→ بازگشت به داستان آفرینش در قرآن

جلسهٔ ۶ · داستان آفرینش در قرآن

تعلیم اسماء، جامعیت زبان انسان، و سجده در داستان آفرینش

۱۱,۴۸۲ واژه · ۱۹ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با مرور «دانش زبانی جامع» در داستان شروع می‌شود و بعد به واژه‌هایی می‌رسد که به چیزی اشاره نمی‌کنند: طبیعت، غریزهٔ جنسی و کاپیتالیسم. او می‌گوید آنچه در آغاز جلسه می‌گوید برای فهم داستان لزومی ندارد و در پایان به داستان برمی‌گردد: سجده به آدم، نافرمانی ابلیس و دلیل او.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

فرمت جلسه و بحث‌های حاشیه‌ای

گاهی احساس می‌کنم بحث به جایی رسیده که می‌شود مطلبی را مطرح کرد که مستقیماً به داستان مربوط نیست. معمولاً هر جا بتوانم، به مسائل مربوط به کاپیتالیسم و چیزهایی از این دست اشاره‌ای می‌کنم، هرچند ممکن است وارد بحث خیلی مفصل نشوم. بحث امروز هم کاملاً به بحث‌هایی مربوط است که دفعهٔ قبل کردیم؛ ولی این حرف‌هایی که در آغاز جلسه می‌زنم، تا جایی که به خود داستان برگردیم، برای فهم داستان لزومی ندارند. فکر می‌کنم حرف‌هایی که جلسهٔ قبل زدم کلیاتی بود و بد نیست کمی وارد جزئیات چیزهای روزمره‌ای شویم که با آن‌ها سروکار داریم و زبان در آن‌ها مشکل به وجود می‌آورد.

بی‌آنکه وارد جزئیات شوم، به نظر من یکی از مهم‌ترین چیزهایی که تا حالا در داستان دیدیم و به خودِ متن داستان مربوط می‌شد این بود که مهم‌ترین ویژگی بشر چیزی است که جلسهٔ قبل اسمش را «دانش زبانی جامع» گذاشتم. این ترجمهٔ فارسیِ عبارت «تعلیم کلها» است: دانش زبانی، و بعد جامعیت آن.

دانش زبانی جامع و تعلیم اسماء

اصطلاح «دانش زبانی» اکنون در عرف زبان‌شناسی خیلی متداول است، چون چامسکی خیلی آن را به کار می‌برد؛ ولی اینجا مسئله جامعیت داشتن زبان بشر است، نکته‌ای که با کمال صراحت به آن اشاره می‌شود. سعی کردم توضیح بدهم چرا مهم است موجودی وجود داشته باشد که زبان جامع دارد، به‌طوری که همهٔ جهان به نوعی در زبان قابل بازنمایی باشد؛ مثل این است که لایهٔ جدیدی به جهان اضافه می‌شود. نکتهٔ خیلی مهم دیگر این است که تقریباً همهٔ موجودات در درک بعضی از اسماء الهی نقصی دارند، دست‌کم در آن حدی که می‌توانند خبرش را بشنوند؛ و خلقت انسان باعث می‌شود که نخستین کاری که آدم می‌کند این باشد که اسماء الهی‌ای را که ملائکه با آن‌ها آشنا نیستند به آن‌ها خبر دهد. این دقیقاً کارکرد خاص بشر است که با خلقت او انجام می‌شود؛ پس انگار جای خالی‌ای در دنیا وجود داشته که دارد پر می‌شود.

چیز دیگری که پیش‌تر، در جلسهٔ اولِ کل جلسات و نیز در جلسهٔ قبل، بر آن تأکید کردم این است که خلقت بشر و وجود یک زبان جامع باعث می‌شود که کل قرآن، که به نوعی در تکوین هم وجود دارد، به‌طور کامل در این لایهٔ دوم تجلی پیدا کند. همهٔ موجودات به نوعی هدایت تکوینی دارند؛ بنابراین انگار بخشی از قرآن به هر موجودی داده شده، ولی وجود زبان بشر باعث می‌شود که قرآن به‌طور کامل تجلی پیدا کند. این‌ها توضیح‌هایی بود که دربارهٔ اهمیت زبان دارم.

در این بحث‌ها مرتب سعی می‌کنم، و پیش‌تر هم با صراحت گفته‌ام، که میان چیزهایی که از متن می‌فهمیم و مستندند و چیزهایی که خودمان اضافه می‌کنیم، تا جای ممکن تفکیک کنیم؛ هرچند ممکن است تفکیک کامل، یعنی دانستن اینکه دقیقاً چه مقدار را از متن می‌فهمم و ذهنیت قبلی‌ام در آن دخالت نمی‌کند، امکان نداشته باشد. دست‌کم ذهنیت ما در حد فهمی که از زبان داریم، در فهمیدن متن دخالت دارد؛ ولی فکر می‌کنم به‌طور عملی روشن است که دارم سعی می‌کنم چه کار کنم. مثلاً اینکه زبان مهم‌ترین ویژگی بشر است، یعنی وجود یک زبان کامل، به نظر من از متن درمی‌آید و چیزی نیست که از خودم فکر کنم؛ ولی اینکه چرا مهم است موجودی زبان جامع داشته باشد، چیزی است که سعی می‌کنم درباره‌اش فکر کنم و این‌طور به نتیجه برسم، و آن را از متن نمی‌گویم. فکر می‌کنم توضیحم درست است و آن را با جاهای دیگری از قرآن تطبیق می‌کنم.

فهمیدن متن اصولاً یعنی همین. متن مهم نیست چه باشد: ممکن است متنی هنری باشد، حتی فرض کنید یک نقاشی، که کمی دور از ذهن است، یا یک فیلم یا یک داستان، یا هر چیز معمولی‌ای که کمی پیچیده باشد. وقتی متن را می‌خوانید، برداشتی اولیه دارید و همیشه باید ببینید این برداشت با بقیهٔ اجزای متن تطبیق می‌کند یا نه؛ یعنی باید همواره میان آنچه می‌فهمیم و متن رفت‌وبرگشتی برقرار کنیم تا به نتیجه برسیم.

روش فهم متن و رفت‌وبرگشت با اجزا

فهمیدن یک واژه هم همین‌طور است. ممکن است با دیدگاهی خاص رفرنسی برای آن پیدا کنم؛ بعد باید بقیهٔ اجزای متن را نگاه کنم و ببینم اگر رفرنس واقعاً این است، آیا در بقیهٔ جاها هم واژه همین‌طور به کار رفته است. واژه‌ها با معنی‌های خاص ظاهر می‌شوند؛ نه اینکه هر جا هر معنایی برای واژه به نظرمان درست رسید بگذاریم و جاهای مختلف را چک نکنیم. فکر می‌کنم این کار در مورد قرآن کاملاً درست است.

نکتهٔ دوم این بود که داستان با طرح مسئلهٔ شر شروع شد؛ یعنی وجود انسان در زمین، دست‌کم نه خودِ خلقت انسان، مترادف بود با اینکه شر ایجاد می‌شود؛ انگار پدیده‌ای نامطلوب دارد اتفاق می‌افتد.

مسئله شر و پیوندش با زبان

چون پاسخ این مسئلهٔ شر این بود که بشر زبان دارد، استدلال کردم که بنابراین اگر دنبال حل مسئلهٔ شر هستیم، باید در ویژگی‌های زبان بگردیم؛ و به نظرم این را از متن استنتاج می‌کنم. پاسخ مسئلهٔ شر، یعنی پاسخ اعتراض یا حرفی که ملائکه می‌زنند، این است که خداوند به آن‌ها نشان می‌دهد که او علمی کامل از اسما دارد و می‌تواند آن را به شما منتقل کند. بنابراین اولاً یک معنایش این است که این علم چیز باارزشی است که شر را خنثی می‌کند، و ثانیاً اینکه بدون شر نمی‌شود زبان جامع به وجود آورد؛ در عین حال جوابی قاطع نیست.

من دارم استدلال می‌کنم؛ به نظر خودم استفاده‌کردن از منطق و استدلال، خارج‌شدن از متن حساب نمی‌شود و از اطلاعات خاصی استفاده نمی‌کند. در حقیقت تقریباً همهٔ بحث به این اختصاص داشت که سعی کنم بگویم چرا وقتی زبان جامع وجود دارد، مسئلهٔ شر خودبه‌خود مطرح می‌شود و به وجود می‌آید؛ آنجا سعی کردم همه را از دانش زبانی، یعنی آنچه از زبان می‌فهمیم، به کار ببرم.

برای تأکید بر نکته‌هایی که از خارج متن می‌آورم بگویم: اگر دقت کرده باشید، نکتهٔ اصلی‌ای که محور بحث گرفتم این است که اگر زبان بخواهد زبان خوبی باشد، یعنی جامع باشد و بتوانیم همه‌چیزِ دوروبرمان را به‌طور نامتناهی در آن بازنمایی کنیم، باید ویژگی‌ای داشته باشد که به اصطلاح «پروداکتیو بودن» است. پروداکتیو بودن اصطلاحی خیلی متداول در روان‌شناسی زبان است. زبان انسان پروداکتیو است: شما می‌توانید بی‌نهایت جمله بسازید. یعنی سازوکاری وجود دارد، واژه‌هایی و سینتکسی، که با آن می‌شود همین‌طور جمله‌ها و گزاره‌های جدید تولید کرد؛ و حتی می‌توانیم مفاهیم جدید تولید کنیم، اسم‌ها و نام‌گذاری‌های جدید بسازیم و این نام‌گذاری‌های جدید را در جمله‌های جدید به کار ببریم. همه‌چیز را سعی کردم به این برگردانم که وقتی زبان پروداکتیو شد، گزارهٔ کاذب هم به وجود می‌آید، کذب به وجود می‌آید، و این به شر می‌انجامد.

در همین داستان بعداً می‌بینیم اتفاقی که می‌افتد این است که بشر برای نخستین بار گزاره‌ای کاذب می‌شنود، چون در زبان می‌شود چنین گزاره‌هایی ساخت؛ گمراه می‌شود و در نتیجه به مهلکه‌ای می‌افتد که در آن شر هست. بنای شر بر کذب است؛ و کذب یعنی گزاره‌ای که درست نیست. جز در زبانی مانند زبان بشر، در جهان کذب وجود ندارد. مثلاً اگر به موجودی تکوینی احساسی دست بدهد یا چیزی برایش بازنمایی شود، غلط نیست و همیشه مطابق واقع است. اما بشر به دلیل همین زبان پیچیده‌ای که دارد، می‌تواند بازنمایی‌هایی داشته باشد: واژه‌هایی بسازد که به چیزی اشاره نمی‌کنند و گزاره‌هایی بسازد که باز هم هیچ معنایی نمی‌رسانند.

فکر می‌کنم گفتن این بحث برای فهمیدن این داستان ضرورت داشت؛ ولی آنچه اکنون می‌خواهم ادامه بدهم ضروری نیست. بارها به مناسبت‌های مختلف گفته‌ام که این نکتهٔ خیلی مهمی است که واژه‌هایی داریم که به چیزی اشاره نمی‌کنند.

واژه‌هایی که به چیزی اشاره نمی‌کنند

اصلاً مبنای شرک، همان‌طور که در داستان یوسف بود، وجود همین واژه‌هایی است که به چیزهایی اشاره نمی‌کنند. این مطلب آن‌قدر مهم است که در جاهای مختلف قرآن هم به نوعی به آن اشاره می‌شود: مسئلهٔ اسم‌گذاری‌های نادرست. در همهٔ بخش‌هایی که دربارهٔ واژه‌شناسی قرآن داشتم، بحث همین بود، به یک معنا با اعلام خطر کمتر: اینکه خیلی از واژه‌هایی که به کار می‌بریم، مثلاً واژه‌هایی که در فرهنگ عرب وجود داشته، لزوماً در قرآن نیامده‌اند؛ واژگان اصولاً حامل فرهنگ‌اند، و بعضی از متداول‌ترین واژه‌ها در قرآن نیامده‌اند. همهٔ واژه‌هایی که در قرآن به کار می‌رود، به نوعی واژه‌هایی‌اند که واقعاً به چیزهایی اشاره می‌کنند.

مثالی که دفعهٔ قبل زدم، و پیش‌تر هم مفصل‌تر درباره‌اش بحث کرده بودیم، واژه‌های «مروت» و «شجاعت» و مانند این‌هاست که در قرآن نیامده‌اند و جزو واژه‌هایی‌اند که به چیزی اشاره نمی‌کنند؛ یعنی به چیز درست‌وحسابی‌ای اشاره نمی‌کنند. نام بت دست‌کم به یک مجسمه اشاره می‌کند. خطبهٔ حضرت یوسف هم همین است؛ آنجا سخن از اسم‌هایی است که شما و پدرانتان نام نهاده‌اید و سلطانی ندارند. مفهومی اینجا وجود دارد: واژه‌ای که برای بت به کار می‌برند، به چیزی اشاره دارد که از آن تأثیری حاصل شود، و چنین چیزی وجود ندارد. این واژه دست‌کم به چیزی موهوم اشاره می‌کند.

«شجاعت» هم ظاهراً به چیزی اشاره می‌کند. دفعهٔ قبل گفتم چرا شجاعت واژهٔ خوبی نیست: اگر کمی بیشتر فکر کنید، می‌بینید که به هیچ چیز خالصی اشاره نمی‌کند و چیزی ترکیبی است؛ باید حتماً بگویید شجاعت مثلاً نترسیدن از بعضی چیزهاست. بنابراین خودش واژه‌ای است که حتی به نترسیدن هم اشاره نمی‌کند، بلکه به نترسیدن به اضافهٔ یک سری چیزهای دیگر. گویی این واژه وجود ندارد و واژه‌های دیگری وجود دارند. فرض کنید افرازی خوب برای جهان وجود دارد؛ من می‌توانم مثلاً به جای اینکه با مربع افراز کنم، با دایره افراز کنم. این دایره ممکن است بخش‌هایی از واژه‌های واقعیِ خوب را در بر بگیرد؛ بنابراین شجاعت می‌شود نترسیدن از این، به‌جز آن قسمت، و هی باید توضیح بدهیم. واژه‌های معمولی‌ای که بشر درست می‌کند، دایره هم نیستند و ممکن است مرزهایی پیچیده داشته باشند. اصولاً بعضی از این‌ها در زبان اشکال ایجاد می‌کنند: ابهام‌هایی که در واژه‌ها هست، و واژه‌هایی که درست قابل تعریف نیستند.

فقط به عنوان اشاره بگویم که این موضوع دست‌کم نیم قرن، از اوایل قرن بیستم، شاید مهم‌ترین اختلاف میان فیلسوفان جهان غرب بود؛ و نمی‌خواهم بگویم که تا همین الان هم موضوع کنار رفته است. تحولی به وجود آمد که همه شروع کردند دربارهٔ زبان فکر و بحث کنند.

چرخش زبانی در فلسفه غرب

این همان چیزی است که اصطلاحاً به آن چرخش زبانی می‌گویند. تا پیش از آن، مثلاً در فلسفه، زبان به عنوان یک موضوع نه‌تنها موضوع اصلی نبود، بلکه به آن صورت موضوع فرعی هم حساب نمی‌شد. بعد وقتی فلسفه زبان را به عنوان موضوعی خیلی اساسی در نظر گرفت، دو گروه بودند. گروهی معتقد بودند که زبان روزمره برای فلسفه و برای کشف حقیقت به درد نمی‌خورد و باید زبان را پالایش کرد. مثلاً راسل نمونهٔ افراطیِ این گرایش است که می‌گوید اصلاً باید زبانی منطقی، یک زبان فرمال، درست کرد که جانشین زبان عادی شود. دیدشان این بود که همین استفادهٔ نامناسب از واژه‌ها و گرامر و مانند این‌هاست که باعث می‌شود مسائل مبهم شوند و درس‌های فلسفی هیچ‌وقت به نتیجه نرسند؛ پس باید زبانی جدید، زبانی دقیق و خیلی خوب، درست کنیم که بر مباحثی که می‌خواهیم بحث کنیم فیت شود. استدلال راسل هم خیلی ساده بود؛ می‌گفت فلسفه چه چیزش از علم کمتر است؟ فیزیک و ریاضیات برای خودشان زبان دارند؛ چرا ما در فلسفه یک زبان فلسفی خیلی شسته‌رفته نداشته باشیم؟

این دو گرایش را در ویتگنشتاین هم می‌بینیم. ویتگنشتاین اول دقیقاً با این گرایش است: انگار سعی می‌کند زبان روزمره را کنار بگذارد و با زبانی اصیل، زبان آن‌طور که باید باشد، وارد بحث شود. ویتگنشتاین دوم گرایش دیگر را نشان می‌دهد؛ گرایش به آنچه فلسفهٔ زبان روزمره می‌نامند، یعنی اینکه اصلاً موضوع فلسفه همین زبان روزمره است. چیزهای زیادی در زبان روزمره هست که نه‌تنها نباید کنار بگذاریم، بلکه نمی‌توانیم کنار بگذاریم؛ و با همین زبان خیلی چیزها را، هرچند به‌طور غیردقیق، می‌شود گفت. نظریه‌ای که به آن «بازی‌های زبانی» می‌گویند، یا مبحث خیلی مهمی به اسم «اسپیچ اکت»، یعنی کنش گفتار، همه مال این مکتب است که با زبان روزمره کار می‌کند. آدم‌های مهمش یکی «رایستون» و یکی «رای» است؛ این دو کسانی‌اند که در این زمینه خیلی سردمدارند؛ به اضافهٔ خود ویتگنشتاین شمارهٔ دو که به نوعی جزو همین نهضت حساب می‌شود.

می‌خواهم بگویم گرایش ما به نوعی این است؛ نه اینکه از زبان روزمره فاصله بگیریم و زبان فرمال بسازیم، ولی به نظر من کاری که قرآن می‌کند این است که زبان روزمره را به آن معنایی که مثلاً عرب به کار می‌برد، به کار نمی‌برد. واژه خوب و بد دارد؛ این‌طور نیست که هرچه مردم گفتند، ما هم به همان ترتیب به کار ببریم. حتی سینتکس هم ممکن است خوب و بد داشته باشد، یعنی سینتکسی باشد که به درد نمی‌خورد. نه واژه‌های قرآن و نه سینتکس آن خیلی منطبق بر واژه‌ها و سینتکس عرب نیست؛ فکر می‌کنم شواهد آن‌قدر زیادند که به اندازهٔ کافی هم درباره‌اش بحث شده است.

می‌خواهم دربارهٔ چند واژه صحبت کنم که به چیزی اشاره نمی‌کنند. الان بت نداریم؛ ولی بشر که کلاً از شرک دست نکشیده است. فکر می‌کنید بشر یک‌دفعه خوب شده است؟ مثلاً در دوران قدیم مشرک بودند و بعد یک‌دفعه خوب شدند و الان دیگر مشرک نیستند و کسی بت نمی‌پرستد؟ واقعاً الان چه چیزهایی هست، چه واژه‌هایی وجود دارد که کلیدی و خیلی مهم‌اند و به چیزی اشاره نمی‌کنند؟ کلاً می‌خواهم شما را به شک بیندازم که اکثر واژه‌هایی که در فرهنگ به‌طور مستمر و خیلی راحت استفاده می‌کنید، ممکن است جزو واژه‌هایی باشند که واژه‌های خوبی نیستند و به چیز درست‌وحسابی‌ای اشاره نمی‌کنند.

کسی ایده‌ای دارد که کدام واژهٔ خیلی مهم به چیزی اشاره نمی‌کند، یعنی تقریباً به هیچ چیزی اشاره نمی‌کند؟ نه، می‌خواهم واژه‌هایی را بگویید که خیلی بار فلسفی و مانند آن دارند. به نظر من یکی از مهم‌ترین واژه‌هایی که به چیزی اشاره نمی‌کند، در جمله‌هایی که کمی درباره‌شان صحبت می‌کنیم، واژهٔ «طبیعت» است: اینکه مثلاً بشر شاهکار طبیعت است، یا طبیعت همه‌چیز را به سمت کمال می‌برد. می‌دانید منظورم چه عبارت‌هایی است؛ دقیقاً عبارت‌هایی که تا یک زمانی عین همین جمله‌ها گفته می‌شد و به جای طبیعت، خدا می‌آمد: مثلاً بشر شاهکار خلقت خداوند است، یا خداوند جهان را طوری خلق کرده که به سمت کمال برود.

الان هم همهٔ این جمله‌هایی را که خدا در آن‌ها هست می‌شود به کار برد، و مطمئناً به کار هم می‌برند. صداوسیما را هم که بگیرید، مرتب از این چیزها می‌شنوید که طبیعت دارد این کار را می‌کند، یا طبیعت اینجا تصمیم گرفته که این کار را بکند؛ مرتب عبارت‌هایی می‌شنویم که در آن‌ها طبیعت تصمیم‌های خیلی خوبی می‌گیرد، جریان‌ها را خیلی کنترل می‌کند و به سمتی می‌برد. این خیلی متداول‌تر از آن است که بتوانم با توضیحی خیلی مختصر و کوتاه درستش کنم؛ همهٔ ما این‌طور فکر می‌کنیم.

این بر اساس استعاره‌ای است که استعاره‌ای جدید است و اصلاً استعارهٔ قدیمی نیست: طبیعت، یعنی جهانی که بیرون هست و معمولاً هم انگار ما در آن نیستیم، که حالا می‌گویم چرا ما در آن نیستیم، چیزی مانند یک ماشین است. این استعاره وجود دارد و اصلاً الان رسماً در فلسفه این را می‌گویند: طبیعت مثل ماشینی است که به‌طور اتوماتیک کار می‌کند و طراحی هم نشده است؛ ماشینی که بدون طراحی از قبل، اتوماتیک کار می‌کند. این استعاره‌ای دربارهٔ جهان است که عملاً بر اساس آن حرف می‌زنیم؛ و هر جا هم بخواهیم به این ماشین اشاره کنیم، همین واژهٔ طبیعت را به‌راحتی به کار می‌برند و اصلاً نمی‌پرسید یعنی چه. این قسمت‌ها را از همین الان شروع کردم که بگویم و بعداً کمی بیشتر بر آن تأکید می‌کنم. در این کلاس چیزهایی هست، مثل کاپیتالیسم، که هر جا بشود اشاره‌ای به آن‌ها می‌کنم.

والد، سنت، و نامحسوس بودن زبان

نکتهٔ مفهوم «والد»، که درباره‌اش صحبت کردم، این است که والد مجموعه‌ای از سنت‌ها و بایدها و نبایدهاست؛ چیزهایی که انگار به‌طور اتوماتیک در ذهن ما کپی می‌شود و بررسی‌شان هم نمی‌کنیم و ممکن است همین‌طور با آن‌ها زندگی کنیم؛ و این جالب نیست. از جمله بعداً با تأکید گفتم که سنت‌های جغرافیایی داریم که مربوط به محل‌های خاص‌اند، و سنت‌های تاریخی داریم که معمولاً دیده نمی‌شوند و قوی‌ترند. مخصوصاً می‌خواهم اینجا دربارهٔ این تیپ سنت‌های فکری بگویم، یعنی چیزهایی که در واژه‌ها نفوذ می‌کنند؛ مسئله تشخیص‌دادن آن‌هاست، یعنی فهمیدن اینکه این‌ها نوعی نگاه خاص‌اند.

اصولاً یکی از ویژگی‌های بشر، چه پیش از چرخش زبانی و چه پس از آن، این است که زبان خودمان را اصلاً به حساب نمی‌آوریم و متوجه زبان نیستیم. همه احساسشان این است که انگار زبان چیزی خیلی معصوم است: چیزها را مشاهده و بیان می‌کنیم؛ چیزی به فکرمان می‌رسد و آن را در قالب زبان می‌ریزیم؛ زبان اینجا مدیومی خیلی شفاف است که افکار ما به‌خوبی از آن عبور می‌کند و به دیگران هم می‌رسد. این اصلاً هیچ ربطی به واقعیت ندارد. زبان آن‌طور نیست؛ ما با زبان فکر می‌کنیم، و وقتی فکر می‌کنیم یا چیزی را احساس کرده‌ایم و آن را در قالب زبان می‌ریزیم، داریم در قالبی از پیش طراحی‌شده می‌ریزیم که من طراحی‌اش نکرده‌ام؛ این سنت است.

در گرایش فرانسوی‌ها، یعنی ساختارگرایی، زبان چیزی است که از قبل هست و بیرون از بشر برای خودش زندگی می‌کند؛ زبان فرانسوی را نه من ساخته‌ام نه کس دیگری. به قول لکان، که این اصطلاح را به کار می‌برد، ما در زبان پرتاب می‌شویم: به دنیا می‌آییم و در زبان می‌افتیم. زبان به ما می‌گوید چه واژه‌هایی هست؛ تقریباً وقتی واژه‌ای وجود دارد، حتی اگر به چیزی اشاره نکند، من طبق عادت چیزی می‌سازم که آن واژه به آن اشاره کند.

هر چقدر سنت قدیمی‌تر باشد، یعنی به ماه‌ها و سال‌های نخست زندگی برگردد، قدرتمندتر و نامحسوس‌تر است. نخستین سنت، یعنی نخستین کاری که در دنیا کردید، این بود که زبان یاد گرفتید؛ و زبانی که یاد گرفتید زبان خوبی نیست؛ این زبان بار فرهنگی دارد. می‌خواهم بگویم که شما اصلاً غیرعادی‌بودن این جمله‌ها را الان احساس نمی‌کنید؛ این‌ها در زبان هست و آن‌ها را خیلی شنیده‌اید.

داروین، نیچر، و عادت‌شدن عبارت‌های بی‌معنی

به عنوان یک فکت تاریخی بگویم: در نخستین سال‌هایی که داروین نظریهٔ تکاملی‌اش را داد و کتاب معروفش، «منشأ انواع»، منتشر شد، به دلیل محتوایش واکنش‌هایی پدید آمد؛ چون تکامل به نظر می‌آمد که به نوعی نیاز به اینکه خالقی وجود داشته باشد و دیزاینی وجود داشته باشد را از میان می‌برد؛ به نظر می‌آمد که به‌طور طبیعی توجیه می‌کند این انواع مختلف چگونه به وجود آمده‌اند.

آن زمان کسی بود، که واقعاً اسمش یادم رفته است؛ اگر زودتر یادم می‌آمد، می‌توانستم نگاه کنم و اسمش را بگویم. جزو طرفداران خیلی جدی نظریهٔ داروین بود و عبارت‌هایی دارد که نشان می‌دهد حساسیت داشت که از کلمهٔ «نیچر» درست استفاده شود؛ چون قرار است بگوییم طراحی وجود ندارد و چیزی بدون هوش اینجا عمل کرده است؛ بنابراین هر جمله‌ای را نباید با نیچر بیاوریم. در آن سال‌های نخست، این واژهٔ نیچر برای اولین بار داشت در جمله‌هایی به کار می‌رفت که به نوعی به چیزی اشاره نمی‌کنند، و احتیاط وجود داشت. او جمله‌ای را ایراد گرفته بود که چرا این را گفتید؛ اگر این‌طور بگویید، باز نشان می‌دهد که نیچر چیزی می‌خواهد.

می‌خواهم بگویم در سال‌های نخست که این واژه و این نوع عبارت‌ها داشت وارد فرهنگ می‌شد، خیلی‌ها متوجه بودند که غیرعادی است: یعنی چه که طبیعت این کار را می‌کند؟ نباید نیچر را در چنین جمله‌هایی فاعل جمله به کار ببرند، انگار که خداست و هوشمند است؛ مثلاً اینکه نیچر می‌خواهد همه‌چیز را به سمت کمال ببرد. این یعنی چه؟ این جمله واقعاً اصلاً هیچ معنایی ندارد. ولی ما عادت کرده‌ایم، و الان این‌قدر از مدرسه چنین چیزهایی شنیده‌اید که به نظر من اصلاً غیرعادی‌بودنش را احساس نمی‌کنید. چیزهای دیگری که در حول‌وحوش آن وجود دارد و دیگر خیلی بدیهی شده‌اند، این است که قوانینی در طبیعت وجود دارد و چیزهایی به‌طور اتوماتیک انجام می‌شود.

قوانین طبیعت و فیزیک به‌مثابه محاسبه

بگذارید بگویم این استعاره چگونه قرار بود کار کند: اینکه طبیعت موجودیتی دارد. فرض کنید از نظر فیزیکی نگاه کنید: ذراتی وجود دارند که ویژگی‌هایی دارند؛ اینکه این‌ها از کجا آمده‌اند کاری نداریم. جهان موجودیتی دارد؛ ذراتی هستند با ویژگی‌های خاص، و به دلیل همان ویژگی‌های خاصی که دارند، قوانینی به وجود می‌آید، و این قوانین به‌طور اتوماتیک همه‌چیز را اداره می‌کنند. قرار بود فیزیک این کار را بکند: ما را به این سمت ببرد که ذرات تشکیل‌دهندهٔ عالم چه هستند، و از روی اینکه این ذرات چه هستند، قوانینی خیلی پایه را در حالت ذره‌ای بیان کنیم و بعد تمام چیزهای ماکروسکوپی که می‌بینیم از آن قوانین دربیاید. این ایده‌ای بود که فیزیک قرار بود برای ما انجام دهد.

وقتی از یک قانون طبیعی صحبت می‌کنیم، شاید این هم برایتان نکته‌ای باشد که نوع حرف‌هایی که دربارهٔ قوانین طبیعت می‌زنیم کاملاً تازگی دارد؛ اگر یک آدم قدیمی بیاید و این جمله‌ها را به او بگویید، می‌پرسد یعنی چه؟ چه می‌گویید؟ مثلاً قانون جاذبه را ببینید؛ فرض کنید قانون جاذبه قانون درستی است. هیچ‌وقت از کسی پرسیده‌اید، یا برای خودتان این مسئله پیش آمده، که چرا اجسام همدیگر را جذب می‌کنند؟ فرض کنید شما این را نشنیده‌اید و من برای اولین بار به شما می‌گویم که اجسام از راه دور، طبق یک قانون ریاضی، همدیگر را جذب می‌کنند. اصلاً جا دارد بپرسید چرا این‌طور است.

وقتی کوچک هستید، محیط مدرسه اصلاً محیطی نیست که چنین سؤالی بپرسید؛ به‌طور نامحسوس، دانش‌آموز هر سؤالی را نمی‌تواند سر کلاس بپرسد. آخر هر فصل، نوعی پرسش‌ها و مسئله‌ها را که به آن مربوط است به شما می‌گویند که این‌هاست، و همین‌ها را در امتحان از شما می‌پرسند. می‌خواهم کمی به همین سؤال فکر کنید. مطمئنم خیلی‌هایتان به این فکر نکرده‌اید که یعنی چه که اجسام همدیگر را جذب می‌کنند و به هم نیرو وارد می‌کنند.

بگذارید این‌طور بگویم: اگر در یونان کسی می‌آمد و می‌گفت اجسام همدیگر را جذب می‌کنند، همه از او می‌پرسیدند چرا؟ چطور؟ کمی ذهنتان را به اصطلاح آزاد کنید: این چیزی مثل جادوست. جسمی مثلاً آن‌ور دنیاست و جسمی این‌ور، و این‌ها طبق قانونی به هم نیرو وارد می‌کنند؛ حتی شما نمی‌پرسید که چرا عکس مجذور. دست‌کم در فیزیک، آدم‌های برجسته‌ای مثل انیشتین و فاینمن این سؤال‌ها را می‌پرسند و سعی می‌کنند حل کنند. فاینمن ایدهٔ خیلی جالبی دارد برای اینکه چرا قانون عکس مجذور باید برقرار باشد؛ به این فکر نکرده‌اید. فاینمن می‌گوید اگر فرض کنیم گرانش در اثر مبادلهٔ ذره به وجود می‌آید، یعنی فرض کنید از اجسام ذراتی بیرون می‌آید که اسمش را مثلاً گراویتون بگذارید، و به مقداری که این ذرات به اجسام دیگر می‌رسند، در اثر تبادل ذرات جاذبه‌ای به وجود می‌آید، این‌طور عکس مجذور درست می‌شود؛ چون این ذرات از اجسام بیرون می‌روند و بعد به جسمی می‌رسند، و تعداد ذراتی که به آن می‌خورد متناسب با عکس مجذور فاصله است. این هنوز توضیح نیست؛ می‌شود پرسید این ذرات چه هستند و چرا وقتی می‌خورند جذب می‌کنند.

می‌خواهم بگویم دربارهٔ آن ایده‌ای که قرار بود فیزیک انجام دهد، یعنی اینکه از ساختار ذرات همه‌چیز را دربیاوریم و قوانین را این‌طور توضیح دهیم که چرا این قوانینِ پدیده‌ها در حد ذره‌ای به وجود می‌آیند و بعد آن را ماکروسکوپی کنیم، ما نه‌تنها به این سمت نمی‌رویم، بلکه نزدیکش هم نمی‌رویم؛ محیط ذرات آن‌قدر ناامیدکننده شده که این پروژه در فیزیک اصلاً متوقف شد و دیگر کسی دنبال چنین کار عجیبی نمی‌رود. ولی زمانی این ایده وجود داشت؛ ایده‌ای دربارهٔ اینکه فیزیک می‌تواند منشأ عالم، یعنی اینکه جهان چگونه خلق شده، را توضیح دهد. توضیح اینکه چیزی چگونه با این ساختار به وجود آمد محال است؛ قوانین در عدم کار نمی‌کنند و بنابