او میگوید موضوع این جلسات این است که دو روایت متضاد از آمریکا، یکی شیطانی و یکی نیروی خیر، چگونه پدید آمدهاند، کدام به حقیقت نزدیکتر است و اگر هر دو تا حدودی درستاند چگونه جمع میشوند. روایت اول را مختصر میگوید و بعد تا آخر جلسه، از قول مسلمانی طرفدار آمریکا، تا جای ممکن از آمریکا دفاع میکند و میگوید نمیخواهد بگوید این درست است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
موضوع آمریکا موضوعی سیاسی است، اما نهایت سعیام این است که در این جلسات به این نتیجه برسید که بحثکردن دربارهٔ آمریکا کمی بیشتر از یک بحث سیاسی است؛ در واقع میشود گفت مبحثی در فلسفهٔ سیاسی است. فکر میکنم شاید برای کسانی که از نزدیک با من آشنا هستند این موضوع برای سخنرانی کمی عجیب باشد، چون کلاً خیلی کم پیش میآید که کسی دربارهٔ مسائل سیاسی از من حرفی بشنود. در این جلسه هم حرفی نمیزنم که مسئولیت پاسخدادن به پرسشها دربارهٔ آن با خودم باشد؛ گویی حرفهای دیگران را میزنم.
آمریکا استثنائاً کشوری است که فهمیدن سازوکارهای داخلیاش، و کلاً هویتش، با فهمیدن مسائل سیاسی یک کشور معمولی در اروپا یا آسیا فرق دارد. در زمان حاضر آمریکا چنین هویتی پیدا کرده و به موجودی غیر از یک کشور خاص سیاسی تبدیل شده است. فکر میکنم عنوان کمی عجیب این جلسه را باید توجیه کرد: چرا پرسش «آمریکا چیست؟» پرسشی معقول و موجه است؟ آمریکا صرفاً یک کشور نیست؛ بیشتر شبیه یک مفهوم یا چیز دیگری است که دربارهٔ آن بیشتر صحبت میکنیم.
امیدوارم نتیجهٔ این بحث این باشد که کمی علاقهمند شوید آمریکا را بهعنوان موضوعی خاص بشناسید؛ آن هم، فکر میکنم، در جایی مثل ایران که میان ایران و آمریکا رابطهٔ خاصی برقرار است. خاصبودن این رابطه در این است که رابطهای برقرار نیست: عجیببودن روابط ایران و آمریکا در این است که گویی با هم قهرند و حتی حاضر نیستند یک بار بنشینند و با هم دربارهٔ اینکه چرا رابطه ندارند صحبت کنند. هر دو پیششرط دارند و هر دو در این مشترکاند که طرف مقابل شیطان است؛ در چنین شرایطی این کار کمی سخت است.
مثلاً در یکی از بحثهایی که اوباما و مککین با هم داشتند، شاید در دو بحث، موضوع ایران پیش آمد. موضع اوباما این بود که باید با ایران صحبت کرد. مککین کاملاً مثل کسی که آتو گرفته باشد برخورد میکرد: «چطور چنین حرفی میزنی که بنشینی و مثلاً با احمدینژاد صحبت کنی؟» وقتی او در بحثها چنین موضعی میگیرد، کاملاً نشان میدهد که جهت افکار عمومی آمریکا چگونه است؛ او میکوشد افکار عمومی را تحریک کند. یعنی برای مردم آمریکا بدیهی است که با ایران نباید حرف زد؛ ایران آنقدر موجود شیطانی است که جایی برای حرفزدن با آن نیست. ما هم دقیقاً همین موضع را در مقابل آمریکا داریم: چون شیطان بزرگ است، لزومی نمیبینیم با آن صحبت کنیم.
دو روایت متضاد از آمریکا
آمریکاییها نه فقط از دید ما، که از دید بسیاری از کشورها و مردم دیگر، منفورترین و شیطانیترین کشور دنیا هستند؛ در حالی که خود آمریکاییها کاملاً معتقدند نمادی از نیروی خیر در دنیا هستند و کارشان مبارزه با شیطانهاست. فکر کنم بتوانم بگویم موضوع این جلسات این است که این دو روایت، که یکی آمریکا را شیطان میداند و دیگری نیروی خیر، چگونه پدید آمدهاند و در کنار هم زندگی میکنند، کدامیک به حقیقت نزدیکتر است، و اگر هر دو تا حدودی درستاند، چگونه با هم جمع میشوند. روایت اول و دوم این دو گرایش اکستریم را جداگانه بحث میکنند و روایت سوم این است که بعضی از عناصر هر کدام از این روایتها به نوعی درست است.
روایت اول روایت آشنایی است که تقریباً همهٔ شما به اندازهٔ کافی با آن آشنایید؛ روایتی که معمولاً از صداوسیمای ایران میشنوید: آمریکا بهعنوان مثلاً «آمریکای جهانخوار» یا، به اصطلاح کمونیستها، «امپریالیسم جهانخوار» و چیزهایی شبیه این. نمیخواهم اصطلاح «شیطان بزرگ» و مانند آن را اینجا به کار ببرم، چون تمرکزم بر این جنبه است: نگاهکردن به آمریکا بهعنوان موجودی امپریالیستی، امپراتوری جدیدی که در دنیا تشکیل شده و جانشین نیروهای استعماری پیش از خودش شده است. این روایت بیشتر ساخته و پرداختهٔ بلوک شرق و مارکسیستهاست و بعد از انقلاب اسلامی در ایران هم، با تغییراتی و با گرفتن رنگ مذهبی، تا حدود زیادی پذیرفته شد. ما ممکن است به جای «امپریالیسم جهانخوار» واژههایی مثل «آمریکای جهانخوار» یا «استکبار جهانی» به کار ببریم، اما محتوایش همان است که در همهٔ نهضتهای چپ دنیا به نوعی وجود داشت. علت اینکه دو روایت در این جلسه گفته میشود این است که میخواهم روایت اول را تا جای ممکن مختصر بیان کنم تا وقت شود دربارهٔ روایت دوم، که احتمالاً برای شما کمی ناآشناتر است، بیشتر صحبت کنم.
روایت اول: امپراتوری و استعمار
اساس روایت اول این است که آمریکا چیزی نیست جز کشوری که با تزویر جانشین نیروهای استعماری پیش از خودش شد. پس از فروپاشی همهٔ قدرتهای اروپایی و بینالمللی در جنگ جهانی دوم، آمریکا به اصطلاح میراثخوار استعمار شد و این کار را خیلی زیرکانه و با تزویر شروع کرد. تا مدتی در بسیاری از آزادیخواهان دنیا این احساس وجود داشت که ادعای آزادیخواهی و حقوق بشر آمریکا راست است. تا چندی پس از جنگ جهانی دوم، آمریکا منادی آزادی کشورهای تحت استعمار در برابر کشورهای استعمارگر بود؛ مثلاً با کشورهایی که در آسیا و آفریقا مستعمره بودند همیشه به نوعی با حالت مساعدت برخورد میکرد، و به نظر بسیاری از این آزادیخواهان میآمد که آمریکا واقعاً کشوری است که میخواهد آزادی را در دنیا ترویج کند. کمکم اتفاقهایی افتاد که این احساس پدید آمد که چندان فرقی نمیکند: آمریکا میکوشد انگلیس و فرانسه و بلژیک و کشورهای استعمارگر دیگر را از سرزمینهایی که مستعمره کرده بودند بیرون کند، چون آنجا را برای خودش میخواهد.
نمونهٔ خیلی واضحش را فکر کنم ما ایرانیها با تمام وجود در کشور خودمان احساس کردیم: ماجرای ملیشدن نفت و کودتای ۲۸ مرداد. تقریباً میشود گفت تنها تغییری که ایران از نظر سیاسی کرد این بود که از نوعی وابستگی به انگلستان به نوعی وابستگی به آمریکا منتقل شد. در مجموع اگر وضع سیاسی ایران را پیش و پس از کودتای ۲۸ مرداد نگاه کنید، قطعاً رژیم سلطنتی در ایران پیش از کودتای ۲۸ مرداد خیلی خیلی دموکراتتر بود. پس از آنکه نفوذ آمریکا در ایران زیادتر شد، آزادیها مطلقاً لغو شد، ساواک با کمک نیروهای امنیتی آمریکا اینجا پدید آمد و بلایی سر مردم ایران آمد که سرانجام به انقلاب اسلامی منجر شد.
در جاهای دیگر دنیا هم مردم کموبیش همین را تجربه کردند. آمریکای لاتین پیش از جنگ جهانی دوم کمی آن را تجربه کرده بود، ولی پس از جنگ جهانی دوم خیلی بیشتر تجربه کرد: چهرهٔ واقعی آمریکا بهعنوان نیرویی استعمارگر که هر جنبش آزادیخواهی را سرکوب میکند تا راه را برای سرمایهدارهای خودش باز کند و محیطی امن برای سرمایهشان فراهم آورد؛ با کودتاهای بسیار زیادی که آمریکا در کشورهای آمریکای لاتین ترتیب داد. سرانجام کار به جایی رسید که آمریکا در اکثر کشورها منفورترین کشور دنیا شناخته میشود. در کشورهای جهان سوم، و نه فقط کشورهای اسلامی، مثلاً در آمریکای لاتین میبینیم کسی که بیشترین فحش را به آمریکا میدهد، احتمال اینکه بیشترین رأی را بیاورد بالا میرود. احتمالاً برایتان کاملاً روشن است که حمایت مثلاً مردم ونزوئلا از چاوز یا مردم کوبا از کاسترو دقیقاً به دلیل مخالفتهای شدید آنها با آمریکاست؛ از همین راه محبوبیت پیدا کردند.
بخشی از این روایت، که آمریکا را امپراتوری جدید میبیند، بهعنوان سند به تاریخ آمریکا و اهمیت نظامیگری در آن تکیه دارد: به نظر میرسد این قابل اثبات است که دولت آمریکا تقریباً از بدو تأسیس تا امروز هیچ دورانی را نگذرانده که چند سالی در حال جنگ نباشد.
نظامیگری دائمی و کودتای ۲۸ مرداد
در ابتدا، وقتی دولت آمریکا تشکیل شد، آمریکاییها برای پیشروی به سمت غرب خود را در حال جنگ با قبایل سرخپوست دیدند؛ جنگی که مدت نسبتاً زیادی طول کشید تا تمام این کشوری که امروز ایالات متحدهٔ آمریکا مینامیم به نوعی در اختیار مردم آمریکا قرار گرفت، و به یک معنا سرخپوستها کاملاً پاکسازی نژادی شدند. پس از آنکه کار سرخپوستها تمام شد، و حتی در همان اواسط که هنوز تمام نشده بود، آمریکا به سمت جنوب رفت و به نوعی استعمار حیاط خلوت خودش، یعنی به اصطلاح آمریکای جنوبی، را آغاز کرد. در تمام این مدت شعارش این بود که در خارج از آمریکا کاری ندارد و فقط در قارهٔ آمریکا با کشورها و سرزمینهای داخل آن کار دارد؛ و درخواستش این بود که غیرآمریکاییها کاری به کار قارهٔ جدید نداشته باشند.
این وضع همینطور ادامه پیدا کرد تا زمان جنگ جهانی اول، که آمریکاییها برای نخستین بار عملیات نظامی در خارج از خاک خودشان را آغاز کردند. پس از دوران فترتی ۲۰ ساله که میان جنگ جهانی اول و دوم پیش آمد، آمریکاییها در جنگ دوم هم شرکت کردند و پس از جنگ جهانی دوم تقریباً یک طرف همهٔ جنگهای دنیا بودند. هر جنگی را که امروز در دنیا پیدا کنید، یا آمریکا مستقیماً درگیرش بوده، مثل جنگ کره و ویتنام و جاهای دیگر، یا به نوعی در یکی از جبههها کمک میکرده و سرباز و اسلحه میفرستاده است. آمریکا به نوعی خودش را درگیر همهٔ این مسائل نظامی کرده، در حالی که همیشه هم شعار صلح و آزادی سر میداده است. شاید واژهٔ «شیطان» از دید آدمهایی که بیرون آمریکا هستند به این دلیل برای آمریکا مناسب است که حرفش دقیقاً با عملش ۱۸۰ درجه فرق میکند.
این چهرهٔ آمریکا در جهان، یعنی در خارج از آمریکاست. اما بخشی از این روایت به داخل آمریکا برمیگردد: دولت آمریکا چطور و چرا این کارها را میکند؟ معمولاً این روایت اینگونه تکمیل میشود که دولت آمریکا نمایندهٔ سرمایهداری آمریکاست؛ قدرتهای بزرگ اقتصادی در آمریکا، یعنی شرکتهای بزرگ، همهچیز را کنترل میکنند. یکی از نسخههای کمی غلیظتر این روایت این است که پشت پرده انجمنهای سریای از مثلاً بانکدارها و سرمایهگذارهای بزرگ وجود دارد که عملاً همهٔ سیاست آمریکا را در اختیار دارند و تمام برنامههای خارجی و داخلی آمریکا را کنترل میکنند.
فقط نکته این است که افکار عمومی آمریکا به نوعی اهمیت دارد؛ یعنی تا جای ممکن کسی نمیکوشد افکار عمومی آمریکا را نادیده بگیرد، چون رأیگیریهایی که در آمریکا انجام میشود تا حدود زیادی آزاد است. دربارهٔ حدود این آزادی، یعنی محدودهٔ آزادیهای انتخاباتی در آمریکا، حرفهایی وجود دارد که نمیخواهم چندان واردش شوم. به دلیل یک سری آزادیهای سیاسی که در آمریکا وجود دارد، بازیهایی لازم است، مثل تشکیلشدن دو حزب. در این روایت معمولاً گفته میشود که این دو حزب عملاً یکیاند، ولی از آنسوی پرده نمایشی از دموکراسی برای مردم اجرا میشود تا مردم آمریکا احساس کنند در سرنوشت خودشان دخالت دارند و آزادند، در حالی که عملاً سرمایه دولت آمریکا را کنترل میکند.
دولت آمریکا بهطور مداوم سیاستهایی تنظیم میکند، که نمیخواهم وارد جزئیاتش شوم، تا به نوعی چیزهایی از جیب مردم عادی آمریکا، یعنی طبقات متوسط و پایین، دربیاید و به جیب سرمایهدارها سرازیر شود؛ این کار برای خودش سازوکارهای کمی پیچیده پیدا کرده است. در تمام این مدت قرار است آمریکاییها احساس کنند آزادند و خودشان به رئیسجمهوری که این کارها را میکند رأی دادهاند. رسانهها در این میان ابزاری هستند که این رابطهها را برقرار میکنند؛ ابزارهایی برای شستوشوی مغزی مردم آمریکا، تا این احساس را در آنها ایجاد کنند که به معنای واقعی کلمه آزادند، رأی میدهند، سرنوشت خودشان را خودشان در دست دارند و خیلی هم احساس رضایت دارند.
مثلاً همه میدانند که نظام تأمین اجتماعی آمریکا از افتضاحترین نظامهای تأمین اجتماعی دنیاست. با اینکه نظام کاری آمریکا نظام خیلی پرفشاری است، کمترین مراقبت پزشکی از کارگرها و مردم آمریکا انجام میشود، بیمههای پزشکی فوقالعاده ضعیف است، نرخ مرگومیر مثلاً کودکان زیر سه سال در آمریکا نسبت به کشورهای پیشرفتهٔ دیگر خیلی بالاست، و هزار جور گرفتاری دیگر هست. شاید در میان کشورهای صنعتی هیچ کشوری نباشد که کارفرماها اینقدر قدرت داشته باشند که بتوانند بهراحتی کسی را استخدام کنند و بهراحتی اخراج کنند.
سرمایهداری، افکار عمومی و سرکوب جنبشها
یادتان هست که حدود یک سال و نیم پیش در فرانسه، برای مطرحشدن بندی از قانون که قرار بود تسهیلاتی برای کارفرما ایجاد کند تا بتوانند کسی را که کار نمیکند کمی راحتتر اخراج کنند، چه اتفاقهای فوقالعادهای از نظر مقاومت مردم افتاد؛ در حالی که در آمریکا همهٔ این فشارها بهطور وحشتناکی بوده و هست. نظام سرمایهداری آمریکا بهطور فوقالعادهای موفق شده است اتحادیههای کارگری را در آمریکا به نوعی سرکوب کند. همیشه اینطور بوده که اتحادیههای کارگری را در دست خودشان گرفتهاند، رؤسای اتحادیهها به فساد کشیده شدهاند و عملاً نتوانستهاند آنچنان کاری برای کارگرها انجام دهند. این روایت همچنان ادامه دارد.
اساس این روایت این است که چهرهٔ واقعی آمریکا همان است که از بیرون دیده میشود: کشوری استعمارگر که نظام سرمایهداری آمریکا را به این شکل تغذیه میکند. چون نظام سرمایهداری در درون خودش تضاد پدید میآورد، وظیفهٔ دولت آمریکا این است که منابع کشورهای بیرون از آمریکا را غارت کند تا بتواند برای داخل آمریکا رفاهی نسبی فراهم آورد؛ بهطوری که سرمایهدارها ثروتمندتر شوند و در عین حال اقشار ضعیفتر هم مثل مردم کشورهای جهان سوم زندگی نکنند و از رفاهی نسبی برخوردار باشند، هرچند این رفاه در مقایسه با رفاه مثلاً اقشار کمدرآمد در اروپا خیلی کمتر است. مشکلات خودشان را هم معمولاً میتوانند با تبلیغات و کار رسانهای بهخوبی حل کنند.
چون فکر میکنم این روایت خیلی آشناست و همهٔ شما کموبیش این ذهنیت را نسبت به آمریکا دارید یا زمانی داشتهاید، خیلی وارد جزئیاتش نمیشوم؛ احساس میکنم بیانکردن روایت دوم کمی سختتر است. فقط به یک نکته از ادعاهای دولت آمریکا اشاره کنم. معمولاً ادعا این است که در داخل آمریکا آزادی بیان و آزادیهای سیاسی وجود دارد. کافی است کسی به تاریخ، مثلاً جنبشهای دانشجویی و جنبشهای مخالف جنگ در دههٔ ۶۰ آمریکا، رجوع کند تا ببیند رفتار دولت آمریکا با جنبشهای ضد جنگ ویتنام چگونه بوده است.
آنچه بهطور مداوم اتفاق میافتاد این بود که دانشجوها به هر طریق ممکن که میخواستند تجمعی تشکیل دهند، غیرقانونی اعلام میشد، و اگر اصرار میکردند و تشکیل میدادند، پلیس حمله میکرد، میزد، دستگیر میکرد و محاکمه میکرد. اصولاً رفتار دولت آمریکا با جنبشهای دانشجویی و ضد جنگ دههٔ ۶۰ هیچ تفاوتی، نه از نظر ماهیت و نه از نظر شکل، با آنچه در کشورهای دیکتاتوری میبینید نداشت؛ همان چیزی بود که آدم از یک دولت دیکتاتور انتظار دارد. مثلاً رهبران معروفترین جنبش رادیکال سیاهها، که عنوانش پلنگهای سیاه بود، ترور شدند؛ رسماً توسط افبیآی کشته شدند.
یک سری ترورهای سیاسی در آمریکا انجام گرفته است؛ الان نه، مدتی است انجام نگرفته، اما در گذشته ترورهای سیاسی مشکوکی انجام شده که اسناد و مدارکی از آنها در دست هست و به نظر میآید کار مثلاً افبیآی یا سیآیای بوده است، ولی اینطور نبوده که رسماً آن را بپذیرند. اما مثلاً حمله به مقر پلنگهای سیاه و کشتن رؤسایشان را افبیآی انکار نمیکند. نتیجهٔ طبیعی رفتار دولت آمریکا با آن جنبشها این بود که جنبشها زیرزمینی شدند و بعضی از آنها به بمبگذاری و به اصطلاح کارهای تروریستی روی آوردند. این کارها تا پایان جنگ ویتنام ادامه داشت و بعد که آمریکا از آنجا بیرون آمد و مسئلهٔ جنگ ویتنام منتفی شد، این سروصداهای داخل آمریکا هم خودبهخود خوابید.
ولی دولت آمریکا به نوعی نشان داد که اگر جنبشی پدید بیاید که اصل آن یا مسائل عمدهٔ سیاسی را زیر سؤال ببرد، همان کاری را میکند که همهٔ کشورهای دیکتاتور انجام میدهند: با نیروی پلیس و نیروی نظامی میکوشد آن جنبش را سرکوب کند. علت اینکه این رفتارها را زیاد در آمریکا نمیبینید این است که دولت آمریکا دولت بسیار بسیار قدرتمندی است که از نظر امنیتی به معنای واقعی کلمه هیچ مشکلی ندارد. در یک کشور کوچک، دولتی نیمهمستقر در کشوری ضعیف که تهدیدهای خارجی زیادی متوجه آن است، با کوچکترین اختلالی، مثلاً تظاهراتی در داخل کشور، امنیت ملیاش واقعاً به خطر میافتد؛ یعنی ممکن است نظامی که آنجا هست از میان برود. ولی در آمریکا اصلاً اینطور نیست. به هر حال آمریکاییها نشان دادند که با احساس کوچکترین تهدیدی، که حتی نمیشود اسمش را تهدید امنیت ملی گذاشت، همان خشونتهایی را که لازم است به خرج میدهند.
این دیدگاه کاملاً منفیِ متداول نسبت به آمریکاست که فکر میکنم اکثریت آدمهایی که بیرون از آمریکا هستند، مخصوصاً در کشورهای جهان سوم، کموبیش چنین تصوری از وضعیت آمریکا دارند. مخصوصاً میگویم که این میراث تبلیغات نیروهای چپ و مارکسیستها در طول دوران جنگ سرد است؛ هرچند بر بعضی از نکاتی که آنها خیلی تأکید میکردند من چندان تأکید نکردم.
اکنون میخواهم وارد روایت دوم شوم؛ روایتی که از دیدی کاملاً مثبت به آمریکا و نقش آمریکا در جهان نگاه میکند. میخواهم بکوشم در این جلسه به نوعی این احساس را به شما منتقل کنم که از دیدگاه آمریکاییها موضع قابل دفاعی وجود دارد و اینکه آمریکاییها خودشان را به اصطلاح نیروی خیر در جهان میدانند بیراه نیست. نمیخواهم بگویم این درست است، ولی در این جلسه نهایت سعیام را میکنم که شما را قانع کنم که درست است. در واقع گویی از قول کس دیگری وارد این بحث میشوم؛ کسانی که بحثهای مسیحیت را شنیدهاند شاید با این شیوهٔ کار من آشنا باشند.
از این لحظه تا آخر این جلسه میخواهم مطلقاً از آمریکا، از همهٔ مواضع آمریکا، تا جای ممکن دفاع کنم؛ هرچند قصد ندارم بگویم همهٔ کارهای آمریکا صددرصد درست است. به نوعی میکوشم از احساسات مذهبی شما هم استفاده کنم، از هر چیز ممکنی استفاده کنم، تا بفهمید آمریکاییها کشور خودشان را چگونه میبینند. خیلی خوب بود اگر میشد روایتی غیرمذهبی از آمریکا ارائه داد، ولی دیدگاه آمریکاییها نسبت به خودشان عمیقاً دیدگاهی مذهبی است؛ دیدگاهی مسیحی. بهترین دفاع را در شرایطی میتوانم انجام دهم که از قول یک مسیحی از آمریکا دفاع کنم، ولی فکر میکنم تأثیر خودش را نمیگذارد، چون بسیاری از شما نسبت به مسیحیت بایاس دارید: اینکه مسیحیت دین خوب و درستی نیست و بنابراین همهٔ این حرفها بر مبنای مسیحیت زده میشود و غلط است. اگر بخواهم مذهب را کلاً کنار بگذارم، فکر میکنم نمیتوانم دفاع قویای انجام دهم.
بنابراین موضعی میانه میگیرم: از قول یک مسلمانِ طرفدار آمریکا از آمریکا دفاع میکنم؛ اینطور با بخش وسیعتری از شما میتوانم ارتباط برقرار کنم. پس من، مثل یک مسلمان آمریکایی که در عین مسلمانبودن وطنم را هم خیلی دوست دارم، برایتان میگویم که چرا آمریکا کشور خوبی است و مطلقاً بهترین کشور دنیاست، و همهٔ این حرفهایی که دربارهٔ آمریکا میزنند، اگر کذب محض نباشد، به هر حال سوءتفاهم است. در عین حال تأکیدم این است که نمیخواهم صددرصد دفاع کنم؛ گاهی اشتباهاتی هم صورت میگیرد. بگذارید همانطور که یک آمریکایی به آمریکا نگاه میکند، به آن نگاه کنیم.
مثلاً اگر بخواهید احساس یک ایرانی را نسبت به ایران ببینید، فکر میکنم طبعاً باید از موضعی دینی نگاه کنید: باید به مسئلهٔ ظهور اسلام و اختلافات شیعه و سنی و حتماً به ماجرای کربلا اشاره کنیم، و به اینکه ما وارث سنت درستی از انبیا هستیم. اگر کسی معتقد باشد که ایران بهترین کشور دنیاست، احتمالاً از این موضع نگاه میکند که چنین برتریای برای ایران قائل است: مثلاً ایران کشور امام زمان است و در طول تاریخ مروج مذهب شیعه، که مذهب درست دنیاست، بوده است؛ بنابراین به نوعی میشود به آن بهعنوان بهترین کشور دنیا نگاه کرد. من نمیتوانم مثلاً با استفاده از تاریخ هخامنشی و اینها به این نتیجه برسم که ایران بهترین کشور دنیاست؛ ممکن است بتوانم بگویم تاریخ قابل اعتنایی دارد، ولی فکر نمیکنم کسی در ایران زندگی کند و با چنین دیدگاه غیردینیای احساس کند که در مرکز عالم زندگی میکند.
در حالی که فکر میکنم بعد از انقلاب، ایدئولوژی انقلاب ما چنین احساسی ایجاد میکند که اینجا مرکز عالم است، و آمریکاییها هم هیچ شکی ندارند که مرکز عالماند. برای همین این دو مرکز نمیتوانند با هم مصالحه کنند؛ چون بقیهٔ کشورهای دنیا چندان ادعای مرکزیت ندارند و ما جزو معدود کشورهایی هستیم که بنا به یک روایت دینی خودمان را مرکز عالم میدانیم. اگر روایت دینی آمریکاییها را هم کمرنگ کنید، کار کمی سخت میشود، ولی آنها بدون روایت دینی هم میتوانند ثابت کنند که در مرکز عالم هستند. بگذریم. من از این دیدگاه، که سنتیتر و بهتر است و اکثریت مردم آمریکا به این شکل به کشورشان نگاه میکنند، وارد بحث میشوم.
همانطور که شناخت دیدگاه ایرانی نسبت به ایران به یک سری مقدمات دینی و تاریخی نیاز دارد، شناخت دیدگاه آمریکایی نسبت به آمریکا هم به این نیاز دارد که کمی بدانید تاریخ تشکیل آمریکا چه بوده و جریانهای کلیای را که در تاریخشان گذشته بشناسید، تا درک کنید مفهوم آمریکا برای یک آمریکایی چیست؛ مثلاً اینکه این پرچم چرا اینقدر مقدس است، پرچمی که شما آتش میزنید. من دیگر رسماً به شما میگویم «شما»، چون خودم را از شما کاملاً جدا میبینم؛ میگویم شما ایرانیهای مثلاً شیطانصفت، و اشاره میکنم که چرا شما خیلی شیطانصفت به نظر میرسید.
ماجرای کشف آمریکا را نقطهٔ عزیمت بگیریم؛ از مشترکاتی میگویم که همه بتوانیم روی آن توافق کنیم: تقریباً شکی در این نیست که کشف آمریکا شاید مهمترین واقعهٔ تاریخی مثلاً هزار سال گذشته بوده است. من، بهعنوان کسی که قرار شد به اسلام پایبند باشم، شخصاً در مثلاً ۱۴۰۰ سالِ پس از نزول قرآن واقعهای به اهمیت کشف آمریکا در تاریخ سراغ ندارم، و فکر میکنم بسیاری از مورخان و متفکران دنیا هم قبول دارند که تکاندهندهترین واقعهٔ تاریخی دنیا در مثلاً هزار سال اخیر کشف آمریکا بوده است. کشف آمریکا شبیه تحققیافتن یک رؤیا بود؛ گویی خداوند ناگهان سطح کرهٔ زمین را دو برابر کرده باشد.
یعنی قارهای دستنخورده و بسیار بزرگ در یک طرف دنیا کشف شد که تقریباً خالی از سکنه بود و جای خیلی زیادی داشت. در این قسمتهای فشردهٔ کرهٔ زمین مردم مدام سر و کلهٔ هم میزدند و دعواهای قدیمی تاریخی و مذهبی وجود داشت؛ ناگهان سرزمینی تازه پدید آمد، گویی خداوند کرهٔ زمین دیگری کنار کرهٔ زمین گذاشته باشد تا مردم اگر از این کرهٔ قدیمی راضی نیستند، به آن کرهٔ جدیدی پناه ببرند که خداوند اخیراً خلق کرده است. ماجرای کشف آمریکا تقریباً با اینکه خداوند قارهای جدید خلق کرده باشد خیلی فرق نمیکند؛ برای کسی که نمیدانست آنجا چیزی هست، کشفکردن با خلقشدن تفاوت عمدهای ندارد.
دربارهٔ خالی از سکنه بودنش بعداً کمی توضیح میدهم؛ بر اساس برآوردهایی که از جمعیت آمریکا وجود دارد، نمیدانم، مثلاً در هر کیلومتر مربع آمریکای شمالی یک نفر، حالا کمی بیشتر، زندگی میکرده است. به هر حال آن سرزمینها، با اینکه بسیار حاصلخیز بودند، بهطور شگفتانگیزی کمجمعیت مانده بودند، مخصوصاً آمریکای شمالی. در آمریکای مرکزی و جنوبی دو تمدن بزرگ وجود داشت، ولی در آمریکای شمالی تقریباً تمدن بزرگی وجود نداشت و سرزمینی بکر، فوقالعاده حاصلخیز و خوب بود؛ و این اتفاق خیلی عجیبی است.
میخواهم از احساسات و افکار دینی شما کمک بگیرم، چه روایتی را که میگویم قبول کنید چه نکنید: از نظر دینی نیاز دارید به نوعی فکر کنید که چه حکمتی در این کار خداوند بود که گویی بخشی از زمین را پنهان کرد و در لحظهای، مثلاً سر بزنگاه، آن را در اختیار بشر گذاشت. فکر میکنم از دیدگاه دینی نمیشود دربارهٔ این ماجرا گفت که بهطور تصادفی چیزی پیش آمد؛ مخصوصاً که میدانید از نظر زمینشناسی این سرزمین قبلاً وصل بود. گویی در تاریخی آن را جدا کردند و کمی آنطرفتر بردند، به جایی که به اندازهٔ کافی دور از دسترس مردم باشد؛ گویی برای روز مبادا، تا وقتی اوضاع خیلی بد شد، ناگهان وارد عرصهٔ جغرافیای بشر شود.
میخواهم بکوشم بگویم این کشف چه تأثیرات فوقالعاده بزرگی بر تاریخ بشر گذاشت. تقریباً توافق وجود دارد که رنسانس اروپا به کشف آمریکا مربوط میشود؛ تمام تحولات سیاسی و اجتماعیای که در اروپا اتفاق افتاد تابعی از اتفاقهایی بود که در آمریکا میافتاد. بنابراین ورود بشر به دوران مدرن و شکلگرفتن جوامع مدرن، اگر از جنبهٔ مثبتش نگاه کنید و چیزهای منفیای را که دربارهٔ مدرن شنیدهاید فراموش کنید، یعنی از این نظر که جوامعی معقولتر با قدرتهای سیاسی کنترلشدهتر در دنیا پدید آمد، بهشدت تحت تأثیر کشف آمریکا و شکلگرفتن ملت و دولت آمریکا بوده است. میکوشم این روایت را همینطور پیش ببرم.
فقط پیش از ادامه به نکتهٔ عجیب دیگری اشاره کنم: تاریخ تولد لوتر، مصلح دینی بزرگ جهان غرب که جنبش مذهبی فوقالعادهای در اروپا به راه انداخت، تقریباً با سال کشف آمریکا یکی است و این دو خیلی به هم نزدیکاند.
مهاجرت اروپایی و پیوریتنها
لوتر شاید سهچهار ساله بوده که آمریکا کشف شد. یک پروتستان آمریکایی به هیچ وجه نمیتواند خودش را از این فکر خلاص کند که وقتی آمریکا کشف شد، خداوند پروتستانتیسم را پدید آورد، چون آنجا سرزمینی بود که قرار بود جای این مذهب برحق باشد. با اینکه قرار نیست از دیدگاه مسیحی بحث کنم، این را از همین حالا روشن کنم که از نظر مسیحیها، یعنی پروتستانها، آمریکا به یک معنا سرزمین موعود است؛ همانطور که در تورات به یهودیها سرزمینی وعده داده شده بود، تقریباً به آمریکا اینگونه نگاه میکنند. اصلاً از همان آغاز اصطلاح «اسرائیل جدید» را دربارهٔ آمریکا به کار بردند؛ سرزمینی که گویی به ارث رسیده است، چون آنها برحقاند.
من وارد این دیدگاه به اصطلاح مذهبیِ خیلی شدید نمیشوم، ولی برای دفاع از آمریکا چیزهای دیگری هم داریم. برای اینکه خیلی بحث مسیحی یا حتی دینی نکنیم، به این نکته توجه کنید: اساس مطلب، یعنی اینکه چرا کشفشدن این سرزمین مهم است، اینجاست که بشر، با هر متر و معیاری که به آن نگاه کنید، پس از قرون وسطی و ورود به دورهٔ رنسانس، داشت به نوعی بلوغ سیاسی، اجتماعی و تاریخی میرسید. مثلاً نظامهای پارلمانی داشت آغاز میشد و بحثهای روشنفکری کمکم در اروپا شکل میگرفت؛ ولی در کشورهای اروپایی، در قالبهای کهن، امکان پدیدآمدن یک حکومت ایدئال وجود نداشت. ایدههایش وجود داشت، اما نمیشد پیادهاش کرد، چون عالمی سنتهای کهنهٔ دستوپاگیر وجود داشت.
در انگلستان نمیتوانستید نظام پارلمانی کامل داشته باشید، چون شاه مقدس بود؛ نمیتوانستید یک نظام سیاسی به اصطلاح نهادگرای کامل داشته باشید، چون همچنان این توهم در انگلستان وجود داشت که نظام سیاسی انگلستان به خداوند وصل است. حتی پس از آنکه پروتستان شده بودند، تقدس پادشاه و تقدس سلطنت انگلستان همچنان برایشان یک اصل بود. در همهٔ کشورهای اروپایی سلطنت وجود داشت و نسبت به سلطنت، مثل دوران باستان، دید قدسی وجود داشت. جوامع اشرافیای بودند که بر همهجا و همهچیزِ مردم مسلط بودند، و طبعاً اینها مانع بودند که دموکراسی به معنای واقعی کلمه پدید بیاید.
اتفاقی که در کشف آمریکا افتاد این بود که مردمی که از اروپا به آمریکا رفتند، ایدههای اتوپیایی دموکراسی و نوعی آزادمنشی را در ذهن داشتند: حکومتی که به معنای واقعی کلمه خواستهٔ آحاد مردم باشد، بدون اشرافیت و بدون پادشاه. حتی آنهایی که از انگلستان آمدند مدتی تا حدی با چنین ایدههایی زندگی کرده بودند؛ نظام شورایی در انگلستان تا حدودی وجود داشت و نوعی نظام خودگردانی برای مردم انگلستان کاملاً جا افتاده بود. آنها وارد سرزمینی بکر شدند که هیچچیز در آن وجود نداشت: پادشاهی آنجا نبود، اشراف نبودند، و میشد از اول، بیآنکه تاریخی در گذشته وجود داشته باشد که مزاحم باشد و سنتهایی باشند که نگذارند کار خوب پیش برود، پایهٔ یک حکومت ایدئال را در آمریکا گذاشت.
از این پس وقتی میگویم آمریکا، منظورم همین چیزی است که ما امروز آمریکا مینامیم؛ چون کانادا به دلیل اینکه جای چندان خوبی برای زندگی نبود، بیش از اندازه سرد بود و خیلی حاصلخیز نبود، اصلاً چندان سکنهای را جذب نکرد، و در قسمتهای جنوبی هم احتمالاً شنیدهاید که اسپانیاییها چه کردند. اسپانیاییها اصولاً هیچ ایدهای از دموکراسی و این حرفها نداشتند؛ اگر فکر میکنید داشتند، میتوانید از سرخپوستهای آن مناطق بپرسید که ایدهشان کلاً چه بود.
شاید در فکرتان باشد که در منطقهٔ آمریکای شمالی، مستعمرهنشینهایی که از انگلستان آمدند از اول با جنگ وارد شدند؛ اما اصلاً این اتفاق نیفتاد. اولین جنگ مهم تاریخ آمریکا، یعنی آمریکا به معنای همین کشور خاصی که از آن صحبت میکنیم و اکنون نامش آمریکاست، مثلاً دستکم صد سال پس از ورود مستعمرهنشینها رخ داد، که آنها هم بیش از صد سال پس از کشف آمریکا برای اولین بار وارد شده بودند. یعنی میان کشف آمریکا و اولین جنگ بزرگی که در این قسمت از آمریکا میان سفیدپوستها و سرخپوستها صورت گرفت، تقریباً بیش از ۲۰۰ سال فاصله افتاد. آنها با هم مبادلهٔ کالا میکردند و کموبیش روابطی مسالمتآمیز داشتند؛ سرخپوستها هم اینطور نبودند که از اول بخواهند با حالت تهاجمی برخورد کنند، و آمریکاییها هم تا وقتی جنگی پیش نیامد، طبعاً برای نابودی سرخپوستها دست به اسلحه نبردند.
چون این قسمت به بحثهای دقیقتری نیاز دارد، نمیخواهم خیلی واردش شوم. به هر حال ما بر همین کشوری متمرکزیم که امروز آمریکا مینامیم؛ جایی که بیشتر انگلیسیها رفتند، انگلیسیهایی که نظام پارلمانی را میشناختند و از اول نوعی نظام شبیه مستعمرههای فدرال در آنجا ایجاد کردند و الی آخر. در حقیقت ذهنیت چنین حکومت دموکراتی را به نوعی داشتند.
میخواهم باز تأکید کنم، تا احساسی را به شما منتقل کرده باشم، بر حاصلخیزی شگفتانگیز این سرزمین جدید در همین منطقهای از آمریکا که دربارهٔ آن بحث میکنیم: به معنای واقعی کلمه چیز خوبی در دنیا نیست که آنجا پیدا نشود. مثلاً دشتهای حاصلخیزی به اندازهٔ کشورهای اروپایی وجود دارد؛ دام به فراوانی همینطور آنجا هست و لازم نیست پرورش دهید؛ ماهی فراوان است و گلفاستریم هم آنجاست.
یکی از جالبترین چیزهای سرزمین آمریکا وجود رود میسیسیپی است. کشوری به این بزرگی طبیعتاً، آن هم در ابتدای کار، مشکل حملونقل پیدا میکند، ولی آمریکاییها مشکل حملونقل نداشتند؛ چون مثل کانالی طراحیشده و قابل کشتیرانی، رودی عریض و طویل با صدها شاخه وجود داشت. اگر به نقشهٔ آمریکا نگاه کنید، آدم باورش نمیشود که این میسیسیپی را کانالکشی نکردهاند و بهطور طبیعی این شکلی است: رودی قابل کشتیرانی با شاخههای بسیار متعدد، مثل چیزی که ایستگاه دارد؛ مثلاً به آن شهر برود و بعد به این شهر بیاید. یعنی بهراحتی میشد شهرها را در اطراف این رود ساخت و همهٔ آنها با هم راه دریایی داشتند. بنابراین جنوب آمریکا کلاً مشکل رفتوآمد و انتقال کالاهای تجاری را نداشت. سمت شرق هم، که آمریکا از آنجا شروع شد، به اقیانوس وصل بود و طبعاً کشتیرانی همیشه در تمام این مناطقی که در آن ساکن بودند ممکن بود. اینها مزیتهای طبیعی فوقالعادهای بود که این سرزمین داشت، و میخواهم این حس را به شما منتقل کنم که آدم حق داشت احساس کند وارد چیزی شبیه بهشت شده است.
قانون اساسی و دموکراسی آمریکایی
از طرف دیگر توجه کنید که در آن صد سالی که لوتر کارش را آغاز کرد تا مهاجرتهایی که به آمریکا صورت گرفت، جنبشی دینی، به معنای واقعی کلمه خوب، در اروپا وجود داشت. ممکن است امروز برتری پروتستانتیسم بر مذهب کاتولیک را قبول نداشته باشید، ولی هیچ شکی نیست که مذهب کاتولیک بینهایت فاسد شده بود و جنبش دینیای که در اروپا به راه افتاد به معنای واقعی کلمه جنبش دینی مقدسی بود؛ اعتراضها همه بهجا بود و واکنشهای پاپ و کاتولیکها در برابر پروتستانها بینهایت خشن و دور از منطق بود. حرف آنها مثلاً این بود که کلیسا حق ندارد هرچه دلش میخواهد بگوید؛ معیار اصلی ما کتاب مقدس است، یا آبای کلیسا که در قرون نخست حرفهایی زدند و ما تابع آنها هستیم. در حالی که حرف کلیسای کاتولیک این بود و هست که هرچه پاپ بگوید همان حرف مسیح است؛ هرچه بخواهد بگوید.
آنوقت این پاپی که قرار بود چنین حرفی بزند، عیاش بود؛ مثلاً هر شب در واتیکان عیاشی و این حرفها داشت. یا پاپی میآمد که زره از تنش بیرون نمیآمد. به پاپهای امروز نگاه نکنید که آدمهای مظلومی هستند؛ پاپهای آن زمان یا آدمهایی بودند که شمشیر در دست داشتند و آدم میکشتند، یا، و این را یک جایی نقل کردهام و شاید کمی بیادبانه باشد، مثلاً پاپی بود که از دختر خودش صاحب فرزند شده بود؛ و پر از اینجور مسائل بود. یعنی کلیسای کاتولیک اصلاً به افتضاح کشیده شده بود. احتمالاً همهتان شنیدهاید که بهشت را میفروختند: نقشههایی وجود داشت که بر اساسش به مردمِ احمق مثلاً وعدهٔ قطعی میدادند که این تکهٔ بهشت را به این قیمت به تو میدهیم؛ گناهان را میبخشیدند و پول میگرفتند و از این کارها.
پروتستانتیسم، دستکم در آغاز، جنبش دینی برحقی بود که علیه اینجور سوءاستفادهها از دین پدید آمد. فضایی پدید آمد شبیه همان فضای تعقیب و گریزی که در آغاز مسیحیت بود و مسیحیها را تعقیب میکردند؛ در اکثر کشورهای اروپا در ابتدا اینها بهشدت تحت فشار بودند تا کمکم بعضی از کشورها پروتستان شدند. بعد از اینکه پروتستانها به قدرت رسیدند، احتمالاً میتوانید حدس بزنید که اوضاع برعکس شد و در کشورهای پروتستان کاتولیکها زیر فشار قرار گرفتند؛ خود پروتستانتیسم هم به چیزی شبیه کلیسای کاتولیک تبدیل شد و، آنجاهایی که به قدرت رسید، مشکلاتی پیدا کرد.
ولی آدمهایی که از اروپا راه افتادند مسیحیهای بینهایت معتقدی بودند؛ پروتستانهایی که از این فضای خفقانآور مذهبی که در اروپا پدید آمده بود فرار میکردند. هرچند بیشترِ آنهایی که از انگلستان میآمدند پس از پروتستانشدن کشور انگلستان آمدند، همچنان این حس ناهماهنگی را داشتند. معروف است که پیوریتنها فرقهای بودند که بیشتر در ابتدا مهاجرت کردند، و غالباً از نظر تاریخی میگویند منش آمریکایی حاصل منش خاص این فرقهٔ پیوریتن است. آنها در انگلستان هم تحت فشار بودند؛ یعنی انگلستان آن کشور دینیای نبود که آنها میخواستند.
در چنین شرایطی میتوانید احساس این آدمها را از رفتن به آمریکا درک کنید: عدهای از زیر فشار سنتها و خرافههای احمقانه و جنگ و گریزهای بیمعنایی که در آن آدمها بیخود همدیگر را میکشتند، وارد سرزمینی شدند. فکر میکنم احساس مشترک زیبایی که در این سرزمین درندشت، که خداوند خلق کرده بود و همهچیز در آن فراهم بود، به همهشان دست داد این بود که زندگی شاید چیز ساده و خوبی است و لازم نیست مردم اینهمه به جان هم بیفتند و با هم بجنگند؛ زندگیکردن کار خیلی سادهای است و ما میتوانیم با هر عقیدهای که داریم زندگیمان را بکنیم و عقاید خودمان را هم داشته باشیم.
آدمی که تحت فشار عقیدتی بوده، بهطور طبیعی وقتی وارد چنین سرزمینی میشود، گویی عهد میبندد که خودش هرگز این کار را نکند؛ یعنی مزاحم سایر فرقههایی که آنجا هستند نشوند: پروتستانهایی که پیوریتن نیستند و آنهایی که پیوریتن هستند، کلاً مزاحم همدیگر نباشند. از ابتدای ورود مهاجران به سرزمین آمریکا این احساس بهطور بسیار قوی وجود داشت که مهم نیست هر عقیدهای میخواهیم داشته باشیم؛ قرار نیست در این سرزمین هم باز دنبال همدیگر بیفتیم و همدیگر را بکشیم. گویی به نعمت بزرگی رسیده بودند و چیزی را فهمیده بودند: اینکه میشود کمی بهتر زندگی کرد و لازم نیست اگر عقاید همدیگر را قبول نداریم مزاحم زندگی هم شویم. گویی همه با هم قراری گذاشتند، قراری که همچنان در آمریکا پابرجاست: مزاحم اعتقادات همدیگر نشوند، جامعهای را که تشکیل میدهند در جهت زندگیکردن پیش ببرند، و هر کس هم حریم خصوصی خودش را داشته باشد.
اتوپیا، آزادی فردی و دولت حداقلی
میخواهم قطعهای را از یک روایت معروف دربارهٔ اولین گروههایی که به آمریکا رفتند بخوانم. «میفلاور» معروفترین کشتی تاریخ آمریکاست که اولین پیوریتنها سوار آن شدند و آمدند. داستانی دارد، و اینکه چقدرش اسطوره است و چقدرش واقعیت، شاید خیلی نشود تفکیک کرد؛ ولی قطعنامهای به نام «پیمان میفلاور» وجود دارد. میخواهم احساس این آدمها را در عبارتی که در این قطعنامه آمده ببینید؛ با هم عهد بستند که «برای بقای خود دست اتحاد به هم داده و یک گروه سیاسی برای حفظ نظم و امنیت خود تشکیل دهیم و به موجب این پیمان قوانین و مقرراتی عادلانه وضع کنیم و آنها را برای تشکیل سازمانهای مورد نیاز که به بهترین وجهی رفاه و آسایش مهاجرین را تأمین نماید به موقع اجرا بگذاریم». ایدهٔ سیاسی ابتداییای که پدید آمد این بود: جدا از اینکه ما کی هستیم و چه عقیدهای داریم، بیاییم نظام سیاسی سادهای درست کنیم که منافع همه را تضمین کند.
میخواهم قطعهای از نوشتههای توکویل بخوانم، که مهمترین متفکر آن دوران است و دربارهٔ آمریکا کتاب بسیار بسیار معروفی نوشته، مثلاً در سال ۱۸۳۵. استقلال آمریکا مثلاً حدود ۱۷۷۰ است و توکویل حدود ۵۰ یا ۶۰ سال بعد سفری به آمریکا رفت، بینهایت تحت تأثیر قرار گرفت، برگشت و کتابی دربارهٔ دموکراسی آمریکا نوشت. به نظر من این عبارت خیلی جالبی است. این کتاب به فارسی ترجمه شده و کتاب نسبتاً بزرگی هم هست: «میتوان جامعهای را در ذهن مجسم کرد که مردم آن همه قانون را دستاورد مشترک خود میشمارند، بدان مهر میورزند و بیهیچ مشکل از آن تمکین میکنند. هر فرد دارای حقوقی است و بیواهمه از حقوق خود بهره میگیرد.»
این عبارتها حتی برای یک فرانسوی سال ۱۸۳۵ حالت عجیب و غریبی دارد. توکویل میخواهد بگوید: من به آمریکا رفتم و همین را دیدم؛ آدمهایی که با هم زندگی میکنند و قانون را خودشان پدید آوردهاند. مثل همان قطعنامه، نشستند و فکر کردند: حالا که قرار است با هم زندگی کنیم، مزاحم همدیگر نباشیم؛ ولی به هر حال زندگی اجتماعی قانون میخواهد؛ بنشینیم قانونی درست کنیم، بنشینیم نظامی سیاسی طراحی کنیم که چگونه بعضی از تصمیمهای مشترک را بگیریم. نطفهٔ ملت آمریکا اینگونه بسته شد: بر پایهٔ تندادنی کاملاً اختیاری به قانون و نظام سیاسی و اجتماعیای که خودشان درست کردند.
در حالی که در جهان قدیم چنین نبود؛ نظام اشرافیت را مردم ننشسته بودند درست کنند. از ابتدای تاریخ، بر اثر اشتباهات کودکانهای که آدمها کردند و توهماتی که داشتند، نظامهای سیاسی چندی پدید آمده بود که مزاحم پیشرفت واقعی مردم بود. ناگهان سرزمینی پدید آمد و رفتن به آن سرزمین مثل پاکشدن همهٔ تاریخ بود. اصطلاحی که دربارهٔ آمریکا به کار برده میشد و هنوز هم به کار میبرند این است که ذهن آدمها مثل لوح سفید بود؛ جایی که هیچکس چیزی در آن ننوشته بود، و بشر به دوران بلوغ خودش رسیده بود و توانست برای اولین بار نظام سیاسی و اجتماعی خیلی خیلی آرمانیای طراحی کند.
باز به این قطعه دقت کنید؛ میگوید نظامی را تجسم کنید که مردم خودشان قانون را پدید آوردهاند، خودشان همهچیز را وضع کردهاند و با جان و دل از قانونی که خودشان پدید آوردهاند اطاعت میکنند: «هر فرد دارای حقوقی است و بیواهمه از حقوق خود بهره میگیرد. گونهای احترام متقابل، بری از نخوت و بندگی، میان کلیهٔ طبقات حکمفرماست.» فقیر و غنی وجود دارد، ولی نخوت و ادعاهای، نمیدانم، اشرافیت و خون و فلان و اینها دیگر وجود ندارد. «مردم به منافع خود واقفاند و میدانند لازمهٔ برخورداری از مواهب اجتماع گردننهادن به مسئولیتهای اجتماعی است. در چنین حالی همکاری شهروندان میتواند جانشین اقتدار فردی اشراف گردد و دولت از خودکامگی و نیز از بیبندوباری برهد.»
آمریکاییها موفق شدند برای اولین بار در دنیا چنین دولتی تأسیس کنند. مدتی طول کشید، ولی سرانجام به چنین موفقیتی رسیدند؛ در طول تاریخ بشر چنین اتفاقی نیفتاده بود و امکانش هم نبود. در کشورهای سنتی تاریخی عجیب و غریب و دشمنیهایی بود؛ مثلاً همهٔ کشورها دشمنان سنتیای داشتند که تشنهٔ خونشان بودند و خودشان هم تشنهٔ خون آنها بودند. همهٔ این چیزهایی که در اروپا و سایر جاهای دنیا گذشته بود پاک شد؛ مردم با عقل و درایت، برای اینکه زندگی بهتری داشته باشند، جامعهای جوان تشکیل دادند. این احساس که جامعهٔ آمریکا جامعهای اتوپیایی و ایدئال است، از همین شیوهٔ جدیدِ پدیدآمدن ناگهانی این سرزمین و آن ملت در آن سرزمین نشأت گرفته است.
از حدود ۱۶۰۰، که مستعمرهنشینهای انگلستان کمکم آنجا تشکیل شدند، مثلاً حدود ۱۰۰ سال، بیشتر از ۱۰۰ سال، جمعیت خیلی کم بود؛ کمکم زیاد شدند و انگلستان میخواست این آدمهایی را که خودش به آنجا فرستاده بود کنترل کند. در حالی که فضای ذهنی این آدمها چنین بود، پادشاه از آن سوی اقیانوس میخواست بگوید: من پادشاهم و سایهٔ من هنوز مثلاً روی سر شماست؛ اگر من بگویم، باید با آدمهایی بجنگید، و اگر من بگویم، باید اینقدر مالیات به من بدهید. میخواست از آن سوی دریاها زور خودش را با نیروی نظامی به این آدمهایی که چنین ایدههایی برای زندگی در میانشان پدید آمده بود تحمیل کند، و خیلی طبیعی است که این کار انجام نشد. به محض اینکه جمعیت به اندازهٔ کافی زیاد شد، مردم زیرِ این نوع اطاعت از پادشاه انگلستان زدند و شاید مهمترین انقلاب سیاسی دنیا اتفاق افتاد: این مستعمرهنشینها از انگلستان مستقل شدند و کشورهای جدیدی تشکیل دادند.
چون آدمهای عاقلی بودند، اتفاقی که در آمریکای لاتین یا جاهای دیگر افتاد اینجا نیفتاد. در عین حال که این استانها کشورهای مستقلی شده بودند و ۱۳ کشور مستقلِ مستعمرهنشین اینجا وجود داشت، در ابتدای کار نشستند و با هم عاقلانه فکر کردند که بهتر است متحد باشند؛ منتها قانون اساسیای نوشتند که مهمترین قانون اساسی دنیاست و مبنای قوانین اساسی دموکراتیکی است که بعدها در اروپا نوشته شد.
اساس این قانون اساسی این بود که دقیقاً همان روحیهٔ خودشان را حفظ کند: در عین حال که هر ایالت، یعنی هر حکومتی در اینجا، استقلال خودش را نسبت به حکومتهای دیگر دارد و حاکمش، که قرار است خودشان بهطور دموکراتیک انتخابش کنند، هر کاری بخواهد میتواند برای مردم خودش بکند، در عین حال با هم تشریک مساعی داشته باشند؛ چون ممکن است تهدیدهای نظامی پیش بیاید. اتفاقاً وجود تهدید نظامی انگلستان از یک طرف و سرخپوستها از طرف دیگر بر این اتحاد خیلی مؤثر بود؛ میدانستند که هیچکدام از این ۱۳ کشور بهتنهایی کاری نمیتواند بکند و لازم است به نوعی نیروی نظامی مشترکی داشته باشند. بنابراین قانون اساسیای نوشته شد.
این قانون اساسی از این نظر قانون فوقالعادهای است که ۲۰۰ و چند سال پیش نوشته شده است. یکی از مواد شگفتانگیز این قانون این است که قابل تغییر نیست: قانون اساسی آمریکا نهتنها سازوکاری برای تغییر خودش پیشبینی نکرده، بلکه رسماً تصویب کردهاند که هیچکس نباید این قانون اساسی را در هیچ زمانی تغییر دهد؛ یعنی اینقدر مطمئن بودند که قانون خوبی تصویب میکنند. همین حالا هم فکر میکنم در بحثهای علوم سیاسی بسیاری قبول دارند که قانون اساسی آمریکا قانون فوقالعاده جالبی است و شگفتانگیز است که آدمهایی که چندان نظریهپرداز نبودند چقدر خوب توانستند این قانون را در جهت اهداف خودشان بسازند.
هدف قانون چیست؟ اینکه استقلال این ایالتها تا حد ممکن حفظ شود و در عین حال دولتی فدرال پدید بیاید که به همهٔ آنها مربوط میشود؛ میتواند اعلام جنگ و صلح کند و میتواند مثلاً قوانین بازرگانی خاصی را برای همه وضع کند. دقیقاً این حس که باید متحد باشیم، در برابر این حس که هیچکدام از این ایالتها مطلقاً نمیخواستند استقلال خودشان را از دست بدهند، توازن جالبی در قانون اساسی آمریکا ایجاد کرده است؛ بسیاری از شما نمیدانید چه ظرافتهای جالبی در قانون اساسی آمریکا هست تا در عین یکیبودن، مثلاً مستقل باشند.
اگر سنتان اجازه بدهد، یادتان هست که در سال ۲۰۰۰ در انتخابات آمریکا ماجرایی بر سر آرای فلوریدا پیش آمد و بسیاری که نمیدانستند فهمیدند که در آمریکا اینطور نیست که مردم رئیسجمهور را مستقیماً با رأی خودشان انتخاب کنند؛ چیزی به نام «رأی الکترال» وجود دارد. یعنی ایالتها وزن دارند و کسی که در یک ایالت پیروز میشود، همهٔ رأیهای آن ایالت را از آنِ خود میکند. برای همین در رأیگیری آمریکا همیشه هیجان خاصی هست که رأی بعضی از ایالتهایی که رأی الکترال بالایی دارند و پرجمعیتاند چه میشود؛ مثلاً اگر کالیفرنیا را یک نفر ببرد، همهٔ آرای کالیفرنیا مال او میشود.
نمیدانم آرای اوباما و مککین را نگاه کردهاید یا نه: اختلاف رأی اوباما و مککین در کل آمریکا ۲ درصد است، یعنی اوباما ۵۱ به ۴۹ در انتخابات پیروز شده، ولی اختلاف رأی الکترال، که در واقع مهم همان است، وحشتناک است. ممکن است مککین در یک ایالت با اختلاف زیاد برده باشد، ولی آن خیلی مهم نیست؛ دو یا مثلاً چهار رأی الکترال یک ایالت را گرفته است، ولی ایالتهای بزرگ را اوباما برده است، حتی اگر با اختلاف یک رأی برده باشد. آن دفعه در فلوریدا هم همین شکل شد: یک بار شمردند و الگور با اختلاف چند رأی برد؛ بوش اعتراض کرد و البته شانس آورد که برادرش فرماندار فلوریدا بود، و به هر حال دوباره که شمردند، بوش برنده شد. همین فلوریدا بود که انتخابات را تعیین میکرد، چون آرایشان نزدیک بود.
به هر حال قانون اساسی پیچیده و خیلی خیلی جالبی است؛ مثلاً مجلس سنا حافظ استقلال ایالتهاست و طوری تنظیم شده که این شکلی باشد. عوضش کنگره دموکراسی را، به این معنا که جمعیت بیشتر رأی بیشتری داشته باشد، تأمین میکند و رئیسجمهور هم به همین ترتیب حالتی بینابین دارد. در مجموع قانون اساسی پیچیدهای است، ولی خیلی جالب است.
مرام آمریکایی: مهاجرپذیری و پرکاری
این تاریخچه نشان میدهد که آمریکا موقعیت یگانهای در جهان دارد: هرگز چنین کشوری پدید نیامده بود و به نظر میآید هرگز هم چنین کشوری پدید نخواهد آمد. شاید هرگز نتوانید در کشوری سنتی، مثلاً با چند هزار سال تاریخ مثل ایران، دموکراسیای به این معنا که در آمریکا ایجاد شد و همچنان به کار خودش ادامه میدهد ایجاد کنید.
بگذارید مثال خیلی سادهای بزنم: وضع خیابانهای تهران را با نیویورک مقایسه کنید؛ فکر کنم همهچیز را میفهمید که فرق آمریکا با کشورهای دیگر چیست. نیویورک کوچه و پسکوچه ندارد؛ یعنی روز خاصی قرار شد آنجا را خیابانکشی کنند. اینطور فکر کنید: تعداد زیادی خیابان موازی افقی و عمودی دارد که شمارهگذاری شدهاند؛ شهر خیلی منطقیای است. من همینطوری میتوانم به شما بگویم برو مثلاً خیابان بیستودوم، تقاطع فلان، و شما دقیقاً میدانید از همین حالا آنجا کجاست. ولی اگر مثلاً بگویم برو خیابان ملاصدرا، باید بپرسید ملاصدرا کجاست؛ از اسم ملاصدرا معلوم نیست کجاست، معلوم نیست از کجا شروع میشود و به کجا ختم میشود.
آمریکاییها این امکان را داشتند که تمدنی را از صفر بهطور معقول و منطقی ایجاد کنند. شما هرگز نمیتوانید خیابانبندی تهران را درست کنید، مگر اینکه همهٔ خانهها را خراب کنید؛ اگر بخواهید این کار را بکنید، باید بروید شهر جدیدی بسازید. جایی که سنت وجود دارد، سنت بهراحتی اجازه نمیدهد آن را پاک کنید و نوعی سنت سیاسی و اجتماعی جدید جایش بگیرد. اشرافیت هنوز در انگلستان هست؛ بخشی از جامعهٔ فرانسه، یعنی جامعهٔ روستاییاش، هنوز حال و هوایی از دوران فئودالی را در خودش دارد. اینها در آمریکا اصلاً نبود و نیست؛ آمریکاییها این مشکلات را نداشتند. فکر میکنم ۵۰۰ سال دیگر هم که بگذرد، نوع دموکراسیای را که در آمریکا هست، در این حد، نتوانید جای دیگری پدید بیاورید؛ چون آنها از صفر، بیآنکه مزاحمی وجود داشته باشد، این کشور را خیلی منطقی طراحی کردند.
اگر مثلاً بخواهید شاه را بردارید، این خودش تبعاتی دارد؛ اگر هم بردارید، به این راحتی نمیتوانید تبعات برداشتنش را، پس از سالهای سال که این پادشاهی وجود داشته، از بین ببرید. این حس که سیاست و سیاستمداری که آن بالاست به نوعی رابطهٔ ما با خداست، مثلاً در نظامهای سیاسی و اجتماعی ما همیشه وجود داشته است؛ اینطور نیست که فقط امروز مثلاً چیزی به نام ولایت فقیه این احساس را بدهد. شاه نمایندهٔ خدا بود: «خدا، شاه، میهن». پس از خدا، شاه؛ مثلاً پادشاهان قاجار، با آن وضعشان، ظلالله بودند؛ سایهٔ خدا روی زمین بودند و اگر نبودند، برکت از زمین میرفت. اگر شاه را هم بردارید، این احساس را به این راحتی نمیتوانید محو کنید؛ این فرهنگ است.
همین الان، در حالی که در ایران حرف جامعهٔ مدنی زده میشود، عدهٔ خیلی زیادی معتقدند کسی مثل رضاشاه باید بیاید؛ دلشان برای کتکخوردن تنگ شده است. اصولاً این احساس که باید کل آن ماجرا را کنار بگذاریم و از اول چیز دیگری را شروع کنیم، نه در ایران و نه در بسیاری از کشورهای دیگر، بهراحتی جا نمیافتد. تأکیدم بر این موقعیت خاص آمریکاست و بر دلیلی که آمریکاییها کشور خودشان را کشور ایدئال میدانند، هرچقدر هم کشورهای دیگر بکوشند.
میخواهم شما را به کتابی از ژان بودریار ارجاع بدهم، اگر او را بشناسید. فکر میکنم این کتابی که دربارهٔ آمریکا نوشت، همهٔ کسانی را که بودریار را میشناختند و طرفدارانش را شگفتزده کرد؛ چون بودریار با همهٔ مخالفتش با نظام سرمایهداری و پستمدرنبودنش، به آمریکا رفت، سفرنامهای نوشت و صراحتاً میگوید آمریکا اتوپیاست؛ دستکم بوده و الان هم هست. بسیاری از این شیفتگیای که او گاهی نسبت به آمریکا ابراز میکند تعجب کردند؛ هرچند شیفتگی به آن معنایی نیست که مثلاً یک آمریکایی نسبت به کشور خودش دارد.
بگذارید بر این نکته تأکید کنم: نه فقط شما که ایرانی هستید و ریشهتان در جامعهای خیلی سنتی است، بلکه آدمهایی هم که از اروپای غربی به آمریکا میروند، معمولاً در ابتدای کار دچار شوک میشوند از اینکه اینطور هم میشود زندگی کرد. اصلاً احساسی از حضور دولت و حاکمیت نیست؛ حالتی است که مردم دارند زندگی میکنند. بگذارید این مثال خیلی ساده را بزنم: اگر الان به اندازهٔ کافی پول داشته باشم و بخواهم در آمریکا برای خودم دانشگاهی تأسیس کنم، میروم زمین میگیرم، ساختمان میخرم و عدهای را به کار دعوت میکنم؛ وزارت علومی وجود ندارد که بیاید بگوید داری چه کار میکنی، یا بگوید نمیدانم مدرک تو را به رسمیت میشناسم یا نمیشناسم. اصلاً به کسی ربطی ندارد که من چه کار میکنم؛ من برای خودم میخواهم دانشگاهی بزنم. اگر دانشگاه خوبی باشد، مردم میآیند، پول میدهند و درس میخوانند.
فکر میکنید دانشگاه هاروارد و پرینستون و اینها چگونه پدید آمدند؟ همینطور پدید آمدند: آدمی مثلاً گفته است اسم خودش را روی دانشگاهی که با پولش میزنند بگذارند؛ زدند، پول زیاد بوده، آدمها را دعوت کردند، دانشگاه خوبی شده، پول درآوردند، دانشگاه را توسعه دادند و شده هاروارد. همهجا مواردی مالی از این دست میبینید: آدمی پول گذاشته و دانشگاه زده است. کمتر جایی در دنیا میبینید که دولت تقریباً هیچ کاری به کار و کسبوکار مردم نداشته باشد.
در آمریکا کسی حق ندارد وارد خانهٔ کسی شود. درست است که در ایران هم به نظر میآید قانونی وجود دارد که مثلاً برای تفتیش خانهٔ مردم برگه لازم است، ولی واقعاً اجرا نمیشود؛ نه فقط اینجا، که در خیلی جاهای دیگر. در آمریکا ببینید: اگر کسی بدون مجوز وارد خانهای شود، میدانید که اهل خانه مسلحاند. میگویند آمریکاییها به خاطر کارخانههای اسلحهسازی مسلحاند؛ ولی مردم آمریکا مسلحاند چون معتقدند حریم خانهشان به هیچکس ربط ندارد: «دولت اصلاً چه کار به خانهٔ من دارد؟ پلیس هم اگر به خانهٔ من بیاید، به او شلیک میکنم.» کلاً این احساس هست که دولت گویی حالتی فرعی دارد؛ مردمی هستند که دارند بهطور مردمی با هم زندگی میکنند. فکر میکنم اکثر آدمها حتی وقتی از اروپای غربی به آنجا میروند دچار این احساس میشوند، چه برسد از ایران.
در ایران کسی اگر بخواهد از این در بیرون برود مجوز میخواهد، اگر بخواهد دوباره تو بیاید مجوز میخواهد، و همهٔ اینها به یک قدرت مرکزی مربوط میشود که باید تشخیص دهد که مثلاً این آدم میتواند در انتخابات شرکت کند و آن یکی نمیتواند، این آدم میتواند رأی بدهد و آن نمیتواند. این ویژگی خاص آمریکاست: نهادگرایی مطلق. هیچ آدمی در آمریکا کارهای نیست، جز در پستی که قانون تعیین میکند. رئیسجمهور هیچچیز نیست جز همان که قانون به او میگوید: این کار را میتوانی بکنی و این کار را نمیتوانی. آنجا فرد حکومت نمیکند؛ یک شخصیت حقوقی و قانونی است که حکومت میکند. وقتی رئیسجمهور نباشد، دیگر رئیسجمهور نیست؛ رئیسجمهور بعدی که میآید همان اختیارات را دارد و همان کارها را میکند. پلیس هم همینطور.
به هر حال نوعی قانونگرایی فوقالعاده نسبت به همهجای دنیا در آمریکا هست و این کمکم مثلاً به اروپای غربی هم سرایت کرده است. در بعضی از کشورهای اروپای غربی میبینید که یک سری از این چیزهایی که در آمریکا بوده بهخوبی، و بعضیهایش تا حدودی بهتر از خود آمریکا، در حال حاضر اجرا میشود؛ ولی منشأ همهٔ این چیزها آمریکا بوده است.
کتاب توکویل کتاب خیلی خوبی است. اگر حوصلهٔ خواندنش را ندارید، چون بزرگ است، مثل خود من که هیچوقت کتابش را کامل نخواندهام، کتابی به اسم توکویل از طرح نو چاپ شده که نمیدانم الان در بازار گیر بیاید یا نه؛ فصلی دارد با عنوان «دموکراسی در آمریکا» که شرح مختصری از همان کتاب توکویل است. این کتاب را بخوانید تا متوجه شوید که در حالی که فرانسویها داشتند بحثهای نظری میکردند که اصلاً خودمختاری ممکن است یا ممکن نیست، توکویل به آمریکا رفت و دید آنها اینطور زندگی میکنند، و آمد کتابش را با این عنوان نوشت که بحث امکان نیست؛ بیایید نگاه کنید: آنها همهٔ اینها را پیاده کردهاند، بهخوبی زندگی میکنند و همهچیزشان فوقالعاده است.
در عین حال که دولتهایی کاملاً مستقلاند، به نوعی در قواعد فدرال هم گنجیدهاند، با هم همکاری میکنند و هیچ مشکلی هم میانشان پیش نیامده است؛ جز اینکه احتمالاً همهتان میدانید که یک بار در تاریخ آمریکا این ایالتها بر سر مسئلهٔ بردهداری با هم جنگیدند. ایالتهای جنوبی قبول نمیکردند که بردهداری را کنار بگذارند و میگفتند قانون اصلاً به رئیسجمهور اجازه نمیدهد که به ایالتهای کشور بگوید این کار را بکن و آن کار را نکن. مشکل دقیقاً همینجا بود: به نظر میآمد رئیسجمهورِ شمالیها داشت از حد قانونی خودش فراتر میرفت و وارد چیزی میشد که به حکومت داخلی آن کشورهای جنوبی مربوط بود.
دلم میخواهد به جای ایالت بگویم کشور، چون فکر میکنم اکثرتان نمیدانید میزان استقلال این ایالتها نسبت به همدیگر چقدر است؛ هر کدامشان یک کشورند. مثلاً یک گاورنر دارند که متأسفانه در ادبیات سیاسی ما آن را فرماندار ترجمه میکنند. فرمانداری که در ایران میشنوید موجودی ضعیف و اصلاً هیچکاره است؛ مثلاً وزیر کشور استاندار تعیین کرده و او هم در شهرهای کوچک فرمانداری گذاشته که کاری نمیکند. نباید گفت فرماندار؛ گاورنر یعنی حاکم؛ اگر بگویید پادشاه، نزدیکتر است تا اینکه بگویید فرماندار. یعنی همهکارهٔ آن استیت است، مثل رئیسجمهور آن کشور مستقل.
در عین حال که اینها مستقلاند، با همین قراردادهای دفاعی و چیزهای مشترکی که دارند، از دولت فدرال، یعنی رئیسجمهور مرکزیشان، یا از سنا و کنگره پیروی میکنند. اما اینکه دولت فدرال بخواهد برای چیزی داخلی مثل بردهداری قانون وضع کند، به گفتهٔ آنها خلاف قانون اساسی بود: «شما دارید آن پیمان را میشکنید»؛ و جدا شدند و جنگ شد. احتمالاً شنیدهاید؛ به هر حال مهمترین واقعهٔ داخلی تاریخ آمریکاست.
اینها ویژگیهای خاص آمریکاست که بر آنها تأکید میکنم. میخواهم چند نکتهٔ خاص دربارهٔ ویژگیهای جامعه و مسائل اخلاقی مردم آمریکا بگویم که کمتر به آنها اشاره میشود؛ چون ما، یعنی شما، دوست داریم بگوییم بهترین کشور دنیا و مرکز دنیا هستیم، کلاً دلمان نمیخواهد کسی از قسمتهای مثبت آمریکاییها حرف بزند. فکر میکنم لازم است بدانید که آنجا چه ویژگیهای خاصی بوده که این کشور اینقدر موفق است. نمیخواهم تحقیرآمیز حرف بزنم، ولی چون الان بهعنوان آمریکایی صحبت میکنم، ممکن است به شما بربخورد. واقعاً تصورش را بکنید: اگر یک درصد این استقلالی را که ایالتهای آمریکا نسبت به هم دارند به استانهای ایران بدهند، فردا همه با هم جنگ میکنند.
اینکه دویست و چند سال است این ایالتها اینطور با هم زندگی میکنند و فقط یک بار بر سر ماجرای بزرگی که ابعاد انسانی و اقتصادی عظیمی داشت با هم درگیر شدند، خودش به هر حال نشانهٔ تعالی تفکر اجتماعی و سیاسی آحاد مردم آمریکاست، نه فقط سیاستمدارها. احساس من این است که آن جوّی که در لحظهٔ اول اینطور ایجاد شد، به قول توکویل بهطور طبیعی ساختاری اجتماعی و سیاسی پدید آورد؛ بهطوری که هر کس هم که به آنجا مهاجرت میکند، تا مدتی تحت تأثیر جمع همانطور میشود.
هویت آمریکایی و احساس شهروندی
یعنی اینطور نیست که آدمهایی که بعدها از هر جای عجیب و غریب دنیا آمدند توانسته باشند آن ساختار و آن نوع تفکر خاصی را که در آمریکا حاکم بود بشکنند؛ مردم آمریکا همچنان به آن معاهدات اولیهشان پایبندند. بگذارید بکوشم یک سری از این عهدهای اخلاقی و اجتماعی آمریکاییها را بگویم تا مرام به اصطلاح آمریکایی را کمی درک کنیم.
احساسی که در آمریکاییها وجود داشته و دارد این است که همانطور که خودشان روزی مهاجرت کردند، و کسی صاحب آن سرزمین نیست، و این سرزمین آنها را پذیرفت و امکان رشد و کار و امکانات برابر به آنها داد، همه متعهدند با هر کسی که تازه وارد میشود همین برخورد را داشته باشند. شما نمیتوانید بهراحتی در فرانسه بهعنوان یک خارجی زندگی کنید؛ همین الان هم که خیلی دموکرات شدهاند، به هر حال خارجی هستید. ولی آمریکا اینطور نیست. همانطور که این جامعه روزی اجداد این آدمها را با آغوش باز پذیرفت، همین الان هم تعهد دارد امکانات فراوانی را که در آن هست در اختیار آدمهایی که میآیند بگذارد و به آنها امکان رشد بدهد. ممکن است به آمریکا بروید و ظرف مدت خیلی کوتاهی میلیونر یا میلیاردر شوید، بسته به اینکه خودتان چه جور فعالیت میکنید و چه ایدههایی دارید، و مطمئناً کسی سراغتان نمیآید که جلویتان را بگیرد و بگوید شما خارجی هستید یا اصلاً نباید این کار را بکنید.
میخواهم به مبارزاتی اشاره کنم که در طول تاریخ در برابر محدودیتهایی که برای مهاجرت گذاشتند انجام شده است. مدام گرایشی وجود داشت که مهاجرت را کم کنیم، چون مهاجرها آنقدر زیاد میشوند که تعادل این جامعه از بین میرود، ترکیب جمعیتی عوض میشود و ممکن است دموکراسی خودمان را از دست بدهیم؛ مثلاً یک میلیون نفر آنجا زندگی میکردند و یکباره ۱۰ میلیون نفر جمعیت از جای دیگری میآمد و احتمالاً تحت تأثیر تفکرات قدیمی آنها جمعِ اینها به هم میخورد. مثلاً قانونی گذاشتند که جلوی سیل مهاجرت را در سالهایی بگیرند.
جالب است بدانید که با این محدودیتها در داخل آمریکا بهطور مداوم از طرف مردم، افکار عمومی و ریاستجمهوریای که این افکار عمومی را نمایندگی میکرد مخالفت شده است. معروفترینش شعار کندی است، کندی که بعدها ترور شد. کندی از اول قول داد محدودیتهای مهاجرتی را که گذاشته بودند بردارد و وقتی آمد، داشت به قول خودش عمل میکرد؛ پس از ترورش معاونش به آن عمل کرد و مهاجرت دوباره به مقدار وسیعی به آمریکا انجام گرفت، در حالی که محدودش کرده بودند. مردم آمریکا تعهدی دارند: گویی به نعمت بزرگی رسیدهاند و حق ندارند کاری کنند که حالا که من دارم از آن استفاده میکنم، دیگران را محدود کنم که نیایند. این حسِ مهاجرپذیری همچنان در آمریکا هست.
یکی از ویژگیهای مرام آمریکایی پرکاری است که به پروتستانتیسم و پیوریتنیسمی که از اول داشتند برمیگردد. برای کسانی که نمیفهمند چرا مردم آمریکا با وجود اینکه تأمین اجتماعی خوبی ندارند خیلی معترض نیستند، علتش این است که احساس آمریکاییها این است که اینجا سرزمینی است که اگر کسی خوب کار کند، خیلی هم درآمد دارد؛ و این حرف کموبیش بیوجه هم نیست. بنابراین کسی که مشکل دارد، مثلاً بچهاش در اثر عدم بهداشت دارد میمیرد، مشکلش این نیست که دولت خیلی به او صدقه نداده؛ مشکل این است که خودش به اندازهٔ کافی کار نکرده است.
مرام آمریکایی، یعنی مرام پروتستانی و پیوریتنی، این است که وظیفهٔ انسان است که در طول دوران زندگیاش مثلاً تا حد مرگ از خودش کار بکشد، در جهت ساختن سرزمینی که برای آمریکاییها تا حدودی میشود گفت سرزمینی مقدس است. فعالیتکردن برای پیشبرد این جامعه جزو مرام آمریکاییهاست؛ بنابراین اگر آدمهایی درآمد کمی دارند، از نظر ذهنی تا حدودی میشود این را اینطور جبران کرد که خودشان مقصر بودهاند.
البته اکثریت مردم آمریکا مخالف این نیستند که تأمین اجتماعی وجود داشته باشد و آن را میخواهند؛ ولی آن حالتی را ندارند که مثلاً اگر حقوق بیکاریشان کم و زیاد شود، ممکن است آسمان را به زمین بیاورند. مثلاً وضع کشور فرانسه اینطور است که حقوق بیکاری آنقدر بالاست که جمعیتی رسماً در فرانسه بیکارند، کار نمیکنند و با همان حقوق بهخوبی زندگی میکنند؛ اینها کار نکردن را به کار کردن ترجیح میدهند، چون به نوعی آدمهای تنبلی هستند؛ برعکس ایرانیها، که از این نظر واقعاً شبیه آمریکاییها و ژاپنیها و خیلی پرکارند. فرهنگ آمریکا این است که باید پرکار و مولد بود.
بنابراین خیلی منتظر این نیستند که دولت فدرال، که از یک طرف به آن میگویند «به خانهٔ من نیا و در کار من دخالت نکن»، از طرف دیگر به آن بگویند «حالا بیا و به من حقوق بیکاری بده». مرامشان این است که هر آدمی در آمریکا موجودی کاملاً مستقل است و زندگی خودش را خودش اداره میکند؛ اگر نتواند اداره کند و دولت فدرال بیاید و خیلی کمک کند، دولت فردا ادعاهایی هم پیدا میکند. این چیزی است که آمریکاییها بهشدت از آن میترسند: اینکه دولت مرکزی قدرتمند شود و بیاید، مثلاً، بیش از اندازه در امور داخلی مردم یا استیتها دخالت کند.
ویژگی دیگر مرام آمریکایی اهمیت فوقالعادهای است که به خانواده و حریم خانواده میدهند. از احساس دینی شما مسلمانها هم میخواهم استفاده کنم: همهٔ شما با این آیهٔ قرآن آشنایید که خداوند میگوید شما را قبایل مختلفی آفریدیم، گویی برای آنکه از همدیگر چیز یاد بگیرید. جایی در دنیا سراغ دارید که نژادها و قبایل مختلف مثل آمریکا با مسالمت کنار هم زندگی کرده باشند، کاری به کار هم نداشته باشند و به نوعی با هم تبادل فرهنگ و ذهنیت کرده باشند؟ در اکثر جاهای دنیا این قبایل همچنان قبیلهاند و دور خودشان حریمی میکشند و دوست ندارند خیلی با قبایل دیگر قاطی شوند. آمریکا نمونهٔ جایی است که میشود گفت این اتفاق افتاده است.
زیستشناسها الان میگویند وقتی نژادها با هم قاطی میشوند، موجوداتی باهوشتر و نوعی برتری پدید میآید. در آمریکا میبینید که سیاه با سفید ازدواج میکند؛ اگر ذرهای هم فکر میکردید مشکلات نژادی هنوز وجود دارد، با این رأیی که اوباما آورد دیگر نمیتوانید آنطور فکر کنید. مگر شما از نظر دینی معتقد نیستید که هجرت و مهاجرتکردن چیز مقدسی است؟ آمریکاییها همه مهاجرند. مگر آمریکاییهای اولیه اینطور نبودند که به خاطر دینشان و فشارهایی که بر آنها وارد میشد خانه و زندگیشان را ول کردند و به جایی رفتند که نمیدانستند کجاست، و بعد خودشان آنجا را ساختند؟ اولش بیابان برهوتی بود که واردش شدند. اگر از این دید نگاه کنید، مخصوصاً در چنین حرکتی، هجرت نوعی قداست دارد و تأثیر مثبتی میگذارد.
همین سختبودن کندهشدن از اروپا باعث شد که اشراف و آدمهای گندهدماغ و آنهایی که اگر به آنجا میرفتند کار را خراب میکردند، اتفاقاً نروند. جمعیتی که آمریکا را تشکیل داد، طبقات متوسط به پایین انگلستان و کشورهای اروپایی بودند. بنابراین طبعاً این حس برابری که جزو مرام آمریکاست، به معنای واقعی کلمه از اول در آنها بود؛ اینها آدمهای برابریخواهی بودند، چون در سرزمین خودشان فرودست بودند. اگر مثلاً اشراف به آمریکا میرفتند و جمعیت آنجا را تشکیل میدادند، معلوم نیست چه میشد؛ آنجا هم مثلاً انگلستان دومی میشد و دعوایشان با انگلستان این میشد که شاه ما آن نباشد و خودمان شاهی داشته باشیم و جامعهٔ اشرافی ما مستقل شود. اصلاً این اقیانوس مثل فیلتر عمل کرد: آن تیپ آدمهایی که به اصطلاح جزو طبقات اشراف بودند به آن سوی اقیانوس نرسیدند.
سیاست خارجی از دید آمریکاییها
من قرار است دربارهٔ اخلاق مردم آمریکا همهاش تعریف کنم؛ مثلاً در ایران دروغگفتن عملاً گناه نیست، هرچند از نظر تئوری خیلی گناه است؛ ولی فکر میکنم آمریکاییها مثلاً به اندازهٔ ۱۰ درصدِ مردم ایران هم دروغ نمیگویند؛ بهراحتی میخواستم بگویم ۱ درصد. یا چیزی به نام وجدان کاری دارند که در ایران اصلاً تعریفشده نیست، و در خیلی کشورهای دیگر هم همینطور است. یا مثلاً احتمالاً بسیاری از شما شنیدهاید که این سنت آمریکایی چیزی شبیه وقف خودمان است که ما اینجا بهندرت میبینیم؛ ولی آنجا آدمهای خیلی زیادی هستند که ممکن است همهٔ ثروتشان را برای کارهای خیر وقف کنند. دلیل بسیاری از پیشرفتهای جامعهٔ آمریکا این است که حس مشارکت جمعی در آمریکا واقعاً خیلی بالاست، چون جامعه را از خودشان میدانند.
ایران به نوعی ضدِ جامعهٔ آمریکاست: در ایران مردم همیشه به حکومت مثل آقابالاسری نگاه میکنند که نمیخواهندش. اگر هم انقلاب کنند و حکومتی را عوض کنند، پس از چند ماهی دوباره به همان حال و هوا برمیگردند که این حکومت مثلاً دارد آن بالا زورگویی میکند، و به نوعی حالت مخالفت دارند. مشارکت اجتماعی، حس شهروندی و این حرفها واقعاً در ایران نیست. میخواهند مثلاً اینجا را جامعهٔ مدنی کنند، ولی چیزی به نام احساس شهروندی البته باید در آحاد مردم پدید بیاید، که خیلی وجود ندارد. مردم خودشان را چندان متعلق به جامعهای بزرگ نمیدانند؛ حداکثر خودشان را متعلق به خانوادهٔ خودشان میدانند. از نظر اجتماعی، واحد واقعی اجتماع در ایران همچنان خانواده است.
ولی یک آمریکایی خودش را آمریکایی میداند و برایش خیلی راحت است که مثلاً یک سری کارهای اجتماعی کاملاً بزرگ انجام دهد، چون پیشرفت آمریکا برایش غرورانگیز است و این حس آمریکاییبودن در آنها خیلی خیلی شدید است. باید اینها را با ضمیرهای جمعِ اولشخص به کار ببرم و بگویم «در ما خیلی شدید است»؛ ولی حالا اشکال ندارد، چون ناراحت میشوید، میگویم در «شما»، در «آنها».
چند نکتهٔ دیگر بگویم. دربارهٔ آمریکاییها خیلی چیزها میشود گفت؛ اینها مجموعهٔ تفکراتی است که آمریکاییها دربارهٔ خودشان دارند. اگر از یک آمریکایی بپرسید آمریکا یعنی چه، به شما نمیگوید «استکبار جهانی» یا «امپریالیسم جهانخوار»؛ این حرف را به شما میزند: آمریکا جامعهٔ اتوپیاییای است که بشر پدید آورده و هیچ جای دیگری مثل آمریکا نیست. چرا آمریکا پیشرفت کرده است؟ چون استایل زندگیشان بهتر از استایل زندگی بقیه است، نه به خاطر منابع؛ خیلی کشورها ممکن است منابع آمریکا را داشته باشند. حالا ما چقدر نفت داریم و میفروشیم، و نه تنها به سودمان نیست، به ضررمان است.
واقعیت این است که احساس خود آمریکاییها این است: استایل زندگیشان درست است، جامعهٔ خوبی تشکیل دادهاند و برای همین هم پیشرفت کردهاند. چرا آمریکای لاتین و استرالیا، که سرزمینهای جدیدی بودند، به اینجا نرسیدند؟ هیچکدام نتوانستند این معاهدات اجتماعی دموکراتیکی را که در آمریکا پا گرفت پدید بیاورند؛ به خاطر ویژگیهای خاصی که مهاجرت اولیه به آمریکا داشت، و شرایط اقلیمی خاصی که در آمریکا بود.
سیاست خارجی آمریکا از دید یک آمریکایی چگونه توجیه میشود؟ آیا آمریکا واقعاً جهانخواری میکند یا نه؟ از هر آمریکایی بپرسید، به احتمال بسیار زیاد میشنوید که آمریکا نیروی خیر در جهان است؛ به خودشان میگویند «پیسمیکر». هر جا آمریکا دخالت میکند، برخلاف تبلیغات کمونیستی، برای این است که صلح برقرار کند. اگر وارد جنگ جهانی اول و دوم میشود، مردم آمریکا از خودگذشتگی میکنند: وقتی میدانند بیرون از آمریکا عدهای به جان هم افتادهاند و برای عقاید و چیزهایی با هم میجنگند، اینها که آدمهای عادل دنیا هستند نیرویی نظامی میفرستند تا آنها را از هم سوا کنند، و باز آنها دوباره به جان هم میافتند.
مثلاً آمریکاییها تعهد دارند که جلوی نسلکشی را در جهان بگیرند. چه کسی جلوی نسلکشی در بوسنی را گرفت؟ در رواندا چه کسانی دخالت کردند؟ اکثراً این کار با ابتکار آمریکا انجام میشود. سازمان ملل اگر نیرو بفرستد، همیشه یک پای ثابت نیروهای حافظ صلح آمریکاییها هستند. آمریکاییها به سیاست خارجیشان اینگونه نگاه میکنند، و این سختترین قسمت بحث است.