جلسه با فرود از بحثهای پیشین به بحث روانکاوی آغاز میشود. او میگوید در طرح بحثهای مردسالاری نوعی گیرکردگی دارد، چون فکر میکند مطرح کردن این موضوعها از بحثکردن دربارهٔ سرمایهسالاری سختتر است. سپس دو جلسهٔ قبل را مرور میکند: تعریف مردسالاری بر پایهٔ تقابلهای دوتایی و ربط آن با شالودهشکنی.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
فرود به بحث روانکاوی
در ادامهٔ همان بحثها، کمکم به بحثهای خودمان دربارهٔ روانکاوی فرود میآییم.
مردسالاری ۳
من احساس میکنم نوعی گیرکردگی در طرح بحثهای مردسالاری دارم؛ مثلاً دو سه سال پیش قولش را دادم و عمل نکردم. علتش هم این بوده که فکر میکنم مطرح کردن این موضوعها نسبت به مثلاً بحثکردن دربارهٔ سرمایهسالاری سختتر است. فکر میکنم یکی دو جلسه دربارهٔ سرمایهداری و سرمایهسالاری صحبت کردم و کلی تفاهم ایجاد شد دربارهٔ اینکه این حرفها چیستند و درستاند یا غلط. در دنیا هم همینطور است؛ یعنی اگر مقداری در فضای روشنفکری دنیا مطالعه کنید، اینکه سرمایهسالاری چیز بسیار مقتضی و موردتوافقی است موردقبول است، ولی مردسالاری به آن معنا که من میگویم به هیچوجه موردتوافق نیست. امروز کمی دربارهٔ اینکه دیدگاههای دیگر چگونهاند توضیحاتی میدهم. از نظر من این تبیین موردتفاهم نیست، برای اینکه درکش کمی دشوارتر از سرمایهسالاری است و دیدنش سختتر. فکر میکنم سلطهای که مردسالاری دارد آنقدر بیشتر است که دیده نمیشود؛ هرچند آنچه در مورد سرمایهسالاری روشن و موردتفاهم است بیشتر سرمایهداری است، به معنای اینکه مثلاً طبقهای طبقهٔ دیگر را استثمار میکند.
خلاصهٔ دو جلسهٔ قبل
بگذارید نه کل بحث، بلکه اشارهای مختصر به چیزهایی که قبلاً گفتهام بکنم. در این دو جلسه سعی کردم تعریفی از مردسالاری ارائه دهم که اساسش بر وجود سری روابط دوتایی و تقابلهای دوتاییِ دارای جنبهٔ جنسیتی باشد، و مردسالاری این باشد که ما این تقابلهای دوتایی را تعریف میکنیم، در تعریفهایشان دستکاری میکنیم و نهایتاً — چه تعریفها دستکاری شده باشند چه نشده باشند — به آن قسمتی که قطب مردانه است ارزش فوقالعادهای میدهیم و قسمت زنانه را تحقیر میکنیم. این فرهنگی است که ظرف چند هزار سال به وجود آورده و همیشه هم همینطور بوده است؛ فکر نمیکنم استثنایی وجود داشته باشد. یکی از خوبیهای اینکه بحث را اینگونه ارائه میکنم این است که به موضوع تقابلهای دوتایی در فلسفهٔ امروز، در ۳۰-۴۰ سال اخیر، تحت عنوان شالودهشکنی ربط پیدا میکند. ممکن است شما خیلی با این چیزها آشنا نباشید، ولی جزو بحثهای روز فلسفه و نقد ادبی بوده است — اینکه متون را میشود شالودهشکنی کرد. اساسش را ژاک دریدا مطرح کرد و یکی از ویژگیهای آرای دریدا این است که بهطور شگفتانگیزی، در حالی که معمولاً متفکران اروپایی در جهان آنگلوساکسون — یعنی انگلیس و آمریکا — محبوبیت زیادی ندارند، شالودهشکنی تقریباً خیلی زود، حتی از فرانسه، مرکزش به آمریکا رفت؛ یعنی تقریباً میتوان گفت عمدهٔ منتقدان هنری که شالودهشکنی را خیلی جدی تعقیب کردند مرکزشان در آمریکا بود. به هر حال اینکه چنین بحثی در حال حاضر در دنیا جا افتاده — اهمیتدادن به تقابلهای دوتایی و ارزشگذاریهای ناخودآگاهی که بر یکی از جنبههای این تقابلها میکنیم — خوب است که ما هم در همان فضا تعریفی از مردسالاری بدهیم. البته فکر میکنم اگر این فضا وجود نداشت، شاید بهترین راه نزدیکشدن به مفهوم مردسالاری بهعنوان مسئلهای فرهنگی، همین ارائهکردن آن از طریق تقابلهای دوتایی بود. جلسهٔ قبل مقداری زیادی — شاید — وقت گذاشتم که موضوع تقابلهای دوتایی را توضیح دهم که چیستند، و سعی کردم با استفاده از بحثهایی که در کلاس قبلاً شده، مدلی که در روانکاوی یونگ از شناخت و کارکردهای خودآگاهی وجود دارد را با قرار دادن آن بهعنوان مبنا و با تغییری جزئی توضیح دهم که اصولاً نمیشود آنگونه که در شالودهشکنی فعلاً متداول شده، همهٔ تقابلهای دوتایی را با یک نگاه پرداخت. تقابلهای دوتایی داریم که به اصطلاح جنبهٔ جنسیتی دارند — که طبق همان اصطلاحی که از روی نمودارهای یونگ میگویم در محور افقی قرار میگیرند — و تقابلهای دوتایی داریم که نوعی در محور عمودی قرار میگیرند. ایراد آنهایی که در محور عمودیاند این است که اصلاً تقابل دوتایی واقعی نیستند و در واقع بد تعریف شدهاند؛ ولی اینکه به سمت بالا ارزش بیشتری میدهیم درست است؛ ایراد این است که اصولاً آن سمتِ بالا چیزی فرضی است که خیلی معمولاً واقعی نیست. یعنی بعضی از ایرادهایی که به این تقابلها میگیرند همین است که تعریف روشنی از دو طرف تقابل، مخصوصاً از سمت بالایش، وجود ندارد. ولی تقابلهای افقی همانهایی هستند که تقابل به معنای واقعی کلمه در آنها وجود دارد و نوعی عدمتقارنهایی در جهان هست که ما اینها را در فرهنگ به این شکل مدل کردهایم، در زبان خودمان.
مشکلاتی که اینجا وجود دارد یکی همان مشکلی است که معمولاً در شالودهشکنی رویش تأکید میشود که همان به زبان ما مردسالاری است؛ یعنی یک قسمت از این دو مفهوم متقابل ارزشگذاری بیهوده و بیجهتی شده و آن طرفش ارزشگذاری نشده است. و نکتهٔ دوم که سعی کردهام با مثالها توضیح دهم این است که تقریباً همیشه این تقابلها در فرهنگ بد تعریف شدهاند؛ در واقع دستکم یک سمتش بهشدت بدفهمیده شده و واژههایی که داریم نارسا هستند؛ نمونهٔ خیلی خوبش مثلاً همین مفهوم فعالبودن و اکتیوبودن در مقابل پسیوبودن؛ این اصلاً واژههای خوبی برای بیان آن حالتی که آنجا وجود دارد نیست. شاید به زبان فارسی بتوانیم از تأثیرگذاری و تأثیرپذیری نام ببریم، با شرط اینکه تأثیرپذیری را مثبت به آن نگاه کنیم؛ تأثیرپذیری یعنی اینکه موجودی بتواند خودش را تحت الهام قرار دهد؛ این به هر حال خوب است. ولی واژههای ما اصلاً به گونهای است — این موضوعی که الان میگویم چند سال قبل یک بار در دانشگاه تربیت مدرس این تقابلها را مطرح کردم، شاید چهار پنج سال قبل؛ از آن موقع تا حالا خیلی بازبینی کردم و سعی کردم واژههای بهتری پیدا کنم؛ اصلاً پیدا نمیشود — واقعیت این است که در زبان ما راهی وجود ندارد که بتوانید تقابلها را چنان گزینش واژه کنید که یک سمتش ارزشِ آن یکی سمت را داشته باشد؛ زبان ما خودبهخود بارهای ارزشگذاریایی کرده که تأثیرش بر ذهن ما میماند. و این نکتهای است که جلسهٔ قبل رویش تأکید کردم: اصولاً رویکرد شالودهشکنی نسبت به این موضوع تقابلهای دوتایی یکسان برخورد میکند. نکتهٔ سومی هم اضافه کردم که اصولاً بعضی از این تقابلها وجود ندارند. بگذارید شاید این هم بشود در دو قسمت: تقابلهایی هست که در فرهنگ — مثلاً در کانتکست دینی — گاهی از تقابل معرفت و ایمان صحبت میشود؛ این اصلاً چیز موهومی است واقعاً؛ مخصوصاً در مسیحیت؛ و چون غرب مرکز جهان است و بنابراین دین معادل با مسیحیت تلقی میشود، معمولاً در کانتکستهای سکولار این را به کل ادیان نسبت میدهند؛ میگویند در ادیان معرفت در مقابل ایمان است. از جمله داستان آدم و حوا نمونهٔ آن است؛ علت اخراج آدم و حوا از بهشت این بود که معرفت نیک و بد را پیدا کردند و در تورات رسماً نوشته شده که خداوند گفت اینها دیگر مثل ما شدند و انگار موجودات خطرناکی شدند؛ معرفت پیدا کردند و بنابراین دیگر جایشان در بهشت نیست. این تصور به هر حال در یهودیت و مخصوصاً در مسیحیت وجود دارد. اینکه در فرهنگ تقابلهایی تعریف شده که تقابل نیست — ببینید مثلاً انسان و خدا در فکر یونانی که کلاً در تقابلاند؛ انسان در مقابل خدا قرار میگیرد — یا اصلاً فرض کنید مرگ و زندگی؛ نمیدانم میشود برای مرگ و زندگی تقابل تعریف کرد به آن معنا؛ اینها تقابلهایی هستند که معمولاً در بعضی فرهنگها وجود دارد و در بعضی وجود ندارد. و چیزی هم که اضافه شده — چون شالودهشکنی به هر حال خیلی مد شده و هنوز هم واقعاً مد است، طبعاً مخصوصاً وقتی به آمریکا رفت که آمریکا کلاً کشوری مد است — اینکه الان در کلی مثلاً تزهای دکترا شالودهشکنی مینویسند و سری تقابلهای دوتایی در این تزهای دکترا مثلاً برای اولین بار ساخته میشود تا اینکه مثلاً لیست تقابلها زیاد شود. قبلاً اشاره کردم که در متنی این را خواندم — شاید تز بود، یادم نیست — تقابل بین مثلاً home با the house و hospital؛ حالا من نمیدانم واقعاً در هیچ فرهنگی house با hospital تقابل داشته یا نداشته؛ اینها هم به هر حال مجموعه تقابلهایی در فرهنگها هستند که اصلاً تقابل نیستند. یعنی وقتی میخواهیم تقابلهای دوتایی را بررسی کنیم اول باید تشخیص دهیم که اصولاً اینها تقابل واقعیاند یا چیزهای کاملاً بیخودی — یعنی در محور عمودی و افقی هیچجا نمیگنجند — بعد هم اگر تقابل واقعی هستند باید تشخیص دهیم که جنبهٔ جنسیتی دارند؛ یعنی از همان نوع تقابلهایی هستند که به جنسیت مربوط میشوند، یا جزو تقابلهایی هستند که بهنوعی به رشد مربوط میشوند؛ و بعد هم تکلیفشان با همدیگر فرق میکند که شالودهشکنی چگونه میخواهند دربارهشان بکنند. فکر میکنم موضوع تقابلهای دوتایی پیچیدگیاش بیشتر از آن است که الان در شالودهشکنی هنرشان این است که هرچه میتوانند تقابل بیاورند؛ و شالودهشکنیشان هم به این معناست که سعی کنند بار ارزشی را از دو طرف بردارند و چیز متعادلی به وجود بیاورند؛ یا معمولاً چنین است که علیه آن طرفی که بار ارزشی بیشتری به آن داده شده قیام میکنند و شروع میکنند به مثلاً سخنپرانی و کوبیدن اینکه این چقدر بهاصطلاح غیرمنطقی است که به آن ارزش میدهیم؛ و معمولاً آن قسمتی که در شالودهشکنی ارزشمند است این است که سعی میکنند نشان دهند وجود این ارزشگذاریها و وجود این تقابلهایی که ناخودآگاه تعریف و ارزشگذاری شدهاند چطور ذهن فیلسوف را — نه فقط هنرمند را، ذهن فیلسوف را — وقتی اثر فلسفی خودش را خلق میکند و فکر میکند، به راههای خاصی میکشاند که نتیجهٔ تفکر منطقی نیست. و گاهی در این متنهای شالودهشکنی حرفهای خیلی عمیق و جالبی پیدا میکنید؛ هرچند من نمیخواهم موضوع را خیلی به سمت شالودهشکنی ببرم، ولی اگر علاقهمند باشید مقداری مطالعه کنید، کلاً اطراف این نگرش — مثلاً ژاک دریدا — بحثهای زیادی همیشه بوده که اصولاً شیادی است یا نه و یک چیزی هم در آن هست. فکر میکنم ژاک دریدا در میان فیلسوفان فرانسوی تقریباً تنها کسی است که در محیط انگلستان — نه فقط در ادبیات، در فلسفهٔ تحلیلی هم — به او اعتنا کردهاند؛ برای اینکه نوعی فلسفهٔ زبان است و مثلاً درگیر بحثهایی با آدمهایی مثل جان سرل هم شد و طبعاً حرفهایش وارد حیطهٔ فلسفهٔ تحلیلی شد. و یادم هست یک بار به ژاک دریدا از طرف دانشگاه آکسفورد یا دانشگاه کمبریج — یکی از این دانشگاههای معتبر انگلستان — جایزهٔ خیلی مهم فلسفه دادند و اتفاقهایی که اطرافش افتاد: کسانی که مخالفت کردند و مثلاً در جلسه شرکت نکردند؛ کلی ماجرا اطرافش افتاد؛ عدهای کلاً مخالف بودند که این اصلاً فیلسوف نیست و رسماً طوماری نوشتند که این شیادی است و این اصلاً کلاً حرفی که میزند هیچی در آن نیست به غیر از اینگونه الفاظبازیها. اینکه من دارم تأکید میکنم — با توجه به این جدیتی که وجود دارد، علیرغم اینکه فکر میکنم در شالودهشکنی دیدگاههایی هست — گاهی واقعاً حرفهای خیلی عمیقی میبینید که با همین شیوهٔ شالودهشکنی به آنها رسیدهاند. بگذریم؛ من نمیخواهم وارد این بحث شوم که در مکتب آنالیتیک و فلسفهٔ تحلیلی کلاً کانتیننتالها را — میدانید، شبیه کانتیننتالها — چه میدانند. همیشه اینطور بوده ولی الان کمی دارد جابهجا میشود.
همین جایزهای که به Derrida دادند و توجهی که به Derrida در آمریکا شده یا توجهی که همین اخیراً حتی به Michel Foucault میشود. Michel Foucault هم شاید در آمریکا خیلی مد نباشد و اصلاً نهضتی وجود نداشته باشد، ولی آدمهای معروفی مثل Dreyfus کتاب خیلی مهمی دربارهٔ Foucault نوشتهاند که به فارسی هم ترجمه شده است. به هر حال کمی به نظر میآید آن ضدیتهای اولیه دارد از بین میرود. از آن طرف هم همیشه همینطور بوده: در فلسفهٔ قارهای معمولاً فلسفهٔ تحلیلی را نوعی نوکر سرمایهداری و امثال آن میدانند. کتابی هست از آدم معروفی به اسم Novak که فیلسوفی مارکسیست است، دربارهٔ کل سنت فلسفی آنگلوساکسون که فکر میکنم از John Locke شروع میکند و در کتابش سعی میکند نشان دهد که چطور فلسفهٔ خودش را با سرمایهداری تطبیق داده — و این حسگرایی و Hume؛ عنوان فرعی کتاب هم فکر میکنم «از Locke تا Popper» است. همهٔ این فیلسوفها بهنوعی تحت تأثیر فرهنگ سرمایهداری فلسفهٔ خودشان را ساختهاند، از دیدگاه آدمی که مارکسیست است؛ این نگاه کلی فلسفهٔ قارهای به فلسفهٔ تحلیلی است، نوعی ضدیت که از آن طرف هم همیشه بوده است.
من دفعهٔ قبل سعی کردم این موضوع را کمی باز کنم؛ مثالهایی هم که زدم کمتر بر رویشان ماندهاند و فکر میکنم از بعضی جاها عمیقترند: تأثیری که مردسالاری در خلق واژگان و گرامر و همهٔ اجزای زبان، از جمله اشتقاقات زبان، دارد. مثلاً مثالی که زدم غریزهٔ جنسی؛ اینکه پشت این واژهها، پشت این اشتقاقها و عبارتهای مرکب واقعاً نوعی ایدئولوژی وجود دارد و مردسالاری همهٔ اینجاها بهنوعی تأثیر گذاشته است. چرا دربارهٔ زبان بحث کردم؟ برای اینکه اولاً فلسفهٔ الان خیلی متوجه زبان است و فرهنگ وسیعی از بحثهای زبانی داریم؛ بهاضافهٔ اینکه وقتی نشان میدهید زبان تحت تأثیر گرایشهایی قرار گرفته، عمق تأثیر فرهنگ را بیان میکنید؛ چون معمولاً تأثیرهایی که وارد زبان میشوند و واژگانی که خلق میشوند نامرئی میشوند و دیگر کسی متوجهشان نیست. و شاید دلیل واقعی پنهانتربودن مردسالاری از چیزی مثل سرمایهسالاری همین باشد که از ابتدای پیدایش فرهنگ دستاندرکار بوده، در حالی که سرمایهداری وقت آن قضایا را نداشته که در چیزی مثل زبان دخل و تصرف کند. در پرانتز — یا بهعنوان پاورقی — تأثیر نظام سرمایهسالار بر زبان موضوع بررسیشدهای است؛ با وجود اینکه سرمایهسالاری رسماً ۱۵۰-۲۰۰ سال، یا اگر خیلی عقب ببریم از ۴۰۰-۵۰۰ سال، از زمان رنسانس، سابقهٔ بیشتری ندارد، ولی واژهسازیاش و فرهنگسازیاش که در زبان هم تأثیر گذاشته بررسی شده است و آدمی که بیشتر ما میشناسیمش و این کار را کرده فیلسوفی فرانسوی به اسم Lyotard است. این را بهعنوان حاشیه میگویم تا اگر کسی علاقهمند بود برود آنجا؛ در کارهای Lyotard — که البته خیلی به فارسی ترجمه نشده و یکی دو کارش به فارسی درآمده — میتوانید ببینید نوع بررسیهایش چگونه است.
من ادامه دادم برای اینکه عمق تأثیر مردسالاری را نشان دهم؛ اینکه مسئله فقط فرهنگی نیست. سعی کردم بگویم هر چیزی که فرهنگی شد، وقتی بر اساس آن فرهنگ زندگی میکنید حتی بر فیزیولوژیتان هم تأثیر میگذارد. آناتومی انسان شاید بخشیاش کمتر تأثیرپذیرفته باشد، ولی در فیزیولوژی — طرز کار بعضی اعصاب و مغز، اینکه بخشهایی بیشفعال شوند و بخشهایی کمفعال بمانند — خودبهخود به وجود میآید؛ و وقتی با سبکی از زندگی در یک فرهنگ عادت کردید، بهراحتی نمیتوانید بپذیرید که آن فرهنگ تغییر کند؛ یعنی ما در مقابل هرگونه نقادی فرهنگ و تغییر فرهنگ خودبهخود مقاومت میکنیم. مثال خیلی واضحش این است: الان زنهایی در دنیا هستند که بهزحمت خودشان را با این نظم مردسالار موجود وفق دادهاند و سخت کار کردهاند و از نیازهای عاطفی و نیازهای عمیق روانی خودشان گذشتهاند تا خودشان را تطبیق دهند و به جایی برسند؛ مدیر شرکتی شدهاند و در همین نظام کاری شدهاند. حرف من این است که اتفاقی که باید بیفتد این است که زنها در این نظام تغییراتی بدهند؛ یعنی ثابت بماند و فقط در آن جا بگیرند. در واقع این نظام برای زنها ساخته نشده و لازم است نوعی فرهنگ و نظام اجتماعی جدید به وجود بیاید. کسی را در نظر بگیرید که همهٔ زندگیاش را گذاشته، رنج کشیده و به جایی رسیده؛ قبول کنید که این تیپ از زنها بیشتر از مردان در مقابل این حرفهایی که من میزنم مقاومت میکنند؛ زنی که همهٔ زندگیاش را صرف کرده که بهزحمت — مثل در جعبهای که جا نمیشد — خودش را جا دهد و استخوانهایش هم کمی شکسته باشد، وقتی به او بگویید اصلاً بیخود رفتی در این جعبه، نباید میرفتی، فکر میکنم از همه بیشتر عصبانی میشود. این است که مقاومت وجود دارد. وقتی نقادی عمیقی نسبت به وضعیت فرهنگ و جامعه انجام میدهید، طبیعی است که انتظار نداشته باشید خیلی مورد استقبال قرار بگیرد؛ که همه بگویند از امروز فهمیدیم که اینطور است و از فردا زندگیمان را عوض میکنیم. اینرسی وجود دارد؛ ما به نوع خاصی در همین نظام سرمایهدار و مردسالار زندگی میکنیم و بهراحتی نمیپذیریم که نسبت به زندگی تغییر کنیم.
تا جلسهٔ گذشته این بحثها اساساً این بود که در تکمیل بحثهای جلسهٔ اول نشان دهم عمق مطلب تا چه حد است، و فکر میکنم نشاندادن انحرافهایی که در زبان هست عمق ماجرا را تا حد زیادی نشان میدهد؛ بهاضافهٔ اینکه اگر قبول کرده باشید که نوع زندگی ما حتی بر فیزیولوژی ما تأثیر گذاشته، این نفوذ چنین انحرافی را خارج از محدودهٔ فرهنگ هم نشان میدهد. انتهای جلسهٔ قبل گفتم — چون حرفها کلاً ناامیدکننده است؛ وقتی دربارهٔ اوضاع بد دنیا، از سیاست گرفته تا مسائل اجتماعی و فرهنگی، صحبت میشود ممکن است فضای ناامیدکنندهای به وجود بیاید — حرفی که زدم از جهاتی مایهٔ امیدواری است: اگر حرفهای Jung را پذیرفته باشید، جای امید خوبی باقی میماند. Jung بهنوعی معتقد است بخش عمدهای از روان ما — ناخودآگاه شخص و ناخودآگاه جمعی ما — بهطور عمیق تحت تأثیر فرهنگ و خودآگاهی قرار نمیگیرد؛ یعنی بهشدت در مقابل اینگونه تغییرات و عدم تعادلها و عدم رشد مقاومت میکند و تا آخرین لحظهای که شما در قید حیات هستید، آن — مثلاً Self که مسئول رشد است — هرقدر هم رشدتان متوقف شده باشد، در موقع مقتضی اگر امیدی به ایجاد تغییرات باشد سیگنالهای خودش را میفرستد؛ بهصورت احساسات و عواطف غیرقابل کنترل در بیداری یا بهصورت رؤیا موقع خواب. یعنی ما بیس فرهنگی خوبی در درون خودمان داریم که با مقتضیات فیزیولوژیک و روانیمان سازگار است و تحت تأثیر فرهنگ آنجاها به هم نمیریزد. به اصطلاح مهندسی، آنها روی RAM نوشته شده و چیزی که ما به آن دسترسی داریم، قسمت Access Memory، جای دیگری است؛ همهاش را هم که پاک کنید چیزی انگار در روان و جسم شما نوشته شده که اصلاً در دسترس شما نیست، و این خیلی خوب است. اینکه خودآگاهی جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاه است، اگر آدم نسبت به فرهنگ بدبین شده باشد حالت آرامشبخشی دارد: تصور اینکه حداکثر آلودگیای که میتوانید ایجاد کنید اطراف همان جزیرهٔ خودآگاهیتان است؛ این اقیانوس را نمیتوانید. و دیدگاه دیگری هم هست — که خیلی آنطور است — که روان ما از طریق ناخودآگاه جمعی به جهان متصل است و انگار آگاهیهای کیهانی در ما وجود دارد؛ ما حداکثر این کرهٔ زمین را میتوانیم خراب کنیم، نمیتوانیم کل سیستم دنیا را به هم بریزیم؛ و خیلی جای امیدواری است که اوضاع آنقدرها هم بد نیست؛ همیشه نوعی راه هست که تأثیرات فرهنگیِ در خودآگاهی پاک شوند و به مأمن نسبتاً ثابتی وصل شویم که بتواند به ما راهنمایی کند سبک خوب زندگیکردن برای آن چیست.
نکتهٔ دوم دربارهٔ مردسالاری این است که من چندین بار در همان جلسهٔ اول اشاره کردم که طبق این تئوریهایی که دربارهٔشان صحبت میکنم، اینطور نیست که این انحراف بهصورت فردی حلنشدنی باشد. اساس این بحثها این است که اگر مرد و زن در رابطهٔ عاطفی خوب و طبیعی، رابطهای مثبت، با هم قرار بگیرند، بدون آنکه لازم شود کتاب بخوانند یا مطالعاتی دربارهٔ مردسالاری و زنسالاری بکنند، وجودشان به تعادل میرسد و تأثیراتی که از فرهنگ پذیرفتهاند بهنوعی پاک میشود؛ بنابراین قرار گرفتن در رابطهٔ عاشقانهٔ زن و مرد نوعی پادزهر مشکلات فردی آدمهاست. ولی جامعه و فرهنگ را چهکار میشود کرد؟ شاید اصلاً راهحل سادهای وجود نداشته باشد؛ ممکن است نتوانید فرهنگ را پاکسازی کنید. دربارهٔ سرمایهداری هم همینطور است: فکر نمیکنم کسی الان در دنیا راهحل خیلی ساده و عملی داشته باشد برای این نظامی که روزبهروز قدرتمندتر شده و رسانه و فرهنگ برای خودش ساخته است. اگر مثلاً سال ۱۹۳۰، در آن فروپاشی اقتصادیِ ۱۹۲۹، امید میرفت که نظام سرمایهداری کلاً متلاشی شود، من الان با این وضعی که در دنیا پیش آمده — و عدهای شدتش را با بحران اقتصادی آن سالها مقایسه میکنند — فکر نمیکنم کسی دیدی داشته باشد که نظام سرمایهداری در حال متلاشیشدن باشد؛ قابل تصور نیست که در زمان حاضر بدیلهایی وجود داشته باشد که جانشین نظام سرمایهداری شود؛ حداکثر چیزهایی مثل رژیمهای سوسیالدموکرات، مثلاً شاید در اروپا، که آن هم با آن مفهومی که من از سرمایهداری دارم چندان فرق نمیکند؛ نسخهای از سرمایهداری است.
