جلسه ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ روحانیت است. او میگوید میخواهد مستدل کند که اوضاع خیلی خوب نیست و مقاومتی که در ذهن هست را با مثالهایی مثل نماز پنج وقت و برده داری بشکند. بعد به سؤالهای حضار میرسد و میگوید بحث جلسهٔ آینده هم ادامه دارد.
موضع آغازین دربارهٔ روحانیت
او میگوید اینکه روحانیت مشکلات اساسی دارد به این معنا نیست که روحانیون آدمهای خوبی نیستند؛ با افرادی از این مسلک رابطهٔ خوبی داشته است. به گمان او مکانیسمهای کلیای هست که وقتی جامعهٔ روحانی در یک دین شکل میگیرد، به مشکلاتی دچار میشود که فرار از آنها خیلی سخت است.
به نظر او کسی که قرآن میخواند به جوامع دینی خوشبین نیست، چون انعکاس جوامعی که پیامبران الهی تشکیل دادهاند در قرآن مثبت نیست. فکر میکند لحن قرآن دربارهٔ روحانیت یهود و روحانیت ادیان ابراهیمی خیلی منفی است، شاید منفیتر از خود جوامع دینی. با این حال تصورش این است که روحانیت هم مثل جوامع دینی، با وجود مشکلاتش، بودنش بهتر از نبودنش است، و شاید بشود استدلال کرد که وجودش اجتنابناپذیر است، چون عدهای متخصص دین لازم است.
مقاومت ذهنی و مثال نماز
او میگوید وقتی کسی دربارهٔ روحانیت اظهارنظر میکند مقاومتهایی هست، با این حس عمومی که اوضاع نباید بد باشد. در پایان جلسهٔ قبل یکی از حضار گفته بود که اگر استفاده از وجوهات سوء استفادهٔ بزرگی است، چطور در حوزهٔ علمیهٔ قم با آن همه آدم با تقوا چنین چیزی جا افتاده است. او میگوید گاهگداری خودش هم وقتی انحراف واضحی میبیند دچار همین تردید میشود.
پاسخش این است که انحرافهای بزرگ در همهٔ ادیان پدید آمده و در همهٔ آنها روحانیت با تقوا هم بوده است؛ این مقاومت را باید از ذهن برداشت. به گفتهٔ او همین استدلال میتواند یک مؤمن یهودی را هم دربارهٔ انحرافهای دین یهود به شک بیندازد، و توحید هم دچار انحراف میشود و همچنان باقی میماند.
او میگوید میتواند از روحانیونی نام ببرد که به تقوایشان ایمان دارد ولی به نظرش بسیاری از احکام بدعتگونه را پذیرفتهاند یا دستکم مخالفت خاصی نمیکنند؛ البته کسانی هم مخالفت میکنند و گاهی از حوزهها بیرون آمدهاند. اگر کسی اصرار کند که نماز در پنج وقت باید خوانده شود، به احتمال خیلی زیاد متهم میشود که به اهل تسنن گرایش پیدا کرده است.
انگیزهٔ او از تأکید بر نماز این است که چیزی خیلی بدیهی پیدا کند تا این فضای ذهنی شکسته شود: پیامبر و امامان پنج وقت نماز میخواندند، ولی امروز مردم سه وقت میخوانند و در کشور سه وقت اذان گفته میشود. مثالهای دیگرش استفاده از وجوهات در مصارف شخصی و رجم است؛ میگوید استدلال کرده که رجم در قرآن نیست، و افراد معمولاً استدلال را رد نمیکنند ولی میگویند لابد چیزی هست، و به نظر میرسد اینجا پارادوکسی هست.
مثال برده داری
او برده داری را مثالی میداند که در زندگی فکری خودش خیلی مهم بود، چون اولین جایی بود که برایش واضح شد مشکلی وجود دارد. به گفتهٔ او هر کسی قرآن را بخواند خیلی واضح به نظرش میرسد که برده داری چیز خوبی نیست؛ کفارهٔ گناهان آزاد کردن برده هاست، ولی در قرآن نفی نشده و گفته نشده که برده داری حرامه، احتمالاً بهخاطر ضرورتهایی تاریخی. به نظر میآید اسلام انگار برنامهای دارد که تدریجاً برده ها آزاد بشوند، و اگر این احکام خوب اجرا میشد جمعیت برده ها باید کم میشد، هرچند در تاریخ جوامع اسلامی این اتفاق نیفتاد.
به گفتهٔ او تا همین ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال پیش در سنتهای دیگر، حتی در یونان باستان و دوران روشنگری اروپا، فضای ضد برده داری وجود نداشت؛ حالا دنیا برده داری را ملغا کرده و قبیح میداند، و فقط در محافل اسلامی انگار برده داری طرفدار دارد. چند سال پیش یکی از مفتی های بزرگ عربستان فتوا داد که هر کس بگوید برده داری در اسلام نیست مرتد و مهدورالدم است؛ ولی او بعداً میگوید حرف او را در مطبوعات و اینترنت خوانده و عین حرفش را ندیده است.
او میگوید قبلاً توضیح داده که شرایط اقتصادی و اجتماعی مانع از ملغا شدن برده داری بود و باید سیر تاریخی طی میشد تا جامعهای برسد که به جای برده داری کارگری داشته باشد؛ انقلاب صنعتی زمینه را فراهم میکند. حالا یک لحظه فرض کنیم ضرورتی بوده که نمیشده حکم حرمت برده داری داد.
اگر روحانیونی که جانشینان پیامبرند قدرت تشخیص داشتند و میفهمیدند که برده داری چیز خوبی نیست و احساس میکردند میشود دیگر برده نداشت، شاید درستش این بود که چند صد سال قبل یکی از علما رسماً فتوا بدهد که از این به بعد برده نگیرید. میگویند روایتی هست، در کتب اهل سنت هم آمده، که خلیفه دوم اعلام کرد از این به بعد برده عرب نباید داشته باشید. امروز عدم حرمت برده داری نقطه ضعف شده، به جای اینکه مایهٔ مباهات باشد که از اولین مکتبها بودیم که موضع منفی گرفتیم.
روحانیت و شناخت جهان
او میپرسد چه کسی میتواند جلوی چنین مشکلاتی را بگیرد و پاسخ میدهد: روحانیتی که دین را عمیق میفهمد، مقاصد شارع را درک میکند و دنیا را خوب میشناسد. احساسش این است که روحانیت اسلام، مثل روحانیت تقریباً همهٔ ادیان، نه مقاصد شارع را خوب میفهمد و نه دنیا را؛ در اکثر موارد فلسفهٔ احکام را نمیفهمند و خود را موظف به فهمیدنش هم نمیدانند.
به نظر او مهمترین بخش اجتهاد این است که صورت مسئله را خوب بفهمیم؛ برای قضاوت دربارهٔ قرارداد اقتصادی جدید باید اقتصاد را شناخت. او دربارهٔ بدنهٔ روحانیت حرف میزند و اولین چیزی که برایش پذیرفتنی بود این بود که روحانیون دنیایی را که در آن زندگی میکنند خوب نمیشناسند؛ خواندن هزارباره کتب فقهی برای این کار کافی نیست.
احکام و قوانین جدید بعد از انقلاب همه حالت سعی و خطا داشته. مثلاً در حقوق خانواده مهریه را عندالمطالبه کردند، مردها نتونستند بدن و رفتند زندان، بعد گفتند قسطیاش کنیم؛ و او شنیده که دارند محدودیت میگذارند از یک حدی بالاتر مهر نشود، ولی نمیداند درست است یا نه. در اقتصاد روحانیون هیچ چیز مدونی دربارهٔ بانکداری نداشتند و فقط میگفتند ربا نباید خورده بشود؛ بعد از ۳۰ و چند سال سعی و خطا به قانون بانکداری جدیدی رسیدند که به نظر او خیلی اسلامی نمیرسد.
وضوح در برابر ادبیات پیچیده
او موضعی را میآورد که میگوید فقه پیچیده و تخصصی است و غیرمتخصص بهتر است از بیرون راحت قضاوت نکند؛ به گمان او علما هم معمولاً میپرسند همهٔ کتب فقهی را خواندهای؟ و میگویند مسئله محل اختلاف علماست و غیرعلما نباید دربارهٔ آن بحث کنند. او میگوید میخواهد این برخورد را زیر سؤال ببرد و برایش درست نیست.
مثالش از فلسفهٔ تحلیلی است: یک فیلسوف تحلیلی میپرسد از این ۴۰ سال بحث فلسفی دربارهٔ سقط جنین کدامش را خواندهای؛ به گفتهٔ او اگر کسی جدی وقت بگذارد و مقالههای مدافع سقط جنین را بخواند، شاید کمکم شک کند. دربارهٔ همجنسگرایی هم ادبیات عظیمی در دفاع از آن هست؛ ولی عادت کرده جایی که به نظرش واضح است، تحت تأثیر ده مقاله قرار نگیرد، و همچنان به نظرش واضح است که همجنسگرایی کار غیرطبیعی و انحرافی است. نمیخواهد بگوید کسی که این مقالات را نخوانده حق ندارد اعتقاد داشته باشد که همجنسگرایی چیز انحرافی است.
او میگوید گاهی چیزی که از دور واضح است از نزدیک ممکن است واضح نباشد، ولی به نظرش دربارهٔ نماز چیز خیلی واضحی گفته که همهٔ شواهد تأییدش میکند؛ حتی اگر بحث فقهی دربارهٔ سه یا پنج وقت یک میلیون صفحه باشد، حسی ندارد که اشتباه میکند. دربارهٔ وجوهات هم فکر میکند در طول تاریخ بر نمیداشتند؛ آیات قرآن نمیگوید، روایت هم نمیگفته، و بلوایی که وقتی یک نفری چنین فتوایی داد ایجاد شد نشان میدهد خلاف عرف آن دوران بوده.
پارادوکس تقوا و انحراف
او میگوید پارادوکس این است که علما آدمهای با تقوا هستند، باهوشاند و بحثهای ظاهراً دقیق علمی میکنند، ولی نتایج این بحثها این نیست که انحرافهای بزرگ به وجود نیاد، انحرافهایی که حتی ما که غیر متخصص هستیم میتوانیم ببینیم. مهم نیست پارادوکس را چطور حل کنیم؛ وجود یک پارادوکس را تأیید میکند، ولی میگوید پارادوکس را باید حلش کرد، نه نتیجهاش را حذف. در علمای اسلام و یهود و مسیحیت هم همینطور است: نمیگوید اکثریتشان با تقوا هستند، میگوید میانشان آدمهای با تقوا بوده و هست و خیلیهایشان هم کاملاً آدمهای بیتقوایی بودند و هستند.
به گفتهٔ او وجود بحثهای مفصل حجت نیست که چیز واضحی که میفهمد واضح نیست؛ اگر ادبیات را بخواند و بفهمد نکتهای را دقت نکرده بوده، پاسخ دیگر واضح نیست، ولی صرف وجود ادبیات او را نگران نمیکند. به نظر او اینکه در ایران سه بار اذان میگویند اشتباه واضحی است، و وضوح همیشه قابل بیان و اثبات نیست؛ شاید فقیهی در استدلال او دربارهٔ نماز پنج وقت خدشهای وارد کند، ولی بعضی نمیخواهند چیزی را بپذیرند و بحث درست میکنند، و «هر آبی را میشود گلآلود کرد».
تکلیف فرد در برابر حکم مبهم
او میگوید شاید استدلال آن آدمهای با تقوایی که میفهمند و نمیگویند همین باشد که اگر یکی از احکام فقهی مهم جلوی انظار زیر سوال برود، کل فقه زیر سوال میرود. خودش هم با این حرفها مشکل دارد و خیلی تمایلی به انتشار این حرفها در جامعه ندارد؛ فکر میکند اگر برای همه واضح شود که در نماز چند صد ساله بدعتی اتفاق افتاده، اعتماد خودشان را نسبت به روحانیت از دست میدهند. پذیرفتن اینکه حکم جا افتادهای غلط است، مثل سنگسار، به شدت همراه با مقاومت است، چون آدمهای سنگسار شدند و مثل این است که قتل ناحقی اتفاق افتاده.
یکی از حضار میپرسد اگر چیزی برایش واضح است، با علم خودش چه کند. او میگوید در حیطههای تخصصی که بلد نیست، مثلاً بعضی جاهای ریاضیات، نظر نمیدهد؛ ولی جایی که چیزی را به وضوح میبیند، وظیفهٔ خودش میداند اعتراض کند، هرچند علم ما خطاپذیر است و علم خطا ناپذیر را نه فقها میتوانند به دست بیاورند نه او. اگر دو سه مورد پیش بیاید که معلوم شود صورت مسئله را نمیدانسته، باید در اینکه چه چیزی برایش واضح است شک کند.
مثال مسیحی او این است: کسی که در عالم مسیحی به دنیا آمده و خیلی هم مؤمن است ولی هیچچیز از تثلیث نمیفهمد. به نظر او تا آن حدی که نمیفهمد نباید پیروی کند و ابراز اعتقاد کند؛ میتواند سؤال کند و تحقیق کند، و اگر به این بینش رسید که تثلیث چیز مزخرفی است، میتواند بگوید. او میگوید اگر کسی بگوید مسائل فقهی تخصصیاند و ما نمیتوانیم در موردش قضاوت کنیم، هر جا به دنیا بیاید همهٔ انحرافهای فقهی آن جامعه به او سرایت میکند.
او مثال میزند: فرض کنید کسی بگوید احکامی که دربارهٔ زنان در اسلام هست برایش پذیرفتنی نیست و در قرآن هم صریحاً آمده باشد. به گفتهٔ او با حفظ دینداری دو احتمال هست: یا خود فرد از فطرتش منحرف شده یا آن آیه را بد میفهمد، مثلاً آیه نسخ شده است. بسته به اینکه حکم چقدر خلاف عقل و فطرت و چقدر واضح اسلامی باشد، برای خودش قضاوت میکند: اگر حکم صددرصد درست و عین آیهٔ قرآن باشد و شکی نباشد، احتمالاً خودش مشکل دارد؛ ولی اگر به وضوح کاملی ببیند که چیزی غلط است و آیه تأویلپذیر باشد، آنچه به نظر خودش درست میآید را میپذیرد.
چرا بعضی نمیگویند
در عمل، به گفتهٔ او، راه حل سادهای هست: به آنکه سختتر است عمل کنیم. میگوید نماز واضح است که در اصل پنج وقت است و خودش پنج وقت نماز میخواند؛ از وجوهات استفاده نمیکند، برده ندارد و رجم نکرده، پس تکلیف خودش تا حدی روشن است. اینکه در ملأ عام بگوییم یا نگوییم جای احتیاط دارد، و فکر میکند به همین دلیل خیلی از کسانی که این چیزها را میفهمند نمیگویند، چون بههمریختگیای که ممکن است در اعتقادات عوام به وجود بیاید ضررش خیلی بیشتر از این است که این چند مسئله حل بشود.
او میگوید سالها طول کشید تا بپذیرد روحانیاش ممکن است اشتباه بزرگ بکند، چون این آدمها خوب و دانشمندند و حداکثر سعی خود را کردهاند؛ به همین دلیل مقاومت هست، و یکی هم عملی است: اگر ایرادهای بزرگی باشد همهچیز به هم میریزد. به هر دلیلی ممکن است کسی تشخیص بدهد الان وقت اعتراض نیست.
او چیزی را به آقای بروجردی نسبت میدهد و میگوید «امیدوارم درست باشه»؛ احتمال خطا هم در آن روایت هست. اگر آن حرف درست باشد، فضا این بود که میدانیم چیزهایی غلط است ولی صلاح نمیبینیم بگوییم، مثلاً حکمی دربارهٔ نجس بودن اهل کتاب. او فرض میکند آقای بروجردی رقبایی در روحانیت داشت که اگر چنین حرفی میزد آن را دستآویز میکردند تا مرجعیتش را زیر سوال ببرند؛ و فکر میکند، بیآنکه با اطمینان بتواند بگوید، اعزام به خارج از حوزهٔ علمیهٔ قم، که نوابغ را در رشتههای مختلف فرستادند و تشویق کردند که بروند دانشگاه، از زمان او شروع شد.
او میگوید قرار بود دربارهٔ عملکرد روحانیت انتقاد کند و جلسهٔ پیش از بحثبرانگیزترین جا، یعنی نقص در استخراج احکام، شروع کرد، چون به نظرش از همه شاید بدتر است. دستکم هفت هشت نکتهٔ قابلبحث دیگر دارد که هیچکدام پنج دقیقهای نیست؛ قرار بود یک جلسه باشد، سه جلسه اشکال ندارد و جلسهٔ آینده میکوشد بحث را جمع کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه