جلسه با این ادعا آغاز میشود که معنای واژههای کلیدی قرآن را امروز هم فقط حدوداً میفهمیم، و پرسش از عرفی بودن زبان قرآن و کار ایزوتسو را پیش میکشد. سپس نشانههای ضعف فرضیهٔ ساپیر-وورف و ساختار واژگان قرآن میآید. بخش دوم میان مفهوم و مصداق واژه فرق میگذارد و با مثال رمان تهوع میگوید فهم دقیق واژههای قرآن به تجربهٔ مصداق بسته است؛ پایان جلسه به جهانبینی، تفسیر عرفانی و جایگاه انسان در قرآن میرسد.
فهم واژههای قرآن و عرفی بودن زبان آن
او میگوید کسی که با واژهٔ تازهای مواجه میشود همیشه فکر میکند آن را فهمیده است؛ عربهایی که آن زمان بودند هم فکر میکردند همهچیز را میفهمند، و امروز هم کسی که قرآن میخواند فکر میکند معنای واژه را میفهمد ولی دقیق نمیفهمد. ما بعضی کلمات کلیدی را در غیر معنای قرآنی به کار میبریم؛ با این همه چون فرهنگی شکل گرفته و در آن زندگی میکنیم، خیلی بهتر از عرب جاهلی میفهمیم، و هرچه این فرهنگ از صورت اولیه فاصله بگیرد کمتر میفهمیم. مثالش «آیه» است: مردم از آن یک جمله از قرآن میفهمند، ولی در قرآن هم برای پدیدههای طبیعی به کار میرود هم برای جملههای کتاب، و مفهومی کلی با بار فلسفی و عرفانی زیاد است.
پرسشی مطرح میشود که اگر کلمات کلیدی قرآن اینقدر با زبان عرب جاهلی فرق دارد، فهم قرآن برای عربها ضریب هوشی بالایی میخواسته است. او کلمهٔ ضریب هوشی را در کلاس نمیپذیرد و میگوید پیغمبر زنده بود و میشد به او رجوع کرد، و کلمهای کلیدی که زیاد استعمال شود کمکم مفهومش در ذهن جا میافتد. او میپذیرد که متنهای بعد از قرآن گاهی عیناً از آن گرفتهاند، ولی میگوید زبان نهجالبلاغه بهوضوح با قرآن فرق دارد؛ نکتهٔ اصلیاش این است که آنها هم خیلی خوب نمیفهمیدند و ما هم حدوداً میفهمیم و فکر میکنیم که میفهمیم.
بحث این بود که آیا زبان قرآن عرفی است، یعنی همان زبان عرب آن زمان، و این پرسش سه جنبه دارد: واژگان، گرامر و شیوههای بیان، و رابطهٔ فرهنگ قرآن با فرهنگ عرب. دربارهٔ گرامر تقریباً کسی ادعای زیادی ندارد، ولی دربارهٔ واژگان خیلیها معتقد بودند که رمزی است. طرفداران عرفی بودن استدلال میکنند که زبان وسیلهٔ ارتباط و هدایت است و مخاطب باید آن را بفهمد، و فرهنگ هم در زبان مندرج است؛ ولی او فکر میکند ایزوتسو نشان میدهد که زبان قرآن عرفی حجاز نیست و در عین حال قابل فهم بود، چون ساختار واژگان قرآن با ساختار واژگان عربی یکی نیست.
نمونهٔ ایزوتسو آیهٔ «ان اکرمکم عند الله اتقاکم» است که به توضیح او در عربی حجاز قابل درک نیست. اما پس از مدتی کرامت دیگر به معنای عربیاش نیست، الله در مرکز قرار دارد و «عند الله» معنا دارد، و تقوا هم از آنچه عرب میفهمید خیلی تغییر معنا پیدا کرد.
فرضیهٔ ساپیر-وورف و وحدت زبانها
او میخواهد نشانههایی بگوید که فرض اینکه فرهنگ توسط زبان تعیین میشود از زمانی که مطرح شده خیلی ضعیف شده است. وابستگی فرهنگ و زبان را هومبولت آغاز کرد و وایزگربر ادامه داد، و ایزوتسو بیشتر در همین سنت آلمانی است؛ در سنت رایج اسم این را فرضیهٔ ساپیر-وورف میگذارند. شکل «استرانگ» آن را تقریباً هیچکس قبول ندارد و شکل «ویک» آن، یعنی اینکه زبان روی فرهنگ تأثیر میگذارد، کموبیش پذیرفته است.
ماجرا از مطالعهٔ زبانهای سرخپوستی شروع شد: وورف دربارهٔ زبان هوپی به نظرش رسید که چون زمان در آن مطرح نیست، هوپیها درک ما از زمان را ندارند. آزمایشهای نسل بعد نشان داد که آنها زمان را به خوبی ما میفهمند و فقط ساختار زبانشان فرق دارد.
از طرف دیگر چامسکی گرامر جهانی را مطرح کرده است: زبانشناسان اول گرامرها را بسیار متفاوت میدیدند، ولی هرچه دقیقتر مطالعه کردند، صدها قاعدهٔ مشترک یافتند که کسی در کتاب گرامر نمینویسد چون بدیهی است، و قابل ترجمه بودن هر زبان نشانهٔ اشتراک زیاد است. پینکر هم از «منتالیز» میگوید، یعنی اینکه زبانی که با آن فکر میکنیم با زبان گفتار فرق دارد و میان همهٔ آدمها تا حدود زیادی مشترک است؛ او میگوید این نظریهای نیست که همه قبول داشته باشند، ولی کاملاً مطرح است.
او نتیجه میگیرد که آن تأثیر اولیه، یعنی اینکه زبانها و فرهنگها خیلی با هم فرق دارند، توهم بوده است؛ هرچه زبانشناسی عمیقتر شده اختلافها کمتر دیده میشود. از نظر خودش هم بعید است کسی بدون کلمات استدلال کند و خودآگاهی پر از زبان است. به نظر او ویتگنشتاین دلیل سادهای دارد که زبانها نباید خیلی با هم فرق کنند: زبان نتیجهٔ نوع معیشت است و معیشت و نیازهای حیاتی آدمها شبیه است.
ساختار واژگان قرآن و فرهنگ جاهلی
به گفتهٔ او اساس حرف ایزوتسو این است که واژگان یک زبان تودهای درهمریخته نیست و ساختار آن به جهانبینی ربط دارد؛ مثلاً میتوان الله را وسط واژگان گذاشت تا همهچیز به او ربط داشته باشد. ایزوتسو دو نکته میگوید: واژگان قرآن زیرمجموعهٔ کوچکی از واژگان عربی است، چنانکه شرافت و شجاعت حتی یک بار هم در قرآن نیامده، و نسبتها و روابط واژههایی که استفاده شده، مخصوصاً واژههای کلیدی، به هم ریخته است؛ پس طبیعی است جهانبینی قرآن با جهانبینی اعراب شباهتی نداشته باشد.
او میگوید برای اثبات اینکه مفاهیمی مثل تقوا، کفر یا آیه در عربی پیش از قرآن نبوده، به اسناد تاریخی نیازی نیست. در هیچ فرهنگ دیگری جز اسلامی تقوا به این معنا نیست، و کفر، که در برابر شکر و اسلام و ایمان هر سه قرار دارد، در هیچ زبان دیگری به این شکل نیست. جهان پیش از اسلام توحیدی نبود، و این مفاهیم نتیجهٔ جهانبینی توحیدیاند که الله را وسط میگذارد.
به نظر او شگفتی مخاطب قرآن هم روشن است: خودمان هم اگر عادتها را کنار بگذاریم از جاهایی از قرآن شگفتزده میشویم، مثلاً هیچکس معنای «الف لام میم» را نمیفهمد. دربارهٔ «آیه» میگوید در کجای دنیا کلمهای هست که هم به معنای نشانه باشد و هم برای جملهای از متن؛ گویی کتاب با عالم خارج منطبق است و خورشید و آنچه نوشته شده همه نشانهاند.
واژهها عادی شدهاند و همه فکر میکنند کفر در قرآن را میفهمند. به گفتهٔ او کفر در قرآن در برابر شکر و ایمان و اسلام هر سه است، و اسلام در قرآن حالتی روانی مثل ایمان و تسلیم در مقابل خداست، نه نام دین. دلیلش خود متن است، مثلاً «الذین کفرو من اهل کتاب»، و یک یهودی هم میتواند مسلم باشد. اگر خواننده دقت نکند، اختلاف استعمال این واژهها در قرآن با عرف خودش را متوجه نمیشود.
واژههای نامأنوس و ادعای بازرگانی
او میگوید در دورهٔ صحابه و تابعین یکی از مهمترین چیزها این بود که مردم میپرسیدند این کلمه یعنی چه؛ دفعهٔ قبل گفته بود که خلیفهٔ دوم بالای منبر گفت فاکهه را میفهمد ولی ابا یعنی چه؟ رشتهای به نام «غریبالقرآن» دربارهٔ واژههای نامأنوس پدید آمد. روایتی را هم که فکر میکند از ابن عباس است نقل میکند: معنای «انفطار» را نمیفهمید تا دو عرب سر چاهی دعوا کردند؛ او میگوید اینکه درست فهمیده یا نه، معلوم نیست، ولی قرآن کتاب سادهای نبود.
کسانی که معتقدند فرهنگ جاهلی در قرآن نفوذ کرده، به واژههای بازرگانی مانند «ربا» و «اشترا» استناد میکنند. او میگوید «اشترا» در قرآن به معنای کلی مبادله آمده، مثلاً کسی دنیا را به آخرت فروخته است، و از بازرگانی در قرآن چیزی نیست، مثل نسیه خریدن و فروختن. مقالهٔ بهاءالدین خرمشاهی ادعای مستشرقی را که چهار واژه را شمرده، یکی از شواهد بازتاب فرهنگ جاهلی آورده، ولی آن واژهها به معناهای دیگری استعمال شدهاند؛ ربا هم به بازرگانی عرب ربطی ندارد و به نظر میرسد بیشتر به فرهنگ یهودیها مربوط باشد.
در برابر این اعتراض که خود مفهوم مبادله یا صرف زمان و سرمایه و ضرر وارد قرآن شده است، او میگوید این مفاهیم آنقدر کلیاند که در هر فرهنگی هستند و قرآن این واژهها را به عنوان واژهٔ بازرگانی استعمال نمیکند. آن استدلال وقتی جا داشت که آثار خود بازرگانی در قرآن دیده شود. ایزوتسو سه حوزهٔ زبانی در حجاز میشمارد، قبایل و شعر، بازرگانی، و فرهنگ مذهبی اهل کتاب، و واژگان بازرگانی زیاد استفاده میشد ولی در قرآن حرفی از بازرگانی نیست.
مفهوم و مصداق و رمان تهوع
او میگوید در زبانشناسی دو مفهوم مهم دربارهٔ واژه داریم: مفهوم در برابر «سنس» و مصداق در برابر «ریفرنس». مصداق رابطهٔ عنصر زبانی با چیزی بیرون از زبان است و مفهوم نظام پیچیدهٔ درون خود زبان؛ به تأکید سوسور، مفهوم واژهها با اختلافشان با واژههای نزدیک معلوم میشود. کار ایزوتسو دربارهٔ مفهوم است نه مصداق، و آنچه او امروز میخواهد بگوید بیشتر دربارهٔ مصداقهاست.
هرچه برای مفهومی واژه داشته باشیم، آن مفهوم در خودآگاهی پررنگتر است؛ مثلاً ژاپنیها برای احساسشان نسبت به طبیعت واژههای متنوعی دارند. ولی این معنایش آن نیست که در فرهنگ دیگر نتوان دربارهٔ آن فکر کرد، چون ترجمه ممکن است؛ تأثیر زبان در سرعت دسترسی است، مثل زرد و نارنجی در یک زبان سرخپوستی. او میگوید تعداد واژهها ملاک نیست و گرایش عمدهٔ زبانشناسی این است که زبانها از نظر تفکر معادلاند.
سپس از حاضران میپرسد چرا نام رمان سارتر «تهوع» است. یکی از حاضران آن را دلبههمخوردگی از بیدلیلی بودن و از مردمی میداند که زندگیشان طراحیشده است؛ او میگوید نکتهٔ رمان حسی خاص نسبت به وجود داشتن اشیا، مثل سنگ و ریشهٔ درخت، است و این حس کمیاب است. چون عمومیت ندارد واژهای برایش انتخاب نشده، و این همان حرف فوکو است که زبان حامل اقتدار است؛ او خود در نوجوانی حسی عجیب داشت و با خواندن بند ریشهٔ درخت فهمید سارتر از همین حرف میزند.
به نظر او مفهوم تهوع را کسی میفهمد که پیش از خواندن کتاب این حس را داشته و مصداقش پیش او حاضر است. کودک هم اول درد و سوزش را حس میکند و بعد اسمشان را یاد میگیرد؛ درک مصداق معمولاً مقدمهٔ درک واژه است. واژههای زبانهای مختلف به هم شبیهاند چون ما انسانها و نیازهای حیاتیمان شبیه هم است؛ همهٔ زبانها مادر دارند.
تجربهٔ مصداق و فهم واژههای قرآن
او میگوید همه فکر میکنند توبه را میفهمند، ولی چنین نیست؛ ایمان و اسلام به معنای قرآنی هم تا کسی تجربه نکند دقیق فهمیده نمیشود. با این حال از نحوهٔ کاربرد واژه و واژههای همنشین چیزی میفهمیم، مثلاً پشیمانی به توبه نزدیک است، ولی خود حس توبه را تا کسی به آن نرسد عمیقاً نمیفهمد. کار ایزوتسو جای واژه و حدود معنایش را نشان میدهد، ولی مصداقش را بدون تجربه نمیفهمیم.
شاعران کور مادرزاد واژههای رنگ را خوب به کار میبرند بیآنکه بدانند رنگ یعنی چه. او میگوید ما هم هنگام خواندن قرآن در جاهایی مثل چنین آدمی کورمالکورمال میفهمیم. دربارهٔ سخن عرفا که بعضی چیزها را بدون عارف شدن نمیتوان فهمید، میگوید راست میگویند: از «سدرة المنتهی» هیچکس چیزی نمیفهمد مگر مصداقش را بفهمد، و شاید عارفی در انتهای مسیر ناگهان متوجه شود که مقصود همین بود.
مثالی هم میزند: فرض کنید کسی نسبت به آیههای قرآن این حس را پیدا کند که قرآن دربارهٔ هر چیز قاطع و بدیهی سخن میگوید و در آن «شاید» و «اگر» و «احتمالاً» نیست. آنگاه ممکن است به ذهنش برسد که «احکمت» در «کتاب احکمت آیاته» یا «لا ریب فیه» احتمالاً به همین اشاره دارد. کسی که این حس را نداشته باشد شاید معنای «شکی در آن نیست» را نفهمد، و تفاسیر هم هزار چیز میگویند.
ایزوتسو میگوید اینکه قرآن شرافت و شجاعت را به کار نمیبرد نشان میدهد برای آنها شأن واژه شدن قائل نیست. او میگوید اگر مطابق فطرت زندگی کنیم و مسیر دین را برویم، تجربههای مشترکی پیدا میکنیم و واژههای قرآن روی همان مصداقها مینشینند؛ و اگر بپذیریم آدمها خیلی شبیه هماند و با خدای مشترکی سروکار دارند، حرف جوادی آملی که زبان قرآن زبان جهان فطرت است به نوعی معنا پیدا میکند.
فهم متن، نامگذاری مصداقها و درجات فهم
یکی از حاضران میپرسد فهم یک متن یعنی چه، رسیدن به مصداقی که نویسنده داشت یا هر کس معنایی برای خودش میسازد. او میگوید این بحث متداول هرمنوتیک است و ربط زیادی به موضوعش ندارد، ولی فهمیدن متن را داشتن نظریهای میداند که با همهٔ اجزای متن جور دربیاید؛ ملاک قصد آگاهانهٔ مؤلف نیست، چون مؤلف گاهی نمیداند چه خلق کرده است.
به گفتهٔ او قرآن برای مصداقها اسم میگذارد و نزدیکترین واژههای واژگان عرب را انتخاب میکند؛ اسلام به حس سِلم نزدیک است، چنانکه تهوع به حالت سارتر. همهٔ آدمها این کار را میکنند: هایدگر چون وارد حیطهای خصوصی شده بود واژه کم میآورد و واژههای نامأنوسی مثل «دازاین» ساخت. واژه را از نوع کاربردش میفهمیم و معمولاً با تعریف نمیشود؛ در قرآن هم کسی که آن حس را داشته باشد میفهمد واژه به کدام حس اشاره میکند، به شرط اینکه آن راه را تا جاهایی رفته باشد.
یکی از حاضران به آیهای اشاره میکند که آیات را در سینهٔ کسانی میداند که ایمان دارند، و او این را تأییدی بر حرف خود میگیرد: کسی که نشانهای از خدا، مثلاً روز و شب، را شدیداً درک کرده باشد، آیهای دربارهٔ آن را خوب میفهمد، گویی مصداقش را از قبل دارد. فهم قرآن به این ربط دارد که شما چه جور آدمی هستید و چه راهی را طی کردهاید؛ برای همین قرآن کسانی را که تقوا دارند هدایت میکند، و خودش میگوید «هدی للمتقین». حداقل تقوا همان احتیاط ایزوتسو است: در معنا کردن واژه همه جا را نگاه کنید و بهراحتی نگویید این یعنی فلان.
او میگوید فهم درجه دارد؛ مثلاً در قرآن خداوند هم توبه میکند و این با آنچه در ذهن ما از توبه هست سازگار نیست، و وقتی میتوانیم مطمئن شویم واژهای را فهمیدهایم که کاربردش در قرآن برایمان بدیهی شود. ایزوتسو با سعی زیاد اسلام را از خیلی مسلمانها بهتر میفهمد، ولو حس آن را نداشته باشد؛ اما واژهای که فقط یک بار میآید، مثل سدرة المنتهی، با سعی زیاد هم فهمیده نمیشود جز با شهود. قرار نیست کسی قرآن را کامل بفهمد.
زبان خانه، تفسیر عرفانی و جایگاه انسان
او جملهٔ هایدگر را یادآوری میکند که «زبان خانهٔ آدمی است، خانهٔ هستی». به گفتهٔ او اینکه چه چیزهایی در واژگان قرآن واژه دارند و چه چیزهایی ندارند اهمیت دارد؛ شرافت و شجاعت در قرآن نیست ولی در فرهنگ ما مفهومی اساسی است. کسی که با قرآن فکر کند و حرف بزند، گویی خانهاش را عوض کرده است، و این را وجهی از هدایت شدن میداند: یاد میگیرد به چه چیزهایی بیشتر اهمیت بدهد.
او یادآوری میکند که در این جلسات یک بار به تذکرة الاولیا و یک بار به تفسیر عرفانی توهین کرده است، ولی به عرفا علاقهٔ خاصی دارد. به نظرش تفسیر عرفانی چون ضابطه ندارد و ذوقی است، تفسیر حساب نمیشود؛ اگر قرار باشد همه جا هفت شهر عشق معنا شود، همه جا میشود. نمونهاش تفسیر ابن عربی از «مکان علیا» دربارهٔ ادریس است که آن را فلک خورشید میگیرد، و او میپرسد از کجا میشود این را از متن درآورد. دربارهٔ تذکرة الاولیا هم فکر میکند عطار نمیدانسته چه اثری بر کسی دارد که میخواهد وارد عرفان شود، چون تصور باشکوهی از عرفان میدهد، در حالی که قرآن از بندگی سخن میگوید.
او میگوید جهانی که در قرآن توصیف میشود جهانِ انسان است، نه جهان؛ انسان در قرآن بعد از الله موجود دوم است، ولی این معنایش مقام انسان در جهان نیست. به اعتراضهایی که میگویند انسان خلیفه است یا از اکثر مخلوقات برتر شمرده شده، پاسخ میدهد که خلیفه در کرهٔ زمین گفته شده نه در جهان، و آن موقع فکر میکردند زمین همهٔ جهان است؛ برتری بر اکثر مخلوقات هم نشان میدهد خیلی بالا نیست. دربارهٔ امانتی که همه قبول نکردند و انسان برداشت، میگوید این آیه توصیف حماقت انسان است.
او میگوید در یکی دو جمله به نظر میرسد ایزوتسو گویی فکر میکند قرآن همهٔ جهان را توصیف میکند و از آن میشود نتیجه گرفت بعد از خدا انسان است؛ این را برداشت خیلی عجیبی میداند، چون کتاب، کتاب هدایت انسان است و طبیعی است موضوعش انسان باشد. جملهٔ ایزوتسو را میخواند که جهان قرآنی «جهانی خدامرکز است». به گفتهٔ او قرآن واقعاً چنین است: یک خداست و بقیه مخلوقاند و فاصله بینهایت است، مثل امتحانی که یک نفر ۲۰ گرفته و بقیه صفر؛ و رتبهبندی هرمی اولیا که به خدا نزدیکاند با جهانبینی قرآن سازگار نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه