→ بازگشت به فلسفهٔ مطالعاتِ قرآنی

جلسهٔ ۳ · فلسفهٔ مطالعاتِ قرآنی

تاریخ مطالعات قرآنی در غرب از ردیه تا نقد متنی

۱۳,۱۳۴ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

این جلسه مرور تاریخ مطالعات قرآنی در غرب است تا تغییر پارادایم‌ها و پارادایم‌های مختلف دیده شود. ابتدا دربارهٔ این است که پارادایم‌ها چگونه تغییر می‌کنند. بعد دوران ردیه‌نویسی مسیحی و ویژگی‌های آن، سپس تأثیر مطالعات بایبلی و نولدکه می‌آید. در پایان تجدیدنظرطلبی دههٔ هفتاد میلادی و پارادایم‌های امروز مرور می‌شود.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.

مرور تاریخ مطالعات قرآنی در غرب کمک می‌کند تغییر پارادایم‌ها را ببینیم و با پارادایم‌های مختلف آشنا شویم. حالا که بحث دربارهٔ چیستی پارادایم‌هاست، فکر می‌کنم مفید است ببینیم چگونه شکل گرفته‌اند؛ این به فهم اینکه چه هستند و از کجا آمده‌اند کمک می‌کند. موضوع بسیار مفصل است و طبعاً قصد ندارم وارد بسیاری از جزئیات شوم؛ مطلب بسیار زیاد است و ناچارم از میان آن گزینش کنم و خلاصه‌ای بیرون بیاورم.

فکر می‌کنم در حدی که برای این جلسات لازم است توضیح داده‌ام که پارادایم‌ها چه هستند و چگونه کار می‌کنند، و چرا بسیار مهم است آدم بداند در چه پارادایمی کار می‌کند: پیش‌فرض‌های خودش را بداند، بداند چرا به پرسش‌های مختلفِ آن زمینه وزن‌های متفاوتی می‌دهد و پرسش‌هایی را مهم‌تر می‌داند، و چگونه چیزی را فکت یا فکتِ قوی‌تر حساب می‌کند. همهٔ این‌ها برمی‌گردد به فضایی که کار را در آن انجام می‌دهیم؛ چیزی مانند توافق‌ها و قراردادهایی که میان پژوهشگران، مثلاً در یک رشتهٔ دانشگاهی، به وجود آمده است. بدون پارادایم نمی‌توانید پژوهش را پیش ببرید، چون در نهایت به پایه‌های مشترکی احتیاج دارید تا بتوانید با یکدیگر تشریک مساعی کنید و همدیگر را قانع کنید؛ طبعاً همهٔ انواع پژوهش در رشته‌های مختلف در پارادایم‌هایی صورت می‌گیرد.

نکتهٔ مهم دربارهٔ پارادایم‌ها این است که کسانی که در یک زمینه کار می‌کنند غالباً چندان به پیش‌فرض‌های خود خودآگاه نیستند و غالباً احساس می‌کنند تنها کار ممکن را انجام می‌دهند. از حوزهٔ علمیهٔ قم بگیرید تا حوزهٔ مطالعات اسلامی یا مطالعات فیزیک، فرقی نمی‌کند؛ همه حسشان این است که کار همین است و کار دیگری نمی‌شود کرد. غالباً هم احساس موفقیت بسیار زیادی پشت این حس هست؛ همهٔ رشته‌ها خودشان را موفق احساس می‌کنند. مثلاً در فیزیک می‌گویند دیگر چه کار می‌خواهید بکنید؟ همه‌چیز نزدیک به اتمام است. مثل اینکه تیمی بازی را برده باشد و در دقیقهٔ ۹۰ یا ۹۱ کسی به مربی بگوید ترکیب تیم را از اساس تغییر بده. برای چه؟ بازی را برده‌ایم، همین‌طور ادامه می‌دهیم و تازه مدام گل هم می‌زنیم. این احساس گل‌زدن در همهٔ رشته‌ها هست. در مطالعات قرآنی هم احساسشان این است که این دهه کجا و دههٔ قبل کجا، آن دهه کجا و دههٔ پیش‌ترش کجا؛ خیلی پیشرفت کرده‌ایم.

بالاخره در حال پیشرفت‌اند؛ هر خطی را، درست یا غلط، در پیش بگیرید، در همان جهت پیش می‌روید. مطالعات قرآنی امروز، به‌ویژه در این دنیای دیجیتالی‌شده، از نظر دسترسی به منابع اصلی واقعاً پیش رفته است. اگر مطالعات قرآنی را در قرون اولیهٔ پس از اسلام نگاه کنید، مسیحی‌ها عربی بلد نبودند، نمی‌توانستند قرآن را بخوانند و ترجمه‌ای هم وجود نداشت، و با این حال ردیه‌نویس‌ها دربارهٔ اسلام و قرآن اظهار نظر می‌کردند، در حالی که واقعاً سواد اینکه بدانند آنجا چه نوشته شده وجود نداشت. اولین ترجمهٔ قرآن به زبان لاتین، که بعداً به آن اشاره می‌کنم، در قرن دوازدهم میلادی درآمد؛ یعنی حدود ۵۰۰ سال پس از آنکه با اسلام و قرآن آشنا شدند. آن ترجمه فاجعه است؛ کسی شک ندارد که ترجمه‌ای بسیار غلط و ناجور است. شاید اولین ترجمه‌هایی که بشود تقریباً دقیق حساب کرد، مربوط به قرن شانزدهم باشند. یعنی نزدیک ۱۰۰۰ سال گذشته بود و در تمام این مدت روی اسلام و قرآن کار می‌کردند، ردیه می‌نوشتند و بحث می‌کردند.

این را با مطالعات قرآنی پس از قرن نوزدهم مقایسه کنید، یا قرن نوزدهم را با قرن بیستم. امروز تقریباً همهٔ کسانی که مطالعات قرآنی می‌کنند عربی و عبری بلدند و بسیاری‌شان سریانی و یونانی و زبان‌های اروپایی هم می‌دانند. بسیاری از ژورنال‌های مطالعات اسلامی و قرآنی و شرق‌شناسی چندزبانه‌اند. این در حدی متداول است که همه فرانسه و آلمانی و انگلیسی بلدند و ژورنال مقید نمی‌کند که همه به فرانسه یا انگلیسی بنویسند؛ مقالهٔ انگلیسی و فرانسه و آلمانی در یک شمارهٔ مجله بیرون می‌آید، چون همه این زبان‌ها را بلدند. این سطح کار، با این مقدار دسترسی به منابع، با گذشته قابل مقایسه نیست. بنابراین به نظر می‌رسد که به یک معنا تحول و پیشرفت احساس می‌شود.

اما متأسفانه در همهٔ رشته‌های علمی کسی برنمی‌گردد به پیش‌فرض‌ها و نگاه‌ها، یعنی به چارچوب‌های کلی فکری و مفهومی رشتهٔ خودش، نگاه کند تا ببیند آیا در جهت درستی پیش می‌رویم یا نه. پیش می‌رویم، اما به چه سمتی؟ آیا جهت درست است یا نه؟ ممکن است در خیلی از رشته‌ها لازم باشد کسانی که بیرون از آن رشته‌اند، مثلاً تحت عنوان فلسفهٔ مطالعات قرآنی یا فلسفهٔ روان‌شناسی، این چارچوب‌ها را کمی مشخص کنند و پارادایم‌ها را برای اهل رشته روشن کنند تا بدانند در چه پارادایمی فکر می‌کنند. در زمینه‌هایی مثل فیزیک خیلی وقت‌ها طرف اصلاً تصوری از نوع دیگری از نگاه ندارد. اما در علوم انسانی، مثلاً در مطالعات اسلامی و قرآنی، پارادایم‌های موازی وجود دارند؛ بنابراین طرف تا حدودی احساس می‌کند که می‌شود با مقداری تفاوت به مسائل نگاه کرد. منتها در همین مورد خاص هم غالباً خود این اختلاف‌ها زیر پوشش پارادایم‌های بزرگ‌تری قرار دارند که چندان دیده نمی‌شوند.

تأکید من از جلسهٔ اول این بود که بسیار مهم است که هر کسی، هر جا کار می‌کند، پارادایم‌ها را بشناسد؛ بداند با چه پیش‌فرض‌هایی کار می‌کند و این پیش‌فرض‌ها چه مقدار در پیدا کردن فکت‌ها، نحوهٔ استدلال یا اهمیت‌دادن به پرسش‌ها تأثیر گذاشته‌اند. چون می‌خواهم دربارهٔ تحولاتی که در پارادایم‌های مطالعات قرآنی پیش آمده صحبت کنم، بد نیست به‌عنوان مقدمه بگویم که اصولاً پارادایم‌ها چگونه تغییر می‌کنند؛ یعنی همان موضوعی که شاید بشود گفت توماس کون تحت عنوان انقلاب علمی بررسی کرد: چگونه یک‌باره در رشته‌ای انقلاب به وجود می‌آید؟ غالباً تصور این است که پارادایم‌ها در اثر بحران‌ها تغییر می‌کنند؛ یعنی مثلاً در فیزیک ناگهان آزمایشی پیش می‌آید که قابل توجیه نیست و مجبور می‌شویم پیش‌فرض‌ها را دوباره بررسی کنیم و نگاه‌های جدیدی داشته باشیم تا بحران برطرف شود؛ مثل اتفاقی که برای نظریهٔ نسبیت یا مکانیک کوانتوم در فیزیک افتاد. اما موضوع بسیار پیچیده‌تر از این حرف‌هاست.

علتش این است که پارادایم واقعاً صرفاً مسئله‌ای معرفتی نیست؛ به نوعی توافق اجتماعی میان پژوهشگرهای یک رشته بستگی دارد و بنابراین تحت تأثیر خیلی چیزهای دیگر هم می‌تواند قرار بگیرد و قرار می‌گیرد. یکی از چیزهایی که به‌وضوح تأثیر می‌گذارد و خیلی وقت‌ها دیده نمی‌شود، تغییرات تکنولوژیک است. ابزارها تغییر می‌کنند؛ ممکن است در یک رشته بحرانی به وجود نیاید، اما چون ابزارهای جدید آمده، شیوه‌ها و روش‌های جدیدی به وجود می‌آید و این روش‌ها ممکن است پارادایم را تغییر دهند. فکت‌های جدید هم هست: یک‌باره انبوهی از فکت ظاهر می‌شود. مثلاً فکر کنید الان با هوش مصنوعی بتوانید روی متون کارهای بسیار اساسی بکنید، برای نقد متنی و مقابلهٔ متون و مانند آن، و یک‌باره چیزهایی پیدا شود. این کشفیات جدید نتیجهٔ ابزارها و روش‌ها و فکت‌های جدیدی است که در اثر تغییرات تکنولوژیک به وجود می‌آید.

مثلاً بزرگ‌ترین انقلاب علمی، یعنی انقلاب کوپرنیکی، در واقع تغییری بسیار بنیادی بود؛ دیگر نمی‌شود گفت تغییر پارادایم، باید بگوییم تغییر در سوپرپارادایم. دیدگاه‌های ارسطویی به دیدگاه مدرن تبدیل شد، و معمولاً کسی چندان به این اشاره نمی‌کند که تلسکوپ‌ها به وجود آمدند و در وقوع این اتفاق‌ها بسیار مؤثر بودند. اگر گالیله تلسکوپ خودش را نساخته بود، شاید این اتفاق در آن زمان نمی‌افتاد. ابزارهای اندازه‌گیری دقیق، مثل ساعت‌های دقیق، باعث شد بتوانیم کارهای جدیدی بکنیم که پیش‌تر نمی‌شد کرد. ابزار به دست می‌آورید، توانایی‌هایتان بیشتر می‌شود و طبعاً کارهای جدید می‌کنید. عده‌ای تعجب می‌کنند که مثلاً چرا یونانی‌ها این کارها را نکردند؛ جوابش خیلی این است که به اندازهٔ کافی ساعت دقیق نداشتند. تکنولوژی‌ای که بتوان با آن عدسی‌هایی تا این حد دقیق و صیقلی و خوب ساخت وجود نداشت؛ این پیشرفت‌های تکنولوژیک مثلاً برای اولین بار در هلند به وجود آمد. گالیله تلسکوپ خودش را ساخت و چیزهایی دید که نتیجه‌اش این شد که باور پیدا کرد نظریهٔ کوپرنیک درست است. نظریهٔ کوپرنیک تا آن موقع یک نظریهٔ محاسباتی جالب بود، اما پشتیبانی تجربی به آن صورت نداشت. بنابراین تغییرات تکنولوژیک مؤثرند.

تغییرات اجتماعی هم همین‌طور. جایگزینی سوپرپارادایم علمی، یعنی ساینتیفیک، به جای سوپرپارادایم ارسطویی تا حد بسیار زیادی وابسته به تغییرات اجتماعی‌ای است که در اروپا به وجود آمد. اصولاً الان کسانی که در تاریخ علم و فلسفهٔ علم کار می‌کنند دیگر شکی در این ندارند که این حاصل آن بود که نگاه شناختی زیر سیطرهٔ نگاه تکنولوژیک قرار گرفت؛ یعنی هدف از شناخت به تسلط پیدا کردن بر طبیعت تغییر کرد و پارادایم به این دلیل عوض شد. آزمایش و مطالعهٔ ریگولاریتی‌ها به مسائل اصلی تبدیل شدند؛ یعنی روش جدید علمی به وجود آمد. نه فقط ابزار جدید داشتیم، بلکه اصلاً چیز جدیدی می‌خواستیم و می‌خواستیم کار جدیدی بکنیم. کاری که در ساینس انجام می‌شود از نظر هدف کاملاً با کاری که ارسطو می‌خواست انجام دهد متفاوت است.

اینکه ساینس، مثلاً در فیزیک، در نهایت به جایی رسیده که نامفهوم است، اصلاً چیز عجیبی نیست؛ چون وقتی این روش علمی جدید را به وجود آوردیم، از روز اول واقعاً دنبال فهم نبودیم. این روش جدید علمی این است که ریگولاریتی‌ها را بشناسیم و از آن‌ها استفاده کنیم، بتوانیم نتایجی را پیش‌گویی کنیم و بر اساس آن پیش‌گویی‌ها تکنولوژی به دست بیاوریم. اینکه من مثلاً یک مدل ریاضی بسازم که بتوانم چیزی را با آن محاسبه کنم، واضح است که لزوماً و مستقیماً به شناخت منجر نمی‌شود. من پارامترهایی را اندازه می‌گیرم و برایم مهم نیست زمان چیست؛ اصلاً نمی‌خواهم زمان را بشناسم. فقط احساسم این است که کار می‌کند. تعجب نکنید که بعدها انیشتین رسماً زمان را تعریف می‌کند و می‌گوید زمان همان چیزی است که با ساعت اندازه می‌گیریم. دیگر آن مفاهیم فلسفی و عمیق، اینکه واقعاً بیرون چه خبر است و طبیعت چگونه کار می‌کند، به حاشیه می‌رود. یعنی از زمان گالیله به بعد شما کار دیگری انجام می‌دهید: هر جا ریگولاریتی می‌بینید و می‌توانید برایش فرمول بنویسید و محاسبه کنید، یعنی در واقع مدل ریاضی‌ای تولید کنید که با آن بتوانید نتایج آزمایش‌هایی را پیش‌گویی کنید، همان را موضوع مطالعهٔ خودتان قرار داده‌اید. این اصلاً در قرون وسطی مطالعه نمی‌شد و در یونان هم چنین مطالعه‌ای انجام نمی‌شد.

اینکه عده‌ای بیکن را پدر علم جدید می‌دانند برای این است که او پیش از ظهور گالیله و دیگران مبانی فکری این کار را داده بود؛ اینکه مثلاً باید برویم بر طبیعت مسلط شویم و باید اکسپریمنت انجام دهیم. بنابراین کل تاریخ اروپا را که می‌بینید، فضا این‌طور است؛ فضا فضای به قدرت رسیدن است. پروتستانتیسم که ظهور کرد، این اندیشه که وظیفه داریم طبیعت را تغییر دهیم و بر طبیعت مسلط شویم مانند یک ایدئولوژی در اروپا به وجود آمد. فضایی به وجود می‌آید؛ ممکن است آدم‌ها به آن خودآگاه هم نباشند، اما در نهایت به تغییر پارادایم‌ها، مثلاً در مطالعات علمی‌ای که در یک زمینه انجام می‌دهیم، تبدیل می‌شود.

به هر حال مسئله بسیار پیچیده‌تر از آن است که فکر کنیم تغییر پارادایم‌ها آن‌طور است که بسیاری از اهل یک رشته فکر می‌کنند: اینکه چیزی را مطالعه می‌کنیم و وقتی به مشکلی، مثلاً به فکت علمی جدیدی، می‌رسیم، مجبور می‌شویم پارادایم‌ها را عوض کنیم. واقعیت این‌طور نیست. نیازهای اجتماعی و فرهنگی و تفکرات فلسفی‌ای که از بیرون آمده، مثل همین اتفاقی که در اروپا افتاد، و تغییرات ایدئولوژی باعث تغییرات می‌شوند. گاه‌گداری هم عامل دیگری ذکر می‌شود که من شخصاً فکر می‌کنم گفتنش شاید اصلاً خیلی درست نباشد، اما چون خیلی‌ها به آن اشاره می‌کنند می‌گویم: اینکه یکی از عوامل تغییر پارادایم ظهور دانشمندان استثنایی است؛ یعنی در یک رشته یک‌باره کسی می‌آید و آن‌قدر کارهای مهم انجام می‌دهد که پارادایم تغییر می‌کند. فکر می‌کنم معمولاً اندیشهٔ خود آن آدم هم تحت تأثیر همین چیزهایی است که الان گفتم. حس من این است که اگر آن آدم بزرگ ظهور نکند هم، تغییر پارادایم احتمالاً با تأخیری اتفاق می‌افتد. به هر حال مسئله ساده نیست؛ پیچیده است.

کاری که می‌خواهم بکنم این است که از روز اولی که مطالعهٔ قرآن در غرب شروع شد بررسی کلی‌ای بکنم و نشان بدهم که در چند مرحله چه پارادایم‌هایی به وجود آمده، الان در مطالعات قرآنی در غرب در چه دورانی هستیم، چند پارادایم رقیب وجود دارد و اختلاف‌های هر کدام با دیگری چیست. دو کار می‌خواهم بکنم که مورد رضایت کسانی که الان در مطالعات قرآنی غرب هستند نیست. یکی اینکه از اول شروع کنم؛ یعنی از زمانی که در قرن هفتم و هشتم مسیحی‌ها شروع کردند دربارهٔ قرآن اظهار نظر کنند، یهودی‌ها کمتر و مسیحی‌ها بیشتر. این دوران طولانی قرن‌ها طول کشید و می‌توانیم اسمش را دوران ردیه‌نویسی بگذاریم؛ یعنی مطالعات قرآنی و مطالعهٔ اسلام به قصد نوشتن ردیه، به این قصد که بحث‌هایی مطرح کنند و بگویند مثلاً این دین جعلی است، دین خوبی نیست، مسیحیت بهتر است، یهودیت بهتر است و الی آخر. معمولاً کسانی که مطالعات قرآنی کار می‌کنند دوست دارند تاریخ خودشان را از بعد از رنسانس، از بعد از دوران روشنگری، شروع کنند و بگویند ما وارث مطالعات قرآنی دوران روشنگری هستیم؛ بنابراین از اینکه خیلی عقب برویم خوششان نمی‌آید. اما به نظر من کار خوبی است، چون بالاخره این گرایش و این پارادایم، به این شکلی که وجود داشت، تا قرن نوزدهم و بیستم همین‌طور به موازات مطالعات قرآنی‌ای که بعداً پس از رنسانس و روشنگری شکل گرفت حضور داشت، هنوز هم حضور دارد و به نظر من تأثیرات جدی گذاشته است.

ممکن است کسی خوشش نیاید، چون این‌ها بسیار مفتضحانه به نظر می‌رسند؛ کاملاً جانب‌دارانه و مغرضانه‌اند و جنبهٔ علمی ندارند. اما تأثیر خودشان را گذاشته‌اند؛ بالاخره این هم یک پارادایم بوده است. به جایی که رسیدیم، از اینکه خوب است این‌ها را هم جزو تاریخ مطالعات قرآنی بیاوریم دفاع می‌کنم.

دومین کاری که می‌کنم و باز ممکن است چندان مورد رضایت نباشد این است که بخشی از بحث را به تاریخ مطالعات بایبلی اختصاص می‌دهم؛ چون از نظر من بسیار واضح است، و از نظر کسانی که مطالعات قرآنی کار می‌کنند ممکن است گفتنش خیلی مطلوب نباشد، که مطالعات قرآنی به‌شدت تحت تأثیر مطالعات بایبلی بوده است. مطالعات بایبلی را از رنسانس به بعد و از دوران روشنگری به بعد در نظر بگیرید؛ تقریباً هر کاری که آن‌ها کردند، با تأخیری دربارهٔ قرآن هم انجام شده است. خیلی از مفاهیم، چارچوب‌ها و روش‌ها به ارث رسیده است. شاید فقط یک مورد باشد که بتوانیم بگوییم مطالعات قرآنی در آن نسبت به مطالعات بایبلی قدیمی‌تر و پیشروتر است، که آن هم شاید خیلی نکتهٔ مثبتی حساب نشود. اما اصولاً ریشهٔ انواع نقدها و رویکردهایی را که در مطالعات قرآنی وجود دارد می‌توانید پیدا کنید: یک قرن، دو قرن، سه قرن عقب‌تر بروید و ببینید که همان کارها دربارهٔ کتاب مقدس انجام شده، خیلی مورد توجه قرار گرفته و بعداً مشابهش را در مطالعات قرآنی انجام داده‌اند.

اینکه می‌گویم خوششان نمی‌آید برای این است که معمولاً کسانی که در یک زمینه کار می‌کنند دوست ندارند بگویند ما مثل زائده‌ای وابسته به رشتهٔ بزرگ‌تری هستیم؛ حس استقلال را بیشتر دوست دارند. این آن‌قدر واضح است که منکرش نیستند، اما معتقدند الان مستقل کار می‌کنند؛ یعنی آگاه‌اند که کجاها تأثیر پذیرفته‌اند و می‌گویند الان دیگر این‌طور نیست که همهٔ کارهایشان را از کارهای آن‌ها کپی کرده باشند؛ اگر در گذشته خیلی از کارهایشان حالت استقلال نداشت، الان دیگر به حالت مستقلی رسیده‌اند. بنابراین این مرور تاریخی که می‌خواهم بکنم این دو ویژگی را در کنار هم دارد که شاید از جاهایی کمی غیرعادی باشد: یکی اینکه از خیلی قبل شروع می‌کنم، و دیگر اینکه وقت نسبتاً خوبی را به مرور مطالعات کتاب مقدس در اروپا اختصاص می‌دهم.

دوران اول، که از قرن هفتم میلادی شروع می‌شود و تا دوران رنسانس ادامه دارد، همان است که عنوان خوبش دوران ردیه‌نویسی است. شاید همهٔ ادیان علیه همدیگر ردیه می‌نویسند. پدیده‌های بسیار جالبی در این دوران وجود دارد. حقیقتش را بخواهید، واقعاً احساس می‌کنم مرور کردنش مفید است؛ اما شخصاً هم چون به این دوران علاقه دارم، شاید نتوانم از آن صرف‌نظر کنم. کتاب‌های بسیار جالبی نوشته شده و بحث‌های بسیار جالبی از سوی طرفین انجام شده است.

یک پدیدهٔ بسیار جالب، که رویش بحث هم هست، این است که چرا در قرون اولیه تا مدت‌ها شما بسیار به‌ندرت ردیه‌ای از طرف یهودی‌ها علیه اسلام می‌بینید و تقریباً همهٔ ردیه‌ها را مسیحی‌ها می‌نویسند. علت این چیست؟ چرا یهودی‌ها؟ می‌دانید که یهودی‌ها سنت علمی بسیار قوی‌ای دارند؛ فکر می‌کنم اگر بخواهند ردیه بنویسند، از مسیحی‌ها خیلی بهتر می‌نویسند. اما تقریباً خاموش‌اند. خیلی بحث است که چرا این‌طور بوده. آیا بوده و از بین رفته؟ این تقریباً محال است، چون هیچ دلیل خاصی وجود ندارد که مثلاً انبوهی از ردیه‌های مسیحی باقی مانده باشد اما ردیه‌های یهودی‌ها باقی نمانده باشد. به نظر می‌رسد قطعی است که خیلی کم بوده؛ نه اینکه اصلاً ننوشته باشند و هیچ کاری نکرده باشند، اما خیلی کم بوده. موضوع خوبی برای فکر کردن است و نظریه‌هایی هم وجود دارد که چرا این‌طور است.

من شخصاً فکر می‌کنم بد نیست به‌عنوان شروع مطلب تفاوت موقعیت یهودی‌ها و مسیحی‌ها را درک کنیم؛ شاید آن وقت خوب بفهمیم که چرا مسیحی‌ها این‌قدر فعال‌اند و چرا قرن‌ها این کار را انجام می‌دهند. اسلام در زمانی ظهور کرد که مسیحیت، نمی‌خواهم بگویم در اوج موفقیت، اما به موفقیت‌های بزرگی دست پیدا کرده بود؛ دین رسمی امپراتوری روم شده بود. تمام مناطق شامات و جاهایی که مسلمان‌ها فتح کردند در دست مسیحی‌ها بود. بنابراین جنگ اسلام در واقع با مسیحی‌ها بود و یهودی‌ها جایی نداشتند؛ یهودی‌ها اقلیت منفوری در همین سرزمین‌های مسیحی بودند. اگر کمی سیاسی فکر کنید، یهودی‌ها از ظهور اسلام ناراحت نبودند که بخواهند اسلام را تضعیف کنند. دشمن اصلی‌شان مسیحی‌ها بودند و مسلمان‌ها داشتند آن‌ها را شکست می‌دادند و خوار و خفیف کرده بودند. بنابراین طبیعی است که یهودی‌ها شاید بیشتر میل داشتند از مسلمان‌ها پشتیبانی کنند؛ نه اینکه اسلام را بپذیرند و ترویج کنند، اما چرا باید به اسلام لطمه بزنند؟ دشمنِ دشمنشان است و به نوعی با آن دوست‌اند. از نظر تاریخی تقریباً مسلم است که یهودی‌ها حتی در لشکر مسلمان‌هایی که اورشلیم را فتح کردند سرباز داشتند؛ یعنی همراه مسلمان‌ها برای فتح سرزمین مقدس با مسیحی‌ها جنگیدند. بنابراین ظاهراً به نوعی مسلمان‌ها را به مسیحی‌ها ترجیح می‌دادند و برای همین ظاهراً انگیزهٔ چندانی نداشتند که اسلام را زیر سؤال ببرند یا ایمان مسلمان‌ها را تضعیف کنند.

نکتهٔ دوم، فکر می‌کنم، این است که مشکل اصلی مسیحی‌ها که ردیه می‌نوشتند چه بود. مشکل اصلی‌شان این بود که سرزمین‌هایشان فتح شده بود؛ سرزمین‌هایی که اکثریتشان مسیحی بودند، و این مسیحی‌ها داشتند کانورت می‌کردند، یعنی در آن سرزمین‌ها دینشان را تغییر می‌دادند. به نظر می‌آید که به تدریج از قرن دوم هجری، البته آمار دقیقی نداریم اما حدسیات این است، تعداد مسیحی‌هایی که تحت حکومت‌های اسلامی مسلمان می‌شدند به‌شدت افزایش یافت؛ حالا به هر دلیلی. دلایلش خیلی طبیعی است؛ حداقلش این است که به نفعتان است مسلمان باشید. آنجا زندگی می‌کنید و ممکن است از نظر منافع اقتصادی و رتبهٔ اجتماعی انگیزه پیدا کنید. زمینه فراهم بود و این اتفاق داشت می‌افتاد که مسیحی‌ها کانورت کنند. یهودی‌ها کمتر کانورت می‌کردند. اصلاً جنس دین یهودی، به دلیل قومی بودن، این‌طور نیست که امروز بگویید من یهودی‌ام؛ یهودی بودن در ذات آن‌هاست. همان‌طور که نمی‌شود یهودی شد، به‌راحتی هم نمی‌شود از یهودیت بیرون رفت. شما یهودی به دنیا می‌آیید و اصلاً یهودی بودن یعنی عضو این قوم بودن؛ اصولاً یهودی‌ها در طول تاریخ خیلی کانورت نکرده‌اند. پس چه خطری یهودی‌ها را تهدید می‌کرد که بخواهند علیه اسلام ردیه بنویسند؟

ردیه‌های مسیحی را که نگاه می‌کنید، به نظر من، البته این را در تحقیقی ندیده‌ام و خودم هم به اندازهٔ کافی با این قصد ردیه‌ها را نگاه نکرده‌ام، اما به نظرم می‌آید که در واقع دو خط جدا از هم در ردیه‌ها وجود دارد. یک دسته از ردیه‌ها برای مسیحی‌ها نوشته شده تا کانورت نکنند، و بعداً با تأخیری ردیه‌هایی نوشته شده‌اند که مخاطبشان مسلمان‌ها هستند؛ البته نه به این معنا که مسلمان‌ها آن کتاب‌ها را بخوانند، بلکه به این معنا که مبلغان مسیحی از این ردیه‌ها استفاده کنند و مسلمان‌ها را جذب مسیحیت کنند. نمی‌خواهم دقیق تفکیک کنم، اما کلاً آن‌هایی که برای کانورت کردن مسلمان‌ها نوشته شده‌اند معمولاً مؤدبانه‌ترند و آن‌هایی که برای مسیحی‌هاست پر از بد و بیراه است، مثلاً به شخص پیغمبر، و ادبیات بسیار تندتری دارد.

برای اینکه در ذهنتان تثبیت شود که این اتفاق واقعاً داشت می‌افتاد، آماری را که یک بار سرِ دستی دیدم می‌گویم: در قرن اول هجری حدود ۱۰ درصد جمعیت مناطق فتح‌شده مسلمان بودند، در قرن چهارم حدود ۵۰ درصد و در قرن ششم اکثریت مطلق. بنابراین ظرف حدود ۴ یا ۵ قرن تمام این جمعیت، از جمله مسیحی‌هایی که در این مناطق زندگی می‌کردند، داشتند کانورت می‌کردند. پس خطری جدی دین مسیحیت را تهدید می‌کرد، و به همین دلیل مسیحی‌ها از همان قرن هفتم جوش و خروش فوق‌العاده‌ای داشتند که علیه اسلام مطلب بنویسند، و یهودی‌ها کمترین کار را کردند.

یکی از حاضران: آیا نتیجه این نیست که مسیحی‌ها کلاً شریعت را کنار گذاشته بودند، اما مسلمان‌ها شریعتی بسیار نزدیک‌تر به یهودی‌ها داشتند؛ یعنی یهودی‌ها احساس نزدیکی بیشتری به مسلمان‌ها می‌کردند؟

راستش نمی‌دانم. به هر حال هر دو دین اسلام را دینی جعلی می‌دانستند و پیامبرش را پیامبر نمی‌دانستند، و فکر می‌کنم هر دو احساسشان این بود که این‌ها از نشانه‌های آخرالزمان است و دیگر مسیح قرار است ظهور کند، چه مسیحِ این‌ها و چه مسیحِ آن‌ها؛ قطعاً احساس خوبی نداشتند. در قرآن هم می‌بینید که می‌گوید یهودی‌ها دشمن‌ترند؛ دست‌کم در توصیف آنچه در آن زمان هست این را می‌گوید، نه اینکه تا ابد این‌طور خواهد بود. به هر حال جای فکر کردن دارد. این یک پدیده است: ردیه‌نویسی میان یهودی‌ها متداول نبوده و میان مسیحی‌ها بسیار متداول بوده است. اینکه چرا این اتفاق افتاده بحثی است که در مقاله‌ها و کتاب‌ها می‌توانید پیدا کنید.

از همین‌جا یک پارادایم شکل می‌گیرد؛ یعنی از دیدگاهی مسیحی می‌خواهیم دربارهٔ قرآن بحث کنیم. اینکه ردیه‌ها روی چه چیزهایی انگشت می‌گذاشتند، چگونه استدلال می‌کردند و چه چیزهایی را پیش‌فرض می‌گرفتند در واقع قابل مطالعه است. از مجموعهٔ این فعالیتی که مسیحی‌ها در نزدیک ۱۰ قرن انجام دادند می‌توانید خطوط کلی و چارچوب کلی فکری‌ای بیرون بیاورید که بر اساس آن می‌نوشتند و بحث می‌کردند.

از نظر تاریخی دو ردیهٔ بسیار مهم نزدیک به ظهور اسلام وجود دارد که هر دو در همین منطقهٔ خاورمیانه، یعنی در منطقهٔ عراق و شامات، نوشته شده‌اند. یکی ردیه‌ای است با عنوان «الرساله» که یک مسیحی عرب به نام الکندی، عبدالمسیح اسحاق الکندی، نوشته است. می‌گویند داستانش این است که در مکاتبه با عربی مسلمان‌شده کوشیده توضیح دهد که چرا اسلام دین بدی است و مثلاً مسیحیت بهتر است. این رساله بعدها بارها تجدید چاپ شد، در مجموعه‌هایی که در قرون وسطی چاپ می‌شد آمد و بسیار تأثیرگذار بود.

دیگری، که من بیشتر با آن آشنا هستم، ردیهٔ بسیار معروفی است که یوحنای دمشقی نوشته است. اولاً او آدم بسیار مهمی است؛ جزو به‌اصطلاح آبای کلیساست، آدم بسیار معتبری است و خیلی به او احترام می‌گذاشتند. کتاب بسیار مفصلی با حجم زیاد نوشته که بخشی از آن دربارهٔ اسلام است. جالب اینکه کتاب علیه بدعت‌هایی نوشته شده که در مسیحیت پیش آمده بود و یکی از این بدعت‌ها اسلام است؛ یعنی کاملاً به اسلام به‌عنوان یکی از فرقه‌هایی نگاه می‌کند که در مسیحیت بدعتی ایجاد کرده‌اند. این خودش نشان می‌دهد که بالاخره نزدیکی‌ای از نظر افکار و عقاید دیده می‌شد: می‌دیدند مسلمان‌هایی هستند که مسیح را قبول دارند اما می‌گویند پیامبر است و تثلیث را قبول ندارند. همهٔ این‌ها قبلاً در بدعت‌های دیگری در مسیحیت بوده است؛ یعنی کسانی بودند که تثلیث را قبول نداشتند و مسیح را به صورت انسان و پیامبر می‌دیدند.

چیزی که در تمام این ردیه‌ها به‌شدت دیده می‌شود این است که وقتی قرآن را می‌خوانند، تمرکزشان روی آیاتی است که به مسیحیت و مریم مربوط است؛ اینکه اسلام دربارهٔ مسیح و دربارهٔ حضرت مریم چه گفته برایشان بسیار برجسته است. تا حدودی هم آشنا بودند به اینکه بعضی از فرقه‌های حاشیه‌ای، مثلاً دربارهٔ ولادت عیسی از مریم، داستان‌هایی نقل می‌کنند که در بایبل نیامده و در انجیل‌ها نیست؛ و چون چیزی مشابه آن را در قرآن می‌دیدند، این حس که مسلمان‌ها جزو آن بدعت‌گذارها و نزدیک به فلان فرقه‌اند نظرشان را جلب می‌کرد. بیش از هر چیز، عقاید توحیدی و ضدتثلیثی‌ای که در قرآن رویش تأکید شده بود، قرآن را به بعضی از فرقه‌های توحیدی که در خود مسیحیت وجود داشتند و در حاشیه بودند نزدیک می‌کرد.

من خلاصه‌ای از بعضی از این ردیه‌ها فراهم کرده‌ام و سعی کرده‌ام نکاتی را که روی آن‌ها تأکید می‌کردند جدا کنم. اما اول نکتهٔ دیگری بگویم که به همان بحث قبلی مربوط است. مسیحی‌ها، به‌عنوان دینی که خودشان را دین آخر می‌دانستند و منتظر ظهور مسیح بودند، ظاهراً انتظار نداشتند که یک‌باره دین جدیدی بیاید و این‌طور شکست بخورند. این برای خودشان و پیروانشان بسیار شوک‌آور بود. تقریباً بدون استثنا این ردیه‌نویس‌های اولیه پیامبر اسلام را معادل دجال، یعنی Antichrist، می‌گرفتند. در آن روایت‌های آخرالزمانی آمده است که نزدیک به آخرالزمان دجالی ظهور می‌کند و همه را گمراه می‌کند، و احساس ردیه‌نویس‌ها این بود که این همان چیزی است که به ما وعده داده شده. این می‌توانست در حفظ ایمان مسیحی‌ها بسیار مؤثر باشد؛ یعنی این شکست را زمینهٔ ظهور حضرت مسیح قرار بدهند و بگویند ظهور خیلی نزدیک است. الان ما در ایران هم هر وقت اوضاع خراب می‌شود، بحث‌های ظهور داغ می‌شود؛ مردم به جای اینکه احساس شکست کنند، حس پیروزی نهایی و قریب‌الوقوع به آن‌ها دست می‌دهد.

این در ردیه‌ها بسیار شایع است که به هر حال با بدترین اوصاف دربارهٔ پیامبر صحبت می‌کنند. لحن مؤدبانه و توهین‌آمیزشان نوسان دارد، اما کلاً این عقیده که پیامبر تابع شیطان است بسیار متداول است. اما می‌خواهم کمی دربارهٔ محتوایشان، اینکه به چه چیزهایی ایراد می‌گیرند و چگونه بحث می‌کنند، نکاتی بگویم.

تقریباً در آن ردیه‌های اولیه چیزی که بسیار غلبه دارد و بسیار پررنگ است این است که دربارهٔ خود شخصیت پیامبر بحث می‌کنند و سعی می‌کنند شخصیت او را مخدوش نشان دهند. چون قرار است بحث‌های پارادایمیک بکنیم، اولین نکته این است: از نظر مسیحی‌ها، و به تبع آن یهودی‌ها، بدیهی است که کتاب دین خودشان حقیقت محض است. بنابراین هر اختلافی ببینند، مثلاً اگر داستانی در بایبل نقل شده و داستان مشابهش در قرآن با اختلاف‌هایی آمده باشد، این نشان می‌دهد که قرآن ایراد دارد. این برایشان بدیهی است: اگر چیزی کم گفته شده، نشان می‌دهد داستان را خوب بلد نبوده‌اند؛ اگر اختلاف دارد، اصلاً داستان را اشتباه فهمیده‌اند؛ و اگر چیز اضافه‌ای دارد، معلوم است دارند آن را برای اهدافی تغییر می‌دهند. اگر اسحاق اینجا مثلاً به‌عنوان ذبیح اسماعیل شده، یا نمی‌دانستند و اشتباه کرده‌اند، یا کلکی در کار است و می‌خواهند بگویند جد ما ذبیح بوده، نه جد شما. کلاً خودشان و پیروانشان در چارچوب فکری ایمانی صددرصدی زندگی می‌کردند: این اخلاق بهترین است، این چیزی که ما تبلیغش می‌کنیم و این عقاید قطعی‌اند، این داستان‌ها با تمام جزئیاتی که در بایبل آمده درست‌اند، و آن‌ها آمده‌اند از ما تقلید کنند و عقاید را بد نقل کرده‌اند. بنابراین اساس کارشان این است که اختلاف‌هایی پیدا کنند، روی آن‌ها دست بگذارند و آن‌ها را به‌عنوان انحراف و اشتباه برجسته کنند.

دربارهٔ خود شخصیت پیامبر، با توجه به اینکه قرار است با حضرت مسیح مقایسه شود، بحث چیست؟ اینکه پیامبر زنان زیادی دارد؛ به پیروانش گفته چهار زن بگیرید اما خودش بیشتر از چهار زن گرفت. به این موضوع بسیار زیاد اشاره می‌شود؛ می‌توانم بگویم در همهٔ ردیه‌ها. در کتاب مقدس ازدواج با همسر پسرخوانده حرام است؛ اصلاً رسماً آیه‌ای وجود دارد که کسی که با همسر پسرخواندهٔ خودش ازدواج کند مرتکب زنا شده است. بنابراین داستان ازدواج پیامبر با زینب هم پای ثابت ردیه‌هاست. اصولاً منطقشان این است که این کتاب مقدس است و بنابراین آنچه خلاف آن باشد نادرست است و می‌شود به آن ایراد گرفت. کلاً مسائل پیرامون ازدواج‌های پیامبر: خودشان در شرایط دوری از ازدواج بودند و این را جزو تقدس می‌دانستند؛ بنابراین پیامبر با این زندگی‌ای که خود مسلمان‌ها درباره‌اش نقل می‌کنند، و بعضی از جزئیاتش، مثل ماجرای زینب، در قرآن هم اشاره شده، نمی‌تواند آدم مقدسی باشد.

فکر کنم باز یک پای ثابت و خیلی بامزه مسئلهٔ بهشت مسلمان‌هاست که در آن مسائل جنسی مطرح است. این دیگر برایشان افتضاح است که بهشت معنوی، که باید جای پاک و تمیزی باشد، در این تصور با امیال جنسی، با حور و غلمان، آلوده شده است؛ با خوردن و نوشیدن و تصوری بسیار مادی. عبارت‌هایی که در این آثار دربارهٔ بهشت مسلمان‌ها به کار رفته در ذهنم هست، اما چون زشت است نمی‌گویم.

فعلاً چیزی که رویش تأکید می‌کنم این است که بخشی ثابت و مهم از این نگاه این است که آنچه در کتاب مقدس آمده و آنچه در عقاید خودشان هست، چیزی ثابت‌شده و حقیقت مطلق است و قرآن با آن مقایسه می‌شود. برای اینکه شدت این ماجرا را ببینید، نقل‌قولی را می‌گویم؛ امیدوار بودم اینجا داشته باشم، اما پیدا نکردم و از حافظه‌ام می‌گویم. عیناً این مسئله در یکی از این ردیه‌ها هست؛ میل داشتم ببینم دقیقاً در کدام‌یک است، اما پیدا نکردم. به قصهٔ اصحاب کهف در قرآن ایراد می‌گیرد. چه ایرادی؟ اینکه تعداد اصحاب کهف در قرآن مشخص نشده؛ گفته می‌شود سه، چهار، پنج، شش، و خودشان هم نمی‌دانند چند نفرند. و تعداد سال‌هایی که گفته شده این‌ها آنجا خوابیدند با آنچه ما می‌دانیم فرق دارد: مثلاً گفته شده ۳۰۹، در حالی که ما می‌دانیم ۳۲۴ سال بوده است. پس داستان اصحاب کهف درست نقل نشده؛ نمی‌دانستند چند نفرند، نمی‌دانستند چند سال خوابیدند، و اطلاعات حاشیه‌ای دربارهٔ تاریخ و جغرافیایش هم داده نشده است.

این یک نمونه است؛ یعنی یکی دو مورد نیست، بلکه از نظر آنان کلاً داستان‌های قرآن ناقص‌اند. این شیوهٔ نقل داستان در قرآن، که تاریخ و جغرافیا حذف می‌شود، حاشیه‌ها کنار می‌روند و فقط یک هستهٔ مرکزی نقل می‌شود، نه‌تنها به‌عنوان یک تمهید ادبی جالب دیده نمی‌شود، بلکه نشانهٔ جهل و نادانی کسی شمرده می‌شود که داستان را می‌گوید. و جالب است؛ چرا ماجرای اصحاب کهف را گفتم؟ چون در قرآن اصلاً ماجرای اصحاب کهف این است که ایراد می‌گیرد به اینکه شما وسواس دارید بفهمید این‌ها چند نفر بودند، و این کسی که ردیه می‌نویسد دقیقاً حرفش این است که معلوم نیست این‌ها چند نفر بودند، بنابراین داستان ناقص است؛ تا نگویید چند نفر بودند، داستان کامل نمی‌شود.

این فضای کلیِ بررسی آنچه در قرآن آمده قرن‌ها ادامه پیدا کرد. مثلاً داستان آدم و حوا را در تورات بخوانید و بعد در قرآن بخوانید؛ اینجا واقعاً حالت فلسفی جالبی دارد. ببینید برای کسی که بایبل را خوانده چقدر خنده‌دار است که در قرآن، دربارهٔ خلقت آدم، فرشته‌ها پیش از خلقت آدم دارند مجادله می‌کنند؛ چیزی که در بایبل نیامده. واه، چه حرف احمقانه‌ای! این اتفاق نیفتاده، یا فرشته‌ها که بحث نمی‌کنند. همین‌طور خود آن داستان در بایبل خیلی شاخ و برگ دارد و اینجا شاخ و برگ‌ها زده شده، و همهٔ این‌ها نشانهٔ نقص حساب می‌شود. این دربارهٔ همهٔ داستان‌های پیامبران هست؛ همه‌جا کوتاهی‌هایی وجود دارد، یا تغییراتی که، عمداً یا سهواً، نشانهٔ نقص است.

یک چیز بسیار مهم دیگر این است که، اگر نگوییم در ۱۰ قرن، که تا رنسانس ۱۰ قرن نمی‌شود، دست‌کم در ۷۰۰ یا ۸۰۰ سال تاریخ ردیه‌نویسی، روی این انگشت گذاشته‌اند که همهٔ پیامبران معجزه داشتند و پیامبر اسلام به اعتراف خودش معجزه نداشته است؛ مثلاً به استناد خود قرآن و مانند آن، که نه مرده‌ای زنده کرده و نه چیزی را شکافته است. پس چنین کسی اصلاً نمی‌تواند پیامبر باشد، چون معجزه ندارد. این یکی از مضامین دائمی است، چون مسئلهٔ معجزات مسیح در الهیات مسیحی به‌شدت مرکزیت دارد. طبیعی است که با آن نگاه، وقتی به این پیامبر نگاه می‌کنید که حتی یک مرده هم زنده نکرده، بگویید بالاخره باید کاری کرده باشد تا پیامبری‌اش را اثبات کند. اینکه در قرآن حتی آمده که مرتب درخواست معجزه می‌شده و به نوعی از اینکه معجزه‌ای انجام شود ابا داشته‌اند، از نظر آنان نشان می‌دهد که نمی‌توانیم چنین پیامبری را بپذیریم.

مثال دیگری را بگویم که قبلاً به آن اشاره کرده‌ام و مفصل درباره‌اش بحث کرده‌ام. از ردیهٔ یوحنای دمشقی گرفته تا آخر، هر جا می‌خواهند به اشکال‌ها و تناقض‌ها و چیزهای نادرستی که در قرآن آمده اشاره کنند، تا نشان دهند این کتاب نمی‌تواند کتاب خدا باشد چون چنین ایرادهایی در آن هست، به مسئلهٔ «اخت هارون» اشاره می‌شود. این هم از پاهای ثابت ردیه‌نویس‌هاست: نویسندهٔ قرآن نمی‌داند که این مریم آن مریم نیست. آن مریمی که خواهر هارون و موسی است مال آن زمان است و این مریم مال این زمان، و در قرآن به این مریم گفته شده «اخت هارون». کلی از این چیزها هست.

البته چیزهای خوبی هم هست؛ خوب از این نظر که مثلاً اخلاق مسیحی را، که در آن محبت و عشق هست، در اخلاق مسلمان‌ها نمی‌دیدند. می‌گفتند این‌ها چگونه پیروان یک پیغمبرند که مثل ما نیستند؛ خودشان را از نظر اخلاقی بسیار متعالی‌تر از مسلمان‌ها می‌دیدند. می‌گفتند این‌ها اهل جنگ و خونریزی‌اند، اهل زورگویی و ظلم‌اند. در واقع آنچه از مسلمان‌ها می‌دیدند، این را که مثلاً آیات جهاد دارند و خشونتی که می‌دیدند، به این حساب می‌گذاشتند که دینشان این‌طور است و به آن‌ها این‌طور امر شده است؛ این به‌عنوان نکته‌ای منفی به پای اسلام نوشته می‌شد و خودشان را از چنین چیزهایی منزه می‌دانستند. یعنی در این ردیه‌ها معمولاً روی مسائل اخلاقی هم خیلی کار می‌شود؛ اینکه ما اخلاق بهتری داریم.

اگر بخواهم از همین حرف‌هایی که زدم و فکت‌هایی که آوردم نکات کلی را بگویم، و همین مثال‌ها را هم لابه‌لای حرف‌ها ادامه می‌دهم، چون هدفم این است که آن فضای کلی و چارچوب کلی بحث مشخص شود: یکی اینکه هرچه در قرآن هست با کتاب مقدس مقایسه می‌شود. کتاب مقدس اصل فرض می‌شود و قرآن حالت فرعی دارد؛ هر اختلافی با آن داشته باشد اشتباه حساب می‌شود. این شیوهٔ اصلیِ پیدا کردن اختلاف و ایراد در شریعت و اخلاق و کتاب مسلمان‌هاست. مثلاً نکته‌ای در شریعت، مثل همین ازدواج با همسر پسرخوانده: در شریعت اسلام و در قرآن ذکر می‌شود که این حرمت درست نیست و برداشته شده است. اما اگر شریعت کتاب مقدس را اصل بگیرید، با وجود اینکه به نظر می‌آمد خود مسیحی‌ها به نوعی کل شریعت یهود را کنار گذاشته‌اند، در این نکته خیلی تأکید می‌کنند که این خطایی است که پیش آمده است.

یکی دیگر از ویژگی‌ها بدون شک عدم دقت است. اگر بخواهید به چیزی در این ردیه‌ها اشاره کنید که بسیار مشخص است، این است که به دلیل دسترسی نداشتن به متون اصلی و عمیق نبودن مطالعات، پر از اشتباهات واضح‌اند. مثلاً گفته می‌شود در قرآن این‌طور آمده، در حالی که این‌طور نیامده؛ در این حد خطا وجود دارد. خطا در اینکه مسلمان‌ها چه می‌گویند و در قرآن چه نوشته شده است. به احادیث عجیب و غریب و داستان‌های ساختگی‌ای اشاره می‌شود که الان به ذهنم می‌آیند، اما باز گفتنشان مناسب نیست، چون بسیار توهین‌آمیزند.

یک مثال خیلی خوبش این است که در یکی از ردیه‌هایی که نسبت به آن دو ردیهٔ اول متأخر است، ادعا می‌شود که مسلمان‌ها خدا را مادی فرض می‌کنند و این یک خطای الهیاتی بسیار بدیهی است. دلیلش هم این است که مسلمان‌ها صفت «صمد» را دربارهٔ خدا به کار می‌برند، و نویسنده صمد را این‌طور ترجمه می‌کند: صمد یعنی چیزی که مثلاً سوراخ ندارد؛ بنابراین خدا را جسم تصور کرده‌اند. یعنی خودش صمد را به‌عنوان واژه‌ای که معنایی کاملاً مادی دارد، به اشتباه این‌طور تعبیر می‌کند و از آن نتیجه می‌گیرد که مسلمان‌ها خدا را مادی فرض می‌کنند؛ و این خطای بسیار روشنی است.

نمی‌خواستم همین‌جا بگویم، اما در این ردیه‌ها خط جالبی هست؛ اینکه اصطلاحاً گرایشی دارند به آنچه «فایت‌بک» (fight back) می‌گویند، یعنی آنچه را خودشان به آن متهم‌اند به طرف مقابل نسبت می‌دهند. مثلاً وقتی خودشان متهم‌اند به اینکه مسیح را خدای متجسد در نظر گرفته‌اند، تمایل دارند بگویند طرف مقابل از من بدتر است؛ او اصلاً می‌گوید خدا سوراخ ندارد. ردیه‌ها این‌طورند: چیزهایی را که ایراد خودشان به نظر می‌آید به طرف مقابل نسبت می‌دهند. مسلمان‌ها هم دارند علیه مسیحی‌ها فعالیت می‌کنند و تو می‌خواهی مسیحی‌ها را در مقابل هجوم فکری مسلمان‌ها محافظت کنی؛ بنابراین خوب است بدترِ همان چیزی را که آن‌ها ایراد می‌گیرند به خودشان نسبت بدهی. به هر حال این‌ها کاربردی‌اند؛ یعنی نوشته می‌شوند تا فضای فکری‌ای شکل بدهند که در آن کانورت (convert) اتفاق نیفتد و، اگر بشود، برعکس مسلمان‌ها به این سمت بیایند. باز می‌گویم که به نظر من این دو نوع ردیه، با دو مخاطب مختلف، باید از همدیگر جدا شوند.

یکی از حاضران: جسم‌انگاری خداوند باوری بوده که در دوره‌های اسلامی، به‌اصطلاح در کلام اسلامی، وجود داشته است.

این موضوع را اصلاً کنار بگذارید. مثالم را برای عدم دقت زدم؛ مثلاً صمد به آن معنا نیست.

یکی از حاضران: از کلام‌های دیگر هم نقل می‌کند که صمد یعنی توپُر؛ یعنی این را دربارهٔ خدا می‌گوید.

بله، اما فکر نمی‌کنم منظورش توپُر به معنای یک توپ باشد.

یکی از حاضران: کسانی بودند که اهل این بودند که خداوند را مجسم، به صورت یک جسم، بدانند. در ردیه‌هایی که شیعه بر سنی یا سنی بر شیعه نوشته، هر دو می‌گویند شما خدا را جسم‌انگارانه در نظر گرفته‌اید. در قرآن هم این‌طور است.

ببینید، مسئله این است که آیا واقعاً این باور میان مسلمان‌ها شایع بوده است. من می‌دانم که از نظر کلامی اقلیتی چنین اعتقادی داشتند، اما تا جایی که می‌دانم هیچ‌وقت غلبه نداشتند؛ یعنی این اعتقاد عمومی مسلمان‌ها نبوده است. اتفاقاً مسیحی‌ها بیشتر از این حرف‌ها زده‌اند؛ اینکه خداوند در آسمان است و مسیح از روی ابرها می‌آید. قرآن و اسلام از اول حالت تنزیهی قوی‌ای داشته‌اند، مثل «لیس کمثله شیء»، و عقاید کلامی بیشتر به همین سمت متمایل بوده است.

یکی از حاضران: اما از درون آن چنین چیزی درمی‌آید. در قرآن هم آیاتی هست که این از آن‌ها درمی‌آید؛ مثلاً «یدالله» گفته می‌شود.

بله، درست است. اما چنین اعتقادی در میان مسلمان‌ها غلبه نداشته است. آن آیات را هم اگر بخواهید آن‌طور تحت‌اللفظی بفهمید، مسئله این است که با توجه به «لیس کمثله شیء» هر حرفی دربارهٔ خدا بزنید، به هر حال تصوری ایجاد می‌کنید که احتمالاً درست نیست. به نظر می‌آید همین آیاتی مثل «لیس کمثله شیء» و بسیاری از آیات شبیه آن باید مسلمان‌ها را از برداشت تحت‌اللفظی جاهایی بازمی‌داشت که در آن‌ها حرف‌هایی زده شده که چنین به نظر می‌آید؛ مثل همین «علی العرش استوی». معروف است که یکی از متکلمانی که به نوعی به جسمانیت خداوند معتقد بود، روزی بالای منبر رفت و گفت خدا همان‌طور بر عرش استوا یافت که من آمدم اینجا نشستم. این داستان معروفی است.

به هر حال ببینید، وقتی چیزی را به قصد رد کردن بخوانید، دنبال چیزی می‌گردید؛ نمی‌آیید نگاه کنید که آیا کل قرآن حالت تنزیهی دارد یا نه. «سبحان‌الله» داریم، «لیس کمثله شیء» داریم و هزار چیز دیگر که به‌راحتی می‌توانید از آن‌ها استخراج کنید که خدای قرآن موجودی منزه و دور از ذهن است؛ اما سراغ چیزهایی مثل «یدالله» می‌روند که در قرآن گفته شده است. فضای ردیه‌ها دقیقاً همین‌طور است: اگر صمد مثلاً معنای توپُر بدهد، پس خدا را مثل یک توپ، جسمی که سوراخ ندارد، در نظر گرفته‌اند. این حرف‌ها را می‌شود زد. بی‌دقتی، و همین‌طور شتاب‌زدگی، ویژگی این ردیه‌هاست. عکسش را هم در ردیه‌های مسلمانان بر مسیحیت و یهودیت می‌بینید؛ آن‌ها هم این‌طور نیست که واقعاً بایبل را بخوانند و بخواهند عمیق بفهمند. دنبال خطا می‌گردند و هر جا به نظرشان خطایی برسد، همان را می‌گویند.

به هر حال تاریخ ردیه‌نویسی این‌طور است که بالاخره روزی، در قرن دوازدهم، قرآن با ترجمه‌ای بسیار بد ترجمه شد و بعدها متن عربی قرآن را چاپ کردند و چیزهای جالبی آوردند. پس از اختراع چاپ، قرآن را چاپ کردند؛ هم متن عربی را و هم ترجمهٔ لاتینش را. از یک ماجرا نمی‌توانم صرف‌نظر کنم: سر چاپ قرآن مشکل پیش آمد؛ وزارت ارشادشان مجوز نمی‌داد که قرآن را چاپ کنند تا مسیحی‌ها بخوانند. لوتر (Luther) پادرمیانی کرد و نامه‌ای نوشت که باعث شد قبول کنند. سال‌های آخر عمرش بود؛ اگر اشتباه نکنم تاریخ نامه ۱۵۴۳ است؛ دقیق نمی‌دانم، همین حدود؛ بله، فکر می‌کنم ۱۵۴۳. مسئلهٔ چاپش در بازل بود و قبول نکرده بودند، و لوتر نامه‌ای نوشت که بخشی از متنش همین است.

اولاً این پس از فتح قسطنطنیه است. در آثار مسیحی اروپایی، پس از فتح قسطنطنیه و حتی از مدتی پیش از آن، کلاً به مسلمان‌ها «ترک‌ها» گفته می‌شود؛ یعنی طرف مقابلشان را، که مسلمان‌ها هستند، دیگر ترک‌ها، یعنی عثمانی‌ها، می‌نامند. مثلاً «پیامبر ترک‌ها»؛ از این اصطلاحات در کتاب‌ها و نوشته‌هایشان زیاد هست و در این نامهٔ لوتر هم همین‌طور است. چند جمله‌اش را می‌خوانم. دارد دفاع می‌کند که خوب است قرآن را چاپ کنیم: «به نظر من کاری بدتر از این نمی‌توان به محمد یا ترک‌ها کرد و هیچ سلاحی نمی‌تواند بیشتر از این به آن‌ها آسیب برساند جز اینکه قرآنشان را در روشنایی روز به مسیحیان نشان دهیم تا ببینند این کتاب چقدر … و … و مأیوس‌کننده است، پر از دروغ، افسانه‌ها و همهٔ پلیدی‌هایی که ترک‌ها پنهان می‌کنند و توجیه می‌کنند.» دو صفت اول را، که به جایشان سه‌نقطه گفتم، کمی نفرت‌انگیز گفته است. یعنی ایدهٔ لوتر این است که اگر می‌خواهید مسیحی‌ها از اسلام دور شوند، قرآن را چاپ کنید و بگذارید ببینند در آن چه نوشته شده است. این نامه باعث شد که قرآن را چاپ کنند؛ یعنی سرانجام در همان بازل برای اولین بار ترجمهٔ لاتین قرآن را چاپ کردند؛ البته همان ترجمهٔ قرن دوازدهم بود که ترجمه‌ای بسیار ضعیف و بد و پر از اشکال و اشتباه است، اما بالاخره چاپ کردند.

نکتهٔ دیگری هم بگویم. از روز اول، یعنی از اولین ردیه‌ها، مثلاً در ردیهٔ یوحنای دمشقی، این مسئله هست؛ سؤالی وجود دارد که این عرب‌ها، پیامبرشان، این بایبل و مطالبش را از کجا یاد گرفته‌اند؟ احتمالاً با بعضی از این عقاید بدعت؛ اگر بدعت‌گذارند، منبع اطلاعاتشان چه بوده که توانسته‌اند چنین کتابی بنویسند و داستان‌ها را در آن نقل کنند؟ از همان قرن هفتم در تقریباً تمام ردیه‌ها غالباً به این مسئله اشاره می‌شود که پیامبر معلمی داشته است.

شخصیتی هست به نام بحیرا یا بهیرا که راهبی مسیحی است و یکی از نامزدهای اینکه آموزگار حضرت رسول بوده باشد. بگذارید بگویم ماجرا چیست. در سیره‌ها، به احتمال زیاد همین‌طوری و برای خودشیرینی و داستان‌سازی و نسبت دادن تقدس به پیامبر، داستانی نقل شده؛ اگر اشتباه نکنم در سیره، البته مطمئن نیستم، در یکی از سیره‌های بسیار معروف قدیمی نقل شده که پیامبر در کودکی یا نوجوانی در سفری که همراه کاروانی تجاری رفته بود، راهبی به نام بهیرا یا بحیرا او را دید و تشخیص داد که او پیامبر می‌شود. این در سیره‌ها آمده بود و دستاویز ردیه‌نویس‌هاست که این بحیرا جزو همین بدعت‌گذارها بوده، راهبی بوده که به پیامبر چیزهایی گفته و یاد داده و پیامبر اطلاعاتش را در واقع از اینجا آورده است. سلمان فارسی هست، ورقة بن نوفل، پسرعموی حضرت خدیجه، هست؛ کسانی که گرداگرد پیامبر بودند و در سیره‌هایی که مسلمان‌ها نوشته‌اند به آن‌ها اشاره شده، یهودی یا مسیحی بودند و بنابراین پیامبر می‌توانسته این چیزها را از آن‌ها یاد بگیرد. به هر حال به نظر می‌رسد مجموعهٔ اطلاعاتی که پیامبر در قرآن دربارهٔ مسائل مطرح در بایبل دارد بسیار زیاد است؛ بنابراین مثل کسی است که آموزش درست‌وحسابی دیده، و باید دنبال این گشت که چگونه و از چه کسی این آموزش را دیده است.

بالاخره در طی این شاید ۷۰۰ یا ۸۰۰ سال کسانی هم بودند که با انصاف بسیار بیشتری نسبت به بقیه مسائل مربوط به قرآن و اسلام را بررسی کردند. مثلاً راجر بیکن آدم فوق‌العاده‌ای است؛ غیر از فرانسیس بیکن است و قدیمی‌تر است، و واقعاً آدم بی‌نظیری است. یعنی الان، در این دهه‌های اخیر که تاریخ علم را با دقت بسیار بررسی می‌کنند و آثار قرون وسطایی را دقیق می‌خوانند، یکی از مهم‌ترین شخصیت‌های علمی تاریخ اروپا شمرده می‌شود. آدم بسیار پیشرویی بوده است. دربارهٔ اسلام و قرآن هم عقیده‌اش این بود که باید با دقت بسیار خواند؛ مثلاً باید عربی یاد بگیرید و بروید خود متن قرآن را بخوانید، و از این حرف‌ها زیاد زده است.

چند نکته می‌خواهم بگویم. یکی از ویژگی‌های این پارادایم این است که اصالت با کتاب مقدس است و به قرآن مثل کپی‌برداری از آن نگاه می‌شود. حالا این اتفاق چگونه افتاده؟ آموزگارانی بوده‌اند که خوب آموزش نداده‌اند و بی‌دقتی‌ای به وجود آمده است. نگاه کلی این است: اصل حقیقت اینجاست و آن حقیقتی است که در آینه‌هایی شکسته افتاده و بازتاب داده شده است.

چیزی که می‌خواهم رویش تأکید کنم و بعداً لازم می‌شود این است که در این ردیه‌ها بحث تحریف قرآن بسیار کم است، و این بحث هم بسیار کم است که حرف‌هایی که مسلمان‌ها می‌زنند بی‌اعتبار و ساختگی است. ببینید، هرچه حجم چیزهایی که در آن دنبال خطا می‌گردند بیشتر باشد، طبیعی است که کارشان راحت‌تر است. مثلاً کسی نمی‌آید بگوید سیرهٔ پیغمبر را دروغ نوشته‌اند؛ بلکه در آن می‌گردند و مثلاً داستان بهیرا را پیدا می‌کنند و سعی می‌کنند از آن در جهت اهداف خودشان استفاده کنند. به‌ندرت در این ردیه‌ها می‌بینید که بگویند اصل قرآن این نبوده است؛ چون اگر چنین بگویند، آن‌وقت به چیزی ایراد می‌گیرند که شاید در اصلش این ایرادی که می‌گیرند نبوده و تغییر شکل پیدا کرده است. اگر ردیه‌نویسی را به‌عنوان یک پارادایم نگاه کنید، اصولاً وثاقت قرآن، اینکه کتابی که پیغمبر آورده همین است، و اینکه آنچه مسلمان‌ها دربارهٔ تاریخشان می‌گویند اصولاً درست است، معمولاً پذیرفته است؛ حتی اینکه عمل مسلمان‌ها مطابق شریعت خودشان است؛ مثلاً اینکه اگر می‌جنگند، پیغمبرشان به آن‌ها گفته بجنگید که می‌جنگند. در ذهنشان شک و تردیدی نیست در کاری که مسلمان‌ها می‌کنند و داستان‌هایی که مسلمان‌ها می‌گویند، و این فکر که قرآن ممکن است تغییر شکل پیدا کرده باشد و مطابق اصلش نباشد برایشان مطرح نیست. اصل همین است، اسلام همین است، و به همین هر ایرادی که ممکن است بگیرند، می‌گیرند.

طبیعی است که این دیدگاه محققانه‌ای نیست. هم از نظر دقت در زبان و تاریخ امکاناتشان بسیار کم است، و هم اصولاً هدفشان این نیست که شناخت عمیقی پیدا کنند. می‌گویم که در طول این ۷۰۰ یا ۸۰۰ سال، و شاید نزدیک ۱۰۰۰ سال، ردیه‌نویسی، کسانی بودند که مقداری روشن‌فکرانه‌تر و متعادل‌تر برخورد کردند؛ اما این بحث را کلاً کنار بگذاریم. بنابراین یک پارادایم کلی برای ردیه‌نویسی وجود دارد که ردیه‌نویس‌ها در چارچوب خاص آن کار می‌کنند.

تحولی که در مطالعات قرآنی پیش می‌آید، و می‌گویم تحت تأثیر مطالعات بایبلی است، از رنسانس به بعد است. روی این قسمت اول خیلی وقت گذاشتم؛ خیلی سریع می‌گویم که از رنسانس به بعد در مطالعات بایبلی چه اتفاق‌هایی افتاد. طبیعی است که برای اروپایی‌ها متن بایبل مهم‌تر بود و افراد بیشتری رویش کار می‌کردند؛ طبعاً اولین تحولات آنجا اتفاق افتاد. اولین اتفاق مهم در رنسانس، به وجود آمدن چیزی دربارهٔ متن بایبل است که به آن نقد متنی می‌گویند؛ یعنی مقابلهٔ نسخه‌های قدیمی و تلاش برای اینکه نسخهٔ اصلی را بازسازی کنید. در قرون وسطی معروف‌ترین کسی که این کار را شروع کرد و به سرانجام رساند شخصی است به نام اراسموس (Erasmus) که نسخهٔ مقابله‌شده‌ای از کتاب مقدس را، با مقابلهٔ متون یونانی و متن‌های قدیمی‌ای که در دسترسش بود، چاپ کرد. این کار بسیار مؤثر بود، چون بایبلی که کینگ جیمز (King James) چاپ کرد و بسیار استاندارد شد، به این تصحیحی که اراسموس انجام داده بود بسیار وابسته است.

این اولین تکانی است که مطالعات بایبلی در اروپا خورد. تا آن موقع وثاقت متن چنان جزو بدیهیات بود که کسی به این فکر نمی‌کرد که شاید اصل یک کلمه در جایی طور دیگری بوده است. امکانات به اندازهٔ کافی نداشتند؛ مثلاً دسترسی به نسخه‌ها و چندزبانه بودن شاید چندان اجازه نمی‌داد، و در عین حال شاید آن شور و شوقی را هم که این کار انجام شود نداشتند. بنابراین، جدا از بحث‌های تفسیری اولیه که دیگر به آن اشاره نمی‌کنم، اولین حرکت نسبتاً مدرن و مهم این تشکیک در الفاظ بود؛ اینکه برگردیم ببینیم در نسخه‌های اصلی چه نوشته شده، مثلاً اکثریت نسخه‌ها را بگیریم و ببینیم این واژه باید این باشد یا واژهٔ دیگری. این به نوعی شروع کاری است که مسلمان‌ها هنوز انجام نداده‌اند.

همان‌طور که دفعهٔ قبل گفتم، این کاری است که الان بالاخره در آلمان دارد انجام می‌شود. مسلمان‌ها همان یک روایت هفت از عاصم، مطابق چاپی که در زمان سلطان عثمانی انجام شده، را دارند و همین است. دیوان حافظ را می‌توانید تصحیح کنید، اما در مورد قرآن، اینکه بروید ببینید نسخه‌های قدیمی چه نوشته‌اند، یا قرائت‌ها را با هم مقابله کنید و به این نتیجه برسید که این واژه اینجا بهتر است این‌طور قرائت شود، اصلاً کلاً این بحث‌ها نیست. بنابراین این حس را بگیرید که همین حرکت در اروپا دربارهٔ بایبل کار بسیار پیشرویی بود که انجام شد؛ در قرن مثلاً پانزدهم، در دورهٔ رنسانس، پیش از روشنگری، بالاخره تحولاتی دارد اتفاق می‌افتد.

آنچه بسیار مهم است و همهٔ آثارش همین الان هم هست، و نسبت به نقد متنی بسیار محتوایی‌تر است، چیزی است که اصطلاحاً به آن نقد تاریخی می‌گویند. مهم‌ترین شخصیتی که در شروع آن نقش بازی کرد اسپینوزاست. اسپینوزا یهودی بود و کلاً آدم طردشده‌ای هم بود؛ یعنی اعتقادات فلسفی خاصی داشت: دئیست بود؛ به خدا اعتقاد داشت، اما به معجزات و دخالت خداوند در تاریخ اعتقاد نداشت. بنابراین طبعاً با شک به بایبل نگاه می‌کرد. برای اولین بار، در رسالهٔ معروفی که نوشته، به‌صراحت می‌گوید که برخلاف عقیدهٔ عامی که وجود دارد، تورات نوشتهٔ حضرت موسی نیست و پس از حضرت موسی عده‌ای تورات را نوشته‌اند. اینکه منبعشان چه بوده را کنار بگذاریم. این کارهایی که اسپینوزا شروع کرد، در آن فضای خاصی که در ابتدای روشنگری به وجود آمده بود، به نوعی کار منجر شد که به آن نقد منبع می‌گویند.

مهم‌ترین آدم نقد منبع کسی است به نام آستروک که با مطالعهٔ کتب پنج‌گانهٔ تورات چیزی را تشخیص داد و اعلام کرد که این متن دست‌کم دو نویسنده دارد و در دو زمان مختلف نوشته شده است. شاید قبلاً، وقتی بحث‌های یهودیت را داشتم، به این موضوع مفصل‌تر اشاره کرده باشم؛ نمی‌دانم در چه حدی. در جاهایی نام خداوند یهوه است و در جاهایی الوهیم، و این دو متن از همدیگر جدا هستند؛ یعنی نویسندگان مختلفی در زمان‌های مختلف دارند. این همان چیزی است که به آن نقد منبع می‌گویند و در واقع بخشی از نقد تاریخی است؛ یعنی کتاب را به‌عنوان یک پدیدهٔ تاریخی می‌خواهید ببینید: چگونه پیدا شده، چگونه تحول پیدا کرده، کی و در چه تاریخی استاندارد شده، مثلاً کی این پنج کتاب را به‌اصطلاح کانونیک کردند و بستند. این از کار اسپینوزا شروع شد و آستروک کار بسیار مهمی انجام داد.

بعدها کار به اینجا رسید که نویسندگانی، به‌ویژه کسی به نام یولیوس ولهاوزن، چهار قطعه را در تورات مشخص کردند؛ مثلاً D، E، J و P، چهار بخش مختلف. ولهاوزن با استدلال‌های زبان‌شناختی، مثلاً از نظر تفاوت واژگان و تفاوت سبک، به این نتیجه رسید که اینجا چهار نویسندهٔ مختلف وجود دارند که این فصل‌های اول کتاب مقدس را نوشته‌اند. در نهایت کار به زمان استاندارد شدن تورات رسید. ببینید، اعتقاد در تمام طول تاریخ این بوده که این پنج کتاب انگار از آسمان آمده و حضرت موسی آن را جلوی مردم گذاشته است. در نهایت، با کاری که از نظر زبان‌شناسی کردند و با به کار گرفتن داده‌های باستان‌شناسی، به این رسیدند که این متن در طول تاریخ به وجود آمده و نوشته شده، و نهایی شدنش به پس از اسارت بابلی برمی‌گردد؛ یعنی به نظر می‌آمد شواهدی دارند که نشان می‌دهد نسخهٔ به‌اصطلاح استاندارد این پنج کتاب پس از اسارت بابلی شکل گرفت.

عین همین کارها بعداً دربارهٔ اناجیل هم صورت گرفت. دربارهٔ انجیل از اول می‌دانستیم، یعنی مسیحی‌ها هم انکار نمی‌کردند، که انجیل‌های فراوانی وجود داشتند و سرانجام در قرن چهارم میلادی کلیسا این چهار انجیل را به‌عنوان انجیل‌های رسمی اعلام کرد و بقیه را غیررسمی. اینکه چیزهای دیگری وجود داشته، و اینکه این چهار انجیل چهار نویسنده دارند، جزو بدیهیاتی بود که همه می‌دانستند. اما اینکه این‌ها در چه تاریخی و توسط چه کسانی نوشته شده‌اند، آیا واقعاً حواریون نوشته‌اند یا افراد دیگری، یعنی نگارنده و تاریخ و جغرافیای نگارش، همه زیر سؤال رفت. مثلاً در قرن نوزدهم به‌ویژه کسی هست به نام برونو بائر (Bruno Bauer) که از اولین کسانی است که کوشید نشان دهد انجیل‌ها حتی در قرن اول هم نوشته نشده‌اند و در قرن دوم نوشته شده‌اند، و سعی کرد دلایلی بیاورد. اصطلاحاً جزو نظریه‌های رادیکال حساب می‌شود، اما بالاخره این حرف‌ها دربارهٔ انجیل هم زده شده است، با شواهدی، حالا به هر میزان قوی یا ضعیف: شواهد زبانی درون‌متنی و شواهد تاریخی از بیرون.

این کتاب را آورده‌ام، هرچند می‌دانستم که نمی‌توانم درباره‌اش زیاد بحث کنم. کتابی است که اخیراً چاپ شده، فکر می‌کنم از خانم فاطمه توفیقی. نمی‌خواهم بگویم کتاب درجه‌یک و بسیار معتبری است، اما مرور خوبی است بر همین روش‌های تفسیر متون مقدس و همین چیزهایی که گفتم، تاریخچه‌شان و همین‌طور ادامه‌شان: نقد فرمی، و حتی مثلاً نقدهای فمینیستی و پساساختارگرا، که الان متداول‌اند. فصل‌های مختلفی دارد، ۱۰ یا ۱۲ فصل، و به انواع این نقدها، ریشه‌شان و اینکه از کجا شروع شدند اشاره می‌کند، که بد نیست. به نظر من کتاب مروری خوبی است. ضعفش این است که سعی کرده این‌ها را بر قرآن هم منطبق کند و به نظر می‌رسد آن قسمت‌هایش خیلی کوتاه است؛ در آخر هر فصل یکی دو صفحه بیشتر نیست، دربارهٔ اینکه کارهای مشابهی دربارهٔ قرآن انجام شده یا نشده، یا می‌تواند بشود یا نه. به هر حال کتاب خوبی است، چون این تغییر و تحولات و انواع نقد و روش‌های نقدی را که دربارهٔ بایبل به وجود آمد می‌توانید در آن ببینید.

اگر حالا بخواهید مطالعات قرآنی را نگاه کنید: این ابزارهایی که در مطالعات بایبل به وجود آمده بود، خودشان نتیجهٔ پیشرفت‌هایی بودند که از نظر علمی در بسیاری از زمینه‌ها در اروپا انجام می‌شد. ببینید، آشنایی اروپایی‌ها با زبان‌های شرقی روزبه‌روز بیشتر شد؛ کار به جایی رسید که عربی را از خود عرب‌ها هم بهتر می‌دانستند. عرب‌ها زبان خودشان را بلدند، اما طرف متخصص زبان عربی بود و عبری و سریانی و مثلاً هشت زبانِ پیرامون عرب‌ها را هم بلد بود؛ بنابراین خیلی بهتر می‌توانست بگوید کدام واژه از کجا آمده و کدام واژه دخیل نیست. یعنی کارهایی می‌توانستند بکنند که دانشمندان مسلمان نکرده بودند و نمی‌توانستند بکنند. در مجامع آکادمیک اروپا، یک‌باره از قرن هجدهم به بعد، و به‌ویژه در اوجش، یعنی قرن نوزدهم، زبان‌دان و زبان‌شناس بودند و فیلولوژی بسیار پیشرفت کرد؛ و طبعاً همان‌طور که روی مطالعات بایبل تأثیر گذاشت، روی مطالعات اسلامی هم تأثیر گذاشت. آنجا داده‌های باستان‌شناسی آمد و اینجا هم آمد. بنابراین به طور طبیعی انتظار دارید همان اتفاق‌ها این‌سو هم بیفتد. دربارهٔ متن‌های مختلف، الان مدیون دانشگاه برلین هستیم که از چند قرن پیش شروع به جمع‌آوری نسخه‌های خطی قرآن کرد و زمینه را آماده کرد تا بشود نقد متنی بسیار دقیقی دربارهٔ قرآن انجام داد، که الان در حال انجامش هستند.

همین‌طور نقد منبع هم به نوعی دربارهٔ قرآن، البته با تأخیر، انجام شده است؛ و در واقع همهٔ انواع و اقسام چیزهایی که در بررسی بایبل بوده است. به‌طور خاص دربارهٔ کارهای بسیار مهمی که روی قرآن انجام شده، واقعاً نمی‌دانم چرا، اما در قرن مثلاً شانزدهم و هفدهم فعالیت قرآنی بیشتر است و قرن هجدهم یک‌باره نوعی سقوط است؛ کار چندان مهمی انجام نشده. و در قرن نوزدهم، به‌ویژه نیمهٔ دومش، یک‌باره کارهای فوق‌العاده مهمی در اروپا انجام شده است. فکر می‌کنم این را هم درست می‌گویم؛ یعنی از بی‌اطلاعی من نیست. واقعاً در قرن هجدهم کار چندان اساسی‌ای انجام نشده است. در قرن‌های پیش‌ترش، مثلاً، دست‌کم ترجمه‌هایی به زبان‌های مختلف اروپایی می‌بینید، یا دیکشنری‌مانند جالبی از الفاظ قرآن که در آلمان چاپ شده است؛ اما در قرن هجدهم کار شاخص چندانی وجود ندارد. البته سقوط که قطعاً نیست؛ همین الان می‌توانم چند کار را نام ببرم. اما در مقابل قرن نوزدهم، به نظر می‌رسد قرن هجدهم قرن ساکتی است.

در قرن نوزدهم دو آدم بسیار مهم در مطالعات قرآنی اروپا ظهور کردند که همین چند روز یا چند هفته پیش کسی جایی دربارهٔ اثر یکی‌شان چیز جالبی نوشته بود. یکی یهودی‌ای به نام گایگر (Geiger) که کتابی نوشت با این عنوان که محمد چه چیزهایی از یهودیت وام گرفت؛ و دومی که قطعاً نولدکه است: اسلام‌شناس و قرآن‌شناس فوق‌العاده‌ای که کتاب عظیمی با عنوان «تاریخ قرآن» نوشته که مشابهش را در کشورهای اسلامی نداریم. همین الان خود مسلمان‌ها هم معمولاً هنوز از کتاب نولدکه استفاده می‌کنند. کتاب بسیار محققانه‌ای است که سال‌ها رویش کار شده؛ وقتی خود نولدکه پیر شد، شاگردانش کار را ادامه دادند و این کتاب واقعاً همچنان مرجع است و به آن ارجاع داده می‌شود، هرچند بالاخره دیگر قدیمی شده است؛ در حد همان اطلاعاتی که در آن زمان وجود داشت کارهایی انجام داده است.

کار گایگر احیای آن سنت در دوران پس از روشنگری بود؛ اینکه چیزهایی که در قرآن و اسلام هست از کجا آمده. ردیه‌نویس‌ها این کار را می‌کردند با این قصد که بگویند این کپی کرده و درست و خوب هم کپی نکرده است؛ و در دوران روشنگری گایگر در واقع این سنت را احیا کرد و خیلی هم ادامه پیدا کرد: پیدا کردن اینکه چیزهایی که در قرآن آمده در کدام کتاب‌ها و کجاها آمده است. گایگر خودش یهودی بود و آدم دانشمندی بود.

از گلدزیهر (Goldziher) هم نام نبردم. گلدزیهر هم بالاخره مربوط به نیمهٔ دوم قرن نوزدهم است و اصلاً دانشمند بی‌نظیری است؛ فقط هم مسئلهٔ اسلام‌شناسی و قرآن‌شناسی نیست. از نوابغ استثنایی است که به اندازهٔ ۱۰ یا ۱۵ نفر در زندگی خودش کار کرده است.

آن چیزی که گفتم چند روز یا یک هفته پیش دیدم، این بود که کسی نوشته بود خود گایگر فکر نمی‌کرد این کتابی که دارد می‌نویسد این‌قدر در مطالعات تحول ایجاد کند و تأثیرگذار باشد، اما واقعاً به یکی از تأثیرگذارترین کتاب‌هایی تبدیل شد که در زمینهٔ مطالعات قرآنی در اروپا نوشته شده است. از اسمش معلوم است: اینکه مثلاً داستان‌ها از کجا آمده‌اند و احکام شریعت از کجا آمده‌اند؛ تلاش برای اینکه نشان دهد همهٔ این‌ها ریشهٔ یهودی دارند. نزدیک یک قرن این فرضیه که منشأ اصلی قرآن سنت یهودی است دوام آورد؛ دست‌کم ۷۰ یا ۸۰ سال این ایده غلبه داشت. الان دیگر غلبه ندارد. پارادایم شیفتی که اتفاق افتاد این است که الان در مطالعات قرآنی احساسشان این است که قرآن و اسلام به فرقه‌های مسیحی نزدیک‌ترند تا به یهودی. اما کتاب گایگر با شواهد بسیار زیاد چنین فضایی را ایجاد کرد.

نولدکه و گلدزیهر آدم‌های مهمی در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم هستند. گلدزیهر مشخصاً کتاب قرآن‌شناسی به آن معنا ندارد، اما در زمینهٔ اسلام کتاب دارد و کار کرده است. اگر بخواهم خیلی مختصر بگویم، نقش مهم گلدزیهر این است که در وثاقت احادیث و سیره بسیار خدشه وارد کرد. اگر الان از یک اسلام‌شناس آکادمیک بپرسید، فکر می‌کنم اجماع وجود دارد که پس از گلدزیهر دیگر هیچ‌کس نتوانست آن‌طور که قبلاً به احادیث اعتماد می‌شد به آن‌ها اعتماد کند. او به اندازهٔ کافی شواهد آورد که به‌ویژه در مورد فقه، از نظر او بسیاری از احادیث پس از آنکه قانون شریعت رواج پیدا کرد و اجرا شد ساخته شده‌اند تا قانون شریعت را به پیغمبر نسبت بدهند. این ایده‌ای بود که گلدزیهر داشت. بعدها، در دههٔ ۶۰ میلادی قرن بیستم، شاخت این را با شدت بیشتر و یک درجه قوی‌تر مطرح کرد و اصلاً اعتبار احادیث فقهی را به‌کلی زیر سؤال برد. اما گلدزیهر با شک و تردید به احادیث و سیره نگاه می‌کرد و بسیار تأثیرگذار بود.

به کار نولدکه هم، احتمالاً دست‌وپاشکسته، اشاره کرده‌ام. کتاب «تاریخ قرآن» را نوشته، و آنچه در آن می‌بینید این است که سعی می‌کند از اسناد و مدارک تاریخی استفاده کند و بگوید قرآن بالاخره کی و چگونه نوشته شده است؛ آیا مثلاً در زمان پیغمبر نوشته شده، در زمان عثمان جمع‌آوری شده، و الی آخر. نتیجهٔ کار گلدزیهر، و علت اینکه مسلمان‌ها همچنان این کتاب را ترجمه می‌کنند و می‌خوانند و به آن ارجاع می‌دهند، این است که همان روایت سنتی مسلمان‌ها، که این کتاب در زمان عثمان جمع‌آوری شده، درست است. مسلمان‌ها به احادیث و سیره با اطمینان زیادی نگاه می‌کنند؛ چیزی که مثلاً در سیرهٔ ابن‌هشام آمده برایشان معتبر است و اگر آنجا نوشته شده، دیگر تمام است. اما نولدکه، با اینکه با شک و تردید به سیره و حدیث نگاه می‌کند، این چارچوب کلی دربارهٔ تاریخ قرآن را می‌پذیرد. دربارهٔ اینکه قرآن قطعه‌قطعه به پیغمبر وحی شده است، احساسش این است که بررسی خود این کتاب آن را تأیید می‌کند.

ببینید، ویژگی کار نولدکه این است که سعی می‌کند بیشتر از احادیث به خود این کتاب متکی باشد. اگر می‌خواهد تعیین کند چه چیزی مکی و چه چیزی مدنی است، یا اگر می‌خواهد بگوید آیا این کتاب قطعه‌قطعه نازل می‌شد یا یک‌باره آوردند و روی میز گذاشتند، این‌ها را با بررسی زبان و سبک خود قرآن انجام می‌دهد و به آن بیشتر اعتماد می‌کند تا به آنچه مسلمان‌ها در سیرهٔ ابن‌هشام گفته‌اند.

یکی از حاضران: یعنی هدفش ردیه‌نویسی نبود؟

اصلاً، به هیچ‌وجه. فضای پس از دوران روشنگری دیگر فضای ردیه‌نویسی به آن معنایی که مسیحی‌ها انجام می‌دادند نیست. دربارهٔ گایگر، چون بالاخره به دین یهود وابستگی دارد، شاید بتوانید بگویید می‌خواهد اسلام را تضعیف کند؛ عنوانش را نگاه کنید: اینکه محمد چه چیزهایی از یهودیت وام گرفته، یا اقتباس کرده است. این به نوعی حس همان ایدهٔ ردیه‌نویس‌ها را می‌دهد. اما ببینید، این‌ها بالاخره استانداردهای پژوهشی بسیار بالاتری نسبت به ردیه‌ها دارند؛ این تفاوت مطلقاً وجود دارد.

حالا مثلاً دربارهٔ نولدکه شاید بتوانید بگویید که به نوعی ادامهٔ سنت ردیه‌نویسی است، این بار از طرف یهودی‌ها؛ اما نولدکه واقعاً این‌طور نیست.

یکی از حاضران: او هم یهودی بوده است؟

فکر می‌کنم نولدکه هم یهودی بود. بله؛ اما کاری که انجام می‌دهد واقعاً بررسی اسناد و مدارک و بررسی خود قرآن است. مهم‌ترین چیزی که کتابش به آن شهرت دارد این است که سعی کرده ترتیب نزول را دربیاورد و مکی و مدنی را از هم جدا کرده است. ببینید، همین که مکی و مدنی را از هم جدا می‌کند یعنی پذیرفته که پیامبری بوده، در مکه بوده، هجرت کرده و به مدینه آمده، و این قرآن به تدریج نازل می‌شده است؛ مثلاً در مکه سه دوره. هنوز هم از این ایدهٔ نولدکه، اصلاً پارادایمی به اسم پارادایم نولدکه وجود دارد. الان بعضی‌ها این پارادایم کمی سنتی‌تر در مطالعات قرآنی را پارادایم نولدکه می‌گویند، چون نزدیک ۱۰۰ سال در همین حال و هوای حرف‌هایی که او زد مطالعات قرآنی در اروپا انجام شد. یعنی نولدکه در کتابش چارچوب کلی آنچه مسلمان‌ها دربارهٔ نزول و پیدایش قرآن گفته‌اند را پذیرفته و تأیید کرده و وارد بسیاری از جزئیات شده است. مثلاً در آثار اسلامی نمی‌بینید که سوره‌ها به سه دوره تقسیم شوند: دورهٔ اولیه، میانی و متأخر. اما نولدکه سوره‌ها را کمی دقیق‌تر در سه دوره در مکه می‌چیند. تفاوت‌های سوره‌های مکی و مدنی را از نظر سبک بررسی می‌کند و، بدون اینکه لازم باشد به اسباب نزول که جنبهٔ حدیثی دارند تکیه کند، سعی می‌کند از روی خود متن مکی و مدنی بودن را مشخص کند؛ و کلاً کار تحقیقاتی بسیار مفصلی انجام داده است. بعدها شاگردش شوالی (Shewali) کار را ادامه داد، و الان کتاب «تاریخ قرآن» که چاپ می‌شود، مؤلفانش را نولدکه و شوالی می‌نویسند؛ دانشجوهای دیگری هم بودند که کار کردند. یعنی این کار بسیار بزرگی بوده و پس از نولدکه هم ادامه پیدا کرده است.

این یک پارادایم است. علت اینکه روی نولدکه تأکید کردم این است که از دوران روشنگری، تحت تأثیر مطالعات بایبل، پارادایمی در مطالعات قرآنی شکل گرفت. اساسش این است که، اگر ردیه‌نویسی را در نظر بگیرید، آنجا چیزی با عنوان کتاب مقدس وجود داشت که اصل و حق و حقیقت بود، و کتابی قرآنی که انسانی و پر از اشتباه بود و ادای آن را درآورده بود و ما داشتیم درباره‌اش حرف می‌زدیم. پس از روشنگری وضع این است که آن هم انسانی است و این هم انسانی است. بالاخره در این مشترک‌اند که در آکادمی اروپایی پس از روشنگری کسی به وحی اعتقادی ندارد، به‌ویژه دربارهٔ قرآن. یعنی چه طرف وابسته به یکی از ادیان ابراهیمی باشد یا نباشد، بالاخره مسلمان نیستند و به وحی اعتقاد ندارند؛ بنابراین خود نولدکه و همه قرآن را به‌عنوان کتابی مطالعه می‌کنند که یک یا چند آدم نوشته‌اند؛ همان‌طور که دربارهٔ کتاب مقدس از دو سه قرن پیش چنین ایده‌ای به وجود آمد و همین کارها را کردند.

بنابراین با یک مطالعهٔ به‌اصطلاح تاریخی‌ـ‌انتقادی سروکار داریم. با کتابی طرفیم که فرضمان این است که انسان یا انسان‌ها آن را به وجود آورده‌اند، و می‌خواهیم ببینیم چگونه به وجود آمده، در چه قرنی، و چه کسانی و کی آن را جمع‌آوری کرده‌اند؛ همان پرسش‌هایی که دربارهٔ بایبل پاسخ دادیم: آیا یک نویسنده داشته یا دو نویسنده؟ مثلاً از نظر نولدکه موضوع چند نویسنده دربارهٔ قرآن مطرح نیست و جمع‌آوری‌اش هم بد نبوده؛ یعنی تقریباً بلافاصله پس از زمان پیامبر جمع‌آوری شده است. اما اگر این را با پارادایم سنتی اسلامی مقایسه کنید، که آنجا به وحی اعتقاد دارند، تفاوت اساسی این است که آنجا احادیث معتبرند، اما برای نولدکه معتبر نیستند. نولدکه به‌راحتی استناد نمی‌کند که در فلان سیره یا فلان کتاب حدیثی چنین چیزی گفته شده، یا فلان شأن نزول نشان می‌دهد این آیه مدنی یا مکی است. کلاً این تفاوت عمده وجود دارد: انسانی فرض کردن قرآن، به اضافهٔ بی‌اعتمادی به سنت، یعنی به کتب حدیث و روایت و سیره.

در پارادایم نولدکه لزومی ندارد فرض کنید که قرآن تحریف نشده است؛ اما به نظر می‌آید اگر بخواهید پارادایمی را تحت عنوان پارادایم نولدکه تعریف کنید، این‌طور است که قرآن تغییرات عمده‌ای نداشته است. همین که بپذیرید این کتاب در زمان عثمان، در زمانی که صحابه حضور داشتند، جمع‌آوری شده، نتیجه‌اش این است که قرآن تغییر عمده‌ای نداشته است. اما اینکه ممکن است تغییرات کوچکی داشته باشد، چیزی نیست که کسانی که در این پارادایم کار می‌کنند بتوانند انکارش کنند.

از اینجا به بعد، تا دههٔ ۷۰ میلادی، آدم‌های مهمی آمدند که به تدریج از این پارادایم دور شدند. در نیمهٔ اول قرن بیستم دست‌کم دو آدم بسیار مهم وجود دارند. یکی مینگاناس (Mingana) که روی نسخه‌های خطی بسیار کار کرده و اولین کسی است که به‌طور بسیار جدی این مسئله را مطرح کرد که قرآن در زمان عثمان جمع‌آوری نشده و مثلاً در زمان عبدالملک مروان به حالت نهایی خودش رسیده است. آن‌قدر نمی‌شود گفت که با حرف‌های مینگاناس پارادایم شیفتی اتفاق افتاد، با اینکه آدم بسیار معتبری بود؛ اما بالاخره خیلی‌ها معتقدند پارادایم شیفتی که از دههٔ ۷۰ به بعد در قرن بیستم اتفاق افتاد مبتنی بر ایده‌های مینگاناس بوده است؛ یعنی نطفهٔ این نوع تفکرات در آثار مینگاناس وجود دارد.

کتاب بسیار مهم دیگر در نیمهٔ اول قرن بیستم کتاب آرتور جفری (Arthur Jeffery) است که به فارسی هم با عنوان «واژه‌های دخیل در قرآن» ترجمه شده است؛ واژه‌های غیرعربی‌ای را که وارد قرآن شده‌اند بررسی کرده است: واژه‌هایی که از فارسی آمده‌اند، از سریانی آمده‌اند، از حبشی آمده‌اند و الی آخر. کتاب بسیار معروف و معتبری است؛ هرچند اصطلاحاً شاید دیگر تاریخ مصرفش تمام شده باشد، برای دوران خودش کتاب بسیار مؤثری بوده است.

چیزی که بارها به آن اشاره کرده‌اند این است که آن پارادایم شیفتی که ایجاد شد و الان پارادایم‌های موجود را تعیین می‌کند، از دههٔ ۷۰ میلادی است؛ پس از آنکه جان ونزبرو (John Wansbrough) دو کتاب با عنوان‌های «مطالعات قرآنی» و «محیط فرقه‌ای» منتشر کرد، و تحت تأثیر کارهای ونزبرو آن کتاب بسیار معروف، «هاجریسم» (Hagarism)، منتشر شد. این‌ها اگر پارادایم شیفت‌اند، به این دلیل است که می‌گویند باید هرگونه اعتماد به احادیث و همهٔ آنچه تحت عنوان تاریخ اسلام هست را مطلقاً کنار بگذاریم و از روی شواهد باستان‌شناسی، از روی سکه‌ها و از روی اظهارنظرهایی که در کتاب‌های تاریخی آمده کار کنیم. مثل اینکه این‌طور فکر کنید: مسلمان‌ها هرچه گفته‌اند داستان نوشته‌اند؛ توجیه کرده‌اند، برای خودشان چیزی درست کرده‌اند، تاریخ درست کرده‌اند. به قول ونزبرو، که باز این واژه را از مطالعات بایبلی می‌گیرد، تاریخی که مسلمان‌ها نوشته‌اند «تاریخ نجات» است. همان‌طور که مسیحی‌ها داستانی دارند که مسیح آمد و مصلوب شد و بعد به آسمان رفت، و اینکه خداوند این‌طور می‌خواست و در تاریخ دخالت کرد تا ما را هدایت کند و نجات دهد، اینجا هم، شاید اگر بخواهیم به زبان قرآنی بگوییم، «تاریخ هدایت» است: اینکه خداوند پیامبر فرستاد، این‌طور شد و آن‌طور شد، جنگ‌هایی شد و پیروز شدند و مکه را فتح کردند، و قرآن نازل شد و خداوند ما را هدایت کرد. از این نظر کلاً این‌ها داستان است. یعنی پارادایم جدیدی تعریف می‌شود که دیگر نمی‌شود گفت همان پارادایم قدیمیِ نولدکه است.

این پارادایم می‌گوید نه فقط قرآن کتابی انسانی است و نه فقط نمی‌شود چندان به احادیث اعتماد کرد، بلکه اصلاً نباید کوچک‌ترین توجهی به احادیث بکنید؛ این‌ها داستان‌های ساختگی‌اند و باید بروید تاریخ اسلام را بازسازی کنید. از روی چه؟ از روی شواهد تاریخی موجود که قابل اعتمادند؛ و به‌ویژه، مثلاً در کتاب «هاجریسم»، به طور افراطی، و می‌گویم افراطی چون الان دیگر همه قبول دارند افراطی بوده، اعتماد کردن به گزارش‌هایی که غیرمسلمان‌ها دربارهٔ تاریخ اسلام داده‌اند. اصلاً فضای جدیدی در مطالعات قرآنی و اسلامی ایجاد شد. یکی دو دهه داستان‌های سورئال و عجیب و غریبی دربارهٔ اینکه اسلام چگونه به وجود آمده مطرح بود؛ دیروز هم یادداشت کوتاهی در این باره در تلگرام نوشتم.

من خودم واقعاً یکی از مصاحبه‌های آخر عمر خانم پاتریشیا کرون، یکی از نویسنده‌های «هاجریسم»، را دیدم و بسیار جالب بود؛ با کمی شرم و خجالت می‌گفت بالاخره این‌ها را ما آن موقع که جوان بودیم نوشتیم. نویسندهٔ دوم، مایکل کوک، که البته منظورم از «نویسندهٔ دوم» این نیست که کرون نویسندهٔ اول بود؛ کتاب دو نویسنده داشت. مایکل کوک کلاً برگشت؛ یعنی ۱۸۰ درجه تغییر موضع داد، از این پارادایم جدیدِ تجدیدنظرطلبی کلاً بیرون آمد و الان جزو گروهی حساب می‌شود که به آن‌ها نوسنت‌گرا می‌گویند؛ یعنی اصولاً داستان‌های اسلامی را قبول دارند. دربارهٔ خانم کرون شاید این اتفاق به این شدت نیفتاد، اما به هر حال الان کسی نیست که «هاجریسم» را به‌عنوان کتابی معتبر قبول داشته باشد. به نوعی حالت افراطی داشت.

مثل این است که یک‌باره، بدون اینکه دلیل چندان موجهی داشته باشید، بگویید هرچه مسلمان‌ها گفته‌اند را کنار بگذاریم و برویم سراغ آنچه غیرمسلمان‌ها گفته‌اند؛ در حالی که آن‌ها هم غرض و مرض داشتند و معلوم است که از آنجا نمی‌توانید چیز درست‌وحسابی‌ای بیرون بیاورید. یهودی‌ها و مسیحی‌هایی که آن اطراف زندگی می‌کردند اکثرشان کسانی بودند که در جنگ شکست خورده بودند و ممکن است به آن‌ها ظلمی شده باشد. این‌ها دربارهٔ اسلام چه نوشته‌اند؟ چه نگاهی داشتند؟ مثلاً اینکه این دجال آخرالزمان است؛ این به آن صورت اعتباری ندارد. یعنی اگر از نوشته‌های مسلمان‌ها نامعتبرتر نباشد، قطعاً معتبرتر هم نیست. آن‌ها هم با اغراض خودشان و بنا به عقاید خودشان چیزی دیدند و تحلیلی کردند؛ ممکن است چیزهای بدی را که نبوده نوشته و چیزهای خوب را پنهان کرده باشند. بنابراین اصولاً رویکرد «هاجریسم» رویکرد درستی نیست؛ دست‌کم در این حد افراطی.

به اضافهٔ اینکه میزان منابعی که به آن دسترسی داشتند هم مثل الان نبود. یکی از دلایلی که آن حالت افراطی از بین رفت این است که منابع جدیدی پیدا شد. خود «هاجریسم» تکاپوی زیادی در مطالعات اسلامی و قرآنی ایجاد کرد؛ از جمله اینکه همهٔ منابع غیراسلامی دربارهٔ اسلام را مثل یک دایرةالمعارف جمع کردند. الان که نگاه می‌کنید، آقایی هست به نام هایلند که کتاب مفصلی، حدود ۱۰۰۰ صفحه، نوشته که حتی منابع چینی هم در آن هست؛ به زبان‌های مختلف، از کسانی که در یکی دو قرن اول دربارهٔ مسلمان‌ها چیزی نوشته‌اند. بعضی‌اش نامه است؛ مثلاً نامه‌ای که یک اسقف به کسی نوشته و در آن در یک پاراگراف اشاره‌ای به مسلمان‌ها کرده است. همهٔ این‌ها را سعی کرده‌اند مثل دایرةالمعارف جمع کنند. الان که نگاه می‌کنید، منابعی که نویسنده‌های «هاجریسم» به آن‌ها رجوع کرده بودند بخش کوچکی از این منابع است و کاملاً هم گزینشی به نظر می‌رسد؛ یعنی خیلی چیزهای دیگر هست که در آن کتاب نیامده است. اما این کتاب از این نظر بسیار مؤثر بود که بالاخره جنبشی در مطالعات اسلامی ایجاد کرد، و منشأش هم نوشته‌های ونزبرو بود.

همین‌طور ادامه پیدا کرد و افراطی‌تر هم شد؛ مثلاً به اینجا رسید که پیغمبر وجود نداشته و اصلاً شخصی به اسم محمد نبوده است. وقتی منابع اسلامی را کنار بگذارید، اصلاً نگاه می‌کنند و می‌بینند که، برای اینکه بفهمید استدلال‌هایشان چگونه است، اولین سکه‌هایی که رویشان «محمد رسول‌الله» نوشته شده مال چه تاریخی است؟ مثلاً فرض کنید اواخر قرن اول هجری. بنابراین تا آن موقع حتی یک کلمه نوشته دربارهٔ محمد ندارید. تیپ استدلال‌ها این‌طور است: من از کجا بفهمم که پیغمبر وجود داشته یا نه؟ کجا چیزی ثبت شده است؟ البته در دههٔ ۷۰ میلادی، نه الان. الان ۵۰ سال گذشته و چیزهایی پیدا شده است. الان هم اتفاقاً در چند سال اخیر که عربستان اجازهٔ کاوش داده، مرتب چیزهایی پیدا می‌شود؛ مثلاً کتیبه‌ای روی یک صخره وجود دارد که نویسنده‌اش نوشته ۲۴ هجری قمری و عمر مرد. بالاخره کتیبه‌ای است از زمان مرگ عمر. این‌ها در دههٔ ۷۰ میلادی نبود که بگویید بود. یا قرآن بیرمنگام یا قرآن صنعا که بسیار قدیمی‌اند؛ در آن زمان این‌ها می‌گفتند ما نه نسخه‌ای قرن‌اولی از قرآن داریم، که در آن زمان نداشتند، و نه در این مکاتبات اشاره‌ای به قرآن می‌بینیم. مسلمان‌ها را کنار بگذارید؛ چرا مثلاً در این مکاتبات و چیزهایی که مسیحی‌ها نوشته‌اند و به مسلمان‌ها اشاره کرده‌اند، ننوشته‌اند که این‌ها کتابی به اسم قرآن دارند؟ بنابراین اصلاً قرآن وجود نداشته است.

ونزبرو می‌گفت که قرآن در اواخر قرن دوم یا اوایل قرن سوم به وجود آمده است؛ نه اینکه پیش از آن هیچ‌چیز وجود نداشته، بلکه به تدریج داشته به وجود می‌آمده و نهایی شدنش مثلاً مربوط به آن دوران است. افراطی‌ترین حرف‌ها همین‌هاست؛ یعنی اصلاً نه عثمان و نه عبدالملک مروان؛ همین‌طور جلو بیایید، باید مثلاً دوران عباسی هم بگذرد تا قرآن نهایی شود. این یک پارادایم شیفت بود. مبنایش انسانی بودن قرآن بود و همهٔ آن دیدگاه‌هایی که در دیدگاه نولدکه هم بود وجود داشت؛ اما این کنار گذاشتن ناگهانی و کامل تاریخ اسلام و بازنویسی‌اش ایدهٔ جدیدی بود که در مطالعات بایبلی بود. به همین دلیل بود که به برونو بائر اشاره کردم؛ او همین ایده‌ها را دربارهٔ انجیل‌ها داشت، که مثلاً دو قرن بعد نوشته شده‌اند، با حرف‌هایی شبیه همین. حرف‌های شبیه یعنی چه؟ یعنی نمی‌توانیم به آنچه مسیحی‌ها دربارهٔ حضرت مسیح گفته‌اند اعتماد کنیم؛ این دینشان است و از سر ایمان صحبت می‌کنند. چون اشاره به مسیح یا به انجیل‌ها در کتاب‌های دیگران نیست و انعکاس پیدا نکرده، نمی‌توانیم اعتماد کنیم که، به گفتهٔ خودشان، این مثلاً حواری موسی بوده و این را نوشته است. یوحنا که بوده؟ چه کسی می‌گوید انجیل یوحنا مربوط به یکی از حواریون مسیح است؟ متنی است که قدیمی‌ترین نسخه‌ای که از آن داریم مال این قرن است؛ پس چه دلیلی دارد باور کنیم که مربوط به آن دوران بوده است؟ عین همین حرف‌ها را دربارهٔ اسلام می‌شود زد. عین همین اصطلاح «تاریخ نجات»، که ونزبرو رویش تأکید دارد، قبلاً در ادبیات بایبلی به وجود آمده بود. بنابراین هیچ عجیب نیست که همان حرف‌ها بالاخره روزی به قرآن و تاریخ اسلام هم برسد: بی‌اعتمادی به مؤمنان، چون ذی‌نفع‌اند و دارند تاریخ خودشان را می‌گویند، و بی‌اعتمادی به نسخه‌های موجود.

برای اینکه ببندم، فقط می‌خواهم از روی این کتاب بسیار معتبر، که به فارسی هم ترجمه شده، یعنی کتاب «مصحف صنعا» که آقایان صادقی و گودرزی نوشته‌اند، مطلبی بگویم. این حاصل کاری است که روی این نسخه انجام شده؛ البته فکر نکنید کتاب خواندنی‌ای است. برگه‌هایی را که در مصحف صنعا بوده پیاده‌سازی کرده‌اند و سعی کرده‌اند متن را دربیاورند؛ کتاب چندان قابل خواندنی نیست. متن هم طوری نوشته شده که تقریباً خود آن برگه‌ها را راحت‌تر می‌خوانم تا این متن را؛ البته شوخی می‌کنم. به هر حال کتابی تحقیقاتی است. مقدمه‌ای دارد که، بر اساس اعتمادی که به این نویسنده‌ها دارم، می‌خواهم از آن نقل کنم؛ می‌گویند الان چهار پارادایم در کنار هم وجود دارد.

این وضع پس از ماجرای تجدیدنظرطلبی است. البته ونزبرو نمی‌گوید پیغمبر وجود نداشته و در «هاجریسم» هم این ایده نیست؛ اما بعدها کسانی در همین چارچوب تجدیدنظرطلبی آمدند که اصلاً منکر وجود پیامبر هم شدند و مثلاً در دههٔ ۸۰ میلادی، یا حتی ۹۰، از این ادعاها کردند.

یک دیدگاه سنتی وجود دارد که به آن دیدگاه سنت‌گرایان می‌گویند؛ در واقع همان دیدگاهی که نولدکه دارد: قرآن به تدریج برای پیغمبری، یا حالا برای آدمی، نازل می‌شده، به صورت مصحف‌هایی جمع‌آوری شده، بعد اختلاف‌هایی به وجود آمده و چند سال پس از درگذشت پیغمبر جمع‌آوری شده و به کتاب قرآن تبدیل شده است. این چیزی است که مسلمان‌ها به طور سنتی به آن معتقد بودند و نولدکه هم تا حد زیادی، بالاخره با تعدیلی، به همین اعتقاد داشت. تجدیدنظرطلب‌ها تاریخ اسلام را کلاً و مطلقاً قبول ندارند و اعتقادشان این است که قرآن بسیار متأخرتر از آن چیزی است که مسلمان‌ها می‌گفتند و اصلاً به تدریج به وجود آمده؛ با نیازهای مثلاً قرن اول و دوم کم‌کم آن را وفق داده‌اند و چیزهایی اضافه شده تا اینکه به کتابی به اسم قرآن رسیده‌ایم. گروهی را هم نام می‌برند و می‌گویند شکاکان.

به نظر من نکته، و چیزی که می‌خواهم به آن اعتماد کنم، این است: چون این نویسنده‌ها در آن کامیونیتی زندگی می‌کنند و آدم‌ها را همه می‌شناسند، می‌گویند در حال حاضر اکثریت با شکاک‌هاست. شکاک‌ها کسانی هستند که روایت سنتی را قبول ندارند، اما تجدیدنظرطلب هم نیستند؛ یعنی حرف‌هایی مثل حرف‌های «هاجریسم» را هم افراط می‌دانند. شکاک هم به این معنا که سنت‌گرایی را رد هم نمی‌کنند. می‌گوید علت اینکه این‌ها زیاد نمود ندارند این است که وارد این بحث‌ها نمی‌شوند، چون نتیجهٔ قطعی ندارد. می‌گوید اکثریت کسانی که الان در مطالعات قرآنی هستند، اگر بخواهیم پارادایمی برایشان تعریف کنیم، کسانی‌اند که در واقع هیچ‌یک از این دو پارادایم را قبول ندارند و سعی می‌کنند از این داده‌های تاریخی این‌طور استفاده نکنند؛ کارهای مستقل از این انجام می‌دهند. بنابراین ممکن است کسی ۱۰۰ مقاله بنویسد و هیچ‌وقت هم قضاوت نکند که آیا نظرش این است که قرآن در زمان عثمان جمع شده، یا مثلاً در زمان عبدالملک مروان، یا به قول آقای ونزبرو در اواخر قرن دوم یا اوایل قرن سوم.

این عین عبارتی است که اینجا نوشته‌اند و من زیرش خط کشیده‌ام. البته آمار که از مجموع کسانی که در غرب مطالعات قرآنی می‌کنند نداریم. این‌ها می‌گویند: «جماعت اندکی در میان محققان اروپا و آمریکای شمالی هستند که خطوط کلی روایت سنتی را تأیید می‌کنند.» ببینید، این‌هایی که الان خواندم گروه چهارم‌اند. دربارهٔ سنت‌گراها صراحتاً می‌گویند که پذیرفتن آن روایت سنتی در جهان اسلام همچنان متداول است، اما عموم محققان ساکن اروپا و آمریکای شمالی این روایت سنتی را نمی‌پذیرند؛ و در پرانتز نوشته‌اند: «بدان معنا نیست که مردود می‌شمارند»؛ یعنی اعتماد نمی‌کنند که بخواهند بر اساس آن استدلال کنند. روایت سنتی جمع قرآن را، که نولدکه به آن اعتقاد داشت، عمومشان نمی‌پذیرند، ولو مردود هم ندانند؛ این‌ها ظاهراً همان‌هایی‌اند که در گروه شکاک‌ها قرار می‌گیرند. آن‌هایی که تجدیدنظرطلب‌اند مخالف این روایت‌اند؛ یعنی اصولاً منکر این‌اند که مصحف‌هایی وجود داشته و بعداً در زمان عثمان یا هر وقت دیگری آن‌ها را جمع‌بندی کرده‌اند. کلاً این داستان را قبول ندارند و احساسشان این است که یا قرآن به تدریج نوشته شده، یا در قرون بعد تغییرات عمده‌ای در آن به وجود آمده، و قرآن بسیار متأخر است؛ متأخرتر از آنچه سنت‌گراها فکر می‌کردند.

گروه شکاک‌ها را صراحتاً این‌طور نوشته‌اند: دومین گروه از محققان، یعنی شکاک‌ها، به مراتب از هر دو گروه تجدیدنظرطلب و سنت‌گرا پرشمارترند. سنت‌گرا را هم عملاً می‌گویند که اصلاً دیگر در غرب وجود ندارد. بنابراین سه پارادایم موجود در مطالعات غربی عبارت‌اند از: تجدیدنظرطلب‌ها؛ شکاک‌ها، که از نظر این دو نویسنده‌ای که این مقدمه را نوشته‌اند اکثریت‌اند؛ و سرانجام، به تعبیر آن‌ها، جماعت اندکی، احتمالاً کمتر از تجدیدنظرطلب‌ها، که خطوط کلی روایت سنتی را می‌پذیرند. آدم بسیار معروف این گروه هارالد موتسکی است؛ حدیث‌شناسی که شاید مهم‌ترین حدیث‌شناس حال حاضر دنیا باشد و می‌گوید این به‌اصطلاح سلسلهٔ روات بی‌اعتبار نیست. شیوه‌ای در نقد حدیث دارد و نتیجهٔ تحقیقاتش این است که تا حدودی می‌شود به آنچه در روایات آمده اعتماد کرد؛ نه اعتمادی خیلی زیاد، مثل اعتقادی که شاید نولدکه داشت. نکتهٔ جالب این است که مایکل کوک، یکی از آن دو نویسندهٔ «هاجریسم»، در این مقدمه در همین گروه رده‌بندی شده است. به این‌ها نوسنت‌گرا می‌گویند و گفته‌اند تعدادشان اندک است.

بنابراین سه پارادایم پس از تجدیدنظرطلبی موجود است. سنت‌گرایی به آن معنا، حتی به معنای نولدکه‌ای‌اش، دیگر به گفتهٔ آن‌ها وجود ندارد. تجدیدنظرطلب‌ها هستند؛ اکثریت شکاک‌ها هستند که تصمیمی ندارند و جزو هیچ‌یک از آن دو گروه نیستند؛ و نوسنت‌گراها که در واقع نوعی سنت‌گرایی‌اند که با کمی احتیاط باز به سنت نگاه می‌کنند. این مروری کلی بود و خیلی چیزها ماند.

کتاب دیگری هم هست که نویسندهٔ ایرانی دارد، اما برای شناختن این جریان‌های تجدیدنظرطلب و شکاکیت نوین واقعاً خوب است. اسمش «مطالعات قرآنی معاصر در غرب» است؛ نویسنده‌اش آقای دکتر سعید شفیعی است و انتشارات دانشگاه تهران چاپش کرده است. به نظر من، هرچند فقط به این تحولات اخیر نگاه می‌کند و کلاً تاریخ مطالعات قرآنی و نولدکه را نمی‌گوید، برای فهمیدن اینکه الان چه حرف‌هایی مطرح است کتاب خوبی است؛ منتها جنبهٔ نقد دارد، یعنی حرف‌ها را می‌گوید و بعد اشکال‌هایی را که به آن‌ها گرفته شده در آن بیان می‌کند.