او میگوید هدف این جلسهها دورهٔ علوم قرآنی نبود و بیشتر ارتباط برقرار کردن با قرآن بود؛ نخست دربارهٔ خود شبهه صحبت میکند: چه چیزی اشکال است، تئوریها چگونه با هم رقابت میکنند و در تعارض متن با جهان چه باید کرد. بعد به اشکال بازتاب فرهنگ عرب و فرهنگ بازرگانی در قرآن برمیگردد و پس از نکتهٔ روانشناختی دربارهٔ شبهه، با رویا و تمثیلهای قرآن به توصیف بهشت میرسد.
اشکال چیست
او میگوید چندان مایل نیست که این بحثها جنبهٔ کلاسیکتر و علمیتری پیدا کند؛ هدف اصلی این نبود که دورهٔ درس علوم قرآنی بگوید، بلکه کمی صحبت دربارهٔ جنبههای اعجاز قرآن و ارتباط برقرار کردن با قرآن بود. در جلسات اولیه نشان داده که چرا این کتاب با آنچه انتظار داریم تفاوت دارد؛ بعد دربارهٔ واژهها صحبت کرده و قرار است به آیه، گروه آیات و سوره برسد. درخواست میکند که بحثهای دیگری هم از میان خودشان مطرح شود، چون سؤالها بیشتر جنبهٔ محتوایی دارد؛ مثلاً آقای شایان همیشه میگوید چرا بردهداری در این قرآن هست.
او میگوید گاهی احساس میکند چیزهایی که بهعنوان اشکال پرسیده میشود اصلاً اشکال نیست و لازم نیست به هر اشکالی جواب داد. اشکال یعنی آنچه از متن میفهمیم با آنچه از جهان فهمیدهایم تناقض پیدا کند، مثل نوشتن مسطحبودن زمین در کتابی مقدس؛ یا تناقض میان آمدن یا نیامدن یک حکم با آنچه حکم درست میدانیم؛ یا ناسازگاری درون متن. اما به گفتهٔ او شاید نه آنچه از متن میفهمیم قطعی است و نه آنچه از جهان؛ تناقضهای اصلی جایی است که هر دو را با قاطعیت میفهمیم.
رقابت تئوریها
به گفتهٔ او اشکال دینی یعنی تئوری ما این است که قرآن کتاب خداست و هرچه در آن هست حق است. یک تئوری با یک مثال نقض از بین نمیرود مگر اینکه جانشین داشته باشد؛ مثل مکانیک کوانتوم که مشکلاتی دارد ولی کنار گذاشته نمیشود. پس باید پرسید اگر کتاب از جانب خدا نیست، تئوری جایگزین چیست. او چند تئوری رقیب نام میبرد: پیغمبر بسیار باهوش بوده، یا اشتباه میکرده و خیال میکرده به او وحی میشود، یا گرفتار چیزی در مایهٔ اسکیزوفرنی بوده.
او میگوید تئوری خودش را در صورتی کنار میگذارد که فکتهایی که نمیتواند توجیه کند بیشتر از فکتهایی باشد که رقیب نمیتواند توجیه کند؛ پیغمبرِ بسیار باهوش را به نظر او تئوری ضعیفتری میداند. منتقد هم باید تئوری مثبتی داشته باشد، چون تئوریها با هم رقابت میکنند و باید به او هم اجازه داد اشکال بگیرد.
او میگوید آدم مذهبی همهٔ قرآن را نمیفهمد و ممکن است تا آخر عمر سؤالهایی داشته باشد که جواب کاملی برایش وجود ندارد؛ بنا به ادعای خود قرآن فهمیدن آن معادل فهمیدن کل حقیقت است. پس نباید انتظار ذهنی بیاشکال داشت، و صرف اینکه مشکلی پیدا شد دلیلی نیست که این تئوری را کنار بگذاریم. در مقابل، قرآن را با تئوری اسکیزوفرنی بخوانید: به گفتهٔ او ناخودآگاه تصویری کار میکند، نه لفظی، و قرآن پر از صنایع لفظی است که بعضیاش در ادبیات عرب سابقه ندارد؛ به نظر او برای آن تئوری تمام آیات اشکالاند.
تعارض متن و جهان
او میگوید معنای هر متن، هرچقدر ساده، همیشه جای سؤال است؛ قوانین و دفترچههای کنکور را مثال میزند. برای رسیدن به تعارض باید راه زیادی رفت: مطمئن شد متن را درست فهمیدهایم، حکم تا آخرالزمان باید اجرا شود و با عقل جور نیست، و در هر مرحله احتمال درستی کم میشود. از طرف جهان هم ممکن است فرهنگ خود ما چیزی را غلط نشان دهد. در تعارض باید دید کدام قطعیتر است.
اگر متن با صراحت بگوید زمین کروی نیست، به گفتهٔ او سه راه هست: متن را مقدس ندانیم، قائل به تحریف شویم، یا مثل مسیحیها زبان کتاب را رمزی و غیرعلمی بدانیم. او میگوید غربیها زبان دین را جدا از زبان بیان واقعیت و بیشتر ارزشی و اخلاقی میدانند. در هر حال بر حسب اینکه احتمال خطای کدام بیشتر است، همان را فعلاً منتفی اعلام میکنیم.
او مثال آزمایشگاه را میآورد: دانشجوی سال اول با دستگاههای ضعیف که دفترچهای از نتایج بهترین متخصصان دارد، ولی بعضی جاهایش قابل خواندن نیست. هر جا نوشته خیلی واضح است به آن اعتماد میکند و جایی که خودش با دستگاه خوب چند بار نتیجه گرفته، آن را ترجیح میدهد. میگوید برای کتاب مقدس، اگر مخالفی نبود، همین میکردیم.
او میگوید اینکه آدم در متن چیزی را بهوضوح نمیفهمد یک واقعیت است، چون زبان پیچیده است؛ ویتگنشتاین پس از یک عمر فکر دربارهٔ زبان انگار سر کلاف را پیدا نکرده بود. در آغاز میپنداشت بیشتر چیزهایی که گفته میشود بیمعناست، بعد پرسید مردم چگونه به این راحتی دربارهٔ خدا و اخلاق حرف میزنند.
تعلیق و توجیه عقیده
به گفتهٔ او چون مخالف زیاد است و منتظرند، شرایط ضعیف است و راحت نمیشود گفت متن را محکم میفهمیم و باید آزمایشها را دوباره کرد. به نظر او بحث قبض و بسط دکتر سروش در جهت دادن همهٔ وزن به آن چیزهاست که از دنیا میفهمیم؛ شاید عیناً این گزاره را ننویسد. ولی در شرایط آرام باید موازنهای کرد، نه اینکه همهٔ وزن به یک سمت برود.
او میگوید اگر دو منبع داریم که تقریباً هموزناند و کسی ما را به عجله نیندازد، سادهترین راه تعلیق است؛ ممکن است ناگهان تحولات بزرگی در علم یا قرائت جدیدی از متن پیش بیاید. این را در شرایط سالم روانی میگوید، نه از سر ترس که آنچه از یک طرف احتمالش پنجاه درصد است را بگیریم و آنچه تقریباً صددرصد مطمئنیم کنار بگذاریم. ممکن است متن را کنار بگذاریم، یا فرض اینکه زبانش زبان واقعی هست یا نه را.
نشانهٔ عاقلبودن این است که آدم عقیدهاش را بر عقاید رقیب، مثل اینکه پیغمبر خودش آن را ساخته یا بیمار بوده، ترجیح دهد؛ دفاع داشتن به این معنا نیست که اشکالی نباشد. او میگوید معیار انتخاب تئوری فقط توجیه فکتها نیست، زیبایی هم معیار است؛ نسبیت وقتی جانشین شد که پاسخ مکانیک کلاسیک به آزمایش مایکلسون مورلی پیچیده و بد بود. ولی در رقابت تئوریها پارامتر اصلی توجیه فکتهاست.
او میگوید حرفهایش در فضای بینالاذهانی است: کسی که فرشتهای دیده برای خودش موجه است، اما نمیتواند آن را در جمع مطرح کند. در این کلاس بحث اشکالهایی است که به قرآن گرفته میشود: چه چیز اشکال است، میشود چیزی را در تعلیق نگه داشت یا نه، و آیا باید جواب همهٔ اشکالها را بلد باشیم.
بازتاب فرهنگ عرب در قرآن
او میگوید اشکال این است که فرهنگ قوم عرب در قرآن انعکاس یافته. بعضی در ایران نوشتهاند این اشکال نیست چون خداوند ترجیح داده، ولی او توجیهشان را خیلی نمیفهمد. به نظر او اگر عقیدهٔ باطلی مثل وجود جن در قرآن بازتاب یافته باشد، اشکال است. او فکر میکند در حد واژگان بحث کرده که به نظر میآید فرهنگ عرب از نظر نوع جهانبینی بازتابی پیدا نکرده است، و با حرفهای ایزوتسو این مقدار کاملاً قانعکننده است که از آن بگذرند.
او با آقای نوروزی موافق است که اگر توصیف بهشت و جهنم مطابق میل اعراب باشد، خیلی اشکالی ندارد؛ میشود گفت خداوند خوشایندترین و بدترین چیزها را برای آنها نام برده است، گرچه خودش چنین نظری ندارد. اما نظریهٔ علمی باطلشده، مثل هیئت بطلمیوسی، اگر در قرآن آمده باشد اشکال است و با توجیه کلی رفع نمیشود.
اشکال فرهنگ بازرگانی از دو جنبه است: واژههای بازرگانی مثل خرید و فروش، کسب، اجر، اشترا و خسران زیاد است، و تمثیلهای اساسی مثل دنیا و آخرت بهعنوان مبادله از همین جنس است. او میگوید این را فقط اشکال میداند و توجیهش را در این بخش نگفته است.
او میگوید در کتابهای ضدمذهبی معمولاً تئوریای مثل اسکیزوفرنی میآورند و برایش هفت هشت فکت میشمارند، ولی برای تأیید تئوری باید تئوریهای دیگر را هم رد کرد. تا آنجا که میشناسد این کتابها تئوری منسجمی ندارند و میان چند تئوری نوسان میکنند.
پاسخ به اشکال فرهنگ بازرگانی
او میگوید اینکه چیزی با تئوری رقیب خیلی خوب توجیه شود، تئوری نخست را نقض نمیکند؛ خداوند میتواند از الفاظی که برایشان آشنا بوده استفاده کرده باشد، و این اشکال مختصری است. به اعتقاد او کسب و خسران مفاهیم بسیار کلیای هستند: کسب یعنی بهدستآوردن و اشترا یعنی مبادله، و هر انسانی در زندگی چیزی میدهد و میگیرد.
او نکتهٔ دوم را چنین میگوید: مشاغل دیگری هم در قرآن برای تمثیل هست، مثل کشاورزی و باغداری، و بیشترین احکام دربارهٔ انعام است، حتی بیشتر از بازرگانی، با اینکه فکر نمیکند گاو در عربستان زیاد بوده باشد. نکتهٔ سوم از نظر او مهمتر است: اینها اصلاً واژههای بازرگانی نیستند؛ بازرگانی مکه کاروان و محموله بود و اینها در قرآن نیست، جز یک بار «سیاره» با لحن بد. او در مقابل اینکه وزن را هم بازرگانی دانستهاند میگوید «وزن هم شد مفهوم بازرگانی؟».
در گفتوگو با یکی از حاضران میگوید آشنایی با یک شغل ممکن است باعث شود تمثیل را زندهتر بفهمیم؛ مثلاً کسی که یک بار در آتش سوخته باشد، ممکن است جهنم را بهتر بفهمد، ولی طبق فطرت میفهمد که آتش بد و سوزاننده است و همین کافی است. اشکال وقتی است که عقاید غلط انعکاس پیدا کند؛ اینکه کلماتی به کار میرود، کسی به این اشکال نمیگیرد. او میگوید این واژهها خیلی استفاده نشده و اینکه زیادند خودش توهم است.
والد، بالغ و پلورالیسم
او میگوید برای خیلیها شبهه تقریباً هیچوقت رفع نمیشود: کسی که عقایدش را با «والد» خودش پذیرفته آنها را در ذهن کپی کرده و بلد نیست پاکشان کند؛ شبهه هم همانجا میماند و از هیچ جوابی راضی نمیشود. تنها مکانیسمش گوشگرفتن است. در جهان ارتباطات این دیگر ممکن نیست و عقاید مخالف هم از هر گوشه در ذهن کپی میشود.
به نظر او عکسالعمل طبیعی این آدمها پلورالیسم است: هر کس عقیدهٔ خودش را داشته باشد و کاری به هم نداشته باشند. او فکر میکند آدمهای تحت تأثیر «بالغ» حس میکنند حقیقتی هست و بعضی عقاید به آن نزدیکترند. پلورالیسم اجتماعی را ممکن است خوب بداند، ولی پلورالیسم فلسفی را نه؛ پیغمبر میگوید «دین من درست است و دین شما غلط است». او میگوید نمیفهمد چندگانگی حقیقت یعنی چه.
او مثال کسانی را میآورد که اثبات وجود خدا را میخوانند و درست میپندارند، ولی شب میگویند اگر درست بود راسل هم میفهمید؛ او که نفهمید. به گفتهٔ او این عارضهٔ آدمی است که والدش فکر میکند، و جریمهٔ پیروی از والد در جهان ارتباطات سنگین است.
رویا و زبان مشترک ناخودآگاه
او میگوید دفعهٔ قبل از زبان رویا حرف زد، نه برای حل مشکل توصیف بهشت، و دوباره مختصر توضیح میدهد. به نظر میآید عدهٔ زیادی قبول دارند که رویا معنا دارد و زبان مشترکی از نمادها در جهان هست؛ این دیکشنریها با چیزهای قدیمی، حتی با ابن سیرین، اشتراک دارند. این را فکت علمی نمیداند و میگوید هنوز در محافل علمی همه قبول ندارند. رویاها داستانهایی تمثیلیاند که از ضمیر ناخودآگاه ساخته میشوند و دربارهٔ واقعیتی در زندگی آدم اطلاعات میدهند.
او میگوید همه تجربهٔ رویا دارند و بیشتر بر ایناند که به وضعیت روانی مربوط است؛ مکانیسمی در ناخودآگاه برای ما تمثیل میسازد. در رویاهای آبسترهتر نمادها تقریباً در همهجا مشترکاند؛ مثل اسب. او این مسئله را با احتیاط میگوید، چون ممکن است همهٔ رویاها بیمعنا باشند. از یونگ نقل میکند که اولین رویای بیماران کلیترین بود؛ و میگوید چیزهای طبیعی بیفایده نیستند، مثل کابوس که مثل درد است.
او میگوید شاید مهمترین مکانیسم رویا جبران باشد، مثل اینکه درونگراها رویای جمعیت میبینند، ولی همهٔ رویاها جبرانی نیستند. یونگ میگوید بیش از صد هزار رویا را تحلیل کرده است. به نظر او نظریهای در قرآن نیست و فقط اشارهای هست، مثل آیهای که میگوید خدا شبها شما را میگیرد؛ کسی که قرآن را قبول دارد تقریباً باید قبول کند که رویا میتواند آینده را پیشبینی کند، مثل رویای پادشاه در مصر.
او میگوید برای همین احساس میکند تمثیلهای قرآن به زبان ناخودآگاه نزدیکاند، مثل تمثیل برق که تصویر است. با این دیکشنریها توصیفهای بهشت، مثل باغی که نهری زیرش جاری است، معناهای خوب میدهند و جهنم معناهای بد؛ اگر از باغ خوشمان نمیآید نتیجهٔ فرهنگ خودآگاه ماست. او میگوید قرآن خودش بهشت را تمثیل میداند؛ استدلالش کامل نیست و ادعایش را ندارد، فقط فکر میکند چنین است.
او میگوید برای رفع اشکال توصیف بهشت این مقدمات لازم نیست و مثل رفتن با تانک به شکار مگس است. خیلی راحت میشود گفت باغی که کنارش نهری است با حیات نزدیکتر است تا صحرا، و کسی که از صحرا خوشش میآید فقط تصویر آن را در فیلم و عکس دیده. آتش برای همه خطرناک است و در غل و زنجیر بودن برای کسی بهطور فطری خوشایند نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه