→ بازگشت به آمریکا

جلسهٔ ۲ · آمریکا

نقد دموکراسی و سرمایه‌داری در روایت مثبت آمریکا

۱۲,۴۵۰ واژه · ۱۶ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید از آمریکا دو تصویر متضاد وجود دارد و می‌خواهد آن‌ها را به نوعی با هم ترکیب کند؛ ابتدا بقیهٔ تصویر مثبت را می‌گوید و در مقام آن تصویر از آمریکا دفاع می‌کند، هرچند می‌گوید بعضی قسمت‌های دفاعش از سیاست خارجی ضعیف است. بعد می‌گوید هر دو دیدگاه افراطی‌اند و سیاست بازی قدرت است. در بخش آخر می‌گوید آنچه از روز اول در آمریکا غلبه داشت نگاه به همه‌چیز، از هنر و دین تا سیاست، به صورت بیزینس بود.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

از آمریکا دو تصویر متضاد وجود دارد، تصویری مثبت و تصویری واقعی‌تر، و من می‌کوشم این دو تصویر را به نوعی با هم ترکیب کنم. چون حرفم در جلسهٔ قبل تمام نشد، بخشی از این جلسه را هم باید به بیان همان تصویر مثبتی اختصاص دهم که از آمریکا وجود دارد و بعد به سراغ تصویر واقعی‌تر برویم.

ادامهٔ تصویر مثبت آمریکا

اگر بخواهم مهم‌ترین مطلبی را که جلسهٔ قبل گفتم خیلی مختصر خلاصه کنم، این بود: تصویر مثبت و عمومی‌ای که از آمریکا وجود دارد، آن‌طور که من جلسهٔ قبل با مایه‌ای تا حدی مذهبی بیانش کردم، این است که در آغاز دوران مدرن، آمریکا، سرزمینی پهناور و فوق‌العاده حاصلخیز که حالتی بهشت‌مانند داشت، کشف شد. ایده‌های جدیدی دربارهٔ برابری و دموکراسی و آزادی پدید آمده بود که در دنیای قدیم جای چندانی برای رشد پیدا نمی‌کرد، و کشف آمریکا مکان مناسبی برای رشد این ایده‌ها و عملی‌شدنشان فراهم کرد.

توکویل و منابع مطالعه

فکر می‌کنم بهترین مرجع برای مطالعهٔ چنین دیدگاهی نسبت به آمریکا شاید همان نوشته‌ها و مطالبی باشد که دربارهٔ آلکسی دو توکویل هست. البته نشریات دیگری هم هست که شاید با دیدگاه مذهبی عمیق‌تری به مسئله نزدیک شده باشند، ولی فکر می‌کنم در زبان فارسی آن کتاب‌ها کتاب‌های خوبی هستند. یکی را جلسهٔ قبل معرفی کردم و یکی هم همان کتاب «دموکراسی» خود توکویل است.

رورتی و جناح چپ/راست

کتاب دیگری هم هست که شخصاً معتقدم در جهت ایجاد چنین تصویری نیست، ولی کتاب خوبی است و بد نیست آن را هم معرفی کنم: کتاب «کشور شدن کشور» از ریچارد رورتی، فیلسوف معروف آمریکایی. رورتی فیلسوف، و شاید بشود گفت به نوعی فیلسوف سیاسی، کاملاً چپ است؛ در حالی که دیدگاهی که جلسهٔ قبل به آن اشاره کردم خیلی خیلی نزدیک است به دیدگاهی که جناح راست در آمریکا به‌طور سنتی دارد، نه جناح چپ. ولی رورتی آدمی است که اگر این کتابش را بخوانید، می‌بینید با آنکه از دیدگاهی کاملاً چپ با مسائل برخورد می‌کند، با این تصویر هم خیلی بی‌رحمانه برخورد نمی‌کند.

پیش از آنکه حرفم را دوباره تکرار کنم، بد نیست به عنوان مقدمه بگویم که به هیچ وجه ادعای من این نیست که همهٔ مردم آمریکا از کشور خودشان چنین تصور ایده‌آل و مثلاً اتوپیایی‌ای دارند؛ ادعای من این است که درک این تصویر برای فهم ملت آمریکا خیلی خیلی لازم است. شاید بشود گفت این تصویری است که روزی عمومیت داشته و تقریباً همهٔ مردم آمریکا کم‌وبیش چنین دیدگاهی نسبت به کشور خودشان داشته‌اند. مثلاً آن موقعی که وارد جنگ جهانی اول می‌شدند، خودشان را به حالتی نزدیک به تقدس رسانده بودند، و پیروزی‌شان در جنگ جهانی اول و دوم به تثبیت این تصویر خیلی کمک کرد. درست است که امروز همهٔ مردم آمریکا این‌گونه نگاه نمی‌کنند؛ شاید برعکس، همان‌طور که در کتاب رورتی اشاره‌ای به آدم‌هایی با گرایش مخالف می‌بینید، در جناح چپ آمریکا کسانی هستند که تمام زندگی‌شان را صرف این می‌کنند که این تصویر را به‌طور کامل بشکنند و بگویند هیچ چیزی از حقیقت در این تصویر نیست. من در این جلسه کمی به این‌ها اشاره می‌کنم. ولی حرف من این است: مهم نیست که شما این تصویر را به‌طور کامل درست بدانید یا به‌طور ناقص درست یا چیز دیگری؛ مهم این است که هر کسی که در آمریکا زندگی می‌کند، به‌طور طبیعی یا چنین تصویری را، در صورتی اغراق‌شده‌تر یا معتدل‌تر، دارد یا با آن مخالفت می‌کند. بنابراین فهمیدن اینکه این دیدگاه چیست برای فهم ملت آمریکا لازم است؛ بعضی از آدم‌ها گاهی درست در مقابل همین تصویر واکنش نشان می‌دهند و می‌خواهند آن را خراب کنند. به هر حال باید بدانید که تصویر سنتی آمریکا از دیدگاه ملت آمریکا چیست و چرا آمریکایی‌ها روزی کم‌وبیش همه کشور خودشان را به نوعی مقدس می‌دانستند؛ مثلاً آن را کشور خدا و مرکز دنیا می‌دانستند.

هویت ملی و رسالت الهی

همان‌طور که دفعهٔ قبل اشاره کردم، شما هیچ راهی برای فهمیدن واکنش‌های گاهی عجیب‌وغریب ملت ایران ندارید، مگر اینکه تصور ملت ایران را از مسئلهٔ تشیع و انتظار موعود بدانید. ایرانی‌ها به نوعی فکر می‌کنند که کشور اصلی دنیا هستند، چون کشور امام زمان است و خداوند به این کشور نظر خاصی دارد. آمریکایی‌ها هم هیچ شکی نداشتند که خداوند به کشورشان نظر خاصی دارد. دارم از موضوع منحرف می‌شوم، ولی حالا که این حرف را زدم، با آنکه تصمیم گرفته بودم دیگر این موضوع را مطرح نکنم، بد نیست این کتاب را هم معرفی کنم: «چالش‌های هویت در آمریکا»، اثر هانتینگتون، متفکر جدید و معروف آمریکایی و بانی نظریهٔ برخورد تمدن‌ها. او نمونهٔ یک متفکر راست است، ولی وقتی کتابش را می‌خوانید، می‌بینید که همچنان به چنین تصویری از آمریکا وفادار است؛ اینکه آمریکا به هر حال به نوعی در مرکز عالم قرار گرفته و رسالتی برای جهان بر دوش آمریکایی‌هاست، همچنان در این کتاب دیده می‌شود، با آنکه نویسنده‌اش یک متفکر دانشگاهی امروزی و خیلی معتبر است.

می‌خواهم قطعه‌ای بخوانم. احتمالاً خیلی‌هایتان شنیده‌اید که آمریکایی‌ها خیلی مذهبی‌اند. در میان همهٔ کشورهای غربی، آمریکا به‌طور فوق‌العاده متمایزی نسبت به کشورهای اروپای غربی، از اولش کشوری مذهبی بوده، با شدتی اغراق‌آمیز و فوق‌العاده که شاید حتی برای ما قابل تصور نباشد؛ و هنوز که هنوز است، بعد از مثلاً سیصد، چهارصد سال از اولین مهاجرت‌ها و دویست و چند سال بعد از استقلالشان، این روحیهٔ مذهبی همچنان در افکار عمومی آمریکا وجود دارد. من این را شنیده‌ام و نمی‌توانم بگویم که چقدر می‌شود آن را با آمار به‌طور دقیق تعریف کرد، ولی مشهور است که ایالت‌های مرکزی آمریکا از نظر جغرافیایی مذهبی‌ترین نقطهٔ جهان‌اند، از نظر میزان قیدی که مردم به انجام دادن فرائض مذهبی خودشان دارند. مثلاً دهکده‌ها و شهرهایی وجود دارد که همهٔ مردمشان به کلیسا می‌روند؛ فکر کنم در کشور خودمان شاید جایی نداشته باشیم که مثلاً همه به مسجد بروند، و به هر حال ناهماهنگی‌هایی وجود دارد.

قطعه‌ای که می‌خواهم بخوانم خیلی جدید است؛ ماجرایی است که همین سال ۲۰۰۲ پیش آمده و نشان می‌دهد اوضاع آمریکا از نظر مذهبی همچنان چگونه است. ژوئن سال ۲۰۰۲ یک هیئت سه‌نفرهٔ قضات رأی دادند که با توجه به قانون اساسی آمریکا لزومی ندارد کسی که سوگند می‌خورد به خدا قسم بخورد؛ چون در قانون اساسی آمریکا نهایت تلاش شده که به اصطلاح سکولار باشد، یعنی نسبت به مذاهب کاملاً بی‌طرف باشد. بنابراین اگر کسی به خدا اعتقاد ندارد، نباید او را با قانون مجبور کنید که به چیزی قسم بخورد که اصلاً به آن اعتقاد ندارد. این منطقی به نظر می‌رسد: آزادی عقیده بنا به قانون اساسی جزو آزادی‌های اساسی و مورد احترام همهٔ آدم‌ها در آمریکاست، و اگر کسی به خداوند اعتقاد ندارد، قسم به خدا برایش معنی ندارد. بنابراین قضات رأی دادند که قسم به خدا از سوگند رسمی، مثلاً سوگند کسانی که پست سیاسی می‌گیرند، حذف شود.

می‌خواهم واکنش‌هایی را که به این موضوع نشان داده شد خیلی مختصر بگویم. نخست جورج بوش دربارهٔ این حکم اظهار نظر کرد. بعد رهبر گروه اکثریت دموکرات در مجلس سنا هم اظهار نظر کرد. جمهوری‌خواه‌ها در آمریکا امروز به سنت‌های مذهبی خیلی نزدیک‌اند و دموکرات‌ها به اصطلاح گرایش‌های مدرن‌تر و غیردینی‌تری دارند. ممکن است کسی بگوید بوش اوج استفاده از احساسات مذهبی مردم بوده و فکر کند حرف او طبعاً حرفی سیاسی برای جلب پایگاه مردمی خودش است؛ ولی رهبر گروه اکثریت دموکرات در مجلس سنا گفت این حکم احمقانه است، یعنی حتی کمی تندتر از بوش اظهار نظر کرد. رئیس ایالت نیویورک آن را عدالتی بی‌ارزش نامید. سنا با ۹۹ رأی مصوبه‌ای را به تصویب رساند که در آن خواستار تغییر این تصمیم شد. سنای آمریکا ۱۰۰ عضو دارد و ۹۹ نفر از اعضای سنا رأی دادند که این حکم باید تغییر کند؛ فکر می‌کنم اگر تاریخ سنا را بررسی کنید، شاید به‌راحتی نتوانید موردی پیدا کنید که ۹۹ نفر به آن رأی داده باشند. مجلس نمایندگان تقریباً همیشه دست دموکرات‌ها بوده و همچنان هست، بنابراین باید انتظار برخورد کمی آرام‌تری داشته باشیم؛ با این حال اعضای مجلس نمایندگان بر سکوی عمارت کنگرهٔ آمریکا گرد آمدند تا این سوگند را مجدداً اظهار کنند و «خداوند آمریکا را حفظ نماید» را بخوانند.

دقت می‌کنید؟ نتیجه این است که آمریکایی‌ها در همین سال ۲۰۰۲ هیچ‌وقت نپذیرفتند که از خدا جدا شده‌اند؛ هم حزب جمهوری‌خواه و هم حزب دموکرات به نوعی همچنان به آن پایگاه دینی‌ای که داشتند پایبندند. وقتی دو حزب به یک عقیده یا نکتهٔ مشترک پایبندند، نشان می‌دهد که اکثریت قاطع مردم پایبندند و افکار عمومی آن‌ها را به این سو سوق می‌دهد. مطمئن باشید دموکرات‌هایی که چنین کاری کردند، یعنی کسانی که در سنا آن رأی را دادند، ممکن است خودشان حتی هیچ اعتقاد مذهبی واقعی‌ای نداشته باشند، ولی فشار افکار عمومی در آمریکا طوری است که چنین واکنش‌هایی باعث می‌شود آدم‌ها محبوبیت پیدا کنند. بنابراین این تصور خیلی مهمی است که آمریکا هویت مذهبی خودش را، ولو نه به اندازهٔ دوران گذشته، همچنان حفظ کرده است. این چیزی است که معمولاً در ایران کمتر می‌شنوید؛ شاید تصوری که از مردم آمریکا وجود دارد این باشد که همه‌شان کافرند یا به نوعی آدم‌هایی‌اند که ارتباطشان با دین قطع شده، و مطلقاً این‌طور نیست. مردم آمریکا همچنان به نوعی اعتقادات دینی دارند، هرچند در خیلی از ایالت‌ها به نظر می‌رسد که اعمال دینی را دیگر چندان انجام نمی‌دهند.

پاسخ به انتقادها از دیدگاه مثبت

من خیلی نمی‌خواهم حرف‌های جلسهٔ قبل را خلاصه کنم و تکرار کنم؛ شاید بهتر باشد برویم سراغ قسمت خاصی که ماند. فقط چند اشارهٔ مختصر می‌کنم: وقتی این تصویر خیلی ایده‌آل را از آمریکا ارائه می‌دهید، طبعاً باید بتوانید در مقابل انتقادهای شدیدی که نسبت به آمریکا وجود دارد واکنشی نشان دهید، و من می‌خواهم سعی کنم به‌طور کلی بگویم که با حفظ این دیدگاهِ کمی اغراق‌شدهٔ مثبت، چه پاسخی به انتقادهایی که از آمریکا می‌شود می‌توان داد.

اولاً دیدگاه اول هم، به اصطلاح، به نوعی دیدگاهی اغراق‌شده و ضدآمریکایی بود. یکی از نکته‌هایی که دربارهٔ آن گفتم این بود که اساس آن دیدگاه این است که همهٔ آمریکا مطلقاً در اختیار سرمایه‌دارهاست: سرمایه‌دارها سیاست آمریکا را پیش می‌برند، دو حزب هم درست کرده‌اند که حالت خیمه‌شب‌بازی دارد، گاهی این را جلو می‌آورند و گاهی آن یکی را، و به همین ترتیب با مردم آمریکا بازی می‌کنند، افکار عمومی را کنترل می‌کنند و الی آخر. من فکر می‌کنم ضعیف‌ترین قسمت این روایت مطلقاً این است که رقابت دو حزب جمهوری‌خواه و دموکرات را چیزی شبیه خیمه‌شب‌بازی ببینید. فکر می‌کنم هر کسی که ذره‌ای دربارهٔ تاریخ آمریکا مطالعه کند، خیلی خوب می‌فهمد که رقابت این دو حزب کاملاً جدی است و در این موارد حتی خیلی خیلی حاد است.

مثلاً اگر به کسانی که روایت اول را ارائه می‌دهند بگویید: «این دو حزبی که شما می‌گویید هر دو به یک جا وصل‌اند و رقابتشان فقط برای گول زدن مردم است، پس ماجرای واترگیت چیست؟ یکی از همین احزاب تخلفی کرد، بعد رسانه‌ها به جانش افتادند، به‌شدت آبروریزی شد و رئیس‌جمهورِ وابسته به آن حزب مجبور شد استعفا دهد»، فکر کنم جوابی که به این‌گونه موضوع‌ها می‌دهند این است: بارها و بارها پیش آمده که این دو حزب در رقابت با هم علیه همدیگر کارهایی کرده‌اند، از رسانه‌ها استفاده کرده‌اند و افکار عمومی را علیه دیگری تحریک کرده‌اند؛ همین دفعه در انتخابات، مثلاً دربارهٔ معاون مک‌کین حرف‌هایی درآوردند که کلی بر نتیجهٔ انتخابات تأثیر گذاشت. می‌گویند این‌ها هم جزو همان قسمت‌های تنظیم‌شدهٔ خیمه‌شب‌بازی است تا مردم فکر کنند که این‌ها واقعاً با هم رقابت می‌کنند. این از آن‌گونه اعتقادهاست که هر دلیلی ارائه کنید، طرف می‌تواند بگوید همه‌اش جزو آن بازی است؛ هر چیز مثبتی از آمریکا بگویید، می‌گویند جزو آن بازی است. مثلاً می‌گویند مردم آمریکا اصولاً نژادپرست‌اند؛ حالا که یک سیاه‌پوست رئیس‌جمهور آمریکا شده، می‌گویند این هم جزو بازی است تا بگویند ما نژادپرست نیستیم.

وقتی به چیزی اعتقاد دارید، خیلی مهم است که در ذهنتان باشد که اگر چه چیزی ارائه شود، این اعتقادم را کنار می‌گذارم. واقعاً چه چیزی ممکن است از مسائل داخلی آمریکا ارائه شود که کسی قانع شود آنجا مسئله این‌طور نیست که همه‌چیز بر اساس خواستهٔ عده‌ای سرمایه‌دار که پشت پرده‌اند تنظیم شود، و رقابت و آزادی واقعاً وجود دارد و رسانه‌ها می‌توانند آزادانه علیه بلندمرتبه‌ترین مقام دولتی افشاگری کنند، کما اینکه در ماجرای واترگیت این کار را کردند؟ بنابراین فکر می‌کنم این قسمتِ آن روایت، یعنی اینکه رقابت احزاب و هر چه در آمریکا می‌گذرد بازی سرمایه‌دارهاست، خیلی ضعیف است.

مثلاً فرض کنید روزولت در سال ۱۹۳۰ که به قدرت رسید، دوران بحران اقتصادی آمریکا بود؛ آنچه به «طرح نو» معروف است و او اعلامش کرد، به نوعی نزدیک به دیدگاه‌های سوسیالیستی بود و به‌شدت از طبقهٔ کارگر طرفداری می‌کرد. جملهٔ معروفی از فرانکلین روزولت هست که در آن از همهٔ کارگرهای آمریکا خواست؛ فکر کنم جمله این‌طور است که از همهٔ کارگران درخواست می‌کند عضو اتحادیه‌های کارگری شوند تا بتوانند از حقوق خودشان در مقابل سرمایه‌دارها دفاع کنند. این تکهٔ آخر را من گفتم، ولی این دعوت عام روزولت شهرت دارد که کارگرها را به عضویت در اتحادیه‌های کارگری فراخواند، و چیزی حدود یک و نیم میلیون نفر عضو اتحادیه‌های کارگری شدند و این اتحادیه‌ها تا مدتی به معنای واقعی کلمه مزاحم نظام سرمایه‌داری آمریکا با آن وضع به اصطلاح قرن نوزدهمی‌اش بودند. این‌ها بازی نیست. در تمام طول تاریخ آمریکا رئیس‌جمهورهایی آمده‌اند که سعی کرده‌اند دست سرمایه‌دارهای بزرگ را از بعضی از منافعشان کوتاه کنند، و فکر می‌کنم این تصور که همهٔ این‌ها به نوعی توسط خود سرمایه‌دارها تنظیم می‌شود، تا اندازه‌ای حالت تخیلی دارد.

بنابراین خیلی نمی‌خواهم روی این تأکید کنم؛ برای هر کسی که در آمریکا زندگی می‌کند، یا آنجا رفته، یا کمی دربارهٔ آن مطالعه کرده، واضح است که آزادی‌های سیاسی به معنای واقعی کلمه وجود دارند و احزاب آزاد وجود دارند. بعضی فکر می‌کنند که این دو حزب از نظر سیاسی چنان تثبیت شده‌اند که رئیس‌جمهور باید از یکی از این دو باشد. اصلاً این‌طور نیست؛ گاه‌به‌گاه نفر سومی پیدا می‌شود و احزاب سومی در طول تاریخ آمریکا پیدا شده‌اند که تسلط این دو حزب بر فضای سیاسی آمریکا را به اصطلاح کاملاً به چالش کشیده‌اند. شاید این را ندیده باشید، ولی در انتخابات اوایل قرن، مثلاً شاید سال ۱۹۱۲، یک کاندیدای چپ‌گرای رسماً کمونیست وجود داشت که اسمش الان یادم نیست، چیزی مثل «دنس»، و یک و خرده‌ای میلیون رأی آورد. درست است که اختلاف رأی‌اش همچنان زیاد بود، ولی به هر حال احزاب سومی در طول تاریخ شرکت کرده‌اند و گاهی آرای نسبتاً خوبی به دست آورده‌اند.

می‌شود حدس زد که شرایط به سمتی برود که یک حزب سوم یا یک فرد مستقل بتواند در انتخابات برنده شود. همان‌طور که چهل سال پیش خوابش را هم نمی‌توانستید ببینید که چهل سال یا حتی صد سال بعد یک سیاه‌پوست رئیس‌جمهور آمریکا شود، ممکن است الان تصور اینکه روزی یک کاندیدای مستقل رئیس‌جمهور آمریکا شود برایتان خیلی سخت باشد، ولی من فکر می‌کنم کاملاً ممکن است و دلیل خاصی نمی‌بینم که چنین چیزی در فضای سیاسی آمریکا ممکن نباشد؛ کما اینکه انتخابات آمریکا گاهی طوری بوده که این احزاب احساس خطر کرده‌اند. شاید نه یکی دو دوره بعد، ولی من فکر می‌کنم مثلاً در بازه‌ای زمانی مثل سی چهل سال اصلاً غیرقابل تصور نیست که چنین اتفاقی بیفتد و حالت انحصاری این دو حزب، که بعضی ادعا می‌کنند مهره‌ها و عروسک‌های خیمه‌شب‌بازی‌اند، شکسته شود و افرادی روی کار بیایند که در حال حاضر هیچ فعالیت سیاسی‌ای با این دو حزب ندارند، یا احزاب جدیدی تشکیل شود.

نکته‌ای هم می‌گویم که در واقع جواب حرف‌هایی است که پیش‌بینی می‌کنم بعداً زده شود، نه جواب حرف‌هایی که قبلاً زده شده است. بخش زیادی از ایرادهایی که به آمریکا می‌گیرند از این نوع است که در دوره‌ای از تاریخ آمریکا آزادی‌ها سلب شده است. بگذارید مثال خیلی روشنی بزنم. برخلاف آن تصور ایده‌آلی که وجود داشت و وجود دارد، آزادی مذهبی به آن معنایی که تبلیغ می‌شود، یعنی گویی آمریکایی‌ها از اول چنین تعهدی داشته‌اند، در آمریکا به آن صورت وجود نداشته است. رفتار پروتستان‌ها، که اکثریت مطلق را داشتند، با کاتولیک‌ها چندان جالب نبود، و این نه فقط به صورت واکنشی اجتماعی که مردم نشان می‌دادند؛ کاتولیک‌ها حتی از نظر قانونی در مضیقه زندگی می‌کردند. مثلاً قانونِ یکی از دو ایالت کارولینا، احتمالاً کارولینای جنوبی، چون مرتجع‌ترین ایالت آمریکاست و هر چیز مرتجعانه‌ای بخواهید پیدا کنید، می‌توانید اول بروید سراغ کارولینای جنوبی. به قول یکی از دوستانمان که از آمریکا آمده بود، کارولینای جنوبی ایالت شهیدپرور است، چون وقتی مثلاً برای جنگ با عراق دولت اطلاعیهٔ سربازگیری می‌دهد، مثلاً هفتاد، هشتاد درصد سربازها از کارولینای جنوبی‌اند. فکر می‌کنم قانون اساسی کارولینای جنوبی است که تصدی پست دولتی را برای غیرپروتستان‌ها رسماً منع کرده بود.

جوابی که معمولاً چپ‌هایی که به هر حال احساس خوبی نسبت به آمریکا دارند، مثل خود رورتی، به چنین اشکالی می‌دهند این است: درست است که ممکن است مثلاً آمریکا کارش را با برده‌داری شروع کرده باشد و برده‌داری با مساوات و عدالت ایده‌آلی که آمریکایی‌ها می‌خواهند تطبیق نمی‌کند، یا کاتولیک‌ها تحت فشار بوده باشند؛ ولی وقتی به روند تاریخی آمریکا نگاه می‌کنید، متوجه می‌شوید که این مضیقه‌هایی که در ابتدا وجود داشته، مثل سنت‌های دست‌وپاگیری که آدم‌ها از اروپا و از فضای فکری دوران قدیم با خودشان آورده بودند، به تدریج محو می‌شود. اگر زندگی کاتولیک‌ها را در آمریکا نگاه کنید، می‌بینید که بله، اولش تحت فشارند، ولی صد سال بعد دیگر آن فشار وجود ندارد. وقتی به قرن بیستم می‌رسید، می‌بینید که مثلاً در دههٔ ۳۰ فرهنگ آمریکایی کاملاً در صلح با کاتولیک‌ها زندگی می‌کند، و شهرت دارد که تولیدات سینمای هالیوود در دهه‌های ۳۰، ۴۰ و ۵۰ به‌طور کاملاً مشخصی به سمت مثبت نشان دادن کاتولیک‌ها و کشیش‌های کاتولیک رفت. فکر می‌کنم هم‌سن‌وسال‌های من حتماً هفت، هشت، ده بار فیلم «آوای برنادت» را دیده‌اند؛ امیدوارم برای شما هم آن‌قدر دوباره پخش شده باشد که دست‌کم یک بار دیده باشید. «آوای برنادت» از یک جهت فیلمی تاریخی است، از این نظر که هالیوود روی موضوعی خیلی خیلی کاتولیک دست گذاشت و با هنرپیشه‌های بزرگ آن دوران فیلمی ساخت که در خود آمریکا هم مردم خیلی خوب از آن استقبال کردند.

همهٔ این‌ها نشان می‌دهد که آن تنش‌های میان پروتستان و کاتولیک از بین رفته است، و سرانجام در ۱۹۶۰ کندی اولین رئیس‌جمهور کاتولیک آمریکا می‌شود. یعنی درست است که از جایی شروع کردند که کاتولیک‌ها در مضیقه بودند، ولی مثلاً صد، دویست سال که می‌گذرد، می‌بینید که رئیس‌جمهور حتی می‌تواند کاتولیک باشد و مردم پروتستان آمریکا به رئیس‌جمهور کاتولیک خودشان رأی فوق‌العاده بالایی بدهند. دقیقاً همان‌طور که اوباما در انتخابات آمریکا پیروزی درخشانی به دست آورد، کندی هم پیروزی فوق‌العاده‌ای به دست آورد و خیلی شهرت دارد که محبوب‌ترین رئیس‌جمهور تاریخ آمریکاست. مرگش، یعنی ترورش، واکنش فوق‌العاده شدیدی در مردم آمریکا ایجاد کرد؛ هم از این نظر که خیلی اندوهگین شدند و هم از این نظر که اعتمادشان را نسبت به سیاست تا حدود زیادی از دست دادند، چون به هر حال ابهام‌هایی در ترور کندی وجود دارد. ولی نکته این است که فضای آمریکا نسبت به مذهب، نسبت به کاتولیک بودن و پروتستان بودن، تغییر کرده است.

همین‌طور نسبت به سیاه‌ها: دوران برده‌داری را دارید، بعد دورانی که سیاه‌ها از بردگی آزاد شدند ولی همچنان در سراسر آمریکا تحت فشار تبعیض نژادی بودند. بعد کم‌کم ایالت‌های شرق و شمال شروع کردند تبعیض‌ها را برداشتن و جنوبی‌ها همچنان مقاومت می‌کردند، تا اینکه در دههٔ ۶۰ تبعیض نژادی برطرف شد؛ ولی همچنان به سیاه‌پوست‌ها به نوعی به عنوان شهروند درجه دو نگاه می‌شد، هرچند از نظر حقوق و مزایا چیزی نسبت به سفیدپوست‌ها کم نداشتند. امروز می‌بینید که کار به جایی رسیده که اوباما، که سیاه‌پوست است، با رأی بالا انتخاب شده و آمریکایی‌ها سعی می‌کنند حتی واژهٔ «سیاه‌پوست» را هم به کار نبرند. احتمالاً این را در اخبار هم شنیده‌اید: اصلاً به رنگ اشاره نمی‌کنند و سعی می‌کنند مسئلهٔ نژاد را از فرهنگ خودشان حذف کنند. مثلاً می‌گویند «آفرو-امریکن»، یعنی آمریکایی آفریقایی، آمریکایی‌ای که از آفریقا آمده، یا «ایژن-امریکن»؛ نمی‌گویند چینی، نمی‌گویند زردپوست. این‌ها را کاملاً دارند سعی می‌کنند از فرهنگ رسمی خودشان حذف کنند، هرچند ممکن است عامهٔ مردم همچنان این اصطلاحات را به نوعی به کار ببرند و مطمئناً هنوز در جنوب آدم‌های نژادپرست هستند. به هر حال روندی وجود دارد از مضیقه‌هایی که برای بعضی از نژادها و دسته‌ها و مذاهب پدید آمده بود، به سمت نوعی تنش‌زدایی و بعد مساوات کامل؛ و این نشان‌دهندهٔ روح آزادی‌خواهی واقعی‌ای است که در آمریکا وجود دارد. در این قسمت از آمریکا در برابر انتقادهایی که قبلاً شده یا بعداً خواهد شد دفاع کردم.

دفاع از سیاست خارجی آمریکا

سخت‌ترین قسمتِ دفاع کردن از آمریکا، دفاع کردن از سیاست خارجی آمریکاست؛ روایت اول بیشتر بر سیاست خارجی آمریکا مبتنی است، یعنی دیدگاهی را بیان می‌کند که آمریکا از بیرون با آن دیده می‌شود. توجیه کامل سیاست خارجی آمریکا کمی سخت است. فکر می‌کنم راست‌ترین آدم‌های آمریکا هم اصولاً سراغ این نمی‌روند که بگویند سیاست خارجی ما به‌طور کامل سیاستی مقدس و خوب بوده است؛ ولی از این دفاع می‌کنند که سیاست خارجی آمریکا به هر حال در مجموع قابل دفاع است، روشن است که آمریکا در دنیا چه می‌کند، و هدف اصلی آمریکا در دنیا دفاع از دموکراسی و آزادی و مانند این‌هاست. سعی می‌کنم این‌گونه دیدگاه‌ها را خیلی مختصر بگویم و بعد بروم سراغ روایت سومی که بیشتر میل داشتم بر آن تأکید کنم. هرچند این روایت دوم وقت زیادی گرفت، خیلی هم ناراضی نیستم، چون فکر می‌کنم این روایت دوم کمتر شنیده شده و بهتر است با این آشنا شوید که نه فقط در آمریکا، بلکه خیلی از مردم دنیا، مثلاً در اروپای غربی و اروپای شرقی، آمریکا را واقعاً بیشتر این‌گونه می‌شناسند تا با آن روایت اول، که در آن آمریکا را به عنوان یک کشور امپریالیست و مانند آن می‌شناسیم.

حالا که حرف اروپای شرقی شد، بگذارید دفاع خودم را از همین‌جا شروع کنم. اگر از مردم اروپای شرقی بپرسید که دربارهٔ آمریکا چه فکر می‌کنند، فکر می‌کنم خیلی‌ها در اروپای شرقی آزادی‌ای را که الان دارند مدیون آمریکا می‌دانند و معتقدند اگر آمریکایی‌ها بعد از جنگ جهانی دوم با تمام توان وارد جنگ سرد با اتحاد جماهیر شوروی نشده بودند، نه تنها اروپای شرقی هیچ‌وقت از زیر سلطهٔ شوروی و رژیم کمونیستی خارج نمی‌شد و آزادی‌هایی را که الان دارند به دست نمی‌آورد، بلکه به نظر می‌آید روند کلی دنیا به سمتی می‌رفت که رژیم کمونیستی قسمت عمدهٔ دنیا، یا تمام دنیا، را بگیرد. آدم‌هایی که در اروپای شرقی زندگی کرده‌اند، از دوران تسلط اتحاد جماهیر شوروی چیزهایی دیده‌اند که وضعیت فعلی خودشان را، به‌رغم ناملایمات اقتصادی‌ای که برایشان پیش آمده، در مجموع خیلی مثبت ارزیابی می‌کنند.

ببینید، سیاست خارجی آمریکا در ابتدای کار انزوا بود. دوران نسبتاً طولانی‌ای داریم که می‌شود گفت آمریکا سیاست خارجی نداشته و رسماً ایده‌اش این بوده که «کاری به کار من نداشته باشید، من هم کاری به کار شما ندارم». فقط و فقط روابط تجاری و بازرگانی داشته و روابط سیاسی و دخالت و توجهش به خارج از کشور خودش خیلی خیلی کم بوده است. آنچه به عنوان دکترین مونرو می‌گویند همین است: تا پیش از جنگ جهانی اول دولت آمریکا اصولاً هیچ‌وقت به خارج از قارهٔ آمریکا توجهی نکرده و کاری به آن نداشت؛ همهٔ مسائلش داخلی بود، یا حداکثر، در همان دکترین مونرو، به قارهٔ آمریکا مربوط می‌شد. جنگ جهانی اول جایی است که آمریکا گویی برای اولین بار پایش را از قارهٔ آمریکا بیرون گذاشت، وارد اروپا شد و با دولت‌هایی که دول محور بودند وارد جنگ شد. توجیهی که برای این کار وجود دارد این است که اولاً پای آمریکایی‌ها به جنگ کشیده شد، چون مثلاً مورد تجاوز قرار گرفتند: کشتی آمریکایی توسط زیردریایی‌های آلمان غرق شد و منافع اقتصادی آمریکا در اروپا به‌طور غیرقانونی مورد تجاوز قرار گرفت. به اضافه اینکه روند جنگ طوری بود که آمریکایی‌ها از نظر انسانی قانع شدند که بهتر است در دفاع از کشورهایی مثل انگلیس و فرانسه وارد جنگ شوند. دلایلی که برای آمریکایی‌ها کاملاً جنبهٔ توجیه انسانی و دفاع از خود داشت باعث شد وارد جنگ جهانی اول شوند. ولی میزان انزواطلبی افکار عمومی آمریکا طوری بود که، شاید این را ندانیم، با آنکه افکار عمومی برای حضور در جنگ کاملاً قانع شده بود و مردم داوطلبانه هم در جنگ شرکت کردند، بعد از جنگ افکار عمومی بی‌نهایت علیه اینکه آمریکا دوباره تحت شرایطی وارد جنگ دیگری شود تحریک شده بود؛ طوری که کار به جایی رسید که حتی قوانینی رسمی تصویب شد که آمریکا تحت هیچ شرایطی حق ندارد بار دیگر این کار را تکرار کند. بنابراین وارد شدن آمریکا به جنگ جهانی دوم حتی سخت‌تر از جنگ جهانی اول بود.

حرفم این است که حدود ۲۰ سال بعد از جنگ جهانی اول هم، وقتی نگاه می‌کنید، آمریکا هیچ دخالتی در جهان خارج نکرد و صرفاً باز مشغول مسائل داخلی خودش بود. این‌ها را می‌گویم چون این یک واقعیت تاریخی خیلی مهم است که سیاست آمریکایی‌ها اصولاً تا پیش از جنگ جهانی دوم انزوا در دنیا بود و تمایلی به جهان‌خواری نشان نمی‌دادند، تا وقتی که جنگ جهانی دوم پیش آمد و اتحاد جماهیر شوروی، که از همان ۱۹۱۷، وسط‌های جنگ جهانی اول، انقلاب کمونیستی در آن پیروز شده بود، نصف اروپا را اشغال کرد و به نوعی، بدون آنکه اسم کشورها را عوض کند، نصف اروپا را ضمیمهٔ خودش کرد و رژیم‌هایی دست‌نشانده در آن به وجود آورد؛ و علناً هم شعارش این بود که می‌خواهد به همین ترتیب در همهٔ دنیا رژیم‌های کمونیستی به وجود بیاورد. ویژگی اصلی رژیم کمونیستی سلب همهٔ حقوق و آزادی‌های فردی در جهت مجموعه‌ای از آرمان‌های، به اصطلاح خودشان، انترناسیونال بود. این نوع نگاهی که کمونیست‌ها به مسائل داخلی کشورهای خودشان و مسائل جهانی داشتند، کاملاً مخالف دیدگاه‌های دموکراسی و آزادی و اصول و ارزش‌هایی بود که آمریکایی‌ها قبول داشتند. بنابراین نه فقط دولت آمریکا، بلکه ملت آمریکا هم نسبت به کمونیسم واکنش کاملاً حادی نشان می‌داد، مخصوصاً از آن جهت که کمونیسم جنبشی ضدمذهبی هم حساب می‌شد. بنابراین دولت آمریکا، حتی می‌شود گفت با فشار افکار عمومی، مبارزهٔ سنگینی را در مقابل کمونیسم شروع کرد.

توجیهی که معمولاً برای روند دخالت‌های آمریکا در خارج، که شاید گاهی کارهای شدیدی هم در آن کرده باشند، وجود دارد این است: سیاست‌مداران آمریکا توجیه می‌کنند که این یک جنگ بسیار بزرگ جهانی میان دو ابرقدرت بود و آمریکایی‌ها برخلاف حق و عدالت و آزادیِ بعضی از ملت‌های کوچک کارهایی کردند که برای جلوگیری از رشد کمونیسم لازم می‌دانستند. احتمالاً بیشترتان شنیده‌اید که در دورهٔ اول ریاست‌جمهوری آقای خاتمی، که به نظر می‌آمد آمریکایی‌ها احساس می‌کردند می‌شود روابط را به سمت مثبتی برد، کلینتون به خاطر دخالت آمریکا در کودتای ۲۸ مرداد و ساقط کردن رژیم مصدق از ملت ایران عذرخواهی کرد. هیچ شکی در این وجود ندارد. می‌دانید که قوانینی وجود دارد که اسناد و مدارک محرمانه در کشورهای غربی، بسته به درجهٔ محرمانه بودنشان، هر چند وقت یک بار، مثلاً پس از ۲۵ یا ۵۰ سال، منتشر می‌شوند. الان اسناد سیا دربارهٔ کودتای ۲۸ مرداد منتشر شده و به زبان فارسی هم چاپ شده است. کسی شک ندارد که آمریکایی‌ها در ایران برخلاف دموکراسی و برخلاف نظر مردم ایران وارد کار شدند، مصدق را برکنار کردند و سعی کردند شاه را دوباره بیاورند.

کودتای ۲۸ مرداد و جنگ سرد

آن آمریکایی‌ای که این کارها را انجام داد جملهٔ معروفی دارد: وقتی به آمریکا برگشت، فکر می‌کنم در گزارشش به رئیس‌جمهور دربارهٔ موفقیت کامل طرح کودتا، شفاهاً یا کتباً گفت که خیلی ارزان تمام شد. واقعاً کودتای ۲۸ مرداد خیلی ارزان تمام شد. یعنی فرض کنید به دلیل اختلاف‌هایی که در داخل بود، تا حدی حالت بی‌تفاوتی در مردم به وجود آمده بود، و شاید برخلاف تصوری که آمریکایی‌ها داشتند، با بودجه‌ای که اختصاص داده بودند این کار را راحت انجام دادند، با شادی هرچه تمام‌تر برگشتند، شاه را اینجا مستقر کردند و ساواک را به عنوان یک نیروی امنیتی خشن به نوعی پشتیبانی کردند. به هر حال دورهٔ دوم ۲۵سالهٔ حکومت شاه در ایران، از نظر معیارهای آزادی و دموکراسی، در حد افتضاح بوده است. دارم از ایران صحبت می‌کنم، چون همهٔ ما این را می‌دانیم.

یکی از توجیه‌های آمریکایی‌ها این است که با مصدق نمی‌شد کنار آمد؛ مصدق آدمی نبود که اصلاً احساس کند خطر بزرگی از طرف کمونیسم این کشور را تهدید می‌کند. اولاً احتمالاً همه‌تان شنیده‌اید که ایران از نظر استراتژیک، از نظر گسترش کمونیسم در جهان، نقطهٔ بسیار حساسی بود. روسیه، یا بعد شوروی، خیلی خیلی دوست داشت که از جایی، از طرفی، به آب‌های آزاد دنیا وصل شود. مشکل این کشور به این بزرگی این بود که یک اسکلهٔ درست‌وحسابی نداشت که بتواند دریانوردی کند و کارهای تجاری‌اش را انجام دهد، و ایران همیشه تنها کشوری بود که اگر روس‌ها می‌توانستند دستشان را رویش بگذارند، به آب آزاد دست پیدا می‌کردند. همین ایران را، حتی پیش از انقلاب اکتبر برای روسیهٔ تزاری و بعداً برای شوروی، لقمهٔ خیلی هوس‌انگیزی کرده بود که اگر بشود به نوعی رویش دست بیندازند. به همین دلیل روس‌ها روی حزب تودهٔ ایران و احزاب چپ ایران سرمایه‌گذاری می‌کردند و سعی می‌کردند ایران را به نوعی به یکی از اقمار خودشان تبدیل کنند، و این برایشان موفقیت بزرگی بود.

آمریکایی‌ها به هر حال احساسشان این بود که مصدق به دلایلی سیاست‌مداری است که اصلاً این‌گونه به مسائل نگاه نمی‌کند. اگر با مصدق می‌نشستید و صحبت می‌کردید، احتمالاً نظرش این بود که اگر حزب توده رأی بیاورد، حاکم می‌شود و من نمی‌توانم کاری بکنم. واقعاً دموکرات بود، به این معنا که آدم خیلی قانون‌گرایی بود؛ قانون اساسی ایران مشخص بود، حزب توده هم برای خودش حزب محترمی بود و ممکن هم بود در ایران به قدرت برسد. آمریکایی‌ها نمی‌توانستند تحمل کنند که در آن جنگ بزرگی که در دنیا وجود داشت، احتمال کمونیست شدن ایران را برای خودشان باز بگذارند، آن‌طور که احتمالاً در گوشهٔ ذهن مصدق باز بود. بنابراین آمریکایی‌ها در طول جنگ سرد بارها تصمیم گرفتند که با کودتا و عملیات‌های سیاسی و مانند این‌ها کشورها را به نوعی از کمونیسم دور کنند. مسلماً آزادی و دموکراسیِ بعضی از ملت‌ها به نوعی زیر سؤال رفت و آمریکایی‌ها آن را قبول دارند؛ ولی حرف سیاست‌مداران آمریکا، به اصطلاح عامیانه، این است که در جنگ میان دنیای آزاد و کمونیسم جای ملاحظه نبود؛ جنگ دو غول بود و طبعاً کشورهای کوچکی این وسط قربانی شدند. ملت ایران می‌تواند این‌گونه به ماجرا نگاه کند که روی دیگرِ برگشتن شاه احتمالاً به قدرت رسیدن کمونیست‌ها در ایران بوده است. من فکر نمی‌کنم آن‌قدر خوش‌بین باشیم که بتوانیم تصور کنیم اگر کمونیست‌ها در ایران دولت تشکیل می‌دادند، اوضاع آزادی و دموکراسی و حقوق مردم بهتر از ۲۵ سال دوران حکومت شاه می‌شد. نمی‌دانم احساس شما چیست؛ فکر می‌کنم، مخصوصاً با توجه به روحیهٔ مذهبی مردم ایران، احتمالاً اتفاق‌هایی خیلی خیلی بدتر از آنچه در دورهٔ دوم حکومت شاه در ایران افتاد پیش می‌آمد، و فکر نمی‌کنم ایرانی‌ها می‌توانستند انقلاب کنند؛ می‌نشستند تا اتحاد جماهیر شوروی دچار فروپاشی شود و هم‌زمان با کشورهای اروپای شرقی آزاد شوند.

من به نوعی با لکنت موفق شدم ذره‌ای از سیاست خارجی آمریکا هم دفاع کنم. اساس دفاع این است که جنگ بزرگی در دنیا در جریان بوده است. طبعاً آمریکایی‌ها هم قبول دارند که در خیلی جاهای دنیا کودتا کردند، حکومت‌های ملی را ساقط کردند و خیلی کارهای بد کردند، مخصوصاً در ویتنام. ویژگی ویتنام این بود که کارهای بدی که آمریکایی‌ها در آنجا می‌کردند در داخل آمریکا بازتاب پیدا کرد. برای اینکه باز کمی از ملت آمریکا دفاع کرده باشم: واکنش‌های هیستریک داخل آمریکا را دیدید، بعد از اینکه مردم متوجه شدند آمریکایی‌ها واقعاً در ویتنام چه می‌کنند. این نشان می‌دهد که حتی در این حد هم این استدلال‌ها، که مثلاً لازم است ویتنام جنوبی را به عنوان کشوری غیرکمونیست حفظ کنیم، برای ملت آمریکا خیلی قانع‌کننده نیست. خیلی شهرت دارد که مجلهٔ لایف، اگر اشتباه نکنم، برای اولین بار عکس‌های قتل‌عام یک دهکده در ویتنام را منتشر کرد. واکنشی که در مجامع دانشگاهی آمریکا و حتی میان عموم مردم آمریکا به وجود آمد شاید از جهاتی دور از انتظار بود؛ گویا واقعاً نمی‌دانستند آنجا چه خبر است و فکر می‌کردند سربازهای آمریکایی خیلی به اصطلاح با نرمی و ملایمت می‌جنگند. اجساد زن و بچه را دیدند و قتل‌عام‌هایی شبیه همان تصاویری که احتمالاً از قتل‌عام‌های فاشیست‌ها در اروپا در جنگ جهانی دوم دیده بودند، و دیدند که بچه‌های خودشان در ویتنام چنین کارهای عجیب‌وغریبی می‌کنند. عکسی را به یاد دارم از سربازهای آمریکایی که تکه‌هایی از جگر و چیزهایی از ویتنامی‌ها را در دست گرفته بودند و با آن‌ها عکس یادگاری انداخته بودند. نمی‌دانم این عکس آن وقت در آمریکا پخش شد یا نه، ولی همان تصاویر معروف قتل‌عام آن دهکده خیلی تأثیر گذاشت. به هر حال دولت آمریکا دخالت‌های خیلی خیلی سنگین و گاه‌گاه جنایتکارانه‌ای در این دنیا انجام داده و آن را خیلی هم انکار نمی‌کنند؛ فقط دفاعشان این است که برای رسیدن به صلح پایدار جهانی، این خشونت‌ها در سیاست لازم بوده است، وگرنه الان با دنیایی صددرصد کمونیست مواجه می‌شدیم.

این لکنت را از این جهت هم گرفتم که می‌توانم روزی بیایم و به‌طور کامل در این حالت دفاع باشم؛ ولی اینکه امروز قرار است کمی دفاع کنم و دوباره به آن حالت اصلی برگردم، برایم کمی سخت است، به‌خصوص که همین حالا که این حرف‌ها را می‌زنم، بعضی از قسمت‌هایش دفاع خیلی ضعیفی از کاری است که آمریکایی‌ها در دنیا کرده‌اند. اگر جلسهٔ قبل وقت می‌شد و این حرف‌ها را می‌زدم، احتمالاً با حرارت بیشتر و احساس بهتری می‌گفتم.

بگذریم. بیاییم سراغ واقعیت‌ها و سعی کنیم تضاد این دو روایت متناقض را به نوعی برطرف کنیم، یا بگوییم که در واقع همین دو روایت را داریم. در یک روایت اسناد و مدارک خیلی زیادی ارائه می‌شود که آمریکا جنایتکارترین کشور دنیاست، بیشترین جنایت‌ها را در دنیا انجام داده، طرف همهٔ جنگ‌ها بوده است و الی آخر؛ در همان روایت اول معمولاً اسناد و مدارکی هم از انواع و اقسام محدودیت‌های آزادی و دموکراسی در داخل خود آمریکا ارائه می‌شود. البته من آن روایت را خیلی دقیق و عمیق بررسی نکردم و سعی کردم بیشتر این روایت دوم را جا بیندازم که آدم‌هایی وجود دارند که آمریکا را همچنان مطلقاً تقدیس می‌کنند.

تلفیق دو روایت متضاد

حالا بکوشیم ببینیم چگونه می‌شود این دو نگرش را با هم تلفیق کرد. آیا واقعاً لازم است بگوییم روایت اول کاملاً غلط است و روایت دوم درست است، یعنی آمریکا کشور خیلی خیلی خوب و مقدسی است که رسالتی الهی را در جهان پیش می‌برد، ولو با قتل‌عام تعداد خیلی زیادی از مردم دنیا؟ یا بگوییم روایت دوم مطلقاً ساختگی است؟ همان‌طور که اول صحبتم گفتم، عده‌ای در داخل خود آمریکا گرایش‌هایی از این دست دارند که روایت دوم را مطلقاً مخدوش اعلام کنند و واقعیت‌های تاریخی ارائه دهند که این روایت کاملاً توسط سیاست‌مدارها و رسانه‌ها ساخته شده، اصلاً چنین خبرهایی نبوده و به نوعی همه‌چیزش دروغ و ساختگی است: برای اینکه مردم آمریکا را تشویق کنند که بروند و در دنیا برای سرمایه‌دارهای آمریکایی بجنگند، چنین تصویری برایشان ساخته‌اند که شما به اصطلاح «پیس‌میکر» هستید و هر جا لازم باشد صلح برقرار شود، ما آمریکایی‌ها جان خودمان را فدا می‌کنیم، تا مردم را گول بزنند و به نوعی در جنگ دخالت کنند.

من مطلقاً نمی‌خواهم چنین کاری بکنم. فکر می‌کنم هر دوی این دیدگاه‌ها افراطی‌اند، خیلی خیلی صفر و صدی. می‌خواهم بایستم و از اینکه در دیدگاه دوم حقیقتی وجود دارد دفاع کنم؛ هرچند حالا واقعیت‌هایی تاریخی می‌گویم که قسمت‌هایی از این روایت دوم را تضعیف می‌کند، ولی با آدم‌هایی که کل ماجرا را ساختگی و رسانه‌ای می‌دانند مطلقاً مخالفم.

پس صورت مسئله‌مان این است که دو دیدگاه داریم که دست‌کم به ظاهر کاملاً متناقض‌اند. یک روایت این است که آمریکا کشوری است با آن ویژگی‌های مقدس، و به نظر می‌آید اینجا تناقضی وجود دارد: اگر چنین دیدگاهی را دربارهٔ آمریکا بپذیرید، آن‌وقت نمی‌توانید قبول کنید که آمریکا آن جنایتکاری باشد که به قصد جهان‌خواری همهٔ دنیا را به آتش می‌کشد. من می‌خواهم بر این تأکید کنم که تفاوت این دو دیدگاه خیلی شبیه تفاوتی است که میان دیدگاه آدم‌ها، وقتی از درون به خودشان نگاه می‌کنند، و دیدگاهی که از بیرون به آن‌ها نگاه می‌شود وجود دارد. اگر بروید ببینید جنایتکارترین آدم‌های دنیا از درون چگونه به خودشان نگاه می‌کنند، می‌بینید برای همهٔ کارهایی که کرده‌اند توجیهات خیلی خوبی دارند. به‌طور طبیعی این‌طور است که نمی‌گویند من آدم بدی هستم؛ می‌گویند اگر کسی را کشتم، حقش بوده و باید می‌کشتم. هر آدمی در درون خودش مجموعه‌ای از اصول و ارزش‌ها دارد که بر اساس آن‌ها عمل می‌کند و در آن مجموعهٔ ارزش‌ها خودش موجود ارزشمندی است، هر که می‌خواهد باشد، آدم خوب یا آدم بد. انسان وقتی از درون به خودش نگاه می‌کند چیزی می‌بیند و وقتی مردم از بیرون به او نگاه می‌کنند چیز دیگری می‌بینند، و غالباً این دو نگاه با هم تناقض دارند. اینجا هم در واقع با پدیدهٔ مشابهی مواجهیم.

چرا این تناقض به وجود می‌آید و آدم‌ها در درون خودشان طور دیگری می‌بینند؟ این بحث جالبی است و نمی‌خواهم الان واردش شوم، ولی شاید بعداً اشاره‌ای هم به این موضوع بکنم که ذهنیت‌های درونی ما چگونه شکل می‌گیرد. ما تصویری از خودمان برای خودمان می‌سازیم و گویی بر اساس آن تصویر عمل می‌کنیم. ممکن است این تصویر کاملاً خیالی و غیرواقعی باشد، و بنابراین مردمی که آن تصویر را ندارند، وقتی از بیرون به شما نگاه می‌کنند، بر اساس اصول و معیارهای کلی‌ای که وجود دارد ممکن است برداشت کاملاً دیگری از رفتار و شخصیت شما داشته باشند. ملت‌ها هم تا حدودی همین‌طورند: از خودشان ایمیجی می‌سازند که تا حدود زیادی برای خودشان مطلوب است، و بعد وقتی بیرون از کشور خودشان عمل می‌کنند، ممکن است کارهایی که می‌کنند به نوعی کاملاً با آن تصویر تناقض داشته باشد، ولی خودشان متوجه این نیستند. یک دلیل خیلی ساده‌اش این است که من وقتی از درون به اعمال خودم نگاه می‌کنم، گویی اول نیت‌ها را می‌بینم و بعد با خود عمل مواجه می‌شوم؛ وقتی اراده می‌کنم کاری انجام دهم، از نوعی ذهنیت شروع می‌کنم تا به عمل برسم. در حالی که آدم‌هایی که بیرون‌اند اول آن عمل خارجی را می‌بینند و باید به نوعی آن ذهنیت را استنتاج کنند که چرا این کار انجام شد. این به‌طور طبیعی باعث می‌شود که همیشه میان دیدگاهی که آدم‌ها از درون نسبت به خودشان دارند و دیدگاهی که مردم از بیرون دارند، دوگانگی و تفاوتی احساس کنیم.

بیایید همین را معیار بگیریم. می‌خواهم سعی کنم بگویم چرا این دو روایت به نوعی آن‌قدر که اول به نظر می‌رسد با هم تناقض و تعارض ندارند؛ یعنی شما می‌توانید آمریکا را کشوری امپریالیست و جهان‌خوار ببینید و دلایل بدیهی بیاورید که آمریکایی‌ها کاری جز همین انجام نمی‌دهند، و در عین حفظ این دیدگاه، به نوعی قبول کنید که مردم آمریکا آن ایمیج را هم از خودشان داشته باشند؛ یعنی تعارضی به آن شکل در رفتار ملت آمریکا به وجود نمی‌آید. نکاتی که می‌خواهم بگویم این است که برای رفع این تعارض چند کار می‌شود کرد. یکی اینکه معتقد شویم آن تصویر ایده‌آلی که از آمریکا وجود دارد اصولاً غلط است و با واقعیت منطبق نیست؛ آمریکا چنین کشوری نبوده و نیست و تمام این ذهنیت ساختگی است. این که واضح است؛ اگر چنین کاری بکنید، دیگر کلاً تعارضی وجود ندارد: ملت آمریکا اسیر یک سیاست‌بازی شده و فکر می‌کند که قداستی در آن بوده، در حالی که این‌طور نیست.

تصویر ملی و فاصله با سیاست‌مداران

نکتهٔ دوم، که کنار همین نکتهٔ اول می‌آید، این است که تا حدودی بپذیرید در روایتی که اینجا به عنوان روایت دوم مطرح شد واقعیتی وجود دارد، ولی این همهٔ حقیقت نیست؛ یعنی گزینشی است از بعضی از نکات مثبتی که دربارهٔ ملت و کشور آمریکا وجود دارد، و این تصویر به این شکل مبتنی بر این است که خیلی چیزها را نادیده بگیریم و فراموش کنیم. کما اینکه خود آدم‌ها هم معمولاً در تصویری که از خودشان می‌سازند همین کار را می‌کنند: آدم‌هایی که به نوعی به خودشان مغرورند، معمولاً خیلی از کارهای بدی را که کرده‌اند و نقطه‌ضعف‌هایشان را خیلی راحت فراموش می‌کنند، قسمت‌های خوب خودشان را به نوعی اغراق می‌کنند و این‌طور به حیات ذهنی خودشان ادامه می‌دهند. پس یک کار این است که آن تصویر را کلاً بشکنیم، یا بگوییم ناقص است و بخشی از حقیقت در آن نیست.

نکتهٔ دیگری هم برای رفع این تعارض هست که می‌خواهم به آن اشاره کنم، و نکتهٔ اساسی است: این تمثیل، یعنی شبیه کردن یک کشور به انسان، مشکلی دارد. در واقع تعارض اینجا وجود ندارد، به این دلیل که این ایمیج و این تصور از آمریکا در ذهن همهٔ مردم نیست. همهٔ مردم آمریکا بر اساس اینکه رسالتی الهی دارند کار نمی‌کنند؛ این که بدیهی است. اتفاقاً سیاست‌مداران آمریکا جزو آن اقلیتی‌اند که چنین تصویری از آمریکا ندارند. کسانی که برای سیاست خارجی آمریکا تصمیم‌گیری می‌کنند مردم آمریکا نیستند که بخواهید از آن‌ها بپرسید چطور برای خودتان رسالت الهی قائلید یا خودتان را مبدأ آزادی می‌بینید ولی بعد این جنایت‌ها را مرتکب می‌شوید. می‌شود گفت سازوکارهایی که یک کشور بر اساس آن‌ها سیاست خارجی‌اش را تنظیم می‌کند یا به هر حال عمل می‌کند، با آنچه در یک فرد انسان اتفاق می‌افتد کاملاً متفاوت است؛ از جمله اینکه آدم‌های تصمیم‌گیرنده می‌توانند جزو کسانی باشند که آن ایمیج را به معنای واقعی کلمه نمی‌پذیرند.

نکتهٔ نهایی‌ای که امیدوارم، هرچند به‌سختی، بتوانم به نوعی به آن اشاره کنم این است که تمام این ماجرا، یعنی نگاه کردن به اینکه تاریخ آمریکا چه بوده، جغرافیای آمریکا چه بوده، آمریکایی‌ها چه کرده‌اند و چه نکرده‌اند، و ارزش قائل شدن برای یک ملت و یک کشور بر اساس چنین واقعیت‌هایی که من در روایت دوم ارائه کردم، به نوعی در تحلیل‌های سیاسی فوق‌العاده بی‌ربط است. اصولاً سیاست در یک کشور به نوعی بازی قدرت است، و اینکه آدم‌ها چه ایده‌آل‌ها و ارزش‌هایی برای خودشان قائل‌اند خیلی در حاشیه قرار دارد. این تصوری خیلی ابتدایی از سیاست است که مثلاً آدم‌ها ایده‌آل‌هایی دارند و به همان عمل می‌کنند. خود سیاست، به عنوان یک واقعیت اجتماعی، یعنی مناسبات سیاسی، بر اساس مناسبات قدرت شکل می‌گیرد و اعتقادات به نوعی کاملاً در حاشیه قرار دارند. مهم نیست که شما به عنوان یک سیاست‌مدار چقدر به آزادی معتقد باشید یا نباشید؛ ویژگی سیاست این است که هم در سیاست خارجی و هم در سیاست داخلی به نوعی دنبال توازن قوا و بازی قدرت می‌رویم، و ارائه دادن تصویرهای آرمانی در زمینه‌های سیاسی اصولاً خطایی اساسی است.

همهٔ این حرف‌هایی را که در این جلسه می‌زنم کنار بگذاریم؛ می‌خواهم سعی کنم نشان دهم که اصولاً این‌گونه برخورد با مسائل سیاسی، که آیا یک کشور مقدس هست یا نیست، آیا آرمان‌های واقعی اینجا وجود دارد یا ندارد، یا بحثی که بعضی می‌کردند که آیا بوش واقعاً به اینکه آزادی و دموکراسی را ترویج می‌دهد معتقد است یا دروغ می‌گوید، این مسائل بی‌ربط‌اند. مهم نیست که بوش واقعاً معتقد است یا نه؛ مهم این است که الزامات سیاست و مناسبات سیاسی از جای دیگری می‌آید، نه از اینکه مسائل اخلاقی و شخصی شما چگونه باشد و به چه آرمان‌هایی معتقد باشید یا نباشید. کلیت سیاست به نوعی از جاهای دیگری حاصل می‌شود که به مناسبات قدرت مربوط است، و برای فهم سیاست داخلی و خارجی آمریکا باید بروید بگردید و ببینید قدرت در جامعهٔ آمریکا چگونه توزیع شده است. تحلیل‌های اخلاقی و آرمان‌گرایانه اصولاً نه در آمریکا و نه در هیچ کشور دیگری کار نمی‌کند، مگر در دوره‌هایی خیلی کوتاه: ممکن است آرمان‌هایی به وجود بیاید و برای مدتی دولتی سر کار بیاید که خیلی آرمان‌گرایانه عمل کند، ولی بعد کم‌کم در مناسبات داخلی و خارجی به سمت همان وضعیتی می‌رود که سیاست به‌طور طبیعی باید داشته باشد.

این‌ها محور حرف‌هایی است که می‌خواهم بزنم. اول از این شروع می‌کنم که تصویری که از آمریکا ارائه کردیم، از اینکه آمریکا چگونه شکل گرفته و بر اساس چه آرمان‌هایی به وجود آمده، چقدر درست است؛ و مهم‌تر از آن، اینکه خود ملت آمریکا معمولاً به چه بخش‌هایی از واقعیت‌ها دربارهٔ ملت آمریکا توجه نمی‌کند و به دلیل بی‌توجهی به بخشی از واقعیت‌های کشور خودش، خود را اتوپیا می‌داند. در کنار آن دیدگاه آزادی‌خواهانه، نکات دیگری هم دربارهٔ ملت آمریکا وجود دارد که منفی است، و سرانجام به این سمت می‌روم که مسائل سیاسی را کمی از این آرمان‌ها و مسائل اخلاقی که معمولاً برای توجیه مسائل سیاسی مطرح می‌شود تفکیک کنم.

نخست ببینیم این تصویری که از آمریکا ارائه می‌شود چقدر درست است. حالا می‌شود روایت دوم را روایت جناح راست آمریکا دانست. منظورم از جناح راست آمریکا جمهوری‌خواهان نیستند؛ دموکرات‌ها هم جناح راست دارند و جمهوری‌خواهان هم جناح راست دارند. رورتی در همین کتاب «کشور شدن کشور» تعریف خیلی خوبی از چپ و راست در آمریکا ارائه می‌دهد. می‌گوید راست همان آدم‌هایی‌اند که به گذشته افتخار می‌کنند، و چپ کسی است که به گذشته افتخار نمی‌کند و به آینده‌ای افتخارآمیز امید دارد؛ چپ‌ها اصولاً آدم‌هایی‌اند که خیلی از این حرف‌ها نمی‌زنند که ما ملتی مقدس هستیم.

واقعیت‌های تاریخی و تهاجم به روایت ایده‌آل

بگذارید اول کمی برای تضعیف این تصویر چیزهایی بگویم، در عین حال که احتیاط می‌کنم همه‌اش پاک نشود. باز تأکید می‌کنم که به نظرم حقیقتی در روایت دوم وجود دارد که میل دارم تا آخر حفظش کنم؛ یعنی آن گرایش کلی به آزادی، به یک معنا، در ملت آمریکا، یا دور شدن از نابرابری‌های اجتماعی مثل نژادپرستی و آزار و اذیت مردم به دلیل عقایدشان، و حساسیت نسبت به آزادی بیان. به نظر من این‌ها ویژگی‌هایی است که در ملت آمریکا وجود دارد و حیف است که با حرف‌های منفی‌ای که الان می‌زنم کلاً این ماجرا پاک شود.

ولی بیاییم کمی واقعیت‌های تاریخی را نگاه کنیم. در قرن بیستم، مخصوصاً از زمان جنگ ویتنام به بعد، این تصویر تاریخی که از آمریکا وجود دارد خیلی مورد تهاجم قرار گرفته است. مثلاً تأکید می‌کنند که وقتی مطالعات و کتاب‌های تاریخی را نگاه می‌کنید، روایت‌های ایده‌آل از آمریکا اصولاً بعد از جنگ داخلی آمریکا به وجود آمد، و در دوره‌های اول کمتر می‌بینید که تاریخ‌نویس‌ها خیلی بر این روایت دومی که گفتم تأکید کنند. به نظر می‌رسد که از جنگ داخلی آمریکا به بعد، یعنی از ۱۸۶۰ به بعد، در سیاست‌مداران آمریکا گرایشی برای ایجاد احساسات ناسیونالیستی وجود داشت، چون می‌خواستند دیگر این اتفاق نیفتد که اتحاد این ایالت‌ها با یکدیگر به دلیلی خدشه‌دار شود. طبعاً سعی کردند تصویری عمومی از ملت آمریکا ارائه دهند که خیلی مورد پذیرش و پسند مردم قرار بگیرد، و از آن تاریخ است که در کتاب‌های درسی آمریکا درس‌هایی با چنین مضامینی گنجانده شد که هنوز که هنوز است وجود دارد. یعنی این تصویرِ روایت دوم هستهٔ مرکزی درس‌هایی است که دربارهٔ تاریخ آمریکا به همهٔ دانش‌آموزان آمریکایی داده می‌شود؛ آمریکا را این‌گونه به ملت خودشان معرفی می‌کنند و در واقع نظام آموزشی آمریکا این کار را انجام می‌دهد.

این یک مرحله از پدید آمدن این تصویر است. مرحلهٔ دیگری که معمولاً بر آن تأکید می‌شود اوایل قرن بیستم است، بعد از پدید آمدن سینما و امکان ارتباط تصویری خیلی قوی با مردم؛ بخشی از این تصویر گذشتهٔ آمریکا را هالیوود ساخته و این را اصلاً نمی‌شود انکار کرد. کافی است مقایسه‌ای بکنید میان عکس‌های واقعی و مستندی که از غرب آمریکا وجود دارد و تصویری که سینمای وسترن از غرب آمریکا می‌دهد: در سینما همهٔ شهرها خیلی تمیزند و آدم‌ها معمولاً خیلی تمیزند، در حالی که در عکس‌ها با موجودات دیگری مواجه می‌شوید. جیم جارموش، فیلم‌سازی نیویورکی، در فیلم «بدمن» تصویری وحشتناک از غرب آمریکا دارد؛ طبعاً آن‌هایی که در شرق‌اند بیشتر چپ‌اند و خیلی وابسته به دیدگاه‌های سنتی نیستند. کسانی که دیده‌اند، با اشاره‌ای که می‌کنم برایشان یادآوری می‌شود؛ اگر نه، بد نیست این مقایسه را ببینید: جیم جارموش در «بدمن» سعی کرده تصویری مستند و واقعی از یک شهرک غربی آمریکا نشان دهد و آن را با یک دهکدهٔ سرخ‌پوستی در همان حوالی مقایسه کند، و اوضاع درست برعکس است: اینجا شهری کثیف و پر از لجن است، در حالی که آنجا دهکده‌ای پر از فرهنگ می‌بینید که همه‌اش نقاشی شده و به هر حال به نوعی فرهنگ مثبتی دارد.

می‌خواهم قبول کنم که این حرف درست است که بخشی از این حرف‌ها دربارهٔ گذشتهٔ آمریکا گزینش‌شده و اغراق‌شده است. کسی که کوچک‌ترین تلاشی بکند تا تاریخ آمریکا را از ابتدایی که مستعمره‌نشین‌ها آمدند تا الان، یا مثلاً تا قرن نوزدهم، مطالعه کند، کلاً ذهنیتش این نمی‌شود که آن جریان‌ها به آن شکلی که در کتاب‌های درسی گفته می‌شود و آمریکایی‌ها تبلیغش را می‌کنند اتفاق افتاده است.

فیلمی که اینجا آورده بودم و نشان دادم، آغاز فیلم Gangs of New York است که اسکورسیزی ساخته و با تلاش زیاد سعی کرده با استفاده از روزنامه‌ها و نشریات و منابع واقعی تاریخی‌ای که وجود دارد، ماجراهایی را که در نیویورک اتفاق افتاده به تصویر بکشد. می‌خواهم بگویم شخصیت‌های اصلی این فیلم، دست‌کم این قصاب که شخصیت منفی فیلم است، در تاریخ آمریکا واقعیت دارد.

فیلم Gangs of New York و تاریخ خشن

درگیری‌ای که اینجا می‌بینید، یعنی درگیری‌ای که میان ایرلندی‌ها و ایتالیایی‌ها پیش می‌آید، درگیری واقعی‌ای است که در تاریخ ثبت شده است. شما چیزی می‌بینید که در دنیا کمتر سابقه دارد. می‌خواهم بگویم که برای اینکه بتوانید تصوری ایده‌آل پیدا کنید، باید جنبه‌هایی از زندگی آمریکا را مطلقاً از تاریخ آمریکا حذف کنید. اینجا دو دسته از دو گروه مهاجرند که با هم مشکل دارند و با هم قرار گذاشته‌اند که روزی در میدانی با چاقو و هر چه دستشان هست، تبر و گرز و مانند آن، و آن قصاب، همین شخصیتی که می‌بینید، با ساطور قصابی، همدیگر را قصابی کنند. یک جنگ خیابانی میان دو نژاد در آمریکا در جریان است. تصور رایج این است که در آغاز آمریکا عده‌ای مهاجر بی‌گناه که از اروپای خشن گریخته بودند به اینجا آمدند و عهد بستند که با هم در نهایت خوبی و خوشی زندگی کنند؛ ولی خشونتی که در صحنه‌های این فیلم هست نشان می‌دهد که نه فقط تاریخ آمریکایی‌ها در ابتدای کار، نسبت به سرخ‌پوست‌ها، پر از خون‌ریزی است، بلکه میان خودشان و در شهرهایشان هم پر از این‌گونه ماجراهاست. فیلم اینجا اشاره می‌کند که کسی ۸ جلد کتاب نوشته تا همین را نشان دهد که اصولاً آمریکا این است، نه آنچه معمولاً به شما می‌گویند که آدم‌هایی پاک و پاکیزه‌اند. آنچه در تاریخ آمریکا بیشتر ثبت شده، نوعی گرایش‌های شدید خشونت‌آمیز است، مثلاً مبارزه میان نژادهای مختلفی که به آنجا مهاجرت کرده‌اند؛ و این را حتی در شرق آمریکا، که حالا متمدن‌ترین جایش است، در تاریخ می‌توانید ببینید.

اسکورسیزی این فیلم را ساخته چون جزو آدم‌هایی است که به‌شدت دنبال این‌اند که تصویر ایده‌آل آمریکا را بشکنند؛ چون این‌ها فکر می‌کنند همان تصویر است که باعث می‌شود، مثلاً، الان هم دولت آمریکا هر وقت اراده کند بتواند ملت آمریکا را وارد جنگ کند. اگر بخواهد به عراق حمله کند، کافی است بگوید دموکراسی به خطر افتاده است و ما ملتی هستیم که از اول دربارهٔ آزادی و دموکراسی با خداوند عهد بسته‌ایم. این تصور ایده‌آلی که در ذهن مردم آمریکا به وجود آمده، پایگاه نفوذ سیاست‌مدارهاست. این فیلم اصولاً به این دلیل ساخته شده که بکوشد با اسناد و مدارک تاریخی تصویری مستند از نیویورک ارائه دهد، که در مرکز آن قسمت‌های به اصطلاح متمدن آمریکا بوده و خیلی به آن افتخار می‌کنند. فکر می‌کنم به هر حال دیدن این فیلم، به دلیل مستند بودن فضایش، بد نباشد. بنابراین آن تصور پاک و خیلی تمیزی که از مهاجرت و مانند آن وجود دارد، اصولاً خیلی واقعیت ندارد.

چیزی که می‌خواهم بر آن تأکید کنم این است که در گزارش روایت دوم چیزی حذف می‌شود. تأکید من این است که فراموش نکنیم ملت آمریکا به نوعی تعهداتی نسبت به آزادی و دموکراسی دارد، ولی دست‌کم یک عامل منفی بسیار بسیار قوی از اول تاریخ آمریکا وجود داشته و تا الان هم همچنان وجود دارد، و به نظر من نمی‌توانید آمریکا را بفهمید مگر اینکه این دو گرایش را کنار هم بفهمید. در این فیلم سعی شده فضاهای داخلی مستند باشد؛ اسکورسیزی کوشیده از نقاشی‌ها و تصاویر واقعی‌ای که در نشریات آمریکا وجود داشته استفاده کند، و چنان‌که گفتم، دقیقاً جزو آدم‌هایی است که تلاششان این است که این تصویر ایده‌آلی را که از آمریکا برای آمریکایی‌ها ساخته شده بشکنند. این فیلم شاید کمی خشن باشد، ولی تلویزیون ایران هم آن را نشان داده است، چون تلویزیون ایران اصولاً در نمایش دادن چنین تصاویری هیچ مشکلی ندارد.

این نمونه‌ای از جریانی در فضای روشنفکری آمریکاست که با تمام وجود چنین تلاشی می‌کنند. آن هشت جلد کتابی که نوشته شده و این‌گونه اسناد تاریخی را می‌توانید خیلی زیاد پیدا کنید، به فارسی کمتر و به زبان انگلیسی خیلی زیاد. اصلاً جریانی در تاریخ‌نگاری معاصر آمریکا هست، مخصوصاً از جنگ ویتنام به بعد، که شاید حتی به‌طور غیرمنصفانه به جان تاریخ آمریکا افتاده‌اند؛ خود آمریکایی‌ها، یعنی تاریخ‌نگاران چپ آمریکایی، که سعی می‌کنند به مردم آمریکا بگویند هر چه دربارهٔ تاریخ آمریکا می‌شنوید اوهام است و تاریخ آمریکا تاریخ کثیفی است که از اولش هم همین بوده؛ در ویتنام تازه فهمیدید که این‌طور است، ولی از اولش هم همین بوده و چیز جالبی نبوده است.

سرمایه‌داری، پروتستانتیسم و کشف آمریکا

بگذارید نکته‌ای را که مدنظر خودم است بگویم. تصویری که وجود دارد، و من بحثم را به اصطلاح بر آن مبنا گذاشتم، این است که در اروپا جنبشی مذهبی به وجود آمد که جا برای گسترش نداشت، و گویی خداوند آمریکا را هدیه کرد و این‌ها به آنجا رفتند و این کشور را مثلاً کشوری آزاد، پروتستان و مذهبی، بر مبنای دموکراسی و به اصطلاح تساهل و تسامح نسبت به آزادی عقیده، ساختند. ولی چیزی خیلی اساسی، یعنی جریانی بزرگ‌تر از این، را معمولاً حذف می‌کنند: اینکه کشف آمریکا به‌شدت با آغاز گرایش‌های سرمایه‌داری و بورژوازی در اروپا تقریباً هم‌زمان بود.

پروتستانتیسم در آغاز خودش نوعی گرایش مثبت مذهبی بوده است. همان‌طور که احتمالاً شنیده‌اید، ماکس وبر کتابی دارد، که خوشبختانه به فارسی هم ترجمه شده، با عنوانی شبیه «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری». شک دارم که عنوانش «اخلاق سرمایه‌داری» است یا «اخلاق پروتستانی و روح سرمایه‌داری». متفکران، از ماکس وبر به این سو، کم‌وبیش همه قانع شده‌اند که پروتستانتیسم صرفاً یک جنبش مذهبی ضدکاتولیک، به آن معنای خیلی مقدس، نیست و در خود این جنبش مذهبی پروتستانی نوعی گرایش به سرمایه‌داری وجود دارد. کاتولیک‌ها مردم را بیش از اندازه به آخرت و دوری از دنیا سوق می‌دادند؛ یکی از جنبه‌های مذهب پروتستان این است که مردم را به کار و کوشش برای ساختن دنیا سوق می‌دهد. اینکه این مقدس است یا نامقدس، از نظر خود پروتستان‌ها این گرایشی درست و مثبت است. منتها آنچه وبر می‌گوید این است که جهان سرمایه‌داری به آدم‌های پرکارتری احتیاج داشت؛ فضای سرمایه‌داری‌ای که به وجود آمده بود، یعنی حرص و طمع زیاد برای به دست آوردن مال و انباشتن ثروت، خودبه‌خود در فضای کاتولیکی نمی‌توانست ادامه پیدا کند. در چنین مراحل تاریخی، وقتی نظام تولید، اقتصاد و تحولات کلی اجتماع مناسبات جدیدی را طلب می‌کنند، عقاید متناسب خودشان را پیدا و گزینش می‌کنند و آن عقاید خودبه‌خود رشد پیدا می‌کنند. بنابراین حرف این است: اصلاحات دینی در کلیسای کاتولیک سابقهٔ زیادی داشت ولی نگرفت، چون جامعه آن را طلب نمی‌کرد. پروتستانتیسم، آن‌طور که لوتر می‌خواست بگوید، جنبشی خیلی مذهبی بود و کاری هم به سرمایه‌داری نداشت؛ ولی در دورانی که لوتر حرف‌های خودش را زد، جامعهٔ جدیدی که به سمت سرمایه‌داری می‌رفت پذیرای عقیدهٔ جدیدی بود و آن را می‌خواست تا جلوی کلیسای کاتولیک بایستد. این عقیده در واقع انتخاب شد، بعد کم‌کم روح سرمایه‌داری در آن دمیده شد و به مذهبی تبدیل شد که توجه خیلی زیادی به مسائل دنیوی دارد.

آنچه می‌خواهم بگویم این است: حتی اگر این تصویر درست باشد که مثلاً اولین مهاجرت‌ها به آمریکا مهاجرت پروتستان‌های مقدس و پیوریتن‌ها و مانند آن‌ها بوده است، که درست نیست، آنچه معمولاً در این تاریخ به آن اشاره نمی‌شود این است که بیشترین انگیزه برای مهاجرت به آمریکا، تقریباً از ابتدای تاریخ آمریکا تا الان، مذهبی نبوده، بلکه کسب سرمایه و ثروت و رسیدن به پول بوده است. وقتی تاریخ مهاجرت به آمریکا را می‌خوانید، مهاجران آمریکا عموماً جویندگان طلا هستند، نه کسانی که آن‌طور که در همین روایت گفته می‌شود، از فشار مذهبی و عقاید خرافی اروپا فرار می‌کنند. بنابراین کلاً پدید آمدن کشوری مثل آمریکا که اقتصادی خیلی پررونق داشت، سیل مهاجرت را بیشتر به دلایل اقتصادی روانهٔ آمریکا کرد، و نطفهٔ ملت آمریکا واقعاً صرفاً با عقاید مذهبی و مانند این‌ها بسته نشده است. می‌خواهم بگویم آن گرایش وجود دارد، ولی گرایش اقتصادی هم هست: حرکت کردن، ترک سرزمین مادری و رفتن به سرزمینی جدید، یعنی مهاجرت برای به دست آوردن امکانات اقتصادی. در آمریکا زمین را مجانی به مردم می‌دادند. احتمالاً در خیلی از فیلم‌های مربوط به آمریکا دیده‌اید که مثلاً روزی مسابقه‌ای می‌گذاشتند؛ آدم‌هایی جمع می‌شدند و در لحظه‌ای خاص و کنترل‌شده با کاروان و اسب به سمت غرب راه می‌افتادند، و هر کسی هر جا پرچمی می‌زد می‌توانست ادعای مالکیت کند، چون سرزمین بی‌صاحبی بود. بعداً هم اگر مهاجرت‌های آمریکا را نگاه کنید، یک موج بزرگ مهاجرت وقتی بود که در آمریکا طلا پیدا شد. واقعیت آمریکا این است.

در آن تضادی که در درون ملت آمریکا وجود دارد، به نظر من آن گرایش به آزادی و دموکراسی و برابری واقعاً وجود داشته است. من حتی سعی کردم احساسات مهاجران اولیه را صادقانه تا حدودی بیان کنم، که به چه دلیل فضای آمریکا برایشان فضایی بود که این ایده‌های آزادی و دموکراسی را همراه خودش آورد. ولی فکر می‌کنم از همان ابتدا و به‌طور مداوم، این گرایش اقتصادی، یعنی رفتن برای به دست آوردن پول بیشتر و امکانات اقتصادی و رفاه بیشتر، بر آن گرایش‌های عدالت‌خواهانه و مذهبی و آرمانی‌ای که در آمریکا وجود داشت غلبه داشته است؛ و این نه فقط در سیاست‌مداران آمریکا، بلکه در مردم آمریکا هم همین‌طور بوده و هست.

بگذارید این‌طور نگاه کنیم: رشد سرمایه‌داری با مشکل مواجه شده بود، چون جامعهٔ اشراف، و کلیسای کاتولیک همراه با جامعهٔ اشراف، در مقابل این نظام اقتصادی جدید مقاومت می‌کردند. آمریکا جای خیلی خوبی بود؛ سرزمینی بود که آن گرایش‌های اشرافی را نداشت تا نظام سرمایه‌داری بتواند به‌طور خالص در آن پیاده شود؛ نظامی که در اروپا جای خوبی برای خودش پیدا نمی‌کرد، چون همچنان شاه وجود داشت، اشراف وجود داشتند و فئودال‌های بزرگی وجود داشتند که همان سنت‌های تولیدی قدیمی را ادامه می‌دادند. بنابراین، برخلاف آنچه در آن روایت بر آن تأکید می‌شود که عده‌ای به دلایل دینی و اعتقادی، برای رهایی از شر آزار و اذیت‌ها، اروپا را رها کردند و به آمریکا رفتند، واقعیت این است که انگیزهٔ اصلی مهاجرت در طول تاریخ رسیدن به رفاه و به اصطلاح مزایای اقتصادی بوده است: پیدا کردن طلا، به دست آوردن زمین و ثروتمند شدن؛ و هنوز هم که هنوز است همین‌طور است. همین الان وقتی واژهٔ «رؤیای آمریکایی» را می‌شنوید، آمریکایی‌ها احساس شرم نمی‌کنند که رؤیای آمریکایی یعنی با دست خالی به آمریکا بیایید و ثروتمند شوید. رؤیای آمریکایی این نیست که با دست خالی به آمریکا بیایید و عارف شوید، یا مثلاً به آمریکا بیایید و از آزادی‌های مذهبی خودتان استفادهٔ خاصی بکنید. رؤیای آمریکایی همین بوده است و دیگر جناح چپ و راست این اصطلاح را رسماً به همین معنا به کار می‌برند: رؤیای آمریکایی یعنی با دست خالی شروع کردن و به ثروت انبوه رسیدن. ممکن است مردم آمریکا از نظر تعهدشان به آزادی و دموکراسی با هم فرق کنند و از نظر گرایش‌های مذهبی نوسان داشته باشند، ولی چیزی که به نظر می‌رسد در ملت آمریکا نوسان ندارد میل به ثروتمند شدن است، و اینکه زندگی‌شان را اساساً بر مبنای اقتصادی استوار می‌کنند.

این نکتهٔ منفی‌ای است که در آمریکا وجود دارد. ببینید، آمریکا یک وجه شیطانی دارد که روایت اول بر آن تأکید می‌کند، و یک وجه مقدس دارد که خود مردم آمریکا سعی می‌کنند فقط آن را ببینند. سعی می‌کنم بگویم که این دو گرایش از روز اول، نه فقط در سیاست خارجی آمریکا، بلکه در تک‌تک مردم آمریکا به نوعی وجود داشته است و ملت آمریکا و رفتارش را نمی‌توانید درک کنید مگر اینکه هر دوی این گرایش‌ها را بشناسید. اختلاف واقعاً می‌تواند بر سر این باشد که آن قسمتِ آزادی‌خواهی و مذهبی و آزادی بیان و عقیده چقدر وسعت دارد. ممکن است کسی بگوید به اندازهٔ یک نقطه است و بقیه‌اش همه حرص و آز و سرمایه‌داری به معنای مطلقش است، یا بگویید آن یکی کمی بزرگ‌تر است و این یکی کوچک‌تر.

دو گرایش متضاد در ملت آمریکا

من فکر می‌کنم که اصولاً نمی‌توانید ملت آمریکا، و حتی دولت آمریکا، را درک کنید مگر اینکه این دو گرایش متضاد را که از اول در آمریکا وجود داشته‌اند ببینید؛ مثلاً تضاد میان مهاجرانی که واقعاً به دلایل مذهبی به آمریکا رفتند، و بنابراین هجرتی مقدس انجام دادند، با آدم‌هایی که فقط و فقط به دلایل اقتصادی رفتند. فکر می‌کنم هر چه تاریخ جلوتر رفته، این گرایش دوم در آمریکا غلیظ‌تر شده و بیشتر آشکار شده است. الان هم اصولاً هنوز آدم‌هایی هستند که بر اثر فشارهای سیاسی و اجتماعی‌ای که در کشورهای خودشان هست فرار می‌کنند و به نوعی به کشورهای غربی و آمریکا پناه می‌برند، ولی فکر می‌کنم هنوز هم اکثریت با آدم‌هایی است که برای رسیدن به زندگی بهتر از نظر اقتصادی مهاجرت می‌کنند، نه به دلایل سیاسی، اجتماعی یا مذهبی.

به هر حال تأکیدم این است که به جای آنکه، همان‌طور که جناح چپ آمریکا، یعنی جناح تندروی چپ، سعی می‌کند، دنبال این باشیم که آن تصویر اولیه را که تصویری مقدس است کلاً پاک کنیم، فکر می‌کنم باید دنبال این باشیم که تصویر را این‌گونه اصلاح کنیم که بخش‌های دیگری از ویژگی‌های مردم آمریکا را هم کنار آن قسمت خوبشان بگذاریم، و بعد سعی کنیم این تصویر پیچیده‌تری را که به وجود می‌آوریم مبنا بگیریم تا رفتار ملت آمریکا را بفهمیم و تا حدودی بتوانیم بعضی از رفتارهای دولت آمریکا را هم بفهمیم.

پس نکتهٔ اساسی این است که آمریکا، همان‌طور که در روایت خودش خود را مبدأ دموکراسی و آزادی می‌داند، به معنای واقعی کلمه مبدأ سرمایه‌داری در دنیاست؛ یعنی از روز اول نظام سرمایه‌داری، به معنای واقعی کلمه، در آمریکا مستقر شد و از آمریکا کم‌کم به جاهای دیگر دنیا سرایت کرد. نمی‌خواهم وارد بحث دربارهٔ خود سرمایه‌داری شوم. من بیشتر از واژهٔ «سرمایه‌سالاری» استفاده می‌کنم، چون «سرمایه‌داری» را بیشتر از این جهت به کار می‌برند که عده‌ای سرمایه‌دارند و عدهٔ دیگری را استثمار می‌کنند. منظورم از سرمایه‌سالاری این است که همه‌چیزِ جامعه حول اقتصاد و تولید و پول و چنین چیزهایی، یعنی افزایش کاپیتال، دور بزند. جوامع اروپایی این‌طور نبودند؛ جوامع اروپایی به دلایل سنتی هزار جور مشغلهٔ دیگر داشتند.

بگذارید مثال خیلی واضحی برایتان بزنم. هنر در آمریکا، مثل هر چیز دیگری و برخلاف اروپا، کم‌کم به کالایی برای پول درآوردن تبدیل شد. اروپا را در قرون وسطا ببینید که هنر مطلقاً چیزی مقدس است؛ یعنی هنرمندها اصولاً آدم‌هایی نیستند که با هنرشان کار اقتصادی کنند. ببینید، سرمایه‌سالاری یعنی اینکه به هر چیزی فقط از این جهت نگاه کنید که چگونه می‌شود از آن پول درآورد، و این در اروپا شکل نمی‌گرفت. اعتقادات دینی، مثلاً کاتولیک، و سنت خیلی خیلی قوی هنری و فرهنگی‌ای که در خیلی از کشورهای اروپایی وجود داشت و هزاران سال سابقه داشت، یعنی سنت‌های دینی و فرهنگی، نمی‌گذاشت چنین نگاهی شکل بگیرد؛ اصلاً به نوعی چیزهایی در اروپا وجود داشت که مانع از این بود که به چیزی مثل هنر یا دین به عنوان کالایی نگاه کنید که خریدوفروشش کنید و با آن پول دربیاورید. از روز اول چیزی در آمریکا به وجود آمد که می‌توانم بگویم در طول تاریخ روزبه‌روز بی‌وقفه پیش رفته است: خطی صعودی در آمریکا می‌توانید پیدا کنید که نوسانی نداشته است. آزادی‌خواهی نوسان داشته، دموکراسی نوسان داشته، گاهی می‌آید و گاهی می‌رود و تغییراتی در آن ایجاد می‌شود؛ ولی یک خط صعودی از روز اول تا الان همین‌طور صعودی بوده است، و آن این است که همه‌چیز در خدمت سرمایه است.

همه‌چیز در خدمت سرمایه

هنر آمریکایی را در مقابل هنر اروپایی نگاه کنید؛ البته کم‌کم تمام دنیا تحت تأثیر شیوهٔ تولید هنر آمریکا قرار گرفته است. اصلاً سینمای هالیوود را نگاه کنید: هنری به وجود آمده به اسم سینما و مردم این هنر را می‌پسندند؛ عده‌ای آمدند سرمایه‌گذاری کردند، دستگاه‌ها و وسایلی خریدند و آدم استخدام کردند، و از ابتدای پدید آمدن هالیوود تا الان آنجا هیچ کاری جز بیزینس انجام نمی‌شود. اگر به یک شرکت یا کمپانی سینمایی بروید، می‌بینید که روی هر فیلم‌نامه‌ای که می‌آید، بر اساس اینکه چقدر ممکن است بفروشد و سرمایه را برگرداند، سرمایه‌گذاری می‌شود، و دنبال این‌اند که اگر فیلمی فروخت، مشابهش را تا جایی که می‌فروشد تولید کنند.

یک جوک اصفهانی هست که می‌گویند کسی سطلی دوغ آورده بود و سر بازار می‌فروخت، و هر قدر که می‌فروخت و کم می‌شد، در آن آب می‌ریخت؛ مثلاً دو ساعت بعد دوباره سطلش را پر می‌کرد. کسی که آنجا ایستاده بود و می‌دید، عصبانی شد و آمد و گفت: «آخر چقدر در آن آب می‌ریزی؟» جواب داد: «تا سفید است، محل دارد»؛ یعنی تا وقتی کاملاً آب نشده و چیزی جز آب در آن دیده می‌شود. همه‌چیز در آمریکا همین‌طور است، از جمله هنر: می‌بینید که از فیلمی که می‌فروشد نسخه‌های دوم و سوم، شماره‌های دو و سه و چهار، تا جایی که بفروشد می‌سازند. اینکه این از نظر فرهنگی تکراری شده یا خوب است یا بد، اصلاً موضوع نیست. هنر در آمریکا را نگاه کنید، یک بیزینس است؛ و دین هم در آمریکا خیلی شبیه بیزینس است.

می‌خواهم فیلمی را توصیه کنم که ببینید و فکر نمی‌کنم پیدا کردنش سخت باشد: فیلمی هست به اسم «ایرگ گنجی». فیلم خیلی جالبی است، چون فضای مذهب را در آمریکا می‌بینید. در آمریکا انفجاری از انواع کلیساها و فرقه‌های جدید پدید آمد؛ یعنی اگر تعداد فرقه‌های مذهبی مثلاً در اروپا ۱۰ تا بود، در آمریکا در مدت کوتاهی به ۱۰ هزار تا رسید. هر روستا و هر شهری کلیساهای مخصوص خودش را دارد؛ به نوعی فرقه‌های خاصی‌اند، با انواع و اقسام ادعاهای عجیب و خرافی همراه با مسائل دینی. حالت بیزینس در دین هم وارد شده و تمام تلاششان، که این فیلم «ایرگ گنجی» نشانش می‌دهد، در این جهت است که این کلیسا مشتری بیشتری داشته باشد. اگر آن فیلم در اختیارتان نیست و ماهواره دارید، یک سری کانال‌های مسیحی وجود دارد که اصلاً از آمریکا پخش می‌شود، مثل «گاد تی‌وی»؛ کمی نگاه کنید و ببینید که این‌ها روی صحنه، برای اینکه مردم را به گوش دادن سخنرانی‌شان جذب کنند، چه کارهای عجیب‌وغریبی می‌کنند. این نوع به اصطلاح پاپیولار شدن همه‌چیز چیزی است که منشأش آمریکاست.

اگر این را نبینید و بخواهید بگویید آمریکا کشوری بوده که با انگیزه‌هایی مقدس به وجود آمد، بعد هم همین‌طور مقدس ادامه پیدا کرد و در دنیا هم هر وقت دخالت می‌کند برای این است که می‌خواهد آزادی و دموکراسی را حفظ کند، من تأکیدم این است که آن تصویر ریشه‌ای در واقعیت دارد؛ ولی آنچه در آمریکا از روز اول وجود داشت و به‌طور مداوم هم غلبه کرد، نگاه کردن به همه‌چیز به صورت بیزینس بود، یعنی حکم‌فرما بودن مسائل اقتصادی و درجهٔ اول بودن آن‌ها نسبت به هر چیز دیگری، از دین و عقیده و هنر تا هر چیزی که فکرش را بکنید. در حالی که در اروپای سنتی، که آمریکایی‌ها معمولاً با تحقیر به آن نگاه می‌کنند و می‌گویند اروپای پیر است و جایی برای پیشرفت بشر نداشت، واقعیت این است که در اروپا و آسیا کشورهایی که به سنت وابسته بودند در مقابل این‌گونه گرایش‌های ارزان و به اصطلاح پوپولیستی سرمایه‌سالاری مقاومت می‌کردند؛ مقاومتی که از جهاتی می‌توانید آن را مقدس فرض کنید. یعنی پذیرفتن اینکه به هنر به عنوان یک بیزینس نگاه کنند، با توجه به سابقهٔ فرهنگی‌ای که در اروپا وجود داشت، برایشان خیلی سخت‌تر بود.

همان‌طور که ما هنوز که هنوز است در سنتمان، مثلاً در موسیقی سنتی ایرانی، می‌بینیم که در مقابل بیزینس کردن مقاومت وجود دارد. آدم‌هایی هستند که می‌گویند ما حاضر نیستیم صدایمان ضبط شود؛ احتمالاً در ایران استادان آواز ایرانی‌ای هستند که هیچ‌وقت صدایشان را نشنیده‌اید، چون معتقدند این کار درستی نیست. البته این‌ها دیگر مثل موجوداتی در حال انقراض‌اند. هنوز در اروپا، مثلاً در موسیقی‌های سنتی اروپایی، چنین آدم‌هایی وجود دارند، در ایران هستند و در شرق دور هم ممکن است چنین آدم‌هایی پیدا کنید که اصولاً نسبت به پول درآوردن از راه هنر، یا مثلاً از راه دانش، احساس بدی دارند؛ در حالی که در آمریکا از روز اول همه‌چیز بیزینس بوده و هیچ عیبی هم در این نمی‌دیدند و نمی‌بینند. اگر الان به ملت آمریکا بگویید که شما این‌طور هستید، فکر نمی‌کنم خیلی مقاومت کنند و بگویند ما این‌طور نیستیم؛ جزو بدیهیات فرهنگ و زندگی آمریکایی است که هر چیزی را که بتوانند به پول تبدیل کنند.

سیاست به‌مثابه بیزینس

نکتهٔ اساسی این است که سیاست در آمریکا بیزینس است، و تمام سیاست آمریکا را می‌توانید درک کنید اگر متوجه این باشید که سیاست‌مدار به عنوان بیزینس، یعنی به عنوان زندگی شغلی‌اش، سیاست‌مدار می‌شود و می‌خواهد از این راه پول دربیاورد. ممکن است آرمان‌هایی هم داشته باشد، ولی درصد آدم‌هایی که در زمینهٔ سیاسی بخواهند آرمان‌هایشان را ترجیح دهند و به اصطلاح کریر خودشان را به خطر بیندازند، بسیار بسیار نادر است.

به کتابی از جان اف. کندی اشاره می‌کنم که به زبان فارسی ترجمه شده است. کندی پیش از آنکه ترور شود، و پیش از آنکه رئیس‌جمهور شود، وقتی سناتور بود، کتابی نوشت که به فارسی با عنوان «سیمای شجاع» ترجمه شده است. او چند سناتور را در طول تاریخ آمریکا پیدا کرده که این کار را کرده‌اند، یا دست‌کم کندی فکر می‌کند که کرده‌اند؛ یعنی به خاطر اعتقادات و اصولی که به آن‌ها معتقد بودند، کریر خودشان را به خطر انداختند. کتاب را که می‌خوانید، کاملاً مشخص است که کندی خودش احساس می‌کند چنین آدمی است، و این خوب است؛ ولی اعتراف دارد که اصولاً سیاست آمریکا این‌طور نبوده و فقط می‌خواهد بگوید این چند نفر این‌طور بودند.

بگذارید نکتهٔ جالبی را از همان کتاب بگویم. یکی از آن آدم‌ها سناتوری بود که ناطق بزرگی بود و در دوران جنگ داخلی آمریکا نطق معروفی کرد که می‌گویند معروف‌ترین نطق تاریخ آمریکاست و احتمالاً خیلی از دانش‌آموزان آمریکایی ماجرای آن را می‌دانند؛ نطقی که در جهت حفظ اتحاد آمریکا و برخلاف دیدگاه‌های حزبی که این سناتور از آن آمده بود ایراد شد و خیلی هم مؤثر بود. بگذریم. خود کندی در این کتابش می‌نویسد که البته ایشان نقاط ضعف اخلاقی‌ای هم داشت و اصول‌گرا بودنش مانع از این نمی‌شد که مثلاً یادداشتی به رئیس فلان بانک بنویسد که «حق و حقوق من مطابق معمول به من پرداخت نشده است». یعنی این سیاست‌مدار خیلی خیلی اصول‌گرای آمریکا هم، مثل همهٔ سناتورها و نماینده‌های کنگره، از سرمایه‌داران بزرگ آمریکا مواجب دریافت می‌کرده است؛ و همه‌شان این کار را می‌کنند.

اصلاً در آمریکا اینکه یک سناتور از سناتور بودن خودش، یعنی از موقعیت سیاسی‌اش، برای بیزینس استفاده کند، جزو بدیهیات است. یک بار، در اوج تیرگی روابط ایران و آمریکا که نمی‌شد ویزای آمریکا گرفت، یکی از دوستانم که می‌خواست برای دکترا به آمریکا برود، ویزای آمریکا را از آنکارا گرفت، در حالی که آنکارا ویزای همهٔ بچه‌هایی را که آن سال برای آمریکا اقدام کرده بودند رد کرده بود. پرسیدم: «خیلی عجیب است؛ شانسی بود؟» گفت: «چیزی می‌گویم، به کسی نگو. راستش این است که آنجا با سناتوری تماس گرفتند، چند هزار دلار پول به او دادند و کار را جور کرد»؛ یعنی مستقیماً نامه‌ای برای آنکارا نوشت و تضمین کرد که این آدم مطلوبی است. می‌گفت این در آمریکا یک بیزینس خیلی ساده است: پیش سناتور می‌روید و از او می‌خواهید کاری برایتان انجام دهد، و او هم در ازای مبلغی که تعیین می‌کند، کار را برایتان انجام می‌دهد. این چیزی نیست که اگر الان به مردم آمریکا بگویید تعجب کنند؛ می‌گویند مهم این است که کاری که انجام می‌دهد خیلی مخالف منافع مردم نباشد.

در طول تاریخ آمریکا مسائل رشوه‌خواری‌ای بوده که حالت زننده و زشتی داشته است؛ مثلاً موارد مربوط به شرکت‌های بزرگ آمریکا که سروصدا به پا کرده، معمولاً دربارهٔ تخفیف‌های مالیاتی است: به هر حال می‌خواهند به نوعی از قوانین مالیاتی سرپیچی کنند، و وقتی قرار است یک شرکت بزرگ میلیون‌ها دلار، یا یک میلیارد دلار، مالیات بدهد، به نوعی سعی می‌کند مقداری پول به نماینده‌های کنگره و سنا بدهد تا قوانین را به نوعی تغییر دهند یا در مورد آن شرکت تخفیف‌هایی قائل شوند. کتاب «آمریکا در دو قرن»، نوشتهٔ کلور ژولین، سردبیر «لوموند دیپلماتیک»، کتاب خوبی است برای خواندن این‌گونه چیزها و خیلی هم مستند است. در آن کتاب جاهایی به ارقام بزرگی اشاره می‌شود که بعد از ماجرای واترگیت، که رسوایی بزرگی بود و مردم دربارهٔ خیلی چیزهای دیگر هم کنجکاو شدند، لو رفت: اینکه سیاست‌مداران در آمریکا به صراحت بیزینس می‌کنند، به موقعیت سیاسی می‌رسند و پول‌هایی دریافت می‌کنند.

احتمالاً همه‌تان ماجرای شهرام جزایری را در ایران شنیده‌اید؛ کسی که تقلب‌های اقتصادی می‌کرد و بعد به آدم‌های سیاسی کشور پول‌هایی می‌داد و مبالغی پرداخت شده بود که بعداً لو رفت؛ می‌گفتند قسمت‌هایی از آن را گفتند و قسمت‌هایی را نگفتند. من به این کاری ندارم. راکفلر آدمی است که همین ارقام دربارهٔ او هم هست؛ یعنی شهرام جزایری مدل خیلی کوچک‌شدهٔ آدمی مثل راکفلر در آمریکاست که به فرماندار نیویورک ۱۰ هزار دلار هدیه داده تا برای خودش خانه یا زمینی بخرد، و به فلان کس و فلان کس؛ این‌ها ارقامی است که در این کتاب به آن‌ها اشاره شده است. چنین آدمی تا مقام معاونت ریاست‌جمهوری هم در آمریکا رسیده است. یعنی اینکه سرمایه‌داری در آمریکا از سیاست‌مدارها پشتیبانی می‌کند، چون منافعی برایش دارد، جزو بدیهیات سیاست آمریکاست و این‌طور نیست که چیز خیلی پنهانی باشد؛ این همه خرج ستادهای تبلیغاتی در آمریکا از کجا می‌آید؟

کتابی به اسم «کتاب آمریکا» چاپ شده، از مجموعه کتاب‌هایی که مؤسسه‌ای در ایران چاپ می‌کند، که ریز پول‌هایی را آورده که فکر می‌کنم برای رقابت داخلی حزب دموکرات پرداخت شده است. احزاب اول یک نفر را از میان خودشان انتخاب می‌کنند؛ مثلاً امسال داخل حزب دموکرات میان اوباما و هیلاری کلینتون رقابت بود. این‌ها در اطراف آمریکا نشست‌های تبلیغاتی بزرگی دارند؛ مثلاً حزب دموکرات در نیویورک نشست‌هایی برگزار می‌کند تا این دو نفر بیایند و برای حزبی‌های نیویورک صحبت کنند، و بعد از همین رأی‌گیری‌هایی که داخل حزب در این جاها انجام می‌شود، معلوم می‌شود که نمایندهٔ حزب برای انتخابات کیست. مثلاً من فهرست ارقام پرداختی را دیدم: ۵۰۰ هزار دلار را یک شرکت داده، ۱۰۰ هزار دلار را فلان شرکت. شرکت‌های آمریکایی علناً، نه اینکه این‌ها چیزهایی پنهانی باشد، در حمایت از کاندیداهای هر یک از این حزب‌ها مبالغی پرداخت می‌کنند و انتخابات این‌طور شکل می‌گیرد.

البته نکتهٔ مثبتی هم در این مورد هست: قوانینی وجود دارد که سعی کرده‌اند این نوع کمک‌ها را محدود کنند. وقتی می‌گویم نمی‌شود آمریکا را فهمید مگر اینکه دو گرایش را کنار هم بگذارید و بفهمید، برای همین است که نمی‌توانم این را توجیه کنم: اگر همه‌چیز در آمریکا بازی است، این قانون را برای چه می‌گذارند که سرمایه‌دارها نتوانند این پول‌ها را خیلی در سیاست خرج کنند و آن را غیرقانونی اعلام می‌کنند؟ درست است که نمی‌شود خیلی ردیابی‌اش کرد، ولی مثلاً کمک‌های بالاتر از حدی حتماً باید با چک انجام شود، وگرنه غیرقانونی است، تا معلوم شود چه کسی به چه کسی پول می‌دهد. دقت می‌کنید؟

پول، لابی و تصویر نامقدس

ولی به هر حال میزان پولی که در آمریکا جابه‌جا می‌شود، یعنی پولی که سرمایه‌دارها برای منافع خودشان خرج می‌کنند و به سیاست‌مداران می‌دهند، خیلی خیلی بالاست. یک بار آماری شنیدم که متأسفانه یادم نیست، ولی مبلغ بسیار بزرگی بود، در حد میلیارد دلار؛ حجم پولی که وکلا و نماینده‌های مجلس و مانند آن‌ها دریافت می‌کنند، یعنی مبادلات پشت‌پرده‌ای که به نوعی در جهت تنظیم قوانین جدید و معافیت‌های قانونی و الی آخر است. شما آمریکا را نمی‌توانید بفهمید مگر اینکه این را بفهمید که در آمریکا اولویت با مسائل اقتصادی است و همه‌چیز به نوعی به این برمی‌گردد که از هر چیزی، از سیاست گرفته تا هنر و دین، چگونه می‌شود در جهت بیزینس استفاده کرد.

سعی می‌کنم این موضوع، یعنی بیزینس بودن سیاست در آمریکا، را دست‌کم با چند مثال خوب توضیح دهم: اینکه چطور بعضی از تصمیم‌هایی که در سیاست خارجی گرفته می‌شود دقیقاً در جهت این بیزینس است؛ یعنی سیاست‌مداران آمریکا با مجموعه‌ای از عملیات‌هایی که خارج از آمریکا انجام می‌دهند چطور صاحب پول می‌شوند، و اگر آن کار را نکنند، یک سری منابع اقتصادی خودشان را از دست می‌دهند. بنابراین نکتهٔ اصلی دربارهٔ تصویر تاریخی آمریکا این است که در کنار این تصاویری که از تقدس آمریکا وجود دارد، به آن تصویر نامقدس آمریکا هم به نوعی توجه کنید؛ تصویری که فقط به سیاست‌مدارها مربوط نیست، بلکه به آحاد مردم مربوط می‌شود.

امیدوارم بتوانیم سیاست خارجی و سیاست‌های داخلی آمریکا را تا حدی با همین تصویر کلی‌ای که از آمریکا داریم بفهمیم. سیاست اصولاً و معمولاً جدا از مسائل اخلاقی پیش می‌رود؛ بنابراین روند مقدس کردن تاریخ آمریکا در درک سیاست کشوری مثل آمریکا کارایی چندانی ندارد.