او با پاسخ به پرسشهایی از جلسهٔ قبل آغاز میکند، از جمله اینکه شیطان جزو ملائکه است یا جن. سپس ادعای آخر جلسهٔ قبل دربارهٔ مدل کلی معصیت را دوباره میگیرد و میپرسد شیطان چه پوزیشنی را اشغال کرده و چه خدمتی به ما میکند. در پایان به ادامهٔ داستان آدم در سورهٔ بقره، سکونت و زوج، و معنای سوات میرسد.
پاسخ به پرسش دربارهٔ جنس ابلیس
از او پرسیده بودند که اگر ملائکه به سجده امر شدند و همه جز شیطان سجده کردند، شیطان جزو ملائکه است، ولی جای دیگر «و کان من الجن» آمده. میگوید نمیخواهد وارد این بحث شود و مفسران هم بسیار بحث کردهاند. میگوید عدهای شیطان را موجودی واقعی نمیدانند و او را نماد همهٔ چیزهایی میگیرند که انسان را به شر میبرد؛ شاید خیلیها چنین نظری داشته باشند، مخصوصاً کسانی که اگر چیزی در علم نیامده باشد حس حرفزدن دربارهٔ آن را ندارند.
او خودش به علم علاقهمند است، ولی میگوید علم فقط دربارهٔ چیزهای تجربهپذیر حرف میزند و محصورکردن همهچیز به آنچه علم میگوید زیادهروی است. مثال میزند از بحثی در دانشگاه صنعتی شریف که کسی گفته بود در قرآن سلیمان با حیوانات صحبت میکرده و در علم چنین چیزی نیست؛ به گفتهٔ او این «نیست» یعنی علم تا حالا به جایی نرسیده، نه اینکه به نظر او حتی در آینده هم نرسد. این برخورد را شبیه کلیسای قرون وسطی میداند که نمیگذاشت خلاف ارسطو حرف بزنند.
یک راهحل این است که بگوییم این سوتی است. او میگوید از نظر منطقی این همیشه یک گزینه است، ولی با این فرض بحث میکند که کسی که قرآن را تفسیر میکند پذیرفته کتاب خداست. اگر قرآن کتاب خدا باشد و جایی با عقل ما نخواند، این جاها معرفتزا هستند: یا متن را خیلی بد میفهمیم و تلاش برای فهمیدنش گامی به جلوست، یا چیزی در ذهن ما خیلی اشتباه است که باید تصحیح شود. مثلاً فکر کنیم جملههای زمان گذشته همیشه به گذشته اشاره دارند و بعد با نگاه به قرآن و ادبیات عرب بفهمیم چقدر بد فهمیده بودیم.
شبهههای در پستو
او به پدیدهای اشاره میکند که اسم خوبی برایش ندارد: همه در ذهنشان اشکالهایی نسبت به مسائل دینی دارند؛ یک بار در دورهٔ راهنمایی میپرسند و جواب قانعکننده نمیگیرند، شاید یک بار دیگر در دبیرستان، و بعد آن را ته ذهنشان میگذارند. پستویی هست از چیزهایی که برایشان جواب درست و حسابی نگرفتهاید و بهنحوی با آنها کنار آمدهاید، چون از آن طرف تأییدهای زیادی میبینید. بیشتر آدمها امیدشان را به اینکه روزی حل شوند هم از دست دادهاند.
به نظر میآید آن پستو چیزی فراموششده است، ولی اذیت میکند؛ کافی است اشکالی جدید پیدا شود تا همهٔ آنچه در پستو هست آزاد شود. نتیجه این است که دیگر قرآن را با این احساس نمیخوانید که کتاب خدا را میخوانید و اگر به مشکلی برخوردید باید حلش کنید؛ هر اشکال را برمیدارید و آنجا میگذارید. او میگوید این یکی از موانع است که جدیتر فرض بگیرید قرآن کتاب خداست، و به نظرش راهی نیست جز اینکه یکی دو تا از چیزهایی را که خیلی وقت است دفن کردهاید حل کنید؛ وگرنه ته ذهنتان همیشه میترسید، مثل زبالههای اتمی که دفن میکنند.
خودش نسبت به اینکه شیطان «کان من الجن» بوده یا جزو ملائکه احساس مشکل نمیکند و چیزی را در زیرزمین قایم نکرده؛ دستکم چند مسئله که اذیتش میکرده آنقدر پیگیری کرده که حل شدهاند، مثلاً فهمیده ترجمهٔ آیهای را خیلی بد میفهمیده. میگوید سماجت داشته باشید که دستکم دو اشکال کوچک را رفع کنید؛ نمیگوید تمام وقت را صرف همهٔ شبههها کنید. او هم قبول دارد که هیچوقت نمیشود گفت همهٔ قرآن را میفهمم، ولی این فرق میکند با اینکه تا شبههای پیش آمد از آن صرفنظر کنیم، چنانکه کسی با مکانیک کوانتوم اینطور برخورد کند و فیزیک یاد نگیرد.
به گفتهٔ او مسیحیها چنین برخورد میکنند و تشویق هم میکنند: میگویند ایمان داریم، هرچه در کتاب مقدس نوشته باشد. در آن حالت همیشه روی آتشفشان زندگی میکنید، در حالی که ایمانآوردن یعنی احساس امنیت؛ نترسید و دنبال چیزهایی بروید که برایتان مهم است. شرطش این است که آمادگی داشته باشید ذهنیتهای خودتان را تغییر دهید، مثلاً کسی که در محیطی علمپرست بزرگ شده و جرئت نمیکند دربارهٔ آنچه علم نگفته چیزی بگوید، چیزهای زیادی برایش حل نمیشود. اگر همان دو شبهه حل شود بر کل روحیه اثر میگذارد، و اگر به نتیجه نرسیدید هم خود تلاش خوب است.
مدل کلی معصیت
آنچه آخر جلسهٔ قبل گفته را دوباره میگیرد: از متن قرآن شواهدی آورده که شیطان کاری نمیکند که خداوند اصلاً نخواسته باشد؛ مثلاً از اول قرار است انسان به زمین هبوط کند، و در پاسخ به شیطان «انک من المنظرین» آمده. مدل کلی معصیت به نظر او این است که پوزیشنی هست که قرار است کسی اشغالش کند، و شیطان از روی نافرمانی آن را اشغال میکند، در حالی که میتوانست همین کار را بهعنوان عبادت انجام دهد. نمونههای دیگرش برادران یوسف و مخصوصاً داستان خضر است.
پرسشی مطرح شده که این مدل در حالتهای پیچیده، مثل بدی فرزند به پدر و مادر، چگونه توجیه میشود. او میگوید مثل مکانیک است: قوانین را برای نقطهٔ مادی میفهمیم و با آنها نمیشود حرکت برگ در حال سقوط را توضیح داد؛ علم مدلهای انتزاعی میسازد که شاید در موقعیتهای پیچیده نتوانیم آنها را تطبیق دهیم. تصویرکردن جزءبهجزء حالتی خاص را نمیداند چگونه توجیه کند و ممکن است جواب خاصی نداشته باشد؛ نمیشود وارد موقعیتهایی شد که از آنها خبر نداریم.
نگرش او به دنیا این است که چیزی که خدا نخواهد اتفاق بیفتد، اتفاق نمیافتد؛ مثلاً آخرین لحظه پیانویی از بالا روی کسی میافتد. انداختن یوسف در چاه تحقق امری است که از راههای مختلف ممکن بود تحقق یابد. او میگوید این جبر نیست: قرار نیست هیتلر، هیتلر شود، بلکه کسی نقش او را بازی میکند ولی نه لزوماً همین فرد؛ و اموری که تحقق پیدا میکنند حقاند. تصورش از کارهای ما این است که مثل نامهای در اداره مراحلی را طی میکند و آنهایی به نتیجه میرسد که مصوبهای از بالا دارد؛ و وقتی به کسی بدی میرسد یا ظلم میشود، معنایش این نیست که آدم بدی بوده است؛ دربارهٔ یوسف هم همین است.
اصرار ندارد که حتماً شیطان قرار بود همین کار را بکند؛ میگوید این پوزیشن وجود داشت. اگر فرشتهای همین کار را به امر خدا میکرد برای انسانها خوب بود، پس تفاوت در نیت است: عبادت یا نافرمانی. غیبت خداوند را چنین میفهمد که میتوانیم آن طرف را نگاه نکنیم و تصور کنیم مخالفت میکنیم، ولی در دنیا آنچه خدا نخواسته نمیافتد. دربارهٔ اینکه چرا از علل طولی و عرضی استفاده نمیکند، میگوید در قرآن علل طولی نمیبیند و خود را به متن محدود میکند؛ دشمنی با آنها ندارد، همانطور که معادلات دیفرانسیل را هم در قرآن انتظار ندارد.
پوزیشن شیطان و امیال انسان
دربارهٔ رابطهٔ زبان و جسم نمیخواهد توضیح دهد، چون بلد نیست و این مباحث هنوز در مراحل خیلی مقدماتی است. به گفتهٔ او بشر زبان پیچیده دارد چون بیولوژی و نحوهٔ حیات پیچیدهای دارد؛ بر خلاف حیوانات، امیال انسان بینهایت متنوع است و انگار خواستار کمال مطلق است، و این را فکتی میداند که بعید است کسی قبول نداشته باشد. به لکان و کریستوا اشاره میکند، که فقط عدهای از فرانسویها این بحثها را تحویل میگیرند.
قرار است توجه همهٔ موجودات فقط به خدا باشد، ولی انسان با امیال پیچیده میتواند به هر چیزی غیر از خدا میل پیدا کند و امکان لغزیدن دارد. یک توجیه برای شغل شیطان این است که این خطر بشر را تهدید میکند که از درختی بخورد که نیازی به آن ندارد، و این همان است که به آن آزادی میگویند؛ او میگوید بعداً میخواهد این توجیه را با متن تطبیق دهد. قرآن گاهی میگوید انسان فراموش کرد و «و لم نجد له عزما»؛ شاید حتی اگر شیطان چیزی نمیگفت هم روزی از آن درخت میخورد.
فریب و توجیه
به گفتهٔ او بعضی عرفا میگویند از الطاف خداوند است که موجودی کنار بشر خلق شده؛ آیهٔ «فازلّهم الشیطان» را شاهد میآورند، چنانکه آدم و حوا تا لبهٔ پرتگاه آمدند و هُل آخر را شیطان داد. شیطان با دروغی آنها را به آن سمت برد: اگر بخورید جاودان میشوید یا فرشته. این تعبیر برای انسان جایی برای عذرخواهی باز میکند و تعبیر بدی نمیداند؛ ولی میگوید معنایش این است که اگر شیطان نبود هم انسان ممکن بود معصیت کند، و ممکن است این برای بعضی قابل قبول نباشد.
او میگوید فریب شیطان باعث میشود هر کس که کار بدی میکند برای آن توجیهی داشته باشد؛ توجیه کار بد باید کاذب باشد. حتی قاتل سریالی میگوید حقشان بود، و هیتلر موجوداتی را آشغال میداند که حقشان است از بین بروند. این فریبهای ذهنی به نظر او محافظ حقپرستی انسان است و شیطان برای انسان محیطهای کاذب درست میکند؛ ولی اینها را جالب میداند، نه حرف اصلی.
شیطان و پالایش انسان
حرف اصلی به نظر او سادهتر است: اساس حیات بشر این است که قرار است راهی را طی کند و رشد کند، بهطور اختیاری. چون انسان به چیزهای غیر از خدا هم میل دارد، ممکن است از صراط مستقیم منحرف شود؛ کار شیطان این است که هر میل به غیر خدا را با قلابش میگیرد و شوک الکتریکی میدهد. حتی میل به جاودانگی، که چیز بدی نیست، اگر در مقابل میل به خدا حل نشده باشد، شیطان از آن علیه شما چیزی میسازد. میگوید شیطان ناخالصیهای ما را کشف میکند و به ما کمک میکند آنها را کشف کنیم.
انسانی که میتواند زیگزاگ برود به نگهبانی نیاز دارد که ناخالصیهایش را به چشمش بیاورد. به گفتهٔ او شیطان خودش میگوید «الا عباد الله المخلصین»، یعنی با دیگران کار دارد، پس کارش خالصکردن آدمهاست؛ و آدمهای متقی هنگام نزدیکشدن شیطان سیگنال میگیرند. مثال میزند از کرم خاکی که با شوک الکتریکی یاد گرفته بود مستقیم برود: این اتفاق برای ما هم میافتد.
آدمهایی که معمولاً دنبال شهوات میروند همیشه خوشی نشان میدهند، ولی نزدیک که شوید اینطور نیست؛ مثلاً از مستندی دربارهٔ آخرین تور یک هنرمند میگوید که پشت صحنه مشروب و کوکایین مصرف میکرد. هر کس رشد نکند قطعاً رنج میکشد، و همه این حس را دارند که برای این وضعیت خلق نشدهاند؛ او نمیخواهد بگوید همهٔ رنج از شیطان است. مثل بچهای که در جعبه گذاشته شود تا مکعبمستطیل شود: رشد میکند ولی رنج میکشد، و ما چیزی بدتر از مکعبمستطیل شدهایم.
خداوند در جواب شیطان میگوید دستت به بندگان مخلص نمیرسد؛ شیطان فقط با غیرخالصها کار دارد. وقتی قرآن زیاد شدن مرض دل را به خدا نسبت میدهد، به گفتهٔ او معنایش گزارهای خبری است مثل سخن پزشکی که میگوید اگر درمان نکنید بدتر میشوید. داستان آدم و شیطان مدلی کلی است: میل به غیر خدا نهتنها به چیزی نمیرساند، چیزی هم از دست میدهید تا بفهمید اشتباه رفتهاید، و همیشه فرصت برگشتن هست. مثل مواد مخدر: لذت میبرید، دوز را زیاد میکنید و آخرش پشیمان میشوید؛ و اگر شیطان نبود، میل به جاودانگی را بهعنوان میلی با انحراف کشف نمیکردیم.
عذرخواهی آدم و گفتوگوی شیطان
دربارهٔ اینکه چرا شیطان بخشیده نشد، میگوید انسان وقتی گناه کرد، با اینکه با همکاری شیطان بود، فقط گفت به خودمان ظلم کردیم و عذرخواهی کرد، و آدم اصلاً اسمی از شیطان نبرد؛ در حالی که شیطان گفت تو مرا گمراه کردی و گناه را به خداوند نسبت داد. خداوند صراحتاً نمیگوید، ولی توبهٔ آدم پذیرفته میشود.
توصیه میکند دیالوگ شیطان با خدا را از سورهٔ اعراف بخوانید: یکی برای اینکه یاد بگیرید چگونه نباید بود، مثلاً «من از این بهترم» و اینکه گناه را به خداوند نسبت دهیم، که خیلی از آدمها این کار را میکنند؛ دیگر اینکه بهجای عصبانیت، فرض کنید شیطان این حرفها را عاشقانه و به امر خدا میزند. به گفتهٔ او آن مثل سوگندنامه است و فرق فقط در نیت است؛ آخر سخنش کمی رنگ معصیت دارد، ولی کارهایی که میکند به نفع آدمها تمام میشود.
ادامهٔ داستان: سکونت، زوج و سوات
در سورهٔ اعراف تمرکز داستان بر شیطان است و در بقره بر آدم؛ او از بقره پیش میرود. پس از سجدهنکردن شیطان، به آدم دستور داده میشود با زوجش در بهشت ساکن شود و به یک درخت نزدیک نشود. این اولین جایی است که حرف از سکونت است و به گفتهٔ او سکنا گرفتن در قرآن همیشه با زوجیت همراه است، مثلاً «لتسکنوا»؛ زوج اینجا به معنای زن است.
این داستان بهنحوی انتزاعی کلیات زندگی انسان را میگوید: مسئلهٔ شر، دانش زبانی، خلیفهٔ خدا و خونریزی، راه مستقیمی که راهزنی هم در آن هست، زوج، خوردن، معصیت و هبوط. دربارهٔ نهی در بهشت به لکان ارجاع میدهد: بدون نهی انسان انسان نمیشود و آرزومندی نتیجهٔ نهی است؛ از خود لکان خوشش میآید.
در سورهٔ اعراف آمده شیطان وسوسه کرد «تا زشتیهای پوشیدهٔ آنان پدیدار شود»؛ ترجمهها «سواتهم» را زشتیهای پوشیده یا عورت میگیرند. او میگوید این سوءتفاهم ترجمه است: در داستان قابیل و هابیل «کیف یواری سوات اخیه» دربارهٔ پنهانکردن جسد برادر است، پس به نظرش مراد جسم و کالبد است، و حرف از لباسشان هم همین را نشان میدهد: جسمشان پوشیده بود و شیطان کاری کرد که آشکار شد. میپرسد چه ربطی میان لباس و جسم و اخراج هست؛ این را خیلی مهم میداند و میگوید ترجمهٔ این قسمت را اکثراً اشتباه ترجمه میکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه