این جلسه مرور تاریخ مطالعات قرآنی در غرب است تا تغییر پارادایمها و پارادایمهای مختلف دیده شود. ابتدا دربارهٔ این است که پارادایمها چگونه تغییر میکنند. بعد دوران ردیهنویسی مسیحی و ویژگیهای آن، سپس تأثیر مطالعات بایبلی و نولدکه میآید. در پایان تجدیدنظرطلبی دههٔ هفتاد میلادی و پارادایمهای امروز مرور میشود.
پارادایم و چگونگی تغییر آن
به گفتهٔ او پارادایمها فضایی از توافقها و قراردادهایی هستند که میان پژوهشگران یک رشته به وجود آمده و بدون آنها نمیتوان پژوهش را پیش برد. اهل یک زمینه غالباً به پیشفرضهای خود خودآگاه نیستند و احساس میکنند تنها کار ممکن را انجام میدهند و احساس موفقیت بسیار زیادی دارند. مطالعات قرآنی هم از نظر دسترسی به منابع واقعاً پیش رفته است: ردیهنویسها عربی بلد نبودند و اولین ترجمهٔ لاتین قرآن در قرن دوازدهم میلادی درآمد و بسیار غلط است، در حالی که امروز تقریباً همهٔ اهل این رشته عربی و عبری بلدند.
اما کسی برنمیگردد به چارچوبهای کلی فکری رشتهٔ خودش نگاه کند تا ببیند جهت درست است یا نه؛ شاید لازم باشد کسانی بیرون از رشته، مثلاً با عنوان فلسفهٔ مطالعات قرآنی، پارادایمها را روشن کنند. غالباً تصور میشود پارادایمها در اثر بحران تغییر میکنند، مثل نسبیت یا مکانیک کوانتوم در فیزیک، و موضوعی که شاید توماس کون با عنوان انقلاب علمی بررسی کرد همین است؛ اما او میگوید موضوع بسیار پیچیدهتر از این حرفهاست.
علتش این است که پارادایم صرفاً مسئلهای معرفتی نیست و به توافق اجتماعی بستگی دارد. تغییرات تکنولوژیک اثر میگذارد، مثلاً تلسکوپ در انقلاب کوپرنیکی مؤثر بود و گالیله با آن چیزهایی دید که باور کرد نظریهٔ کوپرنیک درست است. تغییرات اجتماعی هم مؤثر بود: کسانی که در تاریخ و فلسفهٔ علم کار میکنند شکی ندارند که هدف شناخت به تسلط پیدا کردن بر طبیعت تغییر کرد.
به گفتهٔ او روش جدید علمی دنبال فهم نبود، بلکه شناخت ریگولاریتیها و پیشگویی برای رسیدن به تکنولوژی بود؛ پس عجیب نیست که فیزیک به جایی رسیده که نامفهوم است. دربارهٔ اینکه ظهور دانشمندان استثنایی هم عامل تغییر پارادایم شمرده میشود، شخصاً فکر میکند گفتنش شاید خیلی درست نباشد و احتمالاً بدون آن آدم بزرگ هم تغییر با تأخیری اتفاق میافتد.
برنامهٔ مرور و دوران ردیهنویسی
او میخواهد از روز اول مطالعهٔ قرآن در غرب بررسی کلی کند و نشان دهد در چند مرحله چه پارادایمهایی پیدا شده و الان چند پارادایم رقیب هست. دو کار میکند که مورد رضایت اهل مطالعات قرآنی نیست. اول، شروع از قرن هفتم و هشتم، یعنی دوران ردیهنویسی؛ آنها دوست دارند تاریخ خود را از روشنگری شروع کنند، اما به نظر او این پارادایم هنوز حضور دارد و تأثیرات جدی گذاشته است؛ ممکن است کسی خوشش نیاید، چون اینها بسیار مفتضحانه به نظر میرسند، ولی این هم یک پارادایم بوده است.
دوم، بخشی از بحث را به تاریخ مطالعات بایبلی میدهد، چون به نظر او واضح است که مطالعات قرآنی بهشدت تحت تأثیر مطالعات بایبلی بوده و تقریباً هر کاری آنها کردند با تأخیری دربارهٔ قرآن هم انجام شده است. اهل رشته منکر نیستند، اما معتقدند الان مستقل کار میکنند.
دوران اول از قرن هفتم میلادی تا رنسانس است. پدیدهٔ جالب این است که در قرون اولیه ردیهٔ یهودی علیه اسلام بسیار بهندرت دیده میشود و تقریباً همهٔ ردیهها را مسیحیها نوشتهاند، با اینکه به گمان او یهودیها اگر میخواستند بهتر مینوشتند. توضیحش به نظر او این است که اسلام وقتی ظهور کرد که مسیحیت دین رسمی امپراتوری روم بود و تمام مناطق شامات و جاهایی که مسلمانها فتح کردند در دست مسیحیها بود؛ یهودیها اقلیت منفور بودند و دشمن اصلیشان مسیحیها، پس ظاهراً انگیزهٔ چندانی نداشتند اسلام را زیر سؤال ببرند.
نکتهٔ دوم این است که مسیحیها داشتند کانورت میکردند. طبق آماری که یک بار دیده، در قرن اول هجری حدود ۱۰ درصد جمعیت مناطق فتحشده مسلمان بودند، در قرن چهارم حدود ۵۰ درصد و در قرن ششم اکثریت مطلق؛ پس خطری جدی مسیحیت را تهدید میکرد، ولی یهودیها به دلیل قومی بودن خیلی کانورت نکردهاند. به نظرش، با این قید که در تحقیقی ندیده، دو خط جدا در ردیهها هست: ردیههایی برای مسیحیها تا کانورت نکنند که پر از بد و بیراه است، و بعداً ردیههایی که مخاطبشان مسلمانها هستند و مؤدبانهترند.
پارادایم ردیهها: اصل بودن کتاب مقدس
از اینجا پارادایمی شکل میگیرد: بحث دربارهٔ قرآن از دیدگاهی مسیحی. دو ردیهٔ مهم نزدیک به ظهور اسلام یکی رسالهٔ کندی است و دیگری ردیهٔ یوحنای دمشقی که اسلام را یکی از بدعتهای مسیحیت میداند؛ به گفتهٔ او این نشان میدهد نزدیکیای از نظر عقاید دیده میشد، چون مسلمانها مسیح را پیامبر میدانستند و تثلیث را قبول نداشتند. روی آیات مربوط به مسیح و مریم است و عقاید ضدتثلیثی قرآن آن را به فرقههای توحیدی حاشیهای مسیحیت نزدیک میکرد. مسیحیها که خود را دین آخر میدانستند ظاهراً انتظار نداشتند دین جدیدی بیاید و شکست بخورند، و تقریباً بدون استثنا پیامبر اسلام را معادل دجال، Antichrist، میگرفتند؛ این عقیده که پیامبر تابع شیطان است بسیار متداول بود.
نکتهٔ اول در این پارادایم این است که برای مسیحیها، و به تبع آن یهودیها، بدیهی است که کتاب دین خودشان حقیقت محض است؛ پس هر اختلاف قرآن با بایبل ایراد قرآن است. اگر چیزی کم گفته شده یعنی داستان را خوب بلد نبودهاند، اگر اختلاف دارد یعنی اشتباه فهمیدهاند و اگر چیز اضافه دارد یعنی آن را برای اهدافی تغییر میدهند. دربارهٔ شخصیت پیامبر هم میگفتند چهار زن به پیروانش گفته اما خودش بیشتر گرفته و ازدواج با زینب در بایبل حرام است، پس نمیتواند آدم مقدسی باشد؛ بهشت مسلمانها هم برایشان افتضاح بود.
به قصهٔ اصحاب کهف ایراد میگرفتند که تعداد آنها مشخص نشده و ۳۰۹ سال با ۳۲۴ سال فرق دارد؛ این را از حافظه نقل میکند. شیوهٔ قرآن، که تاریخ و جغرافیا را حذف میکند و فقط هستهٔ مرکزی را نقل میکند، تمهید ادبی دیده نمیشد بلکه نشانهٔ جهل گوینده بود. ایراد دائمی دیگر این بود که همهٔ پیامبران معجزه داشتند و پیامبر اسلام به اعتراف خودش نداشته است، چون معجزات مسیح در الهیات مسیحی مرکزیت دارد. «اخت هارون» هم پای ثابت ردیهنویسهاست: نویسندهٔ قرآن نمیداند این مریم آن مریم نیست. در اخلاق هم میگفتند اخلاق مسیحی محبت دارد و مسلمانها اهل جنگ و خونریزیاند.
به طور خلاصه هرچه در قرآن هست با کتاب مقدس مقایسه میشود؛ کتاب مقدس اصل است و قرآن فرع، و هر اختلافی اشتباه شمرده میشود. مثلاً در شریعت اسلام حرمت ازدواج با همسر پسرخوانده برداشته شده، اما اگر شریعت کتاب مقدس را اصل بگیرند، با اینکه خود مسیحیها شریعت یهود را کنار گذاشته بودند، این را خطا میدانند.
بیدقتی، چاپ قرآن و بحیرا
ویژگی دیگر عدم دقت است: چون به متون اصلی دسترسی نداشتند، ردیهها پر از اشتباهات واضحاند و مثلاً میگویند در قرآن چنین آمده در حالی که نیامده. نمونه ردیهای متأخر است که ادعا میکند مسلمانها خدا را مادی فرض میکنند، چون صمد را چیزی که سوراخ ندارد ترجمه میکند. گرایشی هم به «فایتبک» هست، یعنی نسبت دادن آنچه خودشان به آن متهماند به طرف مقابل.
در گفتوگو با حاضران میگوید از نظر کلامی اقلیتی چنین اعتقادی دربارهٔ جسم بودن خدا داشتند اما هیچوقت غلبه نداشتند، و قرآن حالت تنزیهی قوی دارد، مثل «لیس کمثله شیء». کسی که به قصد رد بخواند دنبال چیزی مثل «یدالله» میگردد و کل قرآن را نگاه نمیکند. بیدقتی و شتابزدگی ویژگی این ردیههاست و عکسش را در ردیههای مسلمانان بر مسیحیت و یهودیت هم میبیند.
در قرن دوازدهم قرآن با ترجمهای بسیار بد ترجمه شد و بعد از اختراع چاپ متن عربی و ترجمهٔ لاتین چاپ شد. در بازل مجوز نمیدادند و لوتر نامهای نوشت، که به گمان او حدود ۱۵۴۳ است و مطمئن نیست؛ ایدهٔ لوتر این است که اگر میخواهید مسیحیها از اسلام دور شوند، قرآن را چاپ کنید و بگذارید ببینند در آن چه نوشته شده است.
از اولین ردیهها این پرسش هست که پیامبر مطالب بایبل را از کجا یاد گرفته، و در تقریباً تمام ردیهها اشاره میشود که پیامبر معلمی داشته. بحیرا راهبی مسیحی است که طبق سیرهها در سفر کاروان پیامبر را دید؛ او میگوید به احتمال زیاد این داستان در سیره برای خودشیرینی و نسبت دادن تقدس ساخته شده، و ردیهنویسها آن را دستاویز کردهاند.
کسانی هم بودند که با انصاف بیشتری بررسی کردند، مثل راجر بیکن که میگفت باید عربی یاد گرفت و خود متن قرآن را خواند. در این ردیهها بحث تحریف قرآن بسیار کم است و وثاقت قرآن و آنچه مسلمانها دربارهٔ تاریخشان میگویند معمولاً پذیرفته شده و فقط در آن دنبال خطا میگردند. او میگوید این دیدگاه محققانهای نیست، چون هم امکاناتشان کم بود و هم هدفشان شناخت عمیق نبود.
مطالعات بایبلی پس از رنسانس
به گفتهٔ او تحول مطالعات قرآنی، تحت تأثیر مطالعات بایبلی، از رنسانس به بعد است. اولین اتفاق مهم نقد متنی بود، یعنی مقابلهٔ نسخههای قدیمی برای بازسازی نسخهٔ اصلی؛ اراسموس نسخهٔ مقابلهشدهای از کتاب مقدس چاپ کرد و بایبل کینگ جیمز به آن وابسته است. این شروع کاری است که مسلمانها هنوز انجام ندادهاند، چون فقط همان یک روایت از عاصم را دارند؛ و الان در آلمان دارد انجام میشود.
نقد تاریخی محتواییتر است و اسپینوزا در شروع آن نقش داشت: او که یهودی طردشده و دئیست بود صراحتاً گفت تورات نوشتهٔ حضرت موسی نیست. از آنجا نقد منبع پدید آمد؛ آستروک تشخیص داد متن دستکم دو نویسنده دارد، چون در جاهایی نام خداوند یهوه است و در جاهایی الوهیم، و ولهاوزن چهار قطعه را مشخص کرد و به این رسیدند که نسخهٔ استاندارد تورات پس از اسارت بابلی شکل گرفت.
همین کارها دربارهٔ اناجیل هم شد: چهار انجیل رسمی در قرن چهارم اعلام شد و دربارهٔ نگارنده و تاریخ نگارششان شک شد. برونو بائر در قرن نوزدهم کوشید نشان دهد انجیلها در قرن دوم نوشته شدهاند که جزو نظریههای رادیکال حساب میشود.
گایگر، نولدکه و گلدزیهر
به گفتهٔ او ابزارهای مطالعات بایبل نتیجهٔ پیشرفت علمی اروپا بود: آشنایی اروپاییها با زبانهای شرقی چنان شد که عربی را از خود عربها هم بهتر میدانستند و فیلولوژی و باستانشناسی پیشرفت کرد. دانشگاه برلین از چند قرن پیش نسخههای خطی قرآن جمع کرد و زمینهٔ نقد متنی دقیق را آماده کرد. قرن هجدهم به نظر او ساکت است و در قرن نوزدهم یکباره کارهای مهمی شد.
در قرن نوزدهم دو نفر مهماند: گایگر با کتابی دربارهٔ اینکه محمد چه چیزهایی از یهودیت وام گرفت و نولدکه با «تاریخ قرآن» که همچنان مرجع است. کار گایگر احیای سنت ردیهنویسها بود در پیدا کردن اینکه چیزهای قرآن از کجا آمده. دستکم ۷۰ یا ۸۰ سال این ایده غلبه داشت که منشأ اصلی قرآن سنت یهودی است؛ الان احساسشان این است که قرآن و اسلام به فرقههای مسیحی نزدیکترند. نقش مهم گلدزیهر این بود که در وثاقت احادیث و سیره بسیار خدشه وارد کرد؛ گمان میکند اجماع هست که پس از او کسی نتوانست مثل قبل به احادیث اعتماد کند. به گمان گلدزیهر بسیاری از احادیث فقهی پس از رواج شریعت ساخته شدهاند و شاخت بعدها این را قویتر مطرح کرد.
نولدکه با اینکه با شک به سیره و حدیث نگاه میکند، چارچوب کلی روایت مسلمانها دربارهٔ تاریخ قرآن را میپذیرد و بیشتر به خود قرآن تکیه میکند: مکی و مدنی و سه دورهٔ مکی را از روی زبان و سبک مشخص میکند. هدفش ردیهنویسی نبود و استانداردهای پژوهشی بسیار بالاتری نسبت به ردیهها دارند؛ نزدیک ۱۰۰ سال مطالعات قرآنی در اروپا در همین حال و هوا بود و به آن پارادایم نولدکه میگویند.
پس از روشنگری هم کتاب مقدس و هم قرآن انسانی شمرده میشوند و کسی به وحی اعتقاد ندارد؛ مطالعه تاریخیـانتقادی است. تفاوت عمده با پارادایم سنتی اسلامی انسانی فرض کردن قرآن و بیاعتمادی به کتب حدیث و سیره است. در پارادایم نولدکه لازم نیست فرض کنیم قرآن تحریف نشده، اما چون در زمان عثمان جمع شده، قرآن تغییر عمدهای نداشته است.
تجدیدنظرطلبی دههٔ هفتاد
تا دههٔ ۷۰ میلادی آدمهای مهمی از این پارادایم دور شدند. مینگاناس اولین کسی بود که جدی مطرح کرد قرآن در زمان عثمان جمعآوری نشده و مثلاً در زمان عبدالملک مروان به حالت نهایی رسیده؛ جفری هم کتاب واژههای دخیل در قرآن را نوشت.
پارادایم شیفتی که الان پارادایمهای موجود را تعیین میکند از دههٔ ۷۰ است، پس از کتابهای ونزبرو و «هاجریسم». میگویند باید هرگونه اعتماد به احادیث و تاریخ اسلام را کنار گذاشت و از روی شواهد باستانشناسی، سکهها و گزارشهای کتابهای تاریخی کار کرد؛ به قول ونزبرو تاریخی که مسلمانها نوشتهاند «تاریخ نجات» است، واژهای که از مطالعات بایبلی گرفته شده. در «هاجریسم» به طور افراطی به گزارشهای غیرمسلمانها اعتماد شد که الان همه قبول دارند افراطی بود.
خانم کرون در یکی از مصاحبههای آخر عمر با کمی شرم میگفت اینها را در جوانی نوشتهاند و مایکل کوک ۱۸۰ درجه تغییر موضع داد. به نظر او رویکرد «هاجریسم» درست نیست، چون یهودیها و مسیحیهای آن اطراف هم غرض داشتند؛ منابعش هم گزینشی بود و بعدها منابع جدیدی پیدا شد.
این روند افراطیتر شد: وقتی منابع اسلامی را کنار بگذارید، اولین سکهای که «محمد رسولالله» رویش نوشته شده مال اواخر قرن اول است و در دههٔ ۷۰ میلادی نسخهٔ قرناولی قرآن نداشتند؛ پس بعضی نتیجه گرفتند قرآن وجود نداشته است. ونزبرو میگفت قرآن در اواخر قرن دوم یا اوایل قرن سوم به وجود آمده. او میگوید برونو بائر همین ایدهها را دربارهٔ انجیلها داشت و عجیب نیست همان حرفها به قرآن و تاریخ اسلام هم برسد: بیاعتمادی به مؤمنان، چون ذینفعاند.
چهار پارادایم کنونی
او از مقدمهٔ کتاب مصحف صنعا نقل میکند که الان چهار پارادایم در کنار هم وجود دارد. دیدگاه سنتگرایان همان دیدگاه نولدکه است: قرآن به تدریج نازل شده و چند سال پس از درگذشت پیامبر جمع شده است. تجدیدنظرطلبها تاریخ اسلام را مطلقاً قبول ندارند و معتقدند قرآن بسیار متأخرتر است. ونزبرو نمیگوید پیغمبر وجود نداشته، اما بعدها کسانی در دههٔ ۸۰ یا ۹۰ میلادی منکر وجود پیامبر هم شدند.
به نقل از آن مقدمه اکثریت امروز با شکاکهاست: کسانی که روایت سنتی را نمیپذیرند و تجدیدنظرطلب هم نیستند و وارد این بحثها نمیشوند، چون نتیجهٔ قطعی ندارد. سنتگرا دیگر عملاً در غرب وجود ندارد و جماعتی اندک، احتمالاً کمتر از تجدیدنظرطلبها، خطوط کلی روایت سنتی را میپذیرند؛ موتسکی در این گروه است و مایکل کوک هم در همین مقدمه در آن ردهبندی شده. به اینها نوسنتگرا میگویند.
بنابراین سه پارادایم پس از تجدیدنظرطلبی موجود است: تجدیدنظرطلبها، شکاکها که اکثریتاند و تصمیمی ندارند، و نوسنتگراها که با کمی احتیاط به سنت نگاه میکنند. به گفتهٔ او این مروری کلی بود و خیلی چیزها ماند.
→ متنِ کاملِ این جلسه