هم بیاید در دانهجمعکردن و شکار کمکش کند. این چه وضعی است؟ میگوید اصلاً ارزشی ندارد؛ من هم میتوانم بیایم بنشینم. حالا ماده — این پرندهٔ ماده — میان این دو وضعیت یکی را باید انتخاب کند: یکی اینکه از آن وضعیت طبیعیاش — که باید در دوران بارداری آرامش و آسایش داشته باشد و بعد از آمدن بچهها رفتارهای خاصی داشته باشد — بگذرد و به خودش این فشار را بیاورد که علاوه بر زایمان، برود کار هم بکند و همهٔ کارهایی را که نر میکند انجام دهد، چون آنها ارزشمندند: شکارکردن ارزشمند است و رویتخمنشستن ارزشمند نیست؛ یا میان کتکخوردن و این وضعیت، این یکی را انتخاب میکند و نوعی پیشرفت در زندگیاش حاصل میشود؛ دیگر کتک نمیخورد، تحقیر نمیشود و سعی میکند همپای نر باشد. ولی کسانی که معتقد به فمینیسم مبتنی بر تفاوتاند میگویند درست است که اتفاق خوبی افتاده، ولی به بهای ازدسترفتنهایی: زن بخشی از زنانگیاش را از دست داده و انکار کرده و خودش را بهاجبار با جهان مردانه تطبیق داده؛ و هیچوقت هم کسی از او نپرسیده است در چهجور دنیایی، در چه محیط کاری، چه آموزشهای راحتتری باید داشته باشد؛ همهچیز از پیش تعیین شده است.
دنیایی که مردان طراحی کردهاند؛ زن فقط نوعی از خانه آمده و در همین مکانیسمهای موجود کار میکند. و ادعای کسانی که اینگونه نگاه میکنند این است که زن نهتنها به آرامش نرسیده — فشار بیش از اندازهای را تحمل میکند — بلکه از طبیعت و رشد طبیعی خودش بهعنوان موجود بازمانده است؛ و اینکه هیچ امیدی هم به اصلاحشدن این وضعیت نیست. بعضی از حرفهایی که بهاصطلاح طرفداران فمینیسم مبتنی بر تفاوت بهعنوان سند و مدرک میآورند معمولاً از طرف مقابل چنین انکار میشود که: بعضی از این آمارها درست است — اینکه زنها فشار روانی و عصبی را تحمل میکنند درست است، اینکه فلان مشکل را دارند درست است، اینکه در محیطهای کار راحت نیستند درست است — ولی ما قوانینی تصویب میکنیم و اینها حل میشود؛ یعنی رفرمها. حرف کسانی که به فمینیسم مبتنی بر تفاوت معتقدند این است که رفرمهای اجتماعی و اینها کاری از پیش نمیبرند؛ این مسئله خیلی عمیقتر از این حرفهاست. سعی کردم بگویم مسئله نه در مقررات اجتماعی است و نه در مثلاً ارزشگذاریهای اخلاقی؛ زبان ما حتی اشکال دارد؛ یعنی تمام فرهنگ از مبنا نوعی ارزشگذاریهایی به سمتی دارد که نباید باشد؛ و چنین نیست که مثلاً شرایط محیط کار را کمی درست کنید و بگویید مشکل زنها حل میشود. مثلاً الان در آمریکا خیلی جاها آن مبارزه در این جهت است که برای دوران بارداری مرخصیهای طولانیمدت برای زنها بگیرند. نه اینکه رفرم بد باشد؛ همهٔ رفرمهایی که از دوران مدرن به اینسو انجام شده به هر حال رفرمهای مثبتی در آنها دیده میشود؛ ولو بعضی جنبههایش کاملاً منفی است، بخش عمدهای از فعالیتهای اجتماعی زنها و قانونهایی که به نفعشان تصویب میشود در جهت مثبت قرار دارد. ولی مسئله عمیقتر از این حرفهاست که با چند قانون اجتماعی حلش کنید؛ مسئله فرهنگی است. زن در این فرهنگی که ما زندگی میکنیم — این زبان، این ارزشگذاریهای اخلاقی — احساس مثبتی نسبت به خودش پیدا نمیکند؛ یعنی مسئله در زنها مسئلهای درونی است: آیا اگر من رفتارهای زنانه داشته باشم یا حالتهای زنانه، این رفتارها و حالتها مثبتاند یا منفی؟ فرهنگ به زنها چنین تلقین میکند که بعضی از ویژگیهایی که در زنها طبیعی و ارزشمند است در فرهنگ ارزشش انکار میشود و زنها از ابراز بعضی از این چیزها شرم دارند. مثلاً معمولاً زنها از بعضی احساسات عاشقانهشان شرم میخورند، برای اینکه معمولاً زن وقتی احساس عاشقانهٔ شدیدی نسبت به مردی دارد، بهشدت نوعی احساس مطیعبودن و احساس تعلقداشتن به او به او دست میدهد؛ و اینها همه از نظر فرهنگی مطیعبودن و احساس تعلقداشتن بهشدت زشت و چیزهای تحقیرشدهایاند. بنابراین زن اگر چنین احساسی به او دست دهد، انگار احساس بدی به او دست داده و باید نوعی آن را انکار کند. مدل عاشقشدن چیزی است که در اشعار عاشقانه میبینید که آنگونه باید عاشق شد؛ احساس عاشقانهای که در تمام فرهنگ وجود دارد احساسی است که مرد نسبت به زن پیدا میکند. آن نوع شیفتگی که در شعر حافظ هست خیلی شبیه آن نوع شیفتگی نیست که زن نسبت به مرد پیدا میکند؛ و مدل اصلی عشق همین است. بنابراین حتی در رفتار متقابل زن و مرد، زن باید خودش را با الگوهای احساسات مردانه تطبیق دهد؛ و اگر یکدفعه رفتار یا احساسی به او دست داد که جایی در فرهنگ ثبت نشده بود، لابد چیز بیخودیای است دیگر و باید پنهانش کرد یا منکرش شد. بنابراین اصلاً نکته این نیست که زن مثلاً در محیطهای کاری مردانه حقوقش مساوی باشد یا نباشد. کسایی که حرف از فمینیسم مبتنی بر تفاوت میزنند، تفاوتهای موجود را در عمق فرهنگ و حتی زبان میبینند؛ در واژگان: اینکه برای حالات زنانه بهاندازهٔ کافی واژگان ساخته نشده، ارزشهای زنانه جایی به رسمیت شناخته نشده. این بحثهایی که دربارهٔ به اصطلاح تقابلهای دوتایی کردم جای خوبی است که این را ببینید: اصولاً این تقابلها تقابلهایی هستند که یک طرفشان خوب تعریف نشده و همان قسمتی که بهعنوان ارزشگذاری بیارزش حساب میشود.
من حرفهایم را میزنم و مخصوصاً تأکید میکنم — قبلاً اشاره کردم که بعضی کاوشهای باستانشناسی و انسانشناسی دربارهٔ تاریخ زندگی جوامع بدوی نشان میدهد خیلی از پیشرفتهایی که در تمدن بشر به وجود آمد کار زنها بوده — قطعاً چنین بوده است. و نهتنها از موضع کسی مثل من کسی اینها را انکار نمیکند — من واقعاً نمیدانم شواهد تاریخی برای گفتن این حرف کفایت میکند یا نه — بلکه احساسم این است که اتفاقاً به دلیل تفاوتهایی که مرد و زن دارند، زنها تمدن را شروع کردند؛ زنها به احتمال زیاد کشاورزی را شروع کردند، چون سکونت با طبیعت با طبیعت زن سازگار است. اگر همه انسانها مرد بودند، تا امروز کوچنشینی میکردند؛ با حیوانات سوار میشدند و میبردند و میآوردند و شکار میکردند. طبیعت زن بود که اتفاقاً بشر را به تمدن — یعنی شهرنشینی — رساند؛ بنابراین شهر را زنها به وجود آوردند. طبیعت زن که وقتی باردار میشودهمین الان پرندهها کی آشیانه درست میکنند؟ وقتی میخواهند زایمان کنند و نسل تولید کنند. همین اتفاق میان مرد و زن افتاده است. یعنی بخش عمدهای از انگیزهٔ ایجاد تمدن و کشاورزی — شاید شواهد تاریخی کافی نباشد — من اتفاقاً از دیدگاه مبتنی بر تفاوت میگویم شواهدی هست که بدون شواهد تاریخی، منطقی است چنین فکر کنیم که خیلی از آن پیشرفتها توسط زنها به وجود آمده؛ خیلی از صنایعی که در آغاز تمدن بشر به وجود آمد و کارهای دستی ظریف توسط زنها به وجود آمد. بنابراین نهتنها منکر اینها نیستم، فکر میکنم تمام اینها درست است؛ ولی مسئله اصلاً این چیزها نیست. مسئله این است که در دیدگاه آکادمیک تأکید بسیار زیادی بر روابط و اتفاقهایی است که در جامعه بیرون میافتد و دربارهٔ آن قسمتهای فرهنگی و عمیقتری که در روان انسان اتفاق میافتد بحثی نمیشود. من بهعنوان یک دیدگاه رادیکال میخواهم بگویم در مجموع اگر نگاه کنید، در روابط بیرونی وضع زنان بهتر شده ولی در درونش در شرایط بدتری قرار گرفته است. حالا سعی میکنم بگویم چرا این فکر درست است.
فرض کنید حرفهای شما درست باشد. الان قرار است زنها همه بروند مثلاً به کرهٔ دیگری. میخواهم ببینم اصلاً این حرفهای شما شبیه حرفهای پستمدرنهاست؛ حرفهایی که پستمدرنها میزنند. دو مسئله داریم: یکی اینکه تحلیل ما از وضعیت موجود دنیا — کدام تحلیل درست یا غلط است؟ وضعیت جامعهٔ سرمایهداری: جامعهٔ سرمایهداری رام شده یا وحشیتر شده؟ البته وحشیشدنش رفته در مثلاً هژمونی، در رسانهها و در فرهنگ؛ شلاقی نیست که دست کسی را ببینید، بردهای وجود ندارد؛ ولی آیا سرمایهداری واقعاً رام شده؟ سرمایهداری سر و سامانی دارد؟ آیا مردان خشونت مردسالاری را کنار گذاشتهاند و الان در وضعیت خوب و در حال پیشرفت هستیم؟ این دو مسئله وجود دارد: یکی اینکه وضعیت موجود را درست تحلیل کنیم؛ یکی اینکه راهحلی داشته باشیم که چگونه میشود از این وضعیت بیرون رفت. شما الان میگویید این حرفها آنقدر عمیق میشود که اصلاً به نظر میآید دیگر راهی برای بیرونرفتن وجود ندارد و ممکن است باعث دلسردی شود؛ یعنی ممکن است کسی بپذیرد که اگر حرفها را خیلی عمیق کنیم آنوقت شاید همه دلسرد شوند، به همان مقدار مبارزهای هم که میکنند را کنار بگذارند و در مجموع به ضرر زنها تمام شود؛ مثل اینکه من الان بیایم آن جنبشهای فمینیستی را که در دنیا از بعضی حقوق زنان کارگر دفاع میکنند تعطیل کنم به این دلیل که مبتنی بر تشابهاند، و بگویم من نوعی ایدههای جدیدی دارم که هیچ کاری نمیشود با آن کرد. میخواهم بگویم در ذهنتان این دو موضوع را از هم جدا کنید: تحلیلکردن یک چیز است و راهحلدادن چیز دیگری است؛ راهحل درست بر اساس تحلیل درست درمیآید. من فکر میکنم هر وقت چنین حرفهایی میزنم این را میگویم: با هر نوع مبارزهای که برای حقوق زن میشود موافقم؛ با جیغودادهایی که در این جوامع برای مثلاً مسائل کاری زنها میشود موافقم؛ یعنی اگر زنی آمده در این دنیا زندگی میکند و دارد له میشود، دستکم اجباری یک سال، دو سال به او برای بارداری کارفرما مرخصی بدهد. ببینید، میخواهم بگویم اینکه مشکل عمیق است و حلش سخت، نباید آدم را منکر وجود چنین مشکلی کند. اگر خیلی میخواهید عملگرا باشید — یعنی بهجای اینکه درسهای نظری بخوانید، اول مشکل را خوب در اصول و پسارها بفهمید و بعد بروید دنبال راه عملی — مطمئناً به جای خوبی نمیرسید. فکر میکنم همهٔ این جنبشهای فمینیستی که مبتنی بر تشابهاند — که خیلیشان ناخودآگاه مبتنی بر تشابهاند یا ادعای خاصی ندارند — بیش از اندازه عملگرایند و از نظر نظری نوعی ضعف دارند؛ مدل منسجمی برای تحلیل مسائل ارائه نمیکنند؛ خیلی به اصطلاح ad hoc عمل میکنند. عدهای به اسم اینها کار میکنند. این حرفها مثل خیلی حرفهای دیگر پستمدرنها اصولاً حرفهای بنیادینی نیست؛ هیچی نیست؛ چرا نمیسازد؟ چی میسازد؟ حرف من این است که باید آن انحرافهایی را که در فرهنگ از نظر ارزشگذاری وجود دارد، حتی در زبان، کشف کنید و سعی کنید اصلاحش کنید؛ کاری شبیه شالودهشکنی که مثلاً در محیط ادبی دستکم بعضیها انجام میدهند؛ یعنی سعی میکنند آن دوگانهتقابلهایی که وجود دارد را بشکنند. نتیجهٔ حرف من این است که در کنار کارهای اجتماعی، جنبش خیلی بزرگتری فرهنگی باید وجود داشته باشد که بهنوعی ارزشگذاریها را زیر سؤال ببرد. اصلاً آیا ارزش انسان این است که در جامعه کار کند؟ الان این یک ارزش است و شما همه نوعی پذیرفتهاید که هرکس به جامعهاش بیشتر خدمت کند ارزشمندتر است. ببینید یکی از مشکلاتی که در دنیا وجود دارد و بهشدت نتیجهٔ مردسالاری است این است که جامعهٔ بیرون — همین روابط اجتماعی بیرون — تمام زندگی انسان را اشغال کرده؛ یعنی زندگی فردیتان و زندگی خانوادگیتان حجم بسیار کمی در زندگیتان دارد و روزبهروز هم این حجم کمتر میشود. هرچه در تاریخ به عقب بروید، وقتی جامعهها کوچکاند، خانواده انگار قسمت اصلی زندگی آدمها را تشکیل میدهد؛ و هرچه جلوتر میآیید به نظر میآید این جامعه و محیط کار است که بیشترین حجم ممکن را تشکیل میدهد. متوجه هستید؟ شما از ۶ سالگی وارد محیط جامعه میشوید برای اینکه شغلی داشته باشید؛ چرا درس میخوانید؟ نه برای اینکه دانشمند شوید یا دانشی به دست بیاورید که بتوانید راحت با آن زندگی کنید؛ تمام آموزش در نظامهای آموزشی دنیا در این جهت است که شما شغلی بگیرید و فعالیتی اجتماعی بکنید؛ در حالی که انسان خیلی بیشتر از این حرفها احتیاج دارد که برای زندگی فردی و خصوصی خودش آموزش ببیند؛ ولی در آموزشهای اجباریِ موجود این را نمیبینید. نظام آموزشی شما را برای زندگی فردی و خانوادگی آماده نمیکند؛ برای زندگی شغلی آماده میکند. حالا حساب کنید چقدر از زندگیتان از ۶ سالگی به اینسو صرف درسخواندن و کارکردن در همین محیط آموزشی شده است؛ تقریباً همهاش. وقت ندارید بروید مطالعههای دیگری بکنید که برای زندگیتان خوب است. این وضعیتی است که ما در آن زندگی میکنیم: جامعه، انگار محیط کار، بر همهٔ جنبههای زندگی انسان غلبه پیدا کرده، در حالی که این اصلاً طبیعی نیست و این یک بیداد مردسالارانه است. مردان هستند که ارزش اصلی را به کار میدهند، آن هم به معنایی بیرونی.
پرسش و پاسخ
ببینید، سؤالی که شما کردید را جواب میدهم: نه حرفهای پستمدرنها و نه حرفهایی که من میزنم اصولاً دلسردکننده نیست؛ ولی همه در این جهتاند که عمق مشکلات موجود بیش از آنی است که مثلاً جنبشهای مارکسیستی تقریب میزدند؛ یعنی روزبهروز میرسیم به اینجا که انحرافها عمیقاً در فرهنگ، در لایههای خیلی عمیق فرهنگ، وجود دارد و به هیچوجه با یک مبارزهٔ اجتماعی و جیغودادکردن در جوامع بیرونی نمیتوان مسئله را حل کرد؛ بهنوعی بشر باید — برای حل مشکل مردسالاری، مرد و زن همه دستبهدست هم بدهند — فرهنگی به وجود بیاورند که زمینههای مردسالاری در آن کمرنگ شده باشد. و اگر نمیتوانیم به این عرض برسانیم، منظورم این نیست. شما سؤالهایی کردید در این مایهها که آیا اینها دلسردکننده است، عملی هست یا نه. جواب من این است که اولاً هر کسی وقتی بحثی نظری میکند حتماً باید آرمانگرایی را موقتاً کنار بگذارد، چون به شناختش ضربه میزند. مثلاً مثل این است که کسی بخواهد معادلات نیروی جاذبه را بنویسد و محاسبه کند که موشک چقدر سوخت باید داشته باشد و چه سرعت اولیهای پیدا کند تا از جو فرار کند، و یکی بیاید به او بگوید آقا زیاد داری اعداد را بزرگ مینویسی؛ بعداً نمیشود موشک ساخت. من اول باید ببینم واقعاً این معادلات چیستند؛ شاید نشود موشک ساخت. نه ببینید، یک لحظه اجازه بدهید. شما هر دفعه چیزی میگویید و من جوابش را میدهم ولی بحث این نیست. شما گفتید بحثهای اینتیپی مثل بحثهای پسامدرن بحثهایی است که به عمل منجر نمیشود و راهحل ارائه نمیدهد. جواب من به شما این است که اصلاً اینها دلسردکننده باشد یا نباشد، عملگرایانه باشد یا نباشد، یا اصلاً به راهحلی منجر بشود یا نه — تا جایی که من بحث نظری میکنم — اصلاً نباید این فکر مطرح باشد؛ یعنی سؤال شما فعلاً باید مسکوت بماند. الان داریم واقعیت را میبینیم؛ معادلاتمان را درست بنویسیم؛ ببینیم زن و مرد با هم توافق دارند یا ندارند؛ مشکلات چقدر فرهنگی است. وقتی شناختیم، بعد میرویم سراغ اینکه آیا میشود کاری کرد یا نکرد.
تمدن یعنی چه؟ تمدن یعنی مدینه، یعنی شهرنشینی؛ یعنی خانه درست کنی، جامعه درست کنی، کوچنشینی و غارنشینی را کنار بگذاری، محیط امنی درست کنی. اینها نیازهای زنانه است که بشر را — نمیخواهم بگویم زنها خشت و گل برداشتند و خانه ساختند و به شهر رساند. انگیزهٔ مردان برای ساختن شهر، انگیزههایی بوده که از زنها میآمده؛ نه، از اولش مردان همانقدر که الان مردسالارند مردسالار بودند؛ یعنی هیچ نیاز و خواستهٔ زن — همهاش به نظرشان احمقانه میآمد؛ احتمالاً میگفتند این نیاز شما به امنیت، نیاز شما به سکونت هم جزو همان چیزهای احمقانهٔ زنانه است و ما حرفهای شما را گوش نمیدهیم و همینطور میخواهیم ویران و سرگردان اطراف دنیا برویم و شکار کنیم و حداکثر گوسفند بچریم. میخواهم بگویم انگیزهٔ شهرسازی از انگیزههای زنانه میآید و این نشان میدهد اتفاقاً در دوران باستان زنها هنوز سهمهایی داشتند. شهرسازی را زنها درست میکنند؛ ولی دربارهٔ تمدن نمیشود فقط همین را گفت؛ اینکه آیا این هم از زنها برمیگردد؟ در مورد سیاست — حالا نه در مورد سیاست، در مورد نظم و ترتیب و نظم اجتماعی — در جهت هدفی که برای خودشان بوده هدایت کردهاند، نه جهت دیگری. این را رفتاری مردانه احساس کردم. من اصلاً این حرف شما را هم جواب نمیدهم، چون بعداً به این موضوع اشاره میشود؛ ولی سؤال خیلی خوبی است: اینکه برای بههمزدن نظم مردسالارانهٔ اجتماع اگر زنها بخواهند اقدام کنند باید کمی از این آموزشها — به اصطلاح مردانه — ببینند؛ مثل اینکه خلاصه باید خودشان کشتیگرفتن یاد بگیرند و بیایند بیرون. آره، این حرف خوبی است، حرف درستی است؛ به آن اشارهای میکنم. آن برداشت اول شما فکر میکنم حرف من را خوب نرسانده؛ حرف من این نیست که شهر را زن ساخته؛ میخواهم بگویم شهرساختن سهم زنهاست که از مردان گرفتهاند: مرد برای زن است که خانه میسازد؛ برای زن است که شهر میسازد؛ امنیت، محیط امن درست میکند. مردان این چیزها را خیلی نمیفهمند. مثلاً فکر میکنم مردان کوچنشین نهتنها بدشان نمیآید، نوعی از این خانهبهدوشی لذت هم میبرند. اگر زن نباشد، مردان اصولاً نمیآیند شهر درست کنند و با هم زندگی کنند. و دربارهٔ مورد دوم من کلاً فکر میکنم مسئله عمیقتر است و فکر میکنم جا دارد بعداً دربارهاش بحث کنیم؛ شاید در همین جلسه انشاءالله اشارهای به این موضوع بکنم. در گفتوگو دربارهٔ فایدهٔ بحث، عبارتهای «فایدهای ندارد» و «شاید فایده نداشته باشد» مطرح شد. فعلاً مهم نیست بحث فایده دارد یا نه؛ میخواهیم وضعیت را نظری بررسی کنیم. شناختن حقیقت هیچوقت بیفایده نیست. برای یافتن راهحل باید نخست مسئله را بشناسیم. وقتی میخواهید مسئلهای را حل کنید، اول باید ثابت کنید جوابی وجود دارد، بعد آن جواب را طبق اصول باید عددی محاسبه کنید؛ اول باید صورت معادله را درست بنویسیم، بعد بگوییم جواب وجود دارد یا ندارد. من دارم صورت معادله را فعلاً مینویسم؛ این را میگویم. میتوان بحث را ادامه داد، حتی اگر نتیجه این باشد که خلقت مشکل دارد. من میگویم اصلاً این حرف که حالا چه بکنیم، بحث دوم است. دقیقاً از مثال خودتان میخواهم استفاده کنم: من دارم صورت معادله را مینویسم؛ تا ننوشتهام چگونه بگویم جواب وجود دارد یا ندارد؟ شما نمیگذارید. بحث نظری اول این است که شرایط موجود را بشناسم؛ ببینم جاهایی را ممکن است بخواهم تقریب بزنم؛ یک معادله باید جواب بدهد، بعد دربارهٔ شرایط وجودی جوابش بحث کنم. تا وقتی دارم ضرایب معادله را مینویسم، اگر در موقع نوشتن ضرایب — شما اینقدر در این آزمایشگاهها عدد درست کردهاید که برای گزارش آزمایشگاه ترتیب بدهید — میخواهید در مسائل مربوط به علوم انسانی هم همین باشد؛ یعنی من در نوشتن ضرایب معادله از اول به این فکر باشم که دلتای این مثلاً منفی نشود، این را دو تا کنم، این را کم کنم. شاید اصلاً جواب وجود نداشته باشد؛ شاید خلقت اشکال دارد؛ چه کار کنیم؟ وقتی بحث نظری میکنید، من نباید به این فکر باشم که جواب معادلهام چه میشود. اینهمه معادله در مهندسی و فیزیک نوشتهایم که جواب ندارند؛ ندارند. یک بار در دورهٔ دانشجویی دوستی داشتم از این آدمهای ریاضیخوانده که میگفت دانشآموزی در معادلهٔ درجهدویی که سر امتحان داده بودند، رفته بود دیده بود ضرایبش چگونه است، دلتایش منفی شده بود و ضریبی را تغییر داده بود و جوابی از آن درآورده بود؛ و معلم — که آن را ندیده بود — آمده بود او را کتک زده و صفر داده بود که تو چرا صورت مسئله را دستکاری کردی؛ جواب مسئله این بود که این معادله جواب ندارد. اینکه من از اول به این فکر باشم که دلتایش منفی میشود و دارم زیادی این ضریب را بزرگ میکنم. ما داریم ضرایب را پیدا میکنیم؛ شاید هم جواب وجود نداشته باشد؛ چه کنیم؟ پستمدرنها اتفاقاً بعضیشان معتقدند جواب وجود ندارد؛ بودریار بیچاره میگفت تمام شد؛ میگفت دیگر از اینجا به آخر خط رسیدیم و هیچ کاری هم نمیشود کرد؛ باید با سرمایهداری دیگر بشود کاری کرد؛ هیچی؛ بشر به اینجا رسیده. اگر راست میگوید — به نظر من درست نمیگوید؛ به نظر من تحلیلهایش زیادی منفیبافی دارد — اومدیم بودریار درست میگفت؛ بفهمیم که به آخر خط رسیدهایم.
من هنوز همهٔ حرفهایی را که در جواب آن چیزها میخواستم بگویم نگفتهام. بگذارید ببینید؛ جواب اولم این است که اکثر چیزهایی که در محیطهای آکادمیک گفته میشود در این جهت که اوضاع زنها افتضاح بوده و بهتر شده، خیلی حرفها درست است. و این ایرادی که میخواهم بگویم — بگذارید — این نکته به نظر من خیلی مهم است — اصولاً مردان هستند که خیلی زیاد به مسائل اجتماعی توجه دارند؛ طبیعت مرد این است که به مسائل روابط اجتماعی و اینها بیش از زن توجه دارد؛ مثلاً به اینکه نسبت به دیگران در رقابتهای کاری به مدارج بالاتری برسد. زنها اصولاً طبیعتشان چنین است که به مسائل عاطفی عمیق توجه بیشتری دارند و به همان نسبت به مسائل اجتماعی و پیشرفتهای کاری کمتر؛ و همین الان که زنها اینقدر — فرهنگ به این سمت — میبینید کمتر خودشان را میکشند برای اینکه به مدارج عالی برسند؛ درصد خیلی کمی از زنها میافتند در این غلتک که بروند خودشان را بکوبند و نابود کنند که به آن منصب اجتماعی برسند؛ کمی عاقلانهتر فکر میکنند و رفتار میکنند؛ یعنی به زندگی خصوصی خودشان و روابط عاطفیشان با آدمهای اطرافشان و روابط خانوادگیشان بیشتر توجه دارند. این طبیعتِ عاطفیتربودن زن باعث میشود که نوعی متعادلتر به مسائل اجتماعی نگاه کند. خودِ این گرایش که همهچیزِ بشر شده روابط اجتماعی و پیشرفتکردن در جامعه، خودش نوعی نتیجهٔ فرهنگِ مردسالارانه است؛ و آن گرایش آکادمیکی که مدام حرف از این میزند که زن پیشرفت کرده، دقیقاً به همین دلیل چنین نگاهی به مسئله دارد. یعنی زن در دوران مدرن در چی پیشرفت کرده؟ در مناسبات اجتماعی؛ حق رأی به دست آورده که خوب است، امکان آموزش پیدا کرده که خوب است؛ ولی حالا بیایید ببینیم اوضاع در جهان چگونه است.
برویم سراغ اینکه آرامش روانی زن نسبت به دویست سیصد سال قبل بهتر است یا بدتر؟ روابط عاطفی میان انسانها — که زنها خیلی به آن احتیاج دارند — اوضاعش چگونه است؟ در همین جهان غرب پیشرفته از آدمی در محیط روشنفکری غرب پیدا میکنید که نپذیرفته باشد صنعتیشدن روابط انسانی را کاملاً محو کرده و به نوعی پوچی و سردی در روابط عاطفی رسیدهایم؟ و این چیزی است که در طول تاریخ — از پدربزرگهایتان بپرسید — میبینید خانوادههای آن موقع، روابط آدمها با همدیگر رنگ عاطفی بیشتری داشت. الان آدمها در شهرهای بزرگ صنعتی خیلی کم همدیگر را میشناسند. بارها از آدمهای پیر داستانهایی شنیدهام که سابق چه اتفاقی میافتاد وقتی مشکلاتی مثل برف شدید یا زلزله پیش میآمد: اصولاً دولتی نبود که همهچیز را کنترل کند؛ یعنی نیروی قدرت متمرکزی در بیرون اجتماع وجود نداشت که همهجا بخواهد همهچیز را پشتیبانی کند؛ مردم وظیفهٔ خود میدانستند که خودشان را جمع کنند؛ بنابراین بهشدت روابط آدمها به همدیگر نزدیکتر بود. آدمها همسایههای خودشان را — در این سنتهای دینی، حالا نمیدانم چقدر واقعاً ریشهٔ دینی دارد یا جزو سنتهای جامعهٔ ماست — وقتی میخواستند همسایه را تعریف کنند که چقدر سفارش شده که به همسایههایتان برسید، میگفتند تا جایی که اگر تیر بیندازید تیر برسد. میدانید با تیر و کمان اگر تیراندازی کنید تیر تا کجا میرود؟ تا آن شعاع، آدمها همسایهٔ شما حساب میشوند. پرسیدم آیا شعاع خیلی بزرگی است. یعنی فکر میکنم در روستا همه همسایهٔ همدیگر حساب میشدند. من الان خودم اسم فقط یکی از ساکنین خانهٔ ششواحدی که در آن زندگی میکنم را میدانم؛ جدی میگویم؛ دو نفر — ببخشید — سهتای آنها را نمیشناسم و نمیدانم اسمشان چیست و دوتایشان را میدانم؛ برای اینکه یکی فروخته است، یکی مثلاً اجاره میدهد و هر سال عوض میشود؛ من چه کاری دارم؟ اصلاً نمیدانم کیست. مثلاً یکی از این همسایهها که یک سالی است آمده یک بار دیدهام؛ مشکلی پیش آمد، رفتم در خانهاش به او گفتم؛ و من اصلاً میروم در خانهٔ خودم؛ لازم نیست کاری بکنم؛ در یک خانه داری زندگی میکنی. اینکه به مردان چقدر فشار میآید؟ خیلی کمتر از آن مقداری که به زنها میآید. زنها اصولاً دوست دارند اطرافشان پر از روابط عاطفی باشد؛ همین الان سر کار، محیطهای کاری زنانه را بروید ببینید روابط چگونه است؛ خیلی فرق دارد با محیطهای مردانه؛ محیطهایی که مثلاً مینشینند خیاطی میکنند — در خیلی از این خیاطخانهها هنوز زنها کار میکنند — ببینید چقدر روابط عاطفی با همدیگر دارند، چقدر با هم مینشینند و حرفهای خصوصی میزنند. مردان اصلاً چنین نیستند. مردان در این نظام صنعتی که روابط عاطفی در آن خیلی کمرنگ شده، رنجش کمتری میکشند تا زنها. میتوانم صد چیز دیگر هم مثال بزنم که هر جا را نگاه کنید فشار روی زن بیشتر از مرد است؛ از حجم کاری که انجام میدهد، مثلاً ساعات کار، نوع مرخصیها، انواع مشاغلی که وجود دارد، روابط کاری، به هر چیز که در اجتماع ببینید؛ به هر حال نه اینکه برای مردان فشار نیست — نظام سرمایهداری به هر حال فشار میآورد — ولی فشار روی زنها خیلی بیشتر است. بگذارید مثالهای خیلی واضحی بزنم؛ میخواهم بگویم همهٔ شواهد به نظر من نشان میدهد زنها در دنیای جدید راحت نیستند؛ و نتیجه این است که ما صرفاً با مثلاً افزایش حقوق یا با تغییر مرخصی زنها به نتیجه نمیرسیم؛ جنسِ روابط کاری، روابط مردانه است و روابطی نیست که خیلی با روحیهٔ زنها سازگار باشد. مثال خیلی واضحی میخواهم بزنم: کتابهایی میبینید — کتابهای زیادی هست که بعضیشان خیلی هم پرفروش بوده در جامعهٔ غرب — که عنوان و موضوعشان دربارهٔ فشار عصبیای است که بر زنها هست و اینکه زنها چگونه باید با استرسهای واردشده مقابله کنند. من یک کتاب هم به یاد نمیآورم دیده باشم که دربارهٔ فشار عصبی روی مرد چیزی نوشته باشند. این کتابها — ببینید — کتابهایی هستند در بازار که کاملاً بدون نظریهپردازی، صرفاً از روی تجربه به وجود آمدهاند؛ یعنی نویسندگان این کتابهای روانشناسی که در بازار میبینید اکثراً مشاورانی هستند که مراجعان با آنها صحبت میکنند؛ اینها در مجموع مراجعان زیادی دارند، میبینند مشکل مشترکی میان همه هست، بهصورت تجربی مشکل را مطرح میکنند و سعی میکنند راهحلهایی ارائه دهند. نمونهٔ خیلی واضحش کتابهایی است که الان دربارهٔ اختلافهای زناشویی نوشته میشود؛ معروفترینش همین کتاب مردان مریخی، زنان ونوسی و مجموعهای از کتابهاست که بعد از موفقیت فوقالعادهٔ زیاد این کتاب — که میلیونها نسخه از آن در دنیا فروش رفته، به همهٔ زبانهای معتبر دنیا ترجمه شده و همهجا پرفروش بوده — در ایران، که اصلاً کتاب کسی نمیخرد و نمیخواند، به چاپ بیستوچندم رسیده، آن هم تازه سهچهار ترجمهٔ مختلف؛ یعنی کسی که اول ترجمه کرد به چاپ دهمودوازدهم رسید و بقیه هم عدهای احساس کردند چه طعمهٔ خوبی است؛ چند ترجمهٔ دیگر هم در بازار هست که بعضی از همین ترجمهها به چاپ هفتموهشتم رسیدهاند. یعنی کلاً نشان میدهد — من بهغیر از این کتاب در زبان فارسی کتابی ندیدهام که چنین چیزی پیدا کرده باشد — به دلیل فروش بالایش شاید گاهی سالی بیش از یک بار چاپ شده باشد، آن هم با چند ترجمه. اینها نمونهٔ کتابهایی هستند که از جلسات مشاوره درمیآیند. آدمی که این کتاب را نوشته نظریهپرداز نیست؛ نظریهاش در حد یک مقدمه است — اینکه مثلاً مردان در مریخ زندگی میکردند و زنان در ونوس و چنین روابطی داشتند — و بعد فصلبهفصل میآید میگوید مشکلات چگونه به وجود میآید و چگونه باید نگاه کنید تا مشکلات کم شود. میخواهم بگویم این کتابهایی که دربارهٔ وضعیت عصبی زنها و نحوهٔ مقابلهٔ زنها با این وضعیت نوشته میشود، از آن نظریهٔ مبتنی بر تفاوت و تشابه درنمیآیند؛ از جلسات مشاوره درمیآیند. یعنی اینقدر افسردگی در زنها شیوع دارد و بیشتر از مردان است و اینقدر فشارهای عصبی زیادی را تحمل میکنند — در همین جامعهای که زندگی میکنند و هیچ با طبیعتشان سازگار نیست — که مدام پیش مشاور حرفهایشان را میزنند و مشاوران نصیحتهایی به آنها میکنند؛ این کمکم تبدیل میشود به مجموعهای از کتابهایی که برای زنها نوشته میشود. مشاور که نمیتواند به این زنِ مراجعهکننده بگوید آقا من معتقدم به فمینیسم مبتنی بر تفاوت؛ اصلاً سر این کار نرو، به دردت نمیخورد؛ جهان را باید عوض کرد. او مجبور است کار کند؛ شاید بچه هم دارد، شاید شوهر هم ندارد و باید زندگیاش را اداره کند؛ بنابراین باید نوعی تسکینش داد؛ به او بگوید مثلاً کمی یوگا کار کنی وضع عصبیات بهتر میشود؛ اگر فلان کار را انجام دهی، صبحها که میروی اینطور نکن، آنطور بکنی بهتر میشود. به هر حال مجموعهای از کتابهای خیلی پرفروش وجود دارد که دقیقاً به زنها راه مبارزه در محیطهای کاری را یاد میدهند؛ اینکه زنها بهطور طبیعی در محیطهای کاری خیلی کوتاه میآیند و کتابهایی نوشته میشود که به زنها یاد میدهد اگر موفقیت شغلی میخواهید راهش این نیست؛ اگر طرف داد زد تو هم باید سرش داد بزنی؛ اگر او این کار را کرد تو هم باید این کار را بکنی؛ باید نوعی زن وارد بازیهای محیط کار خودش بشود؛ اینکه تقصیر با اوست، اخراجش کنیم؛ اخراجش نکنی، فردا شاید او تو را اخراج کند؛ نوعی جبر خشونتباری در خیلی محیطهای کاری هست و عالمی کتاب وجود دارد که خوانندگانش زنها هستند و همین چیزها را به زنها یاد میدهند. خودِ این نشانهٔ این نیست که تفاوتی وجود دارد؟ هیچ مردی نمیگوید که میروی سر کار این کارها را بکن؛ خودشان این کارها را میکنند؛ این محیطهای کاری را خودشان ساختهاند، روابط کاری هم همین است، خودشان در آن زندگی میکنند و احتیاج به راهنما ندارند. زنی که برای تطبیق با شرایطی که خودش نساخته و با طبیعتش سازگار نیست — با طبیعت زن این مقدار خشونتی که برای پیشرفت در محیطهای کاری لازم است سازگار نیست — باید به او یاد داد. وجود کتابهایی که برای زنها نوشته میشود، اصولاً چه برای عصبیبودنشان، چه برای آموزشدادنشان برای محیط کار، همه نشان میدهد زنها نوعی احتیاج به نوعی فرهنگسازی جدیدِ مخالف با آنچه در طبیعتشان هست دارند؛ مدام باید به هر روزی که میروند سر کار به خودشان تلقین کنند که دلت برای کسی نسوزد، چون دل او هم برای تو نمیسوزد؛ در حالی که واقعاً دلش نمیسوزد؟ یعنی دلش نمیآید مثلاً آسیبی به کسی برساند؛ ولی اگر این کارها را نکند — کتاب با مثالهایی نشان میدهد — ببین این آدم دلش سوخت و بعداً همان طرف او را اخراج کرد؛ مثلاً از سر کار، در حالی که او مثلاً رئیسش بود. من میخواهم بگویم همهٔ اینها نشاندهندهٔ فشاری است که روی زن هست و هیچ چیزی به نظر من نشان نمیدهد که داریم به سمت بهبود میرویم؛ یعنی زن امروز از زن پنجاه سال پیش عصبیتر است، دختر امروز از پنجاه سال پیش عصبیتر است و به زن فشار خاصی میآید؛ مگر اینکه تغییر و تحولاتی اساسی در مناسبات اجتماعی، خیلی عمیقتر از روابط کاری، به وجود بیاورید. شاهد دیگری میخواهم بیاورم که چرا فمینیسم مبتنی بر تفاوت با تجربه سازگارتر است. میخواهم بگویم اصولاً این نوع نگاهِ مبتنی بر تفاوت جواب میدهد. از اتاقهای مشاورهای که نظریه ندارند و عملگرایانهاند، همهٔ چیزهایی که درآمده به نظر من شاهد این است که ما باید نوعی تفاوتهای مرد و زن را بشناسیم، به زنها یاد بدهیم که این تفاوتها را در محیطهای کاریشان میتوانند جبران کنند؛ و نمونهٔ خیلی واضحش — که چرا تفاوت و درک تفاوت اهمیت اساسی از لحاظ کار عملی دارد — وجود همین کتابهای پرفروشی است که با مردان مریخی و زنان ونوسی شروع میشود. در واقع مشاوران خانواده این را کشف کردند که عمدهٔ مشکلاتی که در خانه به وجود میآید این است که مرد و زن نمیدانند با همدیگر تفاوت دارند؛ زنها نوعی حرف میزنند، مردان چیز دیگری میفهمند؛ اینها جوابی میدهند، آن چیز دیگری میفهمد؛ و یکی از فصلهای همین کتاب مردان مریخی زنان ونوسی فصلی است که در آن بهطور سمبلیک دیکشنریای درست کرده که وقتی مرد میگوید این یعنی این، ولی وقتی زن میگوید این یعنی این؛ در واقع مثل همان تمثیل مریخیونوسیبودن است؛ یعنی واقعاً بهطور تجربی به این نتیجه رسیده که اینها دو موجود از دو کرهٔ متفاوتاند و فکر میکنند یکیاند و به هر حال نمیتوانند تعامل داشته باشند؛ وقتی میتوانند تعامل مثبتی با همدیگر داشته باشند که بفهمند آن نوع دیگری حرف میزند، نوع دیگری فکر میکند، احساساتش نوع دیگری است؛ وقتی مشکلاتش را میگوید — وقتی مرد مشکلش را میگوید یعنی راهحل میخواهد؛ وقتی زن مشکلش را میگوید دوست دارد کسی با او همدردی کند؛ راهحل فردا میخواهد؛ الان مشکلش را میگوید و احساسش این است که کسی احساسش را درک کند و نشان بدهد درک کرده. همین. میخواهم بگویم بهطور تجربی — شما انتظار دارید کجا این تفاوتها؟ در محیط کار میتوانید به زن آموزش بدهید که بهجای اینکه در محیط کار چه بخواهد بکند؟ میخواهید به زنی که آمده پیش مشاور بگویید برو محیطهای کاریات را عوض کن، به رئیس بگو من زنم و با مرد فرق دارم؟ مشاور نمیتواند محیط کار را دست بزند؛ نتیجهٔ مراجعهٔ زنها به دلیل فشارهای محیط کار این است که باید به زن یاد بدهی محیط کار ثابت است، چگونه خودت را با آن تطبیق بدهی و سازگار کنی. این مجموعه شواهدی است که کتابها اینگونه به وجود میآیند؛ ولی وقتی زن و مرد دو آدم نزد مشاور میآیند، محیط قابل تغییر است و مشکل قابل حل.
آنها آمدهاند، تمام مشاوران رفتهاند به این سمت که به این آدمها یاد بدهند شما خیلی با هم فرق دارید؛ حرفزدنتان فرق دارد، احساساتتان فرق دارد؛ و اگر این را درک کنید میتوانید رابطهٔ مثبتی با همدیگر برقرار کنید. چون خانواده را میتوان تغییر داد — این دو آدم را — محیط کار را نمیتوان که قانونگذار گذاشته است. بنابراین همهٔ شواهد تجربی که مشاوران در این سالهای اخیر — سی چهل سال است که این اتفاق افتاده — گرفتهاند، به نظر من همین را نشان میدهد. ما حجم انبوهی از کتابها را داریم که توسط مشاوران نوشته شده و من حتی یکی ندیدهام که بهنوعی در این جهت باشد که زن و مرد با همدیگر شبیهاند. تمام مشاوران نشان میدهند که باید تفاوت زن و مرد را کشف کنیم؛ جایی که نمیشود محیط را تغییر داد به زن آموزشهایی بدهیم که فعلاً که چنین است خودش را تطبیق دهد؛ و اگر میشود محیط را تغییر داد، سعی کنیم بگوییم محیط را چگونه میتوان تغییر داد که زن و مرد در آن خوب جا بگیرند. من شاهد تجربی نمیبینم که حرفهای آکادمیک را تأیید کند؛ و به نظر من اتفاقی که افتاده این است که زنها به حقوق مدنی دست پیدا کردهاند، به این بها که زنانگی خودشان را تا حد ممکن انکار کنند؛ یعنی فعالیتهای مردانه را — مثل همان که شما اینقدر از مریخ به ونوس سنگپرانی شد که ونوسیها مجبور شدند سرزمین خودشان را ترک کنند و بیایند ساکن مریخ شوند — الان همهٔ ما در مریخ زندگی میکنیم؛ آنها هم همینطورند. من فکر میکنم مردان الان در محیطهای کاری مشکلی ندارند؛ خیلی از مردان از خشونتهای کاری که اطرافشان هست حتی نوعی لذت هم میبرند؛ حالا ممکن است بیمارگونه باشد ولی به هر حال واقعیت این است که خیلی خشونتهای بیمورد در محیطهای کاری میبینید؛ و باور کنید مواردی دیدم، دستکم از روزی که رفت سر کار گیر دادند که یک نفر را باید اخراج کنند، چند ماه طول کشید و بعد شروع کرد به اخراجکردنِ دیگری؛ و من واقعاً تلفنی با او صحبت میکردم؛ دومی را که داشت به نتیجه میرساند گفت بعد نوبت فلانی است؛ انگار مرد چیزی را در محیط کار خودش خالی میکند؛ از استفادهٔ قدرت نوعی لذت میبرد، بدون آنکه هدف مشخصی باشد؛ خیلی از این آدمهای بهاصطلاح اوباشی که در محیطهای شهری هستند از اینکه طرفی را تهدید کنند یا بترسانند یا مثلاً کتک بزنند لذت میبرند؛ زنها چنین نیستند؛ این جزو طبیعت زنها نیست و در محیط کار فکر نمیکنم زنی اگر مجبور بشود خشونتی انجام دهد، دستکم دلیلی کاری برایش وجود دارد؛ خیلی بعید است که صرفِ خشونت به او لذت بدهد. به هر حال آدمی به هرچه آدمیزاد چنین است که به هر چیزی عادت میکند؛ ممکن است زنها و مردان بعد از مدتی تکرار این کارها نوعی احساس لذت هم بکنند.
به هر حال از نکات اصلیِ جوابم به محیطهای آکادمیکِ موجود و ادعاهای مبتنی بر تشابه این است که اولاً فمینیسم مبتنی بر تفاوت به هیچوجه تأیید وضعیت سنتی زن نیست؛ شاید حتی عمیقتر از آن چیزی که آنها مخالف آن وضعیت بودند، مخالف است. هیچکس خواستار بازگشت به آن وضعیت نیست. آن موقع دنیا را مردان چنین میخواستند؛ حالا دنیا را نوع دیگری میخواهند؛ هرچند به نظر میآید به دلیل وجود نظام سرمایهداری کار اصلاً از دست بشر خارج شده و خیلی اتفاقهایی که در دنیا میافتد دیگر نه زنها میخواهند نه مردان. به هر حال چنین است؛ هیچکس نمیخواهد به سنت برگردد؛ و دفاع از اینکه مثلاً زنها در دوران باستان کارهای مثبتی انجام دادند اتفاقاً چیزی است که در فمینیسم مبتنی بر تفاوت نهتنها انکار نمیشود، فکر میکنم میتواند به تقویتش هم بینجامد؛ و وضعیت سنتی هم انکار میشود. مسئله این است که فمینیسم مبتنی بر تفاوت خواستار اصلاحات عمیقتری است و مطالباتش در حد مسائل مثلاً پیشپاافتادهٔ حقوق و مسائل شغلی و این حرفها نیست؛ و اینکه باید دنیا و فرهنگ و همهچیز از بنیاد بهگونهای شود که مسائل از دلشان پاک شود. بنابراین آن تهمت — مثلاً ارتجاعیبودن — اصلاً نمیچسبد. و نکتهٔ دوم اینکه وقتی این مدلها را ارائه میدهید، چگونه دفاع میکنید که جهان امروز شواهد تجربی به نفع کدامیک دارد و قضاوت میکنید؟ شواهد تجربی را از کجا میخواهید به دست آورید؟ بیطرفترین آدمها هم آدمهایی هستند که بهعنوان مشاور با مردم سروکله میزنند و نظریهای پشت حرفهایشان نیست؛ هر نوع مشاورهای که عملاً نتیجهٔ بهتری داده همان متداول شده و انجام میدهند؛ و میبینید که دربارهٔ خانواده بهطور مداوم سعی میکنند به مردم تفاوتها را گوشزد کنند و دربارهٔ محیط کار هم برای زنها کتاب مینویسند نه برای مردان؛ و همینطور الی آخر. همهٔ شواهد به نظر من نشان میدهد مدل مبتنی بر تفاوت کارایی دارد و همهٔ شواهد نشان میدهد زنها به هیچوجه در دنیای موجود راحت نیستند. و حالا بحثی نسبتاً مهم، جدا از این حرفهای تجربی، میخواهم شاهدی خیلی نظریتر بیاورم که نشان میدهد زن در شرایط خوبی قرار ندارد؛ و فکر میکنم میتوانید برای من صبر کنید. میخواهم روی چیزی بگویم که حساسیت زیادی روی آن هست و — بهغیر از حساسیتهای موجود — من شخصاً حساسیتهای ویژهٔ چندبرابری دربارهٔ مسئلهٔ سقط جنین دارم. فکر میکنم مسئلهٔ سقط جنین شواهد نظری سادهای به دست میدهد که اوضاع — همانطور که فمینیستهای مبتنی بر تفاوت میگویند — بینهایت بد است و به هیچوجه چنین نیست که به دنیای بهتری برای زنها رسیده باشیم؛ به هیچوجه چنین نیست که در دنیای در حال بهبود زندگی میکنیم؛ و این شاهد نشان میدهد همهچیز — نه — بدترین وضع ممکن از اول تاریخ تا الان در مورد عدم احترام زن به زنانگیاش برقرار است. ببینید وقتی میگویم چنین شواهدی لازم است، از کسی بپرسید: اینکه به جایی رسیدهایم که طبیعیترین کارکردی که ویژگی زن محسوب میشود — بارداری و بچهدارشدن — و لازم نیست کسی از زن بپرسد. من اگر مثلاً گوش دارم، در خواستههای روانیام میل به گوشدادن به آواهای خوب هست؛ هیچ موجودی نیست که گوش داشته باشد ولی دوست داشته باشد گوشش را بکند؛ دست داشته باشد ولی دوست داشته باشد از دستش استفاده نکند؛ دوست داشته باشد با پاهای خودش راه نرود. اینکه عضوی در بدن موجودی زنده باشد که تمایلی به استفاده از آن نباشد. موجودی که دوست ندارد غذا بخورد، چیزی واضحتر از این هست که این بیمار است؟ اصلاً نشانهٔ بیماری معمولاً بیاشتهایی است؛ قدیمها که چنین بود، دکتر اولین سؤالش این بود: اشتها خوب است یا نه؟ طرف میگفت اشتها خوب نیست؛ میگفت خوب است. هیچکس که دهان دارد و لولهٔ گوارشی دارد و معدهاش قرار است کار کند، حداقل چه چیزی دیگر لازم نیست از موجودات بپرسید: اینکه اگر مکانیسمهایی از نظر فیزیولوژیک دارند، تمایل دارند که از این مکانیسمها استفاده کنند؛ دوست دارند غذا بخورند، دوست دارند گوش بدهند، دوست دارند ببینند. هیچ موجودی نیست — ممکن است موجودی در شرایط روانی خاص دوست داشته باشد نشنود؛ مثل بابا طاهر که میگوید «به سازم خنجری تیغش ز پولاد / زنم بر دیده تا دل گردد آزاد» — به دلایل روانی دوست دارد بهطور تمثیلی چشمش این دنیا را نبیند، برای اینکه فکر میکند چشم دیگری باز میکند که چیزهای بهتری میبیند. ولی از این چیزهای شاعرانه و استعاری بگذریم؛ سادهترین چیز این است که هر موجود زندهای بنا به فیزیولوژی خودش تمایل دارد از امکانات طبیعی خودش استفاده کند. شما در تمام تاریخ میبینید زنها نسبت به بچهدارشدن احساس خوبی داشتند؛ نه، روزبهروز این احساس در زنها کمتر میشود؛ یعنی به جایی رسیده که زنها جزو حقوق خودشان جیغ و داد میکنند که حق سقط جنین داشته باشند. تمام تاریخ چنین بود که وقتی مردان در روابط خارج از خانواده با زنها رابطه برقرار میکردند و زن باردار میشد، مرد بود که باید مینشست پای زن و روضه میخواند که بیا سقط جنین کن؛ و زن قبول نمیکرد. این موضوع مال هزار سال قبل نیست. من چندین بار به این داستان Hemingway اشاره کردهام به دلایل مختلف؛ کاملاً مشخص است که این داستان را خیلی دوست دارم. داستانی دارد تحت عنوان «تپههایی همچون فیلهای سفید». بهطور واضح — یک بار به کسی گفتم و گفت ولی آنجا معلوم نیست، هیچوقت نمیگوید که موضوع سقط جنین است — میگویم هر کسی این داستان را بخواند و نفهمد مسئله سقط جنین است، به نظر من اصلاً داستانخواندن بلد نیست. Hemingway چنین داستان مینویسد؛ چیزی را مثل نقاشی کمرنگ میگذارد؛ خطهایش خیلی پررنگ نیست. داستان، داستان توقف زن و مردی در ایستگاهی است و مکالماتشان فقط نقل میشود با حداقل توضیحات، طبق همان سبک به اصطلاح مینیمالیستی که Hemingway جزو بنیانگذارانش بود. دیالوگ دربارهٔ این است که مرد تلاش میکند او را قانع کند که سقط جنین کار سادهای است و درد ندارد؛ و حالت زن در داستان خیلی جالب درآمده. به نظر من نکتهٔ جالب این است که زن هیچوقت نمیگوید نه، ولی اینکه تمایل ندارد کاملاً از حرفهایش پیداست. اینکه هر زنی دوست دارد بچهٔ خودش را نگه دارد — طبیعیترین خواستهٔ زن این است که بچهدار شود — و اگر بچهدار شده. اینکه بچهای در راه است و او مجبور است رشد کودک را متوقف کند و بکشد، چیزی است که بهطور بدیهی برای زن کاری بسیار سنگین است. امروز زنها خواستار سقط جنین هستند؛ یکی باید جلویشان را بگیرد که سقط جنین نکنند. باور کنید اگر عملهای جراحی درست کنند که خیلی مضر نباشد، زنها میتوانند رحمشان را از اول بردارند و در جوانیشان بیندازند دور؛ فکر میکنم خیلیها این کار را میکنند؛ اصلاً انگار رحمشان مانع زندگیشان است؛ میدانید؟ با کارکردنشان مشکل ایجاد میکند. بچهدار میشوند و اگر فرهنگ زن مثل مرد شد و همهاش دنبال این بود که در محیط کاری پیشرفت کند، معلوم است بچهدارشدن به ضررش است؛ یکی دوسال گرفتاری است، از مقدماتش تا مؤخراتش. یک بار یکی از این استادهای دانشگاه — که استاد من نبود ولی در محیط بودیم؛ من آن موقع دانشجو بودم — حرفش به دختر دانشجوی خوبی افتاد که خیلی وقت قبل دانشجوی آنجا بود و گفته بودند که در فلان میتینگ دانشجویی فارغالتحصیلان نیامده؛ گفتم الان مشغول چه کاری است؟ — خودش دانشجوی من هم بود و مثلاً نمرهٔ ۱۹ و ۱۹/۵ از درس من گرفته بود؛ مطمئنم دیگر نمیگیرد — گفت این استاد گفت آره، او هم ازدواج کرد و بچهدار شد، دیگر کلاً «اف» کرد؛ دقیقاً این واژه را گفت. ببینید دقیقاً همین احساسی است که در زنها وجود دارد: پیشرفت میکردند، وقتی بچهدار میشدند «اف» میکردند و دیگر طرف نمیتوانست مثل سابق درس بخواند؛ اصلاً عواطفشان دیگر به او اجازه نمیداد؛ یعنی بچه را میگذارند در مهدکودک — نصف حواسشان حالا در مهدکودک است — و اگر تسلیم بشوند، یا بچه را از خودشان جدا کنند یا سقط جنین کنند، زنانگیشان را از دست دادهاند. مثل این است که فرهنگی درست کنید که مرد در سرش خوردن — کتمانناپذیر است — و بعد به مردان بگویید مردی که هر روز چند نفر میآیند میزنند در سرش و فرهنگ به او میگوید باید لبخند بزند، چیزی از مردانگیاش کم شده است؛ این مرد طبیعیاش این است که اگر کسی نزده باشد ممکن است خودش اقدام کند؛ دستکم از خودش دفاع کند؛ مردی که از خودش دفاع نمیکند به دلایل فرهنگی، چیزی از دست داده است. زنی که نمیخواهد بچهدار شود یا بچهدار میشود و سقط میکند، یا بچهدار میشود و میگذارد در مهدکودک و اصلاً نوعی دوست دارد بچهاش را از خودش دور کند — تمام اینها با باورهای خودش، با نیازهای طبیعی خودش در تعارض است.
بدن خودش مخالفت میکند؛ و اینها وارد جنبشهای فمینیستی مبتنی بر تشابه شده: تلاش برای به دست آوردن حق سقط جنین. به نظر من هیچ چیزی در این دنیا واضحتر از این نیست که زنانگی انکار شده و زن بیش از آنکه طالب سقط جنین باشد زنانگی خودش را پس زده است؛ نمیخواهد بچهدار شود، نمیخواهد زن باشد. زنی که نمیخواهد بچهدار شود در واقع نسبت به زنبودن خودش معترض است دیگر: چرا من بچهدار شوم، چرا او بچهدار نشود؟ ولی به دلیل اینکه بچهدارشدن خلاف روند پیشرفت در اجتماع است — ملاکش همین است؛ فرهنگ مردسالار این است: همان چیزی که برای مرد پیشرفت است برای زن هم همان پیشرفت است — زنی که رفت بچهدار شد و نتوانست دکترا بگیرد «اف» کرده و همان خجالت را هم میکشد بیاید؛ در فارغالتحصیلان نرفته، دکترا گرفته، شاگرد اول بوده، حالا «اف» کرده، رفته در خانه نشسته، بچهدار شده و این بلا سرش آمده؛ دیگر باید خودش را نوعی از جمع پنهان کند. این دیگر نه احتیاج به مشاوران دارد و نه به دادههای تجربی؛ هیچ چیزی به نظر من واضحتر از این نیست که زنانگی در دنیا تحت فشار است؛ زنبودن مطلوب نیست؛ رفتارهای زنانه مطلوب نیست. هیچ چیزی واضحتر از این مسئله نیست: اصلاً یک سندرم افسردگی پس از زایمان داریم. برای اینکه زن اصولاً در دوران بارداری فشارهایی را تحمل میکند که بهشدت باید جبران شود؛ در واقع باید فرهنگی داشته باشیم که فشارهای بارداری را در دوران بارداری و بعد از آن بهنوعی خنثی کند. مثل این است که برای ورزشکاران مرد دورههای ریکاوری وجود دارد: پیش از ورزش کارهایی باید بکنند؛ حین ورزش کارهایی باید بکنند؛ بعدش باید ریکاوری انجام دهند. زن دقیقاً به چنین چیزی احتیاج داشته و همیشه داشته؛ بارداری کار سادهای نیست؛ مطمئن باشید به مردی که هر روز دو بار فوتبال بازی کند فشار بیشتری میآید تا زنِ باردار را. زن لازم نیست حتی به فکر پیشرفت اجتماعی باشد؛ همان در خانهاش که نشسته بارداری برایش فشاری است. هرچقدر فرهنگ شوق بیشتری به بچهدارشدن به او القا کرده باشد، به همان اندازه احتیاج به فرهنگی است که این فشار را تحمل کند. وقتی فرهنگِ درست نهتنها ساز موافق نمیزند بلکه ساز مخالف میزند، بهطور طبیعی باید شاهد باشید که در دوران باستان هم این چیزها وجود داشته، کمتر بوده، و الان بیشتر شده. مطمئناً در دوران باستان شاهد چیزهایی تحت عنوانی بوده است. بیولوژی زن چنین است؛ مثل این است که بگویم مثلاً افسردگی پس از ورزش برای مردان وجود دارد؛ بعد از ورزشکردن نوعی تعادل هورمونی و چیزهایی در بدن به هم میخورد و باید کارهایی بکنم که وارد دورهٔ عادی شوم. میخواهم بگویم برای زنها هیچوقت فرهنگ بارداری به وجود نیامده. به نظر من یکی از واضحترین ویژگیهایی که در دنیا میبینید و نشانهٔ مردسالاری است این است که هیچکس — باور کنید من در اینترنت چند بار سرچ کردم؛ همین الان که در قرن ۲۱ هستیم و دیگر تمام زوایای زندگی خصوصی آدمها نوعی ثبت شده — من یک متن درستوحسابی دربارهٔ حالات بارداری پیدا نکردم؛ فقط از کسی شنیدم — البته نه به این منظور — که سایتهایی وجود دارد که زنهای باردار با همدیگر ارتباط دارند و آنجا چیزهایی به همدیگر میگویند؛ اصلاً آنجا شاید بشود چیزی پیدا کرد که اصولاً زن در طول این ۹ ماه چه حالتهایی را تجربه میکند؛ دستوپاشکسته چیزی شنیدهام. مثلاً جایی نوشته بود — زنی در کتابش نوشته بود؛ کتاب به این قصد نبود که چنین چیزهایی را توضیح دهد — دربارهٔ مثلاً بارداری نوشته بود آن رژهٔ تصاویری که همهٔ زنانی که باردار شدهاند با آن آشنا هستند؛ فهمیدم رژهٔ تصویری وجود دارد که آنقدر هم بدیهی است که زنی به زنان مخاطب خودش بیشتر از این لازم نیست توضیح دهد؛ همهٔ آنهایی که باردار شدهاند. زن حالتهای عجیبی را در دوران بارداری تجربه میکند که نمیفهمد اینها چیست و آمادگیاش را ندارد. اینکه اینقدر میگویند دخترها — یکی از دلایل اینکه بارداری راحتتر به نتیجه میرسید — دخترها معمولاً کنار مادرشان بودند یا با زنی که محرمشان بود و خیلی نزدیک؛ خیلی چیزها را میگفتند. و شما اگر زنی که ندانسته و نشنیده باشد که چنین اتفاقی میافتد — مثلاً نمیدانم «رژهٔ تصاویر» چگونه اتفاق میافتد؛ ظاهراً حالتی شبیه دچاروحشتشدن دارد — الان دچار آن شود، اصلاً دچار ترس و وحشت میشود که من چرا چنین است؛ اکثر زنها در دوران بارداری حالتهایی را تجربه میکنند که برای خودشان شگفتانگیز است. من این را هم از کسی در مکالمهٔ رودررو شنیدهام: یکی از همدورهایهای دانشگاهش بعد از ازدواج باردار شده بود — اتفاقاً میگفت از آن دخترهایی بود که بینهایت مستقل بود و همیشه مسخره میکرد که بعضی زنها میگویند میخواهیم به مرد تکیه کنیم — آن شخص نقل میکرد که همدورهایاش به او گفته بود: خودم تعجب میکنم چرا اینقدر احتیاج دارم شوهرم پیشم باشد؛ دورهٔ بارداری که شده بود، عصبانی میشد از اینکه مرد کمی دیر میآمد؛ بهشدت احساس میکرد لازم دارد او را ببیند و کنارش باشد. اینها چیزهایی است که فکر میکنم احتیاج به فرهنگ دارد و این فرهنگ وجود ندارد؛ یعنی علاوه بر فشارهای بیولوژیک و فیزیولوژیکی که در دورهٔ بارداری به زن میآید، از نظر فرهنگی هم هیچگونه آمادهسازی برای تجربهٔ بارداری و بعد ریکاوریاش وجود ندارد. زن بعد از بارداری خیلی زود به کار برمیگردد. مثلاً در دوران قدیم دورهٔ استراحت طولانی برای زن قرار میدادند، برای اینکه احساس میکردند در خطر است؛ الان فوری آنتیبیوتیکهای قوی میدهند و میگویند مطمئن باشید بلایی سرتان نمیآید؛ یک هفته نمیگذرد زن میرود سر کار. پس سندرم — نمیدانم — افسردگی پس از زایمان. در گفتوگو مطرح شد: بله، ولی فکر میکنم همهجای دنیا مطمئناً نیست؛ این هم که اجباری نیست؛ مرخصی بعد از زایمان. بگذارید جستوجو کنم به شما بگویم که هنوز در خیلی از ایالتهای آمریکا ۶ ماهه نیست. و اینکه زنها به دلیل اینکه شغل دارند خیلی زود فعالیتشان را شروع میکنند. به هر حال نکتهای که میخواهم بگویم این است: ما از همین مسائل حولوحوش زایمان — که ویژگی بدیهی زنها و تفاوتشان با مردان است — میگذریم؛ میتوانید بفهمید فرهنگ چه تأثیری نسبت به مرد و زن دارد: هرچه چیزی زنانهتر است حقیرتر و بدتر است و باید نوعی از آن اجتناب کرد. شما مردی را بگویید که دوست نداشته باشد رابطهٔ جنسی برقرار کند. تمام مردان نوعی احساس خوبی نسبت به جنسیت خودشان دارند در این دنیای موجود؛ زن نسبت به ارگانهای جنسی خودش اصلاً احساس خوبی ندارد؛ مثلاً اگر بشود مزاحمش شود یا بشود نوعی کوچکش کرد نوعی کوچکش کرد، فکر میکنم خیلیها تمایل داشته باشند به این کار. به هر حال من این را بهعنوان فکتی غیرتجربی میگویم و بدبینی است؛ و فکر میکنم از لحاظ عملی — که ایشان سؤال میکرد — اگر به مسئله نگاه کنیم، خیلی جاها نگاه مبتنی بر تفاوت و تشابه از نظر عملی ممکن است تفاوت عمدهای نداشته باشند؛ یعنی همهٔ چیزهایی که فمینیست مبتنی بر تشابه میگوید بهنوعی از نظر آنهایی که مبتنی بر تفاوت هستند قابل تأیید است، بلکه چیز بیشتری میخواهم بگویم. بهغیر از اینکه اکثر فمینیستهای مبتنی بر تشابه جزو اعضای این گروههای فشاری هستند که برای سقط جنین فعالیت میکنند — و طبعاً هیچ آدمی که مبتنی بر تفاوت فکر میکند نمیتواند در سقط جنین فعال باشد، چون این دقیقاً همان نکتهای است که اینها رویش تأکید دارند: اتفاق بدی که در دنیا افتاده — این میل به سقط جنین، میل به مثلاً بچهدارنشدن، دقیقاً — ببینید، اتفاقاً اینجا نکتهٔ خیلی خوبی از نظر نگاهِ مبتنی بر تفاوت وجود دارد؛ فکر کنید به تاریخ: سنت اینقدر حالت افراطِ بچهداری داشت؛ اصلاً زن یعنی مادر؛ زن یعنی موجود ماشین جوجهکشی؛ اختیار نداشت؛ زن نمیتوانست به شوهرش بگوید من دیگر نمیخواهم؛ سه تا بچه آوردم؛ غلط میکرد چنین حرفی بزند. در دوران گذشته — همین موضوع را نگاه کنید — بچهدارشدن ارزش زنانه بود ولی تحت کنترل مردان: اصلش انکار نمیشد که شما اصلاً بیارزشید که بچهدار نشوید؛ نوعی ارزشگذاری اعمال میشد: پسر باید برایم به دنیا بیاوری، فلان کار را باید بکنی، این تعداد باید به دنیا بیاوری؛ باید دستکم هفت تا بچه به دنیا بیاوری وگرنه میروند زن دیگری میگیرند. این وضعیت در آن دنیا — ببینید — طبیعت زنانه سر جای خودش است ولی مرد تعیین میکند و به او تحمیل میکند که تو چگونه باید از این طبیعتت استفاده کنی. بعد دنیایی است که اصلاً آن طبیعت دیگر وجود ندارد: زن نمیخواهد بچهدار شود، خودش. مرد هم — واقعیت این است — نمیخواهد زن بچهدار شود؛ زن هم به تبعش نمیخواهد بچهدار شود. یعنی زنها دارند میروند. اما این هنوز در اکثریت قاطع زنهاست که به هر حال به جایی میرسند که میل دارند بچهدار شوند؛ ولی اینکه فرهنگ به این سمت رفته که زنی که سقط جنین کند و میل داشته باشد تا جایی که دلش میخواهد مثلاً بچهدار نشود — کلاً میل به بچهدارشدن در او وجود نداشته باشد یا به تأخیر بیفتد — نشاندهندهٔ این نوع مردسالاری جدید است: مسئله کنترل زن نیست؛ مسئله انکار زنانگی است. و دقیقاً — ببینید — من در همان جلسهٔ اول یا دوم این اصطلاح را به کار بردم که تفاوت مردسالاری مدرن با مردسالاری سنتی این است: در مردسالاری سنتی فشار روی زن است، در مردسالاری مدرن فشار روی زنانگی است، نه بر زن؛ زن اگر زنانگیاش را انکار کند و در پیکری مرد زندگی کند، کسی به او کاری ندارد؛ خیلی هم محترم است و خیلی هم در جامعه پیشرفت میکند، به شرط اینکه ویژگیهای زنانهٔ خودش را تا حد ممکن انکار کند. یعنی میگویم ویژگی زنانه بدیهیتر از بچهدارشدن؛ بدیهیتر است. جواب این را ندادهام که حالا اگر طبیعتمان فرق میکند، ولی در دوران مدرن هنر ما این است که با استفاده از تکنولوژی بر طبیعت غلبه کنیم. و این حرف، حرفی نیست که در اکثریت باشد؛ من همین را بهعنوان نظر رادیکال آن طرف میگویم که به هر حال طرفدارانی دارد. یعنی خیلیها اتفاقاً این آزمایشهای ژنتیک و اینها برایشان مستمسکی میشود که جنسیت مثلاً قابل تغییر است؛ عملهای جراحی عجیبوغریب میتوانیم؛ نمیدانم بایسکشوال شد و این حرفها؛ اینها چیزهایی است که الان خیلی مد هم هست؛ یعنی مد جدیدِ مثلاً حرفهای روز است و معمولاً خیلی طرفدار هم پیدا میکند. عدهای هرچه حرفی جدیدتر باشد — یکی از بیماریهای دوران مدرن و پسامدرن توجه زیاد و علاقه به چیزهای نو و جدید است که حتی در زمینهٔ حرف؛ حرف جدیدی میزند؛ آن حرف مال چهل سال پیش بوده و این که یکی گفته — حالا چیز جدید بیاید بگوید — انگار حقیقت هم مثل بازار است؛ مثلاً نوعی حقیقت جدید، دستهبندی جدید در بازار آمده. ببینید، من مثلاً در سینما — کلاً با مردسالاری میگویم مثلاً دههٔ ۶۰، بهترین فیلمهای دنیا مال دههٔ ۶۰ است — بعد کسی بود که به من میگفت مثلاً دوهزاروپنج؛ میگفت نگاه نمیکنم؛ این کاملاً استراتژیاش کهنه است؛ تاریخ ساخت فیلم — یعنی اولین چیزی که دربارهٔ فیلمی میپرسد سال ساختش است؛ مثلاً بگوید دوهزارویک، میگوید آن کهنه است — میخواهد فیلم امروز را ببیند؛ این بیماری است دیگر: میخواهم چیز جدید ببینم، داشته باشم، حرفهای جدید بزنم. حالا این حرفهای ژنتیک و اینها — حرفهایی که در فمینیسم هست و از بیوتکنولوژی صحبت میشود — خیلی الان بازار گرمی دارند؛ هرچند هنوز خیلی پیشرفت نکرده. ببینید من فقط یک نکته بگویم دربارهٔ این مسئله نکتهای دارم که باز میخواهم بگویم.
تأکید کنم: حرف من این است که تمام حرفهای آکادمیکِ الانِ در صدر نشسته رگههای مردسالارانه در آن هست؛ یعنی به این دلیل زن را احساس میکنند پیشرفت کرده که زمینههای بیرون از خانه و اجتماع را میسنجند؛ اگر مثلاً ملاک پیشرفت یا عدم پیشرفت را در روابط عاطفی میان انسانها بگیرید، پسرفت کرده است. چه چیز پیشرفت کرده؟ حضور زن در جامعه و در مشاغل مختلف پیشرفت کرده. همین نگاه عمیقاً مردسالارانه است که من این را ملاک پیشرفت برای انسان ببینم: چقدر توانسته حقوق بیشتری بگیرد، چقدر در محیطهای کاری چه کرده؛ و بدتر و عمیقتر از آن همین است که دربارهٔ طبیعت زده میشود؛ این نگاه سلطه. میخواهم رسماً خیلی مختصر به این موضوع اشاره کنم و نمیخواهم دربارهاش زیاد مانور بدهم؛ ولی میخواهم از نگاهی صددرصد یونگی به خودم اجازه بدهم — برخلاف آن جلسه که عمومی بود و قرار بود تا حد ممکن کمتر از این حرفها بزنم — در این کلاسها در صورت لزوم بیشتر از روانکاوی استفاده کنم. یک چیز بدیهی در روانکاوی، مثلاً در شناخت سمبلها، وجود دارد و آن رابطهٔ میان زن و زمین است. سمبلیک، زمین و زن با همدیگر ارتباطی بدیهی دارند؛ مثلاً در تمام زمانها تقریباً چنین است که «مامِ وطن» یا Mother Nature — چنین اصطلاحاتی وجود دارد — طبیعت و زمین. چرا؟ برای اینکه من از زمین غذا میخورم؛ زمین جایی است که بذر را میکارم، رشد میکند و تبدیل به غذا میشود؛ کارکردهایی که زمین دارد کارکردهای زنانه است؛ کارکردهای آنیمایی، در جهت تولید حیات؛ حیات از زمین نوعی میجوشد؛ آب، زمینِ حاصلخیز، اینها. در رؤیا بهطور بدیهی زمین میتواند جایگزین مادر بشود، جایگزین حالتهای آنیمایی شود و الی آخر. کلاً این احساس تکهپارهکردن طبیعت و تغییردادن طبیعت و بههمزدن همهچیز، دقیقاً همان نماد مردسالارانه است در یک لایهٔ سمبلیک؛ یعنی اگر از آدمی که با نمادها آشناست بپرسید مردسالاری را بهطور سمبلیک چگونه نشان دهند، میشود نابودکردن آن زنانگی که در زن هست؛ هجوم به زنانگی، هجوم به طبیعت. این کاری که صنعت و نظام سرمایهداری و فرهنگ مردسالاری — این بلایی که سر طبیعت آورده — بهطور تمثیلی همان بلایی است که سر زنها آورده است. یعنی اگر کسی با نگاه یونگی به استدلالها نگاه کند، هیچ لازم نیست به آدمها نگاه کند؛ ببینید بشر با طبیعت چه کرده، به چه افتضاحی؛ همانقدر مطمئن باشید که در لایههای پنهان به زن هم فشار میآورد. دقت میکنید؟ اصلاً این ایده که در دوران مدرن بر طبیعت غلبه کردهایم وجود ندارد؛ ما تحت قوانین طبیعت زندگی میکنیم؛ مثلاً چگونه بر بلایای طبیعی غلبه میکنیم؟ چگونه بیمار نمیشویم؟ بیش از هر چیز یاد گرفتهایم که بهداشت را رعایت کنیم؛ یا از چیزهایی که در طبیعت هست — امکاناتی که طبیعت برای جبران چیزی دارد — استفاده کنیم. در واقع ما در قالب طبیعت زندگی میکنیم و اگر مبارزهای با بعضی چیزهای ناخواستهٔ طبیعت داریم با کمک طبیعت است؛ اینطور نیست که از خودمان قانون طبیعی جدیدی اختراع کرده باشیم و تعیین کرده باشیم. این حس و شوق تغییردادن طبیعت و غلبهکردن بر طبیعت — این نگاهی که در فرهنگ مدرن به طبیعت هست که اصلاً کرهٔ زمین چیست؟ کرهٔ زمین چیزی است که تا میتوانی از آن چیزهایی دربیاور؛ اینکه بعداً چه میشود؛ درختها را قطع کردند؛ هر چیز زندهای که در طبیعت هست، اینها نشانهها و سمبلهای آنیما هستند — همان رفتاری که با زنان در دوران مدرن کردند؛ میخواهم بگویم از دیدگاه یونگی، اتفاقهایی که در دنیا میافتد معنای سمبلیک دارند و بازتاب نوعی از اتفاقهایی است که میان انسانها هست: اگر انسان با طبیعت با خشونت رفتار میکند، نشاندهندهٔ نوع رفتارش با طبیعت زنانه است؛ برای اینکه حس مرد نسبت به طبیعت — بهطور سمبلیک، به معنای واقعی کلمه، در لایههایی — شبیه حسش نسبت به زن و آن حس آنیمایی است. بنابراین باز اینگونه استدلالها عمیقاً مردسالارانهاند: نگاه نسبت به طبیعت، اینکه تکنولوژی آمده مثلاً طبیعت را مهار کند و چه کند؛ فکر میکنم نگاه نرمال نسبت به طبیعت این است که ما وقتی موفقیم که در هماهنگیِ هرچه بیشتر با طبیعت زندگی کنیم؛ یعنی فرهنگ درست، فرهنگی که به ما یاد بدهد بیشتر به فکر هماهنگشدن با طبیعت باشیم. این به معنای عدم پیشرفت تکنولوژی نیست؛ تکنولوژی لزوماً در جهت عدم هماهنگی نیست؛ من تکنولوژی را پیشرفت میدانم؛ مثلاً جایی میخواهم در اثر زلزله کمتر آسیب ببینم یا دربارهٔ فلان پدیده نوعی تولید یک کالا را بیشتر کنم. اینکه وقتی این کار را انجام میدهم چقدر به طبیعت بهعنوان چیزی ارزشمند فکر میکنم، دقیقاً نشان میدهد من چقدر در درون خودم نسبت به جهانِ زنانه احترام قائلم. هماهنگی با طبیعت به معنای دستنزدن به طبیعت نیست؛ استفادهٔ نرمال از طبیعت است. من نمیخواهم بگویم معمولاً در عرف چنین است که سرخپوستان را آدمهایی میشناسند که در هماهنگی کامل با طبیعت زندگی میکنند؛ من فکر نمیکنم رفتار سرخپوستان با طبیعت خیلی درست بوده؛ بیش از اندازه تابع طبیعت بودند. هماهنگی با طبیعت معنایش این نیست که من تابع طبیعت باشم، چون خود من هم جزو محصول عالی طبیعتم؛ بنابراین حقوقی دارم؛ خود من هم بهعنوان عنصری میتوانم جایی نظر خودم را داشته باشم؛ یعنی هماهنگی با طبیعت این نیست که من حرف حیوانها را گوش بدهم؛ الان حیوانها باید بیشتر حرف من را گوش بدهند؛ من حرفهای بهتری برای زدن دارم. مسئله نابودکردن یا نابودنکردن است؛ چیزی که در فرهنگ سرخپوستی جلب توجه میکند احترام به طبیعت است؛ یا شاید آنیماییترین فرهنگ دنیا فرهنگ سرخپوستی است به دلیل آن احترام؛ ولی افراطیاش این است که انگار نوعی رابطهاش با طبیعت هیچ حالت سلطهای ندارد؛ یعنی اصلاً انگار حقی برای خودشان بهعنوان موجودی متمایز قائل نیستند که به نظر نمیآید خیلی درست باشد. من نمیخواهم وارد این بحث شوم؛ فقط میخواهم به این اشاره کنم که اتفاقی که واقعاً در دنیا افتاده، تابع همین نوع رفتاری است که بشر با طبیعت کرده و این احساس سلطه — اینکه میتوانم طبیعت را اینور و آنورش کنم — خودش باز نشاندهندهٔ نوعی مردسالاری عمیقِ فرهنگی است. من این را مفروض نمیگیرم؛ من از چیزی استفاده میکنم: از اینکه نظام سمبلیکی دارم؛ از تئوری خیلی عریضوطویلی از یونگ استفاده میکنم: نظام سمبلیکی وجود دارد که جهانی است و در آن نظام سمبلیک زن و طبیعت — زن و زمین — با همدیگر ارتباط معنوی دارند. بنابراین خشونت نسبت به طبیعت و از بین بردن طبیعت بهطور نمادین نشاندهندهٔ روحیهٔ تخریبی مرد نسبت به زنانگی است. من نمیگویم چیز تجربی استفاده نمیکنم؛ مثلاً نمیگویم بروم ببینم آیا جاهایی که زنها ماندهاند طبیعت را تخریب کردهاند یا نه. میخواهم بگویم آن نظام سمبلیکی که یونگ فکر میکند کشف کرده، اگر آن را بپذیری از آن درمیآید که این حجم تخریبی که در طبیعت انجام شده و روزافزون است، نشانهٔ شدت مردسالاری و شدت بیاحترامی نسبت به زنانگی است که در وجود ما هست. من دارم از یک تئوری استفاده میکنم. گفتند این تجربه است و من فکر کردم گفتهاید زبان مردانه. یک جلسه دربارهاش صحبت کردم؛ در جلسهٔ دوم دستکم نیمساعتی هست و جلسهٔ سوم هم. فکر میکنم چون عمیقترین جای ممکن بود و اصلاً در این بحثهای مبتنی بر تشابه بهطور طبیعی پیش نمیآید و به آن توجه نمیکنند. و فکتهایی وجود دارد؛ ببینید، من میگویم به زبان نگاه کنید؛ ما فکت داریم برای اینکه مردسالاری در فرهنگ وجود دارد؛ به مثلاً مشاورهها نگاه کنید؛ همهٔ فکتهای تجربی به نظر من در تأیید آن مدل هستند. و اینکه کمی صبر کنیم اوضاع بهتر میشود — من شخصاً فکر میکنم اوضاع روزبهروز بدتر میشود — زن اصلاً عمل جراحی میکند و رحمش را درمیآورد؛ موضوع سقط جنین هم چنین حل میشود؛ نمیدانم بعد میروند از آن بیوتکنولوژی استفاده کنند؛ مثلاً برده باردار میشود؛ نمیشود. به این دلیل که از حدود صد سال قبل به اینسو فرهنگ به دلیل بهوجودآمدن رسانهها نفوذش در رفتارهای انسانی روزبهروز بیشتر میشود؛ یعنی فرهنگهای عجیبوغریب باستانی که ادعاهای عجیبی در آنها بود مدام به سمت نابودی میرفتند و پایدار نمیماندند، چون منطبق با خواستهای طبیعی نبودند؛ این بود که اگر مثلاً جامعهای در اثر بیماری یا اتفاق خاصی از بین میرفت، فرهنگش هم با آن از بین میرفت و جای دیگر هم چون طبیعی نبود آن فرهنگ خودش را تکثیر نمیکرد. امروز مثلاً همجنسگرایی را در نظر بگیرید؛ همجنسگرایی با از بین رفتن هیچ کشوری از بین نمیرود؛ دیگر کتاب دارید، فیلم دارید، هزار جور مستند دارید که در تأیید و تبلیغ مردسالاری است و فرهنگ انسان روزبهروز فرهنگجوتر میشود؛ یعنی حجم بیشتری از زندگیاش را با آموزش به دست میآورد؛ از رسانهها الگو میگیرد؛ دقت میکنید؟ بنابراین فرهنگ نقش پایدارتری پیدا کرده. فکر نمیکنم همینطور دنیا را رها کنید و برویم به سمتی که همهچیز دوباره طبیعی شود؛ به نظر میآید نظام سرمایهداری خواستههایی دارد؛ نظام سرمایهداری غیرطبیعی است؛ تمام رسانهها هم به هر حال خواسته یا ناخواسته در این نظام کار میکنند و خودبهخود میروند به سمت اینکه نیازها را با تبلیغات و فرهنگسازی برتر کنند. و میخواهم بگویم اتفاقی الان در دنیا افتاده که خیلی نمیتوانید امیدوار باشید طبیعت اصلاً دوباره خودش را تحمیل کند. البته بهطور مداوم فکر میکنم فشارهایی وجود دارد و ممکن است جایی فرهنگ مردسالار بخشیاش بشکند، به دلیل نوعی افراط که در فرهنگ به وجود میآید و آنقدر با طبیعت انسان ناسازگار باشد؛ مثل همان بحثهایی که Marx دربارهٔ نظام سرمایهداری میکرد: میگفت خلاصه چنین است که تطبیق نمیکند واقعاً با وضعیت بشر؛ جایی میشکند؛ جایی آنقدر تند میرود که دیگر بشر نمیتواند تحمل کند؛ طبقات پایین آنقدر به آنها فشار میآید که انقلاب میکنند و این نظام از بین میرود. و دقیقاً چیزی که Gramsci فهمید این بود که به نظر نمیآید این اتفاق بیفتد؛ برای اینکه رسانهها هژمونی فرهنگی بهوجود آوردهاند و نظام سرمایهداری آنقدر با رسانهها میتواند ذهن مردم را جهتدهد که یک طبقه بهطور بدیهی علیه منافع خودش بجنگد: طبقهٔ کارگر ایتالیا با تمام وجود پشت موسولینی ایستاد و از او دفاع میکند؛ یعنی حزب فاشیست را پذیرفت؛ از بس شعارهای ملیگرایانه و رسیدن به دوران روم باستان دادند، ذهن این آدمها پر شد؛ و با اینکه جنگ بهطور بدیهی باعث بدبختی خودشان و خانوادههایشان میشود — و نهتنها خودشان، کل نظام کارگری جهان را تحت فشار گذاشته — اینها بهراحتی این کار را میکنند: سرمایهداران از جنگ سود میبرند و کارگرها له میشوند و چه کسی میجنگد؟ کارگرها میجنگند؛ هرکس برای ملت خودش؛ به این گفتند در ایتالیا بجنگ، به آن گفتند آلمان نژاد برتر است، به آن یکی گفتند ما فلانطور هستیم؛ و همهٔ کشورها طبقهٔ کارگرشان انگار مغزشان شستوشو داده شده و دارند برای نظام و برای اربابان خودشان میجنگند؛ خانوادههایشان از گرسنگی میمیرند ولی اینها این کار را میکنند. به نظر میآید فرهنگ به هر حال وزنی پیدا کرده که نمیتوانید خیلی امیدوار باشید؛ اگر Marx امیدوار بود که اگر هیچ کاری نکنیم هم نظام سرمایهداری از بین میرود، فکر نمیکنم مارکسیستهای موجود خیلی موافق این حرف باشند که بهطور طبیعی نظام سرمایهداری از بین میرود؛ به نظر میآید مشکلاتش را با استفاده از فرهنگسازی تا حد زیادی بلد است چگونه حل کند. دربارهٔ مردسالاری هم فکر میکنم به جایی خیلی بدتر رسیدهایم؛ یعنی اگر مبارزهٔ فرهنگی صورت نگیرد و مبارزهٔ اجتماعی صورت نگیرد و عدهای آگاهی نداشته باشند نسبت به این موضوع و کاری نکنند، فکر میکنم گهگاه و پراکنده عدهای به دلیل زیادی غیرطبیعیشدن فرهنگ نوعی واکنش نشان میدهد؛ به زنها ممکن است فشار بیاید ولی به هر حال با استفاده از هژمونی فرهنگی میشود این چیزها را حل کرد. در گفتوگو این نکته مطرح شد که سالهاست دیگر وجود ندارد. ببین، نبودنش این است که سالهاست روزبهروز به نظر میآید اصولاً فرهنگی که به روابط عاشقانه میانجامد تحت فشار بوده و از بین رفته؛ الان که اصلاً کلاً به نظر میآید این مسخره است. شما احساس میکنید کسی به فکر انقلاب افتاده؟ اصلاً کسی احساس میکند باید کاری بکند؟ معمولاً حداکثرش این است که میگویند این نتیجهٔ مثلاً انقلاب صنعتی است؛ حداکثر میگویند این نتیجهٔ مثلاً نوعی پیشرفت است؛ حتی در تحلیل خیلیها این است — به هر حال کسانی که طرفدار همجنسگرایی هستند که همجنسگرایی نشانهٔ پیشرفت است — دلایل میآورند برای اینکه چرا چنین به مسائل نگاه میکنند؛ و من به هر حال احساسم این است که خیلی اتفاقهای بد افتاده و کسی متوجهش نیست، برای اینکه فرهنگ مانع میشود که شما این چیزها را ببینید. مثلاً اگر فرهنگ این شد که، واقعاً همین فرهنگی که روابط رمانتیک را تحقیر میکند: یک سریال کمدی در ایران آقای مهران مدیری ساخته بود که هر وقت کسی حرفهای رمانتیک میزد حالت تهوع به آنها دست میداد. فکر نکنید فقط اینجاست؛ در همه جای دنیا چنین است: این حرفهای رمانتیک و عاشقشدن در چنین فرهنگی تهوعآور تلقی میشود. پرفروشترین رمانهای دنیا را آقای جان گریشام مینویسد؛ موضوع این رمانها بیشتر اکشن است. یعنی نوعی فکر میکنم روزبهروز داریم به سمتی میرویم که ادبیات بیشتر سکسی است تا عاشقانه و همان پرطرفدار است؛ و کلاً اگر ایدهای داشته باشید که عشق چیست، قطعاً در رمان سیصد سال پیش بیشتر میتوانید آن چیز را ببینید تا در رمان مربوط به زن و مرد امروزی؛ که بهشدت اکثر رمانهایی که مربوط به خانواده و روابط زن و مرد است بیشتر بیان مشکلات و عصبیبودن است؛ و واقعاً هرجایی الان دارم در ذهنم مرور میکنم همه چنین است: بیشتر مشکلات و اینکه چقدر نفرت به وجود میآید و مثلاً جدا میشوند؛ و من خیلی رمان عاشقانهٔ جدیدی که واقعاً در آن حس عاشقانهٔ اصیلی باشد سراغ ندارم؛ نمیدانم؛ گاهی هست که معمولاً شبیه کارهای قدیمیاند و بعضیها خوششان نمیآید؛ مثلاً فیلم Paris, Texas؛ این فیلم عشقی که در آن هست خیلی شبیه عشقهای شرقی دوران قدیم است؛ بینهایت. فکر میکنم فیلم Paris, Texas چیزی که میگوید این است که نمیشود اصلاً چنین باشد؛ اصلاً آن زن دیگر تحمل نمیکند که اگر مرد اینقدر عاشقش باشد؛ و اکثریت منتقدان دنیا Paris, Texas را بیش از اندازه رمانتیک و احساساتی ارزیابی کردهاند؛ و فکر میکنم بیشترین طرفدار را در ایران دارد؛ باور کنید؛ اصلاً این فیلم میان فیلمهای خودِ وندرس — اکثراً وندرس را برای فیلم «بر فراز برلین» میشناسند که جوایز مهم هم گرفته — Paris, Texas هم خیلی مورد توجه قرار گرفت ولی در جامعهٔ منتقدین همین ایراد را به آن گرفتند: خیلی احساساتی؛ مثل اینکه آدمهایش — مردش از غرب دههٔ شصت میلادی آمده در قرن بیستم — آنگونه عاشق شده که آن موقع عاشق میشدند و الان اصلاً زن از دستش فرار میکند؛ میرود؛ اصلاً برای اینکه نمیتواند چنین تحمل کند؛ اینقدر عاشق زنش است که نمیتواند برود سر کار؛ نمیتواند از زنش دور شود؛ یعنی اصلاً با این محیط کاری امروز روزبهروز چپتر میشود؛ روی تحلیل میرود و آخرش هم زنش فرار میکند. این هم چون فیلم چنین شروع میشود که او در بیابان راه میرود؛ اصلاً نمیدانیم این کیست؛ آدمی در بیابان راه میرود، میافتد جایی، بعد از چیزی میفهمیم برادرش را پیدا میکنند و بعد میفهمیم این مثلاً یکیدو سال آواره بوده، برای اینکه زنش ترکش کرده. و این واقعاً یک فیلم چنین ساخته شده و خیلی جدی نگرفتندش به دلیل اینکه به زندگیهای امروزی نمیخورد؛ و تازه آخرش هم اتفاقاً فیلم — درست است، آن احساس خیلی غلیظ و رمانتیک — ولی چیزی که فیلم واقعاً نشان میدهد این است که نمیشود در این دنیای مدرن اگر هم چنین احساسی به وجود بیاید اصلاً چنین زندگی کرد؛ شما باید هر روز صبح ساعت هشت سر کارتان باشید تا فلان ساعت کار کنید؛ منتظر باشید شاید تعطیلی یا مرخصی چیزی به شما بدهند؛ اگر مثلاً دو نفر بخواهند با همدیگر باشند نوعی به مشکل میخورند.
هژمونی مردسالاری را میتوان بهطور ملموس در تحولات هنر ردگیری کرد.