من کلاً فکر میکنم در طول تاریخ بشر همیشه تصور اینکه باید اصلاحات اجتماعی صورت بگیرد وجود داشته است؛ این به نظر من خیلی مهم نیست. مهم این است که سری آگاهیهای فردی وجود دارد که میتواند رشد فردی را تضمین کند و همین به نظر من کافی است. یعنی اگر این بحثها این فایده را نداشت که آدمها را متوجه مشکلی کند که بتوانند رفعش کنند — اگر تصورم این بود که حتی افراد نمیتوانند از دست این فرهنگ مردسالار و سرمایهدار خودشان را رها کنند — اصلاً نمیآمدم بگویم؛ خودم هم زیاد به آن فکر نمیکردم؛ میآمدم مثل چیزی — مثل بیماریای که همه میگیرند و کاریاش هم نمیشود کرد — با آن رفتار میکردم. کسی که نمیداند راحتتر است؛ حالا که کاریاش نمیشود، بگذار زندگیاش را بکند. ولی واقعیت این است که بهطور فردی کاملاً میشود همهچیز را تا حد زیادی حل کرد؛ بعضی تأثیرات ممکن است خیلی عمیق باشند و راحت حل نشوند، ولی کلاً جای ناامیدی برای مسائل فردی فکر نمیکنم هست.
این چیزهایی که در دو دفعهٔ قبل گفتهام — در این جلسه میخواهم کمی از حیطهٔ بحث دربارهٔ زبان بیرون بیایم، کمی بحثهای ملموستری دربارهٔ انحرافهایی که در فرهنگ وجود دارد بکنم — و بخش نسبتاً زیادی از این جلسه را، تا جایی که بشود، به مخالفت با آن حرفها اختصاص میدهم؛ برای اینکه رسماً میتوانم به شما بگویم اکثریت کسانی که دربارهٔ مردسالاری و فمینیسم و این چیزها بحث میکنند این رویکرد را ندارند؛ به نظر من اکثریت عددیاند — یعنی جوابهای آکادمیک، نگاهشان خیلی محکم مبتنی بر تشابه است و همچنان در اکثریت قرار دارد. موج دوم بهنوعی موج دومیها هستند ولی دربارهٔ بحثکردن مبتنی بر تفاوت و تشابه با موج دوم حرف نمیزنند؛ فرق موج دوم و سوم جای دیگری است. بگذارید کمی درسهای ملموستر، چند مورد خاص را که شخصاً هم شاید علاقهمندش هستم مطرح کنم. میل دارم یک بار دیگر به آن بحث برگردیم؛ کلاً وقتی من حرف میزنم که مدلی وجود دارد که تقابلها و نوعی عدم تعادل را در بشر نشان میدهد در یک محور، و در محورِ محور رشد — که من کمتر دربارهٔ محور رشد بحث میکنم؛ قبلاً وقتی دربارهٔ سرمایهسالاری بحث میکردم منحصراً دربارهٔ آن محور صحبت میکردم.
محک تشخیص امور زنانه و مردانه
خوب است که ملاک عملی به دستتان بدهم: چه چیزهایی در این عدم تعادل و دوقبلیشدن قرار دارد؛ محکهایی هست که تشخیص دهیم چه چیزی زنانه است، چه چیزی مردانه است، چه چیزی در این قرار میگیرد. ممکن است نتوان محکهای خیلی دقیق و قطعی به دست داد، ولی تا حد زیادی باید سعی کنیم؛ یعنی اگر مدلی که با آن صحبت میکنیم و ارائه میدهیم این ویژگی را داشته باشد که اصولش تا حد زیادی شواهد پیدا کند و اصول روشن باشند، میتوانیم ادامه دهیم، مدل را بسط دهیم، از آن استفاده کنیم و سعی کنیم دقیقترش کنیم؛ اینها به هر حال نوعی تقویت میکند. میخواهم فقط مقداری — نه خیلی زیاد — صحبت کنم که چه ایدههایی وجود دارد که بتوان با آنها این مدل را تقویت کرد؛ اینکه چه راههایی برای ادامهٔ این بحثها وجود دارد، دستکم آن شاخههایی که میشود در آنها برای تقویت مدل کار کرد.
نکتهای که الان فکر میکنم مهم است و باید دربارهاش صحبت کنیم این است که محکهایی برای تشخیص اینکه وقتی میگوییم زنانه و مردانه اصلاً منظور چیست، و اینکه منشأ این دوگانگیهایی که در مسائل روانی و فرهنگ به وجود میآید از کجا میآید. من در همان جلسهٔ اول اشاره کردم، هرچند خیلی مختصر، که میتوانیم مبنا را بگذاریم بر اینکه تقابلی که جنسیت هم در آن قرار میگیرد — تأکید من این است که این تقابل، تقابلی است خارج از حتی محیط انسانی؛ و اگر نخواهیم خیلی تند برویم، در محیط انسانی هم تقابلی وجود دارد که جنسیت هم در آن است؛ نه اینکه لزوماً طوری بیان کنیم که جنسیت منشأ آن باشد. ولو اینکه با تعبیر خوبی میتوان گفت جنسیت در عالم انسانی منشأ این تقابلهاست، ولی در دنیا هم تقابلی وجود داشته که منشأ بهوجودآمدن جنسیت است. در جلسهٔ اول گفتم این نوع بحثهایی که اینجا میکنیم — وصلکردن جنسیت به نوعی تقابلهایی که در دنیا، در فیزیک، وجود دارد — این حسن را دارد که برای معمای بهوجودآمدن جنسیت و دوجنسیشدن موجودات توضیحی پیدا میکنیم؛ معمای مطرح در زیستشناسی که توضیح جالبی برایش وجود ندارد که چرا موجودات دوجنسیاند؛ دوجنسی به معنای داشتن دو جنس، نه آن معنایی که الان به کار میرود. آن تقابلی که میشود نوعی از عالم انسانی هم خارجش کرد، تقابل جذب و دفع است که حتی در ذرات و نوعی در نهاد عالم همهجا وجود دارد؛ و اینکه این به مکانیسمهای جنسی مرد و زن مربوط میشود.
میخواهم کمی دربارهٔ این صحبت کنم که مکانیسمهای روانی ما، مکانیسمهایمان کلاً و مکانیسمهای فیزیولوژیکمان، همه در آنها مفهوم جذب و دفع وجود دارد و فقط در جنسیت نیست که چنین تقابلهایی میبینیم. سادهترین واقعیتی که بعداً به آن میافتید این است که همیشه انگار دو چیز وجود دارد: من بهعنوان موجودی با جهانی خارج از خودم در تماسم و سری تأثیرات میپذیرم. به سلسلهٔ اعصاب نگاه کنید: سری سیگنالها به سمت مغز میرود و سری سیگنالها از سمت مغز میآید؛ جذب و دفع را به این معنا بگیرید: چیزی از بیرون به سمت مرکز انگار میرود و چیزهایی از مرکز دوباره به سمت بیرون میآید. دست و پا هم همینگونه جذب و دفع دارد؛ سیگنالهای عصبیمان همینگونه است؛ تنفسمان همینگونه؛ یعنی کل مکانیسمهای بدن ما همه بر اساس نوعی جذبکردن چیزی از خارج و دفعکردن چیزی به سمت خارج است. شناخت — یعنی شناخت حسی؛ هرگونه شناختی — از نوع تأثیرپذیری است؛ وقتی میخواهید بشناسید، قسمت عمدهٔ شناخت این است که در معرض چیزی قرار میگیرید که بر ذهن شما تأثیر میگذارد. بخشی از شناخت هم در مغز انجام میشود که حالت پردازش دارد و شاید خیلی به داخل و بیرون مربوط نباشد؛ ولی کارکردن و حرکتکردن همه از سیگنالهایی به وجود میآید که انگار از سمت داخل به سمت بیرون میروند، از مرکز به سمت خارج. ایدهٔ کلی من همین است که میتوانید همهٔ این دوقطبیها و دوگانگیهایی که وجود دارند را برگردانید و تحلیل کنید به موضوع جذبکردن و دفعکردن؛ و زن در قطبی قرار میگیرد که به دلیل مکانیسم جنسیاش انگار جذبکننده است و مرد در قطبی که دفعکننده است؛ یعنی بهطور طبیعی انگار مرد نوعی عدم تعادل به سمت اینگونه مکانیسمها دارد و زن نسبت به آنگونه مکانیسمها.
هرچه دقیقتر بحث کنم این حسن را پیدا میکند که آزمونپذیرتر هم میشود. آدم باید خودش را به این خطر بیندازد: اگر خیلی کلی بیاید سری تقابلهای دوتایی را که قبلاً کموبیش دربارهشان فکر کرده فهرست کند و اصلی نگذارد که این تقابلها از کجا منشأ میگیرند، آزمونش ممکن است چنین شود که یکی تقابلی بگوید و من بگویم نه، این جزو آن تقابلها از نظر من نیست. اگر ملاکی ارائه دهم که این تقابلها از کجا ایجاد میشوند، میشود تئوری را بسط داد و اگر اشکالی داشته باشد به هر حال پیدا میشود؛ و خوبیاش این است که سعی کنیم اصولمان را دقیقتر بیان کنیم و آزمونپذیرترش کنیم. تأکید میکنم یکی از چیزهایی که به نظر من بهوضوح در این تقابلها نقش دارد و در بهوجودآمدن پدیدهای مثل مردسالاری هم نقش زیادی بازی نمیکند این است که کلاً در مسائل شناختی، زنها در آن قسمت تأثیرپذیری از عالم خارج و الهامپذیری از عالم خارج قدرتمندترند؛ با مکانیسمهای طبیعی وجودشان هماهنگتر است؛ بیشتر حس در آنها ایجاد میشود، مثلاً وقتی در موقعیتی قرار میگیرند یا در مقابل طبیعت یا هر چیز دیگری؛ ولی در بیانکردن — که مکانیسمش برعکس است — در مقابل مردان ضعیفترند. این دلیل این است که مردان در طول تاریخ فرهنگساز بودهاند؛ یعنی مردسالاری به این دلیل در حال گسترش است که فرهنگ را بیشتر مردها میسازند. زنها ممکن است احساساتی داشته باشند که بشود با آن شعر گفت ولی شعر نمیگویند؛ دقت میکنید؟ ولی مردان چه احساس داشته باشند چه نداشته باشند شعر میگویند؛ نمونهاش شعرهای موجود در دنیا که تقریباً هیچ احساسی را بیان نمیکنند؛ فرم ایجاد میکنند و به هر حال حرف میزنند بدون اینکه چیزی در کار باشد؛ و اساساً شعرگفتن خودش هنری است دیگر و اینکه چه گفته میشود خیلی مهم نیست.
وقتی میگویید مردسالاری به وجود آمده و استیلا یافته و در فرهنگ نفوذ کرده، این سؤال را باید جواب دهید: چرا زنسالاری به وجود نیامده؟ چرا زنها فرهنگ را خودشان نساختند؟ مدل من جوابی میدهد: فرهنگسازی در قطب مردانه راحتتر انجام میشود. این نتیجهٔ استیلای اجتماعی مردان نبوده است. تعبیری میتواند این باشد که مردان فقط به دلیل اینکه از نظر جسمانی قویتر بودند و زور بیشتری داشتند استیلای اجتماعی پیدا کردند، زنها را عقب راندند و چون اینطور بود فرهنگ ساختند؛ انگار تریبونها دستشان بود و زنها حق حرفزدن نداشتند. فکر میکنم از این جهت همچنان مردان بیشتر فرهنگسازند و میسازند. برای من توجیهی هست: در آن دوگانگیها، فرهنگسازی و کلام و زبان چیزهایی است که مردان راحتتر از آنها استفاده میکنند؛ و وقتی مردی — انسانِ متعادلی نیست — یعنی نه الهامی دارد و نه حسی، ولی شعر میگوید، واضح است که انحراف ایجاد میکند؛ یعنی اصولاً مردان موجودات متعادلی نبودهاند و فرهنگ به وجود آوردهاند. بهطور سنتی میتوانم از این کمک بگیرم که همهٔ ما بهنوعی شنیدهایم اکثر شاعران و هنرمندان در زمانهایی که عاشق میشدند هنر تولید میکردند؛ چرا؟ برای اینکه تحت تأثیر عشق مقداری به تعادل نزدیک میشدند و الهامپذیر میشدند. رابطهٔ زن و مرد باعث میشود آن عدم تعادلها — لحظهای یا دائم، بسته به اینکه رابطه چگونه پیش برود — برطرف شوند؛ دستکم در مرد: وقتی مرد عاشق زنی میشود، آن حسهای عجیب و غریب و پرشور و متلاطمی که در وجودش احساس میکند، او را نسبت به طبیعت و نسبت به هر چیز دیگری تأثیرپذیر میکند و بعد اگر بیان داشته باشد میتواند وارد حیطهٔ شعرگفتن و — نمیدانم — تولید هنر شود.
بنابراین چیزی که این ایدهها توجیه میکند این است که چرا اصولاً مردسالاری به وجود آمد و چرا مردان همچنان در زمینههای فرهنگی استیلا دارند؛ و راه واقعی مبارزه با این چیزها این نیست که زنها هم بیایند سعی کنند وارد بحثهای هنری شوند — البته با وضع فعلی خوب است — ولی اینکه فکر کنند مسئله فقط این است که راه ندادند زنها فرهنگ تولید کنند، واقعاً اینطور نیست؛ فکر میکنم این مدل چنین بیان میکند. پس یکی از تقابلهایی که با تقابل جذب و دفع توجیه میشود این است که از نظر شناختی مردان انگار زباندانترند. بگذارید به شاهدی خیلی واضح اشاره کنم — نمیدانم چقدر واضح — تا حدود زیادی مورد تأیید است که فکر نمیکنم مردان هیچوقت عاشق حرفزدن زنها شوند؛ ولی برای زنها خیلی طبیعی است که عمیقاً حتی از صدای مرد تأثیر بپذیرند. مردان ممکن است بیشتر به چهره و ظاهر جسمانی زن توجه کنند تا مثلاً به نحوهٔ حرفزدن. ولی من همین اخیراً — شاید علت اینکه این حرف را میزنم همین است — ترانهٔ معروفی هست از خانم سوزان وگا؛ نمیدانم میشناسیدش یا نه؛ شاید دو سه ترانهٔ خیلی معروف دارد و به دلایلی شاید معروفترین ترانهاش همین باشد، نه به خاطر متنش، به خاطر نحوهٔ اجرایش؛ ترانهای دارد به اسم Tom's Diner. شنیدهاید؟ نحوهٔ شروع ترانه کمی جالب است. در پایان آن زنی عبارتی میگوید: من اینجا نشستهام و دارم به صدای تو فکر میکنم؛ هیچ مردی معمولاً نمینشیند به صدای زنی فکر کند؛ ولی این برای زنها طبیعی است که نوعی مسحورِ کلام مرد شوند. همین حالت که در زن هست و در مرد نیست نشان میدهد که کلام انگار جزو چیزهایی است که زن میخواهد از مرد بگیرد؛ دقت میکنید؟ و این نوعی تأیید است که تفاوتی که اینجا هست برای تسلط مرد بر کلام، تفاوت واقعی است. و آنچه معمولاً دیده نمیشود این است که آنورش سلطهای وجود دارد از نظر حس و شور و حال درونی. مشکل مردسالاری برای زنها از اینجا میآید: زنها موجوداتی هستند که خیلی ظهور پیدا نمیکنند؛ یعنی ممکن است در درون زن خیلی چیزها بگذرد، حسهایی که مردان هیچوقت تجربه نکردهاند؛ ولی چون بیان نمیشود، دیده نمیشود و مردان هم از آن خبر ندارند.
در حالی که مردان از هیچی چیزی درست میکنند؛ خلاصه برای بیانکردن حرف میزنند و در این قسمتِ بیرونکشیدن چیزی از خودشان خیلی افراط میکنند. الان واقعاً بهعنوان شکایت این را میگویم: این هنرمند جدید، کسایی که الان آثار هنری تولید میکنند، به نظر من دیگر کاملاً از آن حالت درآمدهاند که به چیزی رسیده باشند که بخواهند بیانش کنند؛ کلاً این احساس دیگر وجود ندارد. من جوانهایی را میبینم که علاقهمند میشوند به هنر — نمیدانم چگونه بگویم — فکر میکنم نوعی مسئلهٔ اخلاقی اینجا وجود دارد: اگر آدمی به احساس خیلی عمیق و خوبی نرسیده باشد، اصلاً حق ندارد احساسات خیلی سطحپایین خودش را بیان کند. ولی این هنر صد سال اخیر روزبهروز بیشتر به این سمت رفته، چون دیگر مهم نیست چه چیزی گفته میشود و محتوا چیست؛ فرم بیشتر اهمیت دارد و طبعاً هر کسی که توانایی بیانِ جالب و خوبی داشته باشد هر چیزی را میگوید. ولی این چیز کاملاً جدیدی است؛ در تاریخ بشر نوعی قداست برای هنر و هنرمند قائل بودند که هر کسی بهطور طبیعی به خودش اجازه نمیداد — یا اگر هم به خودش اجازه میداد، به او اجازه نمیدادند — وارد حیطهٔ هنر شود.
نکتهٔ دیگر این است که سوژههای هنری، مثلاً خشونت — اینکه چرا محتوای هنر مدرن سکس و خشونت اهمیت فوقالعادهای پیدا کرده — فکر میکنم دقیقاً جای بحثکردن دارد و از همین مدلها چیزی برایش درمیآید. نمیدانم چرا الان این سؤال را کردید، ولی به هر حال شاید در نقد هنری برسیم و دربارهٔ این چیزها صحبت کنیم. خشونت چیزی است که دستکم به مردان نوعی احساس لذت میدهد؛ و چون فضای مدرن، فضایی است که در آن مردانگی از مردان سلب میشود — چون زنانگی دیگر وجود ندارد و وقتی زن را حذف کنید، مرد هم باقی نمیماند. الان که به دنیای مدرن نگاه میکنید، اینطور نیست که این مردسالاری حاکم معنایش این باشد که مردان الان خیلی حالتهای مردانه دارند؛ نه، مردان هم دیگر حالتهای مردانه ندارند. و وقتی چیزی را ندارید، خودآگاهی چه میکند؟ وقتی هنرمندی هنر تولید میکند، آن چیزی را که انگار ندارد بیرون میریزد. مرد — مردی که به اصطلاح در روانکاوی اخته شده — از مشاهدهٔ خشونت نوعی لذت میبرد برای اینکه آن چیزی را که از او سلب شده، آن نیرو و قدرتی را که باید داشته باشد، بهطور تمثیلی میبیند. اینکه بعد از زنها، مشاهدهٔ خشونت اصولاً لذتبخش نیست آنگونه که برای مردان هست — مردان لذت فوقالعادهای میبرند، مخصوصاً در سنین رشد که دارند اخته میشوند طبعاً نیاز بیشتری دارند و نوجوانها دقیقاً همینطورند — یعنی خشونت در هنر نشانهٔ سلب مردانگی از مردان است. چون مردانگی هم مثل زنانگی است — چیزی که مدام تأکید میکنم این است که اینگونه نگاهکردن به فمینیسم و مردسالاری این حسن را دارد که مردها هم متوجه بشوند هیچی به دست نیاوردهاند؛ یعنی همانطور که وقتی زنانگی از بین برود مردانگی هم از بین میرود و هیچ چیز جالبی باقی نمیماند؛ و میرویم به سمت اینکه همه مثلاً همجنسگرا شوند؛ دیگر زیاد فرق نمیکند، رندوم است؛ مثلاً ۲۵ درصد اینطوری، ۲۵ درصد آنطوری — حالا شاید اگر رندوم باشد ۵۰ درصد هتروسکشوال باقی میمانند، به دلایل ریاضی. بنابراین روی این تأکید میکنم که اگر جذب و دفع را ملاک بگیرید، چیزی اینجا حل میشود: اینکه مردسالاری چرا بهطور طبیعی به وجود میآید.
نکتهٔ دیگری هست که قبلاً به آن اشاره کردهام و الان میخواهم رویش تأکید کنم. در روانکاوی، مخصوصاً روانکاوی فروید و لکان، وقتی از منشأ جنسیت بحث میشود سعی میکنند بگویند جنسیت چگونه شکل میگیرد به معنای فرهنگی؛ زن چگونه خودآگاهی جنسی پیدا میکند و مرد چگونه؛ و بهشدت، به دلایل عمیق تئوریک، توضیحات فروید و متعاقباً توضیحات لکان — و تا حدودی یونگ که کمتر در این موارد بحث میکند — منشأ را آناتومیک میگیرند. یعنی مثلاً فروید صحبت میکند که آناتومی جنسی مرد به زن این احساس مثلاً فقدان را میدهد و الی آخر؛ یعنی اصلاً همهچیز برمیگردد به آناتومی جنسی — آن هم به اینکه آن چیزی که از بیرون دیده میشود تفاوت دارد. این واقعاً به نظر من نقطهضعف بزرگی است؛ و چیزی که فکر میکنم از این حرفها درمیآید — شاید بعداً به مناسبی عمیقتر و جدیتر مطرحش کنم — این است که اگر ملاک جنسیت را جذب و دفع بگیرید که آناتومیک نیست و فیزیولوژیک است، خیلی چیزها را بهتر میتوانید توضیح دهید. فکر میکنم به هر حال چندین بار به این برمیگردیم که از این موضوع استفاده کنیم که چرا اینگونه راحتتر میشود مفاهیم جنسیت را توضیح داد. یکی از پدیدههای موجود در دنیای معاصر شیوع همجنسگرایی است؛ اگر من مدلی داشته باشم که دربارهٔ فرهنگ بهطور کلی و فرهنگ جنسی بهطور خاص توضیح میدهد، باید در این توضیحات چیزی دربارهٔ همجنسگرایی باشد. الان اشارهای کردم و بعداً کمی عمیقتر دربارهاش صحبت میکنم.
بگذارید به چیز دیگری اشاره کنم؛ چون در تقابلهای دوتایی که دربارهشان بحث کردیم بهوضوح — شاید اصلاً مبنای این بحثهای تقابل — از آن مدل یونگ درآمده که تفکر در مقابل عاطفه قرار میگیرد؛ تفکر به آن بخشی از شناخت است که شما بهنوعی فعالانه سعی میکنید چیزهایی را بردارید و از آنها نتیجه بگیرید. بگذارید بهطور تمثیلی برایتان بیان کنم — انگار میتوانید شناخت ما را اینگونه در نظر بگیرید؛ این حرف از نظر مبنا مشکل دارد، بهعنوان تمثیل به آن نگاه کنید — فرض کنید وقتی با جهان مواجه میشویم و میخواهیم جهان را بشناسیم، مثل کاری است که در ساینس میکنیم: میخواهیم مدلی درست کنیم، سری اصول بگذاریم و بعد نتایج این اصول را بررسی کنیم و مدلی داشته باشیم. بخشی از شناخت به هر حال برمیگردد به اینکه چه اصولی درستاند؛ اینها را از کجا میفهمم؟ حس میکنم که این درست است. بخشی از شناخت ما اصلاً از تفکر درنمیآید؛ از استنتاج منطقی — تفکر را معادل استنتاج قیاسی بگیرید — اینکه من چه چیزهایی را در دنیا درست میدانم و مبنا قرار میدهم، چه چیزهایی برایم بدیهی است. در ابتدا و انتهای مدل همیشه با این سروکار دارم که چیزی را درست میدانم و مبنا قرارش دادم، از آن نتایجی گرفتم و دارم میآزمایم، به فکتها رجوع کردهام. پس ابتدا و انتهای شناخت چیزهایی خارج از تفکر قرار دارد که بیشتر به حس برمیگردد؛ من چیزی را میبینم و درک میکنم؛ چیزی را حس میکنم که این اصل در عالم درست است؛ بنابراین انگار بخشی به من الهام شده؛ شهود من به من این را میگوید. میخواهم بگویم همهٔ شناخت تفکر نیست. مردان بهشدت در استنتاجهای قیاسی و انتزاعی — به نظر میآید به دلیل — شاید — کارکرد بیشتر نئوکورتکسشان که ثابت شده در مردان بخش نئوکورتکس فعالتر است — به مفاهیم انتزاعی خیلی اهمیت میدهند و خیلی راحتاند با این کارها.
و اگر این حرفهایی که میزنم درست باشد، طبیعی است که فرهنگ ما رفته به سمت نوعی فرهنگ: از هنر گرفته تا تفکر فلسفی، همهچیز به سمت انتزاعیشدن و متفکرانهشدن و حذفکردن چیزهایی مثل تمثیل و استعاره — مثلاً بهوجودآمدن فرهنگی مثل فرهنگ فلسفی — اینها نشاندهندهٔ این است که آن بخشهای کارکرد شناختی مغز تفوق یافتهاند. ساینس هم اینطور است و تمام انواع معرفتی که بشر داشته و میتواند داشته باشد که جنبههای شهودی و الهامی دارند — مثل مثلاً تمثیل، مثل تعبیر رؤیا — کنار گذاشته شدهاند. حتی الان در تعبیر رؤیا تا جای ممکن سعی میشود مجموعهٔ عظیمی از اطلاعات فراهم شود و دیکشنری داشته باشیم و برویم در آن نگاه کنیم؛ در حالی که تفسیر رؤیا بهطور سنتی اینگونه است که آدمی که رؤیا را میشنود خودش را در معرض نوعی الهام قرار میدهد و معنایش را درک میکند، بدون اینکه فکر کند و بدون اینکه به دیکشنری مراجعه کند. ما اصولاً وارد فرهنگی شدهایم و داریم میشویم که بخشهایی از تفکر حذف میشود؛ مثل تفسیر رؤیا را به این نتیجه رساندهایم — دستکم ۱۰۰ سال است به این نتیجه رسیدهایم که اینجا چیزهای جالبی وجود دارد — و سعی میکنیم با همان نئوکورتکس خلاصه کار را انجام دهیم؛ یعنی آن قسمتهایی که تعطیل شده اصولاً تعطیل باقی میماند. میخواهم توجه شما را جلب کنم که یکی از شیوههای برخورد من با مسئلهٔ مردسالاری یک خط کلی را در این فرهنگ نشان میدهد که بهطور طبیعی پیش آمده و دارد پیش میرود: نوعی تفکر انتزاعی، معرفتهایی مثل ساینس و فلسفه، معرفتهای اصلی بشر شدهاند و انواع و اقسام چیزهایی که جنبهٔ الهامی دارند و چندان هم قابل آموزش نیستند کنار گذاشته شدهاند. از یک طرف — چیزی که برای من خیلی مهم است — در خود فلسفه میبینید که هرچند به نظر میرسد آگاهی جدید و خیلی مهمی است که در فلسفهٔ قرن بیستم توجه فوقالعادهای به زبان و نقش زبان در تفکر پیدا کردیم، ولی در عین حال فکر میکنم بعضیها دستکم متوجه این نیستند که این بازیگری زبان در فرهنگ همیشه به این شدت وجود نداشته؛ یعنی اگر فیلسوف یونانی آنقدر به زبان بهعنوان موضوع اصلی فلسفه توجه نمیکرد، برای این بود که زبان به آن مقداری که الان — که چیز کجومعوجی شده و برای خودش استقلال پیدا کرده — وجود نداشت. دقیقاً — میل ندارم از این واژه استفاده کنم که مردان این کار را کردند — در فرهنگ مردسالار این اتفاق میافتد که کمکم، همانطور که شاعری شعر میگوید بدون اینکه چیزی مدنظرش باشد و حس عمیقی پشتش باشد، ما زبان را هم به همین ترتیب انگار تولید میکنیم؛ میبینید عالمی واژه درست میشود که اینها به چیزهای واقعی اشاره نمیکنند. در واقع فرهنگ مردسالار یکی از ویژگیهایش این است که آن بخشِ مربوط به زبان بدون اینکه ریشهای در واقعیتها داشته باشد بهطور سرطانی رشد میکند؛ و وقتی خیلی زیاد رشد کرد، مردم بهشدت متوجهاش میشوند.
یعنی علت اینکه ۵۰۰ سال قبل فیلسوفها به زبان توجه نداشتند این بوده که آن مقداری که الان زبان واقعاً در تفکر ما نقشبازی میکند و اعوجاج ایجاد کرده، قبلاً به این شکل نبوده است. این ایدهای است که هایدگر اواخر عمرش با حالتی افراطی به آن رسیده بود: هایدگر بهنوعی اواخر عمر به این نتیجه رسیده بود که در یونان، و دوران پیش از حتی سقراط و ارسطو، زبان حقیقتنما بود؛ یعنی کاملاً میشد حقیقت را در قالب زبان بیان کرد؛ و الان زبانی داریم که نمیشود حقیقت را در آن بیان کرد. اینکه هایدگرِ متأخر را مرتجع میدانند برای این است که واقعاً نسبت به فرهنگ دو سه هزار سال قبل نوعی شیفتگی پیدا کرده بود که آنها چون زبان سالمتری داشتند حقایق را میدیدند؛ ما نمیبینیم برای اینکه زبانِ غیرشفافی داریم.
ببینید، حرف طرفداران فلسفهٔ زبان — به این معنا که زبان را خیلی مهم میدانند و دربارهاش بحث میکنند — این است که تقریباً مهمترین تفاوت فلسفهٔ قرن بیستم با فلسفههای قبل، اهمیت مرکزیای است که به زبان میدهند. چون مهمترین فیلسوفان قرن بیستم قطعاً یکیشان ویتگنشتاین است که همهٔ بحثش دربارهٔ زبان است. دو ویتگنشتاین داریم، ویتگنشتاین متقدم و متأخر، که هر دو دربارهٔ زبان بحث میکنند؛ فقط فرقش این است که درست حرف برعکس همدیگر را میزنند. ویتگنشتاین متقدم نوعی فلسفه بسط داد که هنوز هم عدهای طرفدارش هستند و بعد خودش بیست سی سال بعد فلسفهٔ جدیدی بیان کرد که درست مقابل فلسفهٔ اولش است؛ و هر دو آنقدر قویاند که طرفداران خودشان را دارند؛ یعنی همچنان فلسفهٔ اول ویتگنشتاین محبوبیت دارد، هرچند فلسفهٔ دومش قطعاً شیوع بیشتری پیدا کرده. هایدگر هم که فیلسوف زبان است — از او بپرسید فیلسوف هستی است — ولی حرفش این است که زبان خانهٔ هستی است؛ یعنی هر چیزی که از هستی داریم در قالب زبان وجود دارد؛ و بقیه — ساختارگرایی، پساساختارگرایی، تقریباً همهٔ فلسفهٔ فرانسه در قرن بیستم — همه بهنوعی تحت تأثیر زباناند، به معنایی کمی گستردهتر از زبانی که الان میشناسیم. فلسفهٔ تحلیلی هم اصولاً اسمش از همینجا آمده: تحلیلِ زبانی انجام میدهند، روی واژگان و اینها کار میکنند. بگذریم. در خود فلسفهٔ تحلیلی گرایش خیلی شدیدتری وجود دارد که فلسفهٔ زبان روزمره است، فلسفهٔ آکسفوردیها؛ من شخصاً به این قسمت فلسفهٔ آنگلوساکسون علاقهمندم که دیگر زبان روزمره را به همان معنایی که ما به کار میبریم مطالعه میکنند و از آن سعی میکنند حقایق فلسفی بیرون بکشند؛ یعنی همچنان انگار آن حسی که هایدگر بهطور افراطی نسبت به زبان باستان داشت، نسبت به زبان به معنای روزمرهاش هم دارند: اینکه حقایق بسیار زیادی در این زبان و در ساختار زبان و واژگان وجود دارد که میشود بدون اینکه به دنیا نگاه کنید، فقط با نگاهکردن به همین زبانی که با آن محاوره میکنید، خیلی چیزها بفهمید. اوجش فکر میکنم آستین است که هنوز هم آدمی است که مورد توجه است.
میخواهم بگویم همهٔ این پدیدهها — رفتن به سمت انتزاع، اغراقشکلشدن زبان، بهوجودآمدن هنر فرمال — همه قابل توجیه است به این دلیل که ما اینها را جزو تفاوتهای بارز میدانیم و منابع کافی داریم که چنین تفاوتی وجود دارد؛ و اینکه ما به چنین سمتی منحرف شدهایم و همینطور داریم پیش میرویم، با همین حرفهایی که میزنم توجیه میشود. اینکه اینقدر در فلسفهٔ قرن بیستم حرف از بازیهای زبانی هست: فلسفهٔ دوم ویتگنشتاین فلسفهای است که زبان را دیگر کلاً حقیقتنما نمیداند؛ معتقد است زبان بازیای است که ما طبق قواعدی انجامش میدهیم. در فلسفهٔ اولش کاملاً تصورش این است که هر واژه متناظر با چیزی در خارج است و هر عبارتی که در گرامر مینویسید از رابطهٔ لزومی که اشیاء با هم دارند بیان میشود؛ اصطلاحاً به این نوع نگاه میگویند ایدهٔ اینکه زبان قابلیت تصویرکردن عالم را دارد؛ عالم انگار در زبان منعکس میشود؛ اشیاء تبدیل به واژه میشوند و رابطهٔ بین اشیاء هم تبدیل به اسناد و فعل و امثال آن میشود. در فلسفهٔ دومش — که خیلی محبوبیت دارد — گام بزرگی به سمت نقد وضع موجود است: اصلاً زبان حقیقتنما نیست، زبان بازی است؛ ما از بچگی یاد میگیریم که این بازی را چگونه انجام دهیم. کتاب خیلی مهمی هم دارد که اصولاً همین را بیان میکند و حرفهای عجیبی میزند؛ ولی اگر از خیلی دور به این دو فلسفه نگاه کنید میبینید فلسفهٔ دومش دقیقاً با دوران پسامدرن — با دورانی که ما در آن هستیم و زبان نوعی استقلال پیدا کرده — همخوان است؛ ویتگنشتاین انگار واقعیتی را بیان میکند: این زبانی که الان با آن حرف میزنیم بازی است. میشود فلسفهٔ ویتگنشتاین را اینگونه گفت: حالت ایدهآل و آرمانیِ آن چیزی که در قسمت اول وجود داشت که زبان باید تصویرگر باشد؛ ولی واقعیت این است که به این نتیجه رسید که اینطور نیست و آنقدر مثالهای جالب میزند که به شما نشان دهد اصلاً خبری از واقعیت نیست؛ زبان کاملاً حالت بازی دارد، و حتی یک بازی هم نیست — نکتهٔ مهم بازیهای زبانی است: شما در ساینس که کار میکنید بازیای انجام میدهید؛ وقتی کار دیگری انجام میدهید بازی دیگری؛ مثلاً در محاورهتان وقتی دربارهٔ مذهب صحبت میکنید وارد بازی دیگری میشوید؛ آدمی ممکن است هم بازی ساینس را خوب بلد باشد هم بازی مذهب را. این نگاه ویتگنشتاین متأخر نسبت به زبان است.
دارم سعی میکنم بگویم چقدر چیزها در فرهنگ هست که اگر مدلی داشته باشید که بتوانید بر اساس آن این دوگانگیهای جنسیتی را تشخیص دهید، آنوقت میتوانید شواهدی پیدا کنید که عالم و فرهنگ واقعاً به سمت قطبی کشیده میشود، به سمتی منحرف میشود، و کلی اتفاقهایی که در آن دنیا میافتد را اینگونه میتوان توجیه کرد. وقتی سعی میکنید علمی صحبت کنید و مدلی ارائه دهید، مهم است که ملاکهای خوبی بدهید تا بشود مدل را گسترش داد و آزمون ترتیب داد. چیزی که سعی کردم مقدماتش را از اول فراهم کنم این است که میشود ملاکی مثل جذب و دفع — به معنای بهسمت درون و بهسمت بیرون بودن کارکردهایی که انسان انجام میدهد — در نظر گرفت و بعد بر اساس آن سعی کرد دوقبلیها را تعریف کرد؛ گفت کدامها در محور افقی هستند و کدامها نیستند؛ بعد هم نشان داد که آزمونپذیر هم هست. یعنی اگر مثلاً این نوع کارکرد ذهن مردانه است باید نشان دهم که بهطور تدریجی در طول تاریخ دارد استیلا پیدا میکند؛ یعنی مثلاً تفکر انتزاعی، هنر آبستره و چه میدانم، اینها همه نشانههای مردسالاری هستند؛ و اگر خودتان برای خودتان بحث بدهید، کمکم متوجه میشوید در هر جایی از فرهنگ که نگاه کنید مردسالاری میبینید؛ اصلاً چیز دیگری هم نمیبینید؛ همهچیز این انحراف را به نظر من نشان میدهد.
دیدگاههای مخالف
من به اندازهٔ کافی از دید خودم صحبت کردم. میخواهم به مخالفان خودم اجازه بدهم — البته خودم بهعنوان مخالف خودم سعی میکنم بگویم دیگران چگونه ماجرا را میبینند؛ در واقع موقتاً مثلاً حداقل ۲۰ دقیقهای وقت را در اختیار رقبای خودم میگذارم. آنها ماجراها را به گونهٔ دیگری تعریف میکنند؛ اینکه فمینیسم مبتنی بر تشابه چگونه به اوضاع عالم نگاه میکند و به هر حال حرفهای جالبی هم از آنور هست که شما شنیده باشید. نکتهٔ اول این است که همچنان در محیطهای آکادمیک آنها هستند که اکثریت دارند؛ یعنی تقریباً هر جای دنیا بروید سرچ کنید درسهایی که دربارهٔ چیزی که تحت عنوان مطالعات زنان ارائه میشود، تقریباً استثناپذیر نیست که همهجا اکثر زمان به این نوع دیدگاهها پرداخته میشود؛ دیدگاهی که الان بیشتر دربارهاش صحبت میکنند؛ و به فمینیسم مبتنی بر تفاوت شاید بهنوعی اشاره شود، یا اصلاً میتوانیم بگوییم بهعنوان نوعی نگاه آلترناتیو به آن اشاره میشود؛ ولی همچنان فکر میکنم نگاه غالب همین است. بگذارید قبل از اینکه تریبون را در اختیار رقبا قرار دهم توجیهی بکنم که چرا اینطور است و چرا مسئله به این راحتی قابل حل نیست. به نظر من خیلی واضح است که چرا اینطور است: به همان دلیلی که هر دانشکدهٔ اقتصادی بروید اقتصاد سرمایهداری درس میدهند؛ غیر از این است؟ انتظار دارید در محیطهای آکادمیک — که به هر حال جزو همین نظام سرمایهدار مردسالارند و بودجهشان را از همین دولتهایی میگیرند که نظام سرمایهداری را اداره میکنند — در مثلاً دانشکدههای اقتصادشان اقتصاد سوسیالیستی به شما درس بدهند؟ معلوم است که اقتصاد سرمایهداری درس میدهند؛ حتی اگر مخالف این سرمایهداری باشند، با این استدلال که آنچه در عالم وجود دارد این اقتصاد است و من این دانشجو را تربیت میکنم که قرار است فردا در جامعهای که این اقتصاد در آن حاکم است فعالیت اقتصادی کند و تحلیل کند؛ به چه دردش میخورد که دربارهٔ مثلاً اقتصاد فئودالی به او درس بدهم که اصلاً وجود ندارد، که مناسبات فئودالی چی بودند؟ متوجه هستید؟ خیلی واضح است که هم به دلایل پراگماتیستی و هم به دلایل ایدئولوژیک، پشت مطالعات اقتصادی نظم همین جهان سرمایهداری هست. و واقعیت این است که الان کاملاً هم تأیید دارند: هر دانشجویان اقتصاد و مدیریت و اینها را بپرسید، همهٔ استادان با دیدگاه مثبت میآیند؛ مخصوصاً الان که از ۱۹۹۰ به اینور اردوگاه شرق هم از بین رفته، کاملاً با احساس پیروزی — نه اینکه چیزهایی هم نبود؛ عدهای میگفتند دیگر تمام شد، این اقتصاد برنده است. به همین ترتیب نظام آکادمیک؛ نکتهٔ اصلی به نظر من این است: این حرفی که میزنم نتیجهاش این است که اوضاع ما الان از ۵ سال قبل بدتر شده است، در حالی که در محیطهای آکادمیک بحث این است که ما روزبهروز اوضاعمان بهتر میشود. شما در دانشکدهٔ فیزیک: هیچ استاد فیزیکی نمیآید به دانشجو بگوید اوضاع فیزیک خیلی خراب است؛ اصلاً همه از پیروزیهای دانش فیزیک حرف میزنند، از ۸۰ سال پیش که مشکلاتی داریم؛ دانشجو در دورهٔ دکترا یا بعد از آن خودش میفهمد که مشکلات عمیقی وجود دارد. حتی آدمی در حد Roger Penrose — که مطمئناً جزو مثلاً سه فیزیکدان بزرگ دنیاست — کتابی نوشت تحت عنوان The Emperor's New Mind که بهشدت نسبت به فیزیک مدرن حالت انتقاد داشت؛ حرفش این است که پارادوکس وجود دارد، تناقض وجود دارد و نباید این را لاپوشانی کرد؛ باید سعی کرد این را بیان و حلش کرد. چون کتابی نوشت که برای عموم مردم بود و خیلی فروش رفت، کاملاً در جامعهٔ فیزیک با شرایط منفی نسبت به آن برخورد میکردند؛ مثل اینکه چرا ما اینقدر کارهای خوب انجام دادهایم و تو چرا روی این نقطهضعفها اینقدر تأکید کردی؟ در حالی که نقطهضعفها خیلی جدی و مبنایی هستند: تئوری کوانتوم درست است، پیروزیای است — Penrose هم میگوید پیروزیهایی داشته — ولی اینکه در مبانیاش پارادوکس وجود دارد و — نمیدانم — نسبیت عمومی هم با مکانیک کوانتوم سازگار نیست؛ بنابراین چهجور دانش فیزیکیای است که ما الان به آن دلخوش کردهایم؟ حرفش این است که باید تلاطمی ایجاد شود و مثلاً به فیزیک جدیدی برسیم — نمیگوید کلاً مضمحل شود، میگوید باید به چیز جدیدی برسد. میخواهم بگویم اصولاً در جامعههای آکادمیک نباید انتظار داشته باشید که خیلی جو انتقادی وجود داشته باشد و معمولاً اینطور است.
معمولاً نوعی آرامشدهنده است. به هر حال مطالعات زنان از یک جهت آرامشبخش است و آن این است که به دنیا با دیدی مثبت نگاه میکنند؛ من سعی میکنم این دید مثبت را نقد کنم تا ببینید آنها چگونه نگاه میکنند و پدیدههایی را که ما به گونهٔ دیگری ممکن است توجیه کنیم، آنها چهگونه توجیه میکنند. ببینید، اساس ایدههای جنسیتِ مبتنی بر تشابه این است که تفاوتهای جنسیتیای که میان زن و مرد وجود دارد — از نظر نقشی که در اجتماع بازی میکنند — همهاش یا بخش عمدهاش فرهنگی و اجتماعی است، نه طبیعی و فیزیولوژیک. در واقع تفاوت زن و مرد خیلی جزئی است، در حد چیزهای فیزیولوژیک مربوط به همان ارگانهای جنسی و امثال آن؛ و اگر تفاوتهایی در هورمون و کارکرد مغز و اینها هست، خیلی چیزهای جزئیاند و اصلاً مهم نیستند؛ در واقع میتوان گفت بخش عمدهای از کارکرد مرد و زن یکی است. و چیزی که باعث شده در طول تاریخ زن و مرد در دو اردوی کاملاً متمایز قرار بگیرند، نظامهای اجتماعی و فرهنگی بوده که این کار را کردهاند. مرد و زن وقتی میخواستند وارد اجتماع شوند، طوری تربیت میشدند که نقش خاصی را بپذیرند: زن تربیت میشد برای اینکه در خانهای مادر باشد، همسر و شوهرداری کند، بچهداری کند و در مطبخ مثلاً آش درست کند. اینطور نبود که طبیعت زن چنین باشد که زن آفریده شده باشد این نقش را به عهده بگیرد؛ زن را اینگونه تربیتِ نظام اجتماعی، نظام مردسالار کرد. مردان برای خودشان، آنطور که دوست داشتند، کارکردهایی را که میخواستند از زنها میگرفتند. بنابراین تفاوتهایی که در نقش زن و مرد در طول تاریخ به وجود آمده تفاوتهای طبیعی نیست؛ تفاوتهایی است که بهنوعی توسط فرهنگ و جامعه و تربیتی که صورت گرفته به زن تحمیل شده است؛ و مرد شده موجودی که خارج از خانه است، نقش اجتماعی اصلی را بازی میکند و سکان هدایت اجتماع را به عهده دارد، و زن هم تبدیل شده به موجودی که خدماتی به مرد میدهد؛ از سرویس جنسی گرفته تا بچهداری و چه میدانم چیزهایی که مرد لازم داشته است. انگار نظام مردسالار از زن مثل مستخدمی کارکرد گرفته است؛ و اینکه زن خانهنشین بشود اینطور نیست که از طبیعت زن آمده باشد که باید خانهنشین شود. اگر زن درس نمیخواند، نمیگذاشتند مدرسه برود؛ نه اینکه مثلاً طبیعتش و مغزش کار نمیکرد و نمیتوانست سواد بیاموزد. زنها از فرهنگ دور ماندند، از جامعه دور ماندند و به نقشهای خیلی محدودی — در حد شوهرداری و مادری — محدود شدند.
و اتفاقی که در دنیا افتاد این است که در دهههای اخیر، بعد از اینکه وارد دنیای مدرن شدیم و اصولاً حس آزادی و برابری و برادری — بعد از مثلاً انقلاب فرانسه، یا اگر بهتر بخواهیم بگوییم بعد از انقلاب آمریکا — به وجود آمد، مردم دیگر آن سلطههای اجتماعی سنتی را نمیپذیرفتند. همانطور که مثلاً رعیت علیه نظام فئودالی شورش کرد و نظام اشرافیگری از بین رفت — و در تمام دنیا تقریباً نظام اشرافی داشتیم: عدهای آدم و خانوادههای برجسته و اشراف بودند و بقیه رعیتهایی بودند که برای اینها کار میکردند — همانطور که این نظامهای اجتماعی و نظام کار به سمت برابری رفت، زنها هم کمکم آگاهی به دست آوردند و شروع کردند به مطالبهٔ حقوق خودشان؛ و این وضع جدیدی است که در دنیای مدرن پیش آمد: اینکه انسانها حق دارند و حقوق خودشان را مطالبه میکنند؛ اینکه دیگر — نمیدانم — پادشاهی نباشد که بگوید من نمایندهٔ خدا هستم و میگویم شما باید چه کنید — دنیا دیگر اینگونه نگاه نمیکرد. و اتفاقی که افتاد این بود که کمکم زنها هم اینگونه به دنیا نگاه نکردند. جالب است که حتی بعد از انقلاب فرانسه — فکر نکنید یکدفعه با انقلاب فرانسه حرف از برابری و برادری شد — یک بار در بحثی که دربارهٔ بردهداری بود اشاره کردم؛ اگر تا حالا نشنیدهاید بشنوید که هیچکدام از متفکران و روشنفکران فرانسه دربارهٔ بردهداری حرفی نزدند؛ یعنی ایرادی نمیدیدند که همچنان عدهای برده بمانند. مبارزهای هم شروع نشد تا مثلاً نیمهٔ دوم قرن نوزدهم که در آمریکا بردهداری لغو شد. در اروپا اصولاً — البته آن مقداری که واقعاً نظام آمریکا بر اساس بردهداری شکل گرفته بود، در اروپا اینطور نبود و مسئله حاد نبود — ولی با این وجود اینکه عدهای برده و مستخدم و اجیر باشند از نظر روشنفکران فرانسوی — آن نسل که نهضت روشنگری را به وجود آورد، مثل ژان ژاک روسو یا چه میدانم دایرهالمعارفنویسان فرانسوی — مشکل خاصی دیده نمیشد. و از متفکر معروفی که دربارهٔ حقوق زنان حرف زده — لاک، که اتفاقاً کتاب معروفش به فارسی هم یکی دو سال پیش ترجمه شده و خواندنی است، بهعنوان کتابی تاریخی که مردی برای اولینبار شروع کرد از حقوق زنها حرف بزند و دفاع کند — روسو رسماً معتقد بود لازم نیست زنها آموزش ببینند؛ چون دیدگاهش این بود که زن اصولاً برای مرد خلق شده و لازم نیست شیوهٔ درسخواندن و سواد بیاموزد. میخواهم بگویم در نهضت روشنگری هم همچنان این ایده وجود داشت که زن موجودی است که باید خدماتی به مرد بدهد و تا همان حدی که مثلاً آشپزی به سواد احتیاج ندارد. آن موقع کتاب آشپزی هم نبود که بخواهد بخواند؛ از مادرشان یاد گرفته بودند؛ میرفتند در مطبخ؛ بچهداری هم همینطور. الان در اینترنت کسانی که میخواهند بچهدار شوند کلی اطلاعات هست؛ ظاهراً سایتهایی هست که زنان باردار میروند و مدام گزارش میدهند و میگیرند؛ مثلاً مشکلی که برایشان پیش میآید میآیند گزارش میدهند؛ زنی که تازه باردار شده یا زاییده کرده به او میگوید من هم اینطور بودم، اینطور بکن. آن موقع اینطور نبود؛ مادرش پیشش بود و دختر احتیاج به سواد و اینترنت نداشت.
به هر حال اتفاقی که در دنیا افتاد، از نظر کسانی که اکثریت هستند، این است که زنهایی که بهنوعی عقب نگه داشته شده بودند، همراه با آن نهضت و جنبش آزادیخواهی که در سراسر دنیا در همهٔ زمینهها به وجود آمد، مطالبهٔ حقوق خودشان را شروع کردند و شما از ۲۰۰-۳۰۰ سال قبل میبینید که نطفههای فمینیسم: تقاضا برای حق رأی، تقاضا برای اینکه بتوانند از آموزش مساوی با مرد برخوردار باشند — پیش از اینکه وارد محیطهای کار شوند — تقاضا برای حقوق مساوی با مرد، که اولش مثلاً نصفش را هم نمیگرفتند. اینها واقعیتهایی بود که کمکم پیش آمد و نهضتهایی به وجود آمد؛ بعضی از مردان هم مثل همین لاک در این نهضتها از نظر فرهنگی فعالانه شرکت کردند؛ هرچند این نهضتها معمولاً کار زنهایی است که — وقتی تاریخ فمینیسم را میخوانید معمولاً کسانی که خیلی فعالیت کردند و توانستند چیزی را پیش ببرند زنها بودند. بهتدریج اتفاقی که افتاد این بود که زنها آن حصارها را شکستند و وارد عرصههای اجتماعی شدند و نتیجهاش این شد که برخلاف آن تصورات قبلی که زنها تواناییهایی که مردها دارند را ندارند، کمکم نشان دادند که نه؛ تواناییهایی که مردها میگفتند ندارند، اگر به آنها فرصت داده شود دارند. نمونهاش اینکه الان آمار قبولی دخترها در کنکور ایران به بالای ۶۰ درصد رسیده و یک بار دیدید که به ۷۰-۸۰ درصد هم رسید؛ ۵۰ سال قبل، ۱۰۰ سال قبل هیچ زن باسوادی وجود نداشت و اگر کنکور برگزار میشد، احتمالاً سهمیهٔ قبولی زنها صفر درصد بود؛ و اینگونه آمارها را معمولاً ارائه میکنند بهعنوان شاهد اینکه اگر فرصتهای برابر به زن و مرد بدهید، آنوقت میبینید آن چیزهایی را که میگویید بهطور طبیعی زنها فاقد آنها هستند، فاقدشان نیستند؛ شما موقعیت به زنها ندادید. اینکه در تمام طول تاریخ مثلاً فیلسوف زن نداشتیم؛ برای اینکه سواد نداشتند؛ چگونه میخواستند فیلسوف شوند؟ کار دیگری از آنها میکشیدید. اگر اجازه میدادید وارد عرصههای اجتماعی شوند، آنوقت میدیدید که فعالیتهای جالبی میتوانند بکنند.
شاهد مهمی که معمولاً نقل میشود و خیلی رویش حساب میکنند، شواهدی است که از انسانشناسی یا مردمشناسی — آنترپولوژی — میآید. مطالعاتی که از قرن نوزدهم کمکم دربارهٔ جوامع بدوی که همچنان وجود داشتند و سنتهای خیلی کهن خودشان را حفظ کرده بودند — مثل جوامع بومی استرالیا یا جوامع بومی آمریکای شمالی — شروع شد، تنوعهایی را نشان داد که کسی فکرش را نمیکرد. مثلاً مالینوفسکی که از معروفترین مردمشناسان شاید تاریخ است، دربارهٔ مردم یکی از آن جزایر دورافتادهٔ استرالیا — تروبرینها — مطالعاتی انجام داد و چیزی که مشاهده کرد این بود که در نظام اجتماعی تروبرینها این ویژگی وجود دارد که مالکیت و ارث کاملاً مساوی است — حتی، اگر دقیقاً یادم نیست، به نفع زنهاست؛ مردان بیشتر بچهداری میکنند تا زنها و کارهای خانه را خیلی جاها در آن فرهنگ مردان انجام میدهند. این شواهدی بود که به دست آمد که میتواند اوضاع برعکس هم باشد؛ یعنی اگر طبیعی بود که زن باید در آشپزخانه باشد، نباید دیگر جوامعی را مشاهده میکردید که برعکسش اتفاق افتاده. اینکه فرهنگی اینگونه باشد، در جامعهای — اگر حتی بخواهید زنها را به کاری بگمارید و مردان را به کار خانه — زنها بعد از مدتی تطبیق مییابند و میتوانند سری فعالیتهای بیرون از خانه را انجام دهند. کلی شواهد باستانی وجود دارد، از مطالعات مردمشناسی و مطالعات باستانشناسی، که نشان میدهد در بعضی از جوامع نظم اینگونه نبوده که بهطور سنتی در خیلی جاهای دنیا میبینیم و به آن عادت کردهایم. مثلاً مطالعاتی نشان میدهد — اگر فکر میکنید فکر زنها کار نمیکند، به قول ارسطو که میگفتند مردها بلنداندیشانِ کوتاهمو هستند و زنها بلندموهای کوتاهاندیش — برخلاف حرف ارسطو و مثلاً فرهنگ یونانی، مطالعات باستانشناسی نشان میدهد — البته در حدی که باستانشناسی میتواند نشان دهد؛ باستانشناسی سری مدارک جمع میکند و فرضیههایی میزند که ممکن است تا حدی تأیید شود — خیلی از اختراعات و اکتشافات اولیهای که در تمدن بشری به وجود آمد و شاید تأثیرگذار بود را زنها شروع کردند؛ از کشاورزی گرفته — که انسان ساکن شد — تا نساجی و خیلی از صنایع را زنها به وجود آوردند نه مردها. به نظر میآید مردان کمی خشنتر بودند و زنها به چیزهای جالبتری رسیدند در همان غاری که نشسته بودند — کشاورزی را که مطمئناً در غار نمیشد؛ نمیدانم کجای این کار؛ روزی که احساس امنیت میکردند بیرون آمدند و کشاورزی را شروع کردند. به هر حال شواهد تاریخی هم معمولاً ذکر میشود که نشان میدهد زنها اگر میدان پیدا کنند اثر میگذارند؛ این اتفاقات در زمانی افتاد که هنوز نظم اجتماعی خاصی نبود و فرهنگ خاصی حاکم نبود که به زنها بگوید این کار را بکن، این کار را نکن؛ هنوز خیلی از انسانها بدوی بودند. در آن شرایط بدوی — که شرایط تقریباً مساوی برای زن و مرد وجود داشت — بیشتر آثار ابتکارات زنها را میبینید تا مردها که تمدنسازی کردند.
این مجموعاً — بهطور اختصار چیزی که بیان کردم — این است که دیدگاه غالب در جامعهٔ آکادمیک این است که تفاوتها تفاوتهای جزئیاند؛ با اصطلاح خیلی متداولی که الان وجود دارد: تفاوت بین sexuality و جندر؛ سکس و جندر. سکس یعنی آن چیز فیزیولوژیک و طبیعی که مرد و زن را از هم جدا میکند؛ جندر آن چیزی است که در فرهنگ و جامعه ساخته میشود.
تمام مطالعات زنان، مطالعات فرهنگی مربوط به زنها و مطالعات فمینیستی، اساسش بر این است که سکس تفاوت خیلی کوچکتری است تا جندر. جندر نوعی اغراقشدهٔ سکس است؛ یعنی جامعه و فرهنگ میآید از این تفاوت واقعیای که وجود دارد و جنبهٔ فیزیولوژیک دارد، یکدفعه چیز غولآسایی میسازد: زن حق ندارد این کار را بکند، زن حق ندارد آن کار را بکند. مثلاً چگونه از تفاوتهای جنسیِ sexuality مرد و زن درمیآورید که زن حق رأی ندارد و مرد حق رأی دارد؟ یادم میآید در یکی از ایالتهای سوئیس همچنان زنها حق رأی نداشتند؛ برای اینکه طبق قوانین اساسیشان باید در آنجا رأیگیری انجام شود و قانون فقط وقتی تغییر میکند که اکثریت — نمیدانم — آرا به دست بیاید؛ و چون مردان رأی میدهند، هنوز رأی نداشتند. این را در فلان سالی پیش شنیدهام و — نمیدانم — خلاصه بارها رأیگیری شده و مردان رأی نمیدهند که زنها رأی بدهند؛ و چون سوئیس کشور خیلی قانونمندی است، دولت دخالت نمیکند، قانون را نمیشکند و منتظرند به نحوی تغییر کند؛ اینکه تا چند سال قبل اینطور بوده جالب است: موضوع حق رأی بهطور سنتی هنوز در وسط اروپا، در کشوری پیشرفته از نظر اجتماعی مثل سوئیس، هست. بنابراین ببینید، نتیجهٔ این دیدگاه این است که ما مشکلاتی داشتیم که در حال حلشدن است. درست؛ من راجع به این چنین فکر میکنم که ما مشکلاتی داشتیم که روزبهروز دارند بدتر میشوند، در حالی که این دیدگاه، دیدگاه خوشبینانهتری است: ما مشکلات تاریخیای داشتیم که در سنت همهٔ جوامع وجود داشته و روزبهروز به سمت حلشدن این مشکلات میرویم؛ فرصتهای برابر داده شود و همینطور الی آخر. این دیدگاه عمومیای که معمولاً نسبت به مسائل زنان در دنیا وجود دارد — مخصوصاً خودِ زنان؛ زنهایی که در محیطهای آکادمیک هستند، خیلی زحمت کشیدند که به آنجا برسند و زنهای موفقی هم هستند — بهشدت طرفدار اینگونه نگاه است. و بگذارید احساسات شما را هم تحریک کنم: تمام این ایدههایی که همچنان در پوشش نوروساینس، در پوشش نمیدانم مطالعات هورمونی و این چیزها روی تفاوت تأکید میکنند — مثل همین سخنرانیهایی که شنیدهاید — نتیجهٔ نوعی ارتجاع و سنتگرایی است که آن سنت همچنان میخواهد محافظت کند و اجازه ندهد این برابری ایجاد شود؛ یک روز بهانه میآورد که — نمیدانم — ما مطالعه کردیم مغز این قسمتش اینگونه کار میکند و آن قسمتش آنگونه؛ همهٔ اینها تلاشهای مذبوحانهای است که بعضیها برای حفظ سنت انجام میدهند. واقعاً اگر آدمی با این دیدگاه اینجا بود، دقیقاً همین احساس را داشت؛ من سعی میکنم این احساس را به شما منتقل کنم.
احساسی که معمولاً وجود دارد این است که به معنای واقعی کلمه روانشناسی نشان میدهد مرد نوعی واهمه از زن دارد؛ اینکه چرا زن را در اندرونیها پنهان میکنند، واقعاً انگار نوعی واهمه از حضور زن در اجتماع در مردان وجود دارد، نوعی ترس پنهانی. آره، دقیقاً از دیدگاه فرویدی اینها نتیجهٔ همان عقدهٔ به اصطلاح ترس از اختهگی است که در مردان به چنین واکنشهای هیستریکیای منجر میشود؛ و طبیعی است که تاریخ به این سمت رفته که زنها را — نه اینکه خطرناک نباشند — سرکوب کنند، در جایی نگه دارند، لایههای اندرونی درست کنند، به لایههای درونیترِ خانه بفرستند؛ و این چیزی است که امروز دارد شکسته میشود و ما دنبال این هستیم که هرچه بیشتر این وضعیت از بین برود. و حتی ادعاهای جدیدتر این است که چون تفاوتهای جنسی فیزیولوژیک خیلی ضعیفاند، بنابراین اصلاً نمیتوانید بگویید رفتار جنسی انسان را سکس تعیین میکند؛ رفتار جنسی را هم حتی جندر تعیین میکند؛ یعنی از شما خواسته میشود اینگونه رفتار کنید: چیزی تحت عنوان مردانگی، رفتارهای مردانه، رفتارهای زنانه. حتی اینکه مرد باید حتماً طرف مقابل جنسیاش زن باشد و زن طرف مقابل جنسیاش مرد، اینها حاصل سنتی است؛ و از دیدگاه اینگونه نگاه آکادمیک، مخصوصاً در موج سوم — که تفاوتش با موج دوم این است که اصلاً لزومی ندارد انسان هتروسکشوال باشد — برای اینکه تفاوتها آنقدر جدی نیستند که حتی بخواهید بگویید رفتارهای جنسی نتیجهٔ تفاوتهای مربوط به سکس میشود. انسان میتواند همان تفاوتهای جنسی خودش را در حد فیزیولوژیک هم نادیده بگیرد و وارد دورانی شویم که رابطهٔ جنسی صرفاً رابطهٔ هتروسکشوال نیست و هوموسکشوالیته هم به همان میزان قانونی است؛ میبینید در بعضی از کشورها قانون وجود دارد که بتوانند با همدیگر ازدواج کنند و از معافیتهای مالیاتی ازدواج مثلاً استفاده کنند. و چیزی که نمیتوانم احساسات منفیام را ابراز نکنم این است که در بعضی از کشورها قانون تصویب کردهاند که جفتهای همجنسگرا میتوانند بچه به فرزندی بپذیرند. این دو نفر هر کاری دلشان میخواهد بکنند؛ ولی اینکه شما اجازه بدهید بچهای را ببرند پرورش بدهند، چه مرد باشند چه زن — چنین اجازهای در بعضی از کشورها رسماً حق آنهاست — شناختی است که خیلی فاجعهآمیز است. من فکر میکنم تمام مطالعات روانکاوی و روانشناسی، وجود پدر و مادر را بهعنوان این دو قطب در خانواده برای سلامت بچهها ضروری میداند. جالب است که اگر از Freud بپرسید، اصلاً عامل همجنسگرایی غیبت پدر است؛ و دو زن را در نظر بگیرید که بچه بیاورند، پسری بیاورند؛ آن بچه قطعاً دوجنسگرا میشود؛ اصلاً به معنای واقعی کلمه پدر ندارد. به هر حال این قانونهای اینشکلی که تصویب میشود و روزبهروز هم مقدارش بیشتر میشود، بهنوعی تشدیدکنندهٔ این وضعیت است؛ برای اینکه خانوادههای اینشکلی طبعاً بچههای مشابه خودشان را تربیت میکنند.
بهعنوان آخرین نکته که سعی کنم همهٔ حرفهایی که اینجا شنیدهاید را زیر سؤال ببرم، این است که اصلاً مگر تمام تمدن بشر — این هم نگاهی متعارف است — مگر هنر بشر این نبوده که در طول این سالها و قرنهایی که گذشته فرهنگی ایجاد کرده یا تکنولوژی ایجاد کرده که بر طبیعت غلبه کند؟ به فرض هم که اختلافهای تبعیضی وجود دارد، مگر آرمان بشر این نیست که استیلای طبیعت را نپذیرد؟ چطور شده که — به فرض من قبول کنم که اختلاف جنسی میان زن و مرد به معنای sexuality خیلی عمیق است؛ Sexuality واژهای صددرصد با تلفظ غلط است؛ چون اگر فرانسوی تلفظش کنیم یکگونه است و انگلیسی گونهٔ دیگری؛ من این دو را با همدیگر قاطی میکنم و واژهای که وجود ندارد را تلفظ میکنم — حالا آن sexuality اگر چیزی خیلی قوی و طبیعی نگاه شود، ما میتوانیم با تکنولوژی بر آن غلبه کنیم و این کاری است که دربارهٔ طبیعت بیرون از خودمان میکردیم؛ چرا اجازه ندهیم دربارهٔ طبیعت درون خودمان بکنیم؟ راههایی وجود دارد که زنها از همدیگر باردار شوند؛ الان کلونینگ وجود دارد؛ حتی من شنیدهام راههایی وجود دارد که مردان باردار شوند؛ باور کنید؛ یعنی آن مسئلهٔ بارداری خارج از رحم را بهنوعی میشود در درون بدن مثلاً یک مرد انجام داد. چرا از تکنولوژی استفاده نکنیم؟ چرا کار به اینجا رسیده که این سنتهای فکری باستانی اجازه نمیدهد حرف از این بزنیم که باشد؛ هرچه اختلاف طبیعی هم وجود دارد، داشته باشد؛ ما باید با آن مقابله کنیم و تکنولوژی به ما این اجازه را میدهد. تعادلهای هورمونی شما در مرد و زن نوع خاصی است؛ من میتوانم برایتان قرصهایی درست کنم که این تعادلها را دوباره به شکل دیگری برگردانیم. تغییر جنسیت الان بهطور سیستماتیک قابل انجام است؛ لازم نیست حتماً بیمار باشد؛ اگر کسی اراده کند میتواند در مدتی — برای همه قابل انجام نیست، ولی اگر زود به فکر بیفتد و بخواهد مشکل خودش را از بین ببرد — تغییر جنسیت بدهد. الان چیزی که در دنیا مد شده بایسکشوال بودن است؛ یعنی از هر دو جور؛ تکنولوژی اجازه این را میدهد که موجوداتی داشته باشیم که هم زن باشند و هم مرد و هر دو کارکرد را انجام دهند. بنابراین این دیدگاههایی که به طبیعت و تفاوتهای طبیعی تکیه میکنند نوعی دیدگاههای مرتجعانهاند که با پیشرفت تکنولوژی بشر سازگار نیستند؛ اینها همان آدمهایی هستند که اگر بهشان اجازه میدادید هنوز الاغسوار میشدند؛ یعنی مثلاً هواپیما نمیساختند.
من دیگر چون توهینآمیز شده ادامه نمیدهم. برنامهام این بود که در این جلسه این حرفها را بزنم و جواب بدهم؛ ولی به هر حال شما یک هفته حرفهای من و دو هفته حرفهای من را شنیدهاید؛ این دفعه میخواهم حرفهای طرف مخالف را بشنوید. واقعاً وقت نداشتم؛ اگر وقت زیاد بود — ولی همین مقداری که گذاشتم و این چیزها را نوشتم — اگر میتوانستم شدیداللحنتر هم صحبت کنم، میکردم که به هر حال این حرفها شنیده شود. اگر من حرف درستی میزنم، باید بتوانم از خودم دفاع کنم؛ خلاصهاش این است: کسانی که بر فمینیسم مبتنی بر تفاوت تأکید دارند اصولاً متهم به ارتجاعاند و به اینکه واقعیتها را نمیپذیرند؛ و رشد زنها در جامعه نشان میدهد که میتوانند همپای مردان کار کنند و به بالاترین حد رشد علمی و همهچیز برسند. مجموعهٔ دفاعیات، حرفهای طرف مقابل بود و خودتان اگر فکر کنید دو حرفهایی که شنیدهاید و صحبتهایی که میشود، بد نیست.
در گفتوگو دربارهٔ کلام مطرح میشود که زبان انگار بهطور ذاتی مهارتی دارد. پاسخ در موضع مخالف چنین است: اگر از دیدگاه مخالف بخواهیم صحبت کنیم، این به هیچوجه تفاوت جدیای نیست؛ این تفاوت نتیجهٔ این است که زنها در اندرونی بودهاند؛ شما دیدگاهی ندارید؛ تفاوتها اینگونه به وجود آمده که نقشهای متفاوتی تعریف کردهاید و آدمها را در این نقشها قرار دادهاید؛ بنابراین روانشناسیشان بر اساس آن نقشها شکل گرفته. دقت میکنید؟ وِرراژی میکنند؛ مثلاً مردان معمولاً زنها را متهم میکنند به وِرراژی. من الان در این مود نیستم که جواب این حرف را بدهم؛ من در مود دومم؛ اجازه بدهید الان خرابش نکنم. در مود دوم جواب من این است که اینها نتیجهٔ نقشهای اجتماعیای است که به زن و مرد دادهاند. و بله، ممکن است زنها وِرراژتر باشند برای اینکه وقتی آموزش دیده باشید و دانشمند شده باشید کمحرفتر میشوید و کمی سنجیدهتر حرف میزنید. به مردان هم سواد یاد ندهید، بگذارید مثلاً در آشپزخانه دور همدیگر — اصطلاحی در زبان انگلیسی هست — نمیدانم تلفظ دقیقش چیست —: sewing circle؛ یعنی دایرهای که زنها در آن مینشستند و بافندگی میکردند — این اصطلاح sewing circle را بهعنوان استعاره به کار میبرند برای جایی که غیبت و وِرراژی میشود؛ نشستهاند با سوزن و نخ میدوزند و معلوم است چرتوپرت میگویند؛ حرفی بلد نیستند؛ از سیاست سر در نمیآورند. من کاملاً در مود دوم جوابتان را میدهم. این نگاه چنین است: به مردان هم سواد یاد ندهید، بگذارید خیاطی بکنند، بعد ببینید چه میگویند؛ ضبطوصوت بگذارید ببینید چه میگویند؛ دربارهٔ قرمهسبزی که بار گذاشتهاند و اینکه بچهشان دیشب چه کاری کرده حرف میزنند؛ دنیایشان همین است.
دنیای جدیای نیست؛ فلسفه که نخواندهاند که بیایند استدلال کنند. بنابراین فکر میکنم دو جواب میتوان داد: یکی اینکه چقدر این دادهها مطمئناند که واقعاً زنها وِرراژتر از مردان هستند؛ و بعد اینکه اگر هم ثابت شود وِرراژترند، میتوان نسبتش داد به نقش اجتماعیای که داشتهاند. ولی در آن مود اول جوابی نیست؛ جواب این است که مرد بهطور ذاتی تبحری در یادگیری دارد. منظور این سؤال — که مخالف آن حرفی است که من زدم — شعرگفتن است: اینکه مرد در بیان احساسات یا افکار خودش تبحر دارد، معنایش این نیست که وِرراژِ زیادحرف زن است؛ شاعربودن معنایش این نیست که از صبح بنشیند شعر بگوید؛ ممکن است شاعری اصلاً حرفی نزند و در روز ۱۰ بیت شعر بگوید. موضوع این است که آن کیفیت کلامی که مرد میتواند تولید کند و سلطهای که در بیان دارد، در زن نیست؛ اتفاقاً این بیشتر ذهن آدم را میبرد به اینکه زنها زیاد حرف بزنند ولی حرفهای جالبی نزنند و مردان کمتر حرف بزنند ولی حرفهای پختهتری بزنند. اگر بخواهید بگویید این نقد میکند زیاد حرفزدن زنها — اینکه مردان در کلام سلطهٔ بیشتری دارند و در بیان احساسات خودشان بهصورت کلامی یا بیان افکار خودشان تبحر ذاتی بیشتری دارند — مطمئناً این بیشتر تأیید میکند تا اینکه رد کند. به هر حال میشود در اینکه این نکته اصلاً درست و غلط است مقداری مناقشه کرد. من واقعاً در کتابی دربارهٔ روانشناسی زن و مرد این را خواندهام که مشاهداتی انجام دادهاند و به این نتیجه رسیدهاند که مردان بیشتر حرف میزنند.
ایدههای جالب در پرسش و پاسخ آخر جلسه
ولی ویژگیای در حرفزدن زنها و مردان هست که با همدیگر فرق میکند؛ فکر کنم چیز خیلی تأییدشدهای است. وقتی مردان دور همدیگر مینشینند، نوبتی حرف میزنند و انگار هر کسی زمانی دارد و سخنرانی میکند؛ ولی زنها اینطور نیستند؛ یعنی تودرتو: در جمع پنجشش نفره ممکن است سه جمع دونفره تشکیل شود که با هم حرف میزنند و گاهی هم متقاطع دوباره با همدیگر ارتباط برقرار میکنند. مردان کاملاً — زنها کمی هم تعجب میکنند — پنجشش مرد که مینشینند کاملاً مثل جلسهٔ شوراست: یکی حرف میزند، همه ساکتاند؛ تمام که میشود یکی دیگر شروع میکند به حرفزدن. اینکه این خوب است یا بد، بگذارید — این به نظر من نکتهٔ جالبی است — یک لحظه به آن حرفی برگردید که زدهام و تقریباً ثابت شده است که زنها قدرت parallel processing بیشتری نسبت به مردانشان دارند. مردسالاری همینجا خودش را نشان میدهد: مردان وقتی جمع زنانهای میبینند که همه با هم حرف میزنند، احساس میکنند اینها چه موجودات احمقیای هستند؛ اگر حرف درستوحسابی میخواستند بزنند اینطور نمیکردند؛ یکی که حرف میزد همه گوش میکردند؛ و اصلاً متوجه نیستند که شاید برای زنها اینکه در آن واحد چند موضوع صحبتِ متقاطع وجود دارد، آنقدر که برای مردان وحشتناک و احمقانه به نظر میرسد، احمقانه نباشد؛ یعنی ممکن است حرفهای جدی را هم همینطور بزنند و بتوانند چنین صحبتی را مدیریت کنند؛ شاید امکانات بیشتری دارند برای اینکه بتوانند سری مکالمات متقاطع را درک کنند. و مردان باید یک موضوع صحبت کنند؛ یعنی مردان بهطور ناخودآگاه — همانطور که در ادارات، جایی که مینشینند انگار دستور جلسهای وجود دارد — قرار است دربارهٔ فلان چیز صحبت کنند و بعد به مسئلهٔ بعدی میپردازند؛ موضوعی که شروع میشود مردان نوبتی حرف میزنند، تبادل نظر میکنند، به نتیجهای میرسند و میآیند سراغ بعدی. ولی ببینید، بهعنوان مثال خیلی ساده — بگذارید، این نکتهها بد نیستند — کتابهایی وجود دارد که الان خیلی مد است، با تیراژ خیلی بالا در سراسر دنیا توضیح داده میشود. معروفترینشان فکر میکنم این کتاب است: مردان — نمیدانم — مریخی، زنان ونوسی؛ که دربارهٔ تفاوتهای رفتاری مرد و زن اطلاعاتی میدهد دربارهٔ چیزهایی که معمولاً در رابطهٔ زوجها باعث اختلاف میشود. این کتابها اصولاً توسط مشاورهایی نوشته شده که سالهای سال مشاورهٔ ازدواج دادهاند و کمکم متوجه شدهاند که خیلی از سوءتفاهمها به این دلیل است که اصلاً مردان نمیفهمند شیوهٔ حرفزدن زنها چگونه است. بگذارید فصلی از این کتاب مردان مریخی، زنان ونوسی به این اختصاص دارد: زنها وقتی مشکلات خودشان را میگویند — ببینید، یک مرد وقتی میآید مشکل خودش را به شما میگوید، شما چه میکنید؟ اصلاً مرد هیچچیزی نمیفهمد غیر از اینکه مردی از آنور آمده و مشکلش را گفته است؛ مردان معمولاً ترجیح میدهند چنین بفهمند که اگر انسانی آمد مشکلش را به من گفت، یعنی دارد با من همفکری میکند و از من راهحل میخواهد. و این برای زنها بهشدت عصبانیکننده است که وقتی مثلاً مشکلی در محیط کارشان پیش آمده و میگویند، مردان شروع میکنند که این کار را بکن، چرا این کار را نمیکنی؛ چیزی که مردان را عصبانی میکند چیست؟ مشکل اول را هنوز حل نکرده، زن مشکل دومش را میگوید. این عصبانیکننده است که سخنرانیام دربارهٔ مشکل اول تمام نشده و تو چرا اجازه نمیدهی؛ بگذار اول بروم این مشکل را حل کنم. زن نمیخواهد مشکلش را حل کند؛ دارد به اصطلاح عرفی ما درد و دل میکند؛ احساسش را بیان میکند و تنها چیزی که در آن لحظه لازم دارد این است که کسی گوش بدهد و ابراز همدردی کند؛ خیلی هم لازم نیست مردان حرف بزنند. و یکی از آموزشهایی که این کتابها میدهند این است که مردان یاد بگیرند اتفاقاً در این شرایط راهحلارائهکردن زنها را ناراحت میکند؛ ممکن است فردا اگر به آنها راهحل ارائه کنید خوشحال شوند، ولی آن لحظه دارد احساساتش را بیرون میریزد و هر چیزی که این را قطع کند برایش ناراحتکننده است. یا این نمونه: نوعی برخورد است که زنها را به رادیو تشبیه کردهاند — نمیدانم چرا اینگونه حرف میزنند و آنگونه نمیزنند — این نوعی سبک حرفزدن است که باید درکش کرد.
فکر نمیکنم اصلاً مربوط باشد به اینکه مثلاً آموزش دیده باشند یا ندیده باشند؛ نوعی سبک حرفزدنِ متفاوتی در زنان وجود دارد به این دلیل که آنجا عاطفه حرف اول را میزند؛ یعنی زنان بهشدت عاطفه ابراز میکنند؛ مشکلاتشان را، مثل درد خودشان را بیان میکنند و ابراز همدردی میکنند و خیلی از مشکلاتشان حل میشود. من مردان را میبینم که خیلیهایشان اصلاً احتیاجی به ابراز همدردی ندارند؛ روحیهٔ خیلی از مردان چنین است: اگر مشکل و دردی داشته باشند ترجیح میدهند تحملش کنند؛ اینکه یکی دیگر بیاید بگوید مثلاً عزیزم ناراحت نباش، عصبانی میشوند؛ یعنی چه؟ یعنی چه؟ حرف توهینآمیزی است؛ من اصلاً ناراحت نیستم؛ معمولاً برخورد مردان چنین است: راهحل دارید بگویید، وگرنه خفه شوید.
حالا این سؤالی که میکنید فکر میکنم اساسش این است که با فرض اینکه بپذیریم در حال حاضر حجم وِرّاجیشان بیشتر از مردان است، فکر میکنم مورد تردید قرار گرفته است. و با فرض اینکه بپذیریم زنها نوعی آشفتهتر صحبت میکنند، زیاد حرف میزنند و آشفتهتر، اینها ربطی به این ندارد که آن حرفی که میزنند نقض شود؛ فکر میکنم حتی اگر ثابت شود چنین پدیدهای وجود دارد، آنچه آن را نقض میکند این است که بگویید زنها تبحر بیشتری در شعرگفتن و بیان افکار منطقی و تفکرات خودشان دارند؛ فکر میکنم چنین نیست. همین الان ببینید — من نمیدانم، آره، ولی همین الان شاعران بزرگ زن را مقایسه کنید: شاعران زن معمولاً ارزشگذاری میشوند به دلیل اینکه محتوای خیلی جالبی دارند، کمتر از نظر فرم. بگذارید مثالی از کشور خودمان بزنم: فروغ فرخزاد — فروغ فرخزاد در طی زندگی خودش، قبل از اینکه با ابراهیم گلستان آشنا شود، شعرهای بسیار ضعیفی از نظر فرم میگفت ولی از نظر محتوا خیلی جالب بود؛ واقعاً کتاب آخر شعر فروغ فرخزاد از نظر شعری فرم خوب و پختهای دارد؛ و در برابر این گفته میشود که نه، اصلاً کلاً فرم در شعر فروغ فرخزاد خیلی ضعیف است حتی نسبت به شاعران درجهدوی زمان خودش. حالا درجهدو نگویند؛ فروغ فرخزاد شاعر خوبی است. ولی شما مثلاً کتاب اصیل را بخوانید؛ اصلاً از نظر فرم شعر نیست؛ نه ببینید، سرشار از احساس و عاطفه است ولی از نظر فرم — با شعر نیما مقایسه کنید — اصلاً هیچجور ظرافت فرمی که مثلاً شعر نیما دارد شعر فرخزاد ندارد. میخواهید یک روز بیایید؛ ما بحثهای هنری در پیش داریم؛ میشود واقعاً دربارهاش بحث کرد. شعر فرخزاد در طول زندگیاش — چیزی که در فرخزاد تکامل پیدا کرد فرم بود؛ احساساتش همیشه زنده بود. و در برابر این استدلال میآید که شاید بتوانید اینگونه ادعا کنید که علت اینکه شاعران بزرگ اکثریت قریببهاتفاقشان مرداناند این است که مردان قضاوت میکنند که شعر خوب چیست و شعر بد چیست؛ و شاعران بزرگ زن هم داشتیم و داریم ولی کتابهایشان را اصلاً منتشر نمیکنند یا خودشان به فکر انتشار نیستند. من فکر میکنم این واقعاً قابل مطالعه است؛ یعنی چیز ملموسی است. آره، ولی برای اینکه زنها حرفهای بسیار زیادتری از مردان برای گفتن دارند و احساسات بیشتری برای بیان کردن دارند، بنابراین دلبستگیشان به شعرخواندن و شعرگفتن بهطور طبیعی باید بیشتر باشد؛ ولی همیشه از نظر فرم نسبت به مردان ضعیفتر بودهاند و هنوز هم هستند؛ فکر میکنم حتی اگر فرصتی هم به شما بدهید، شما خوب متوجه ظرافتهای فرمی نیستید؛ فکر میکنم چنین است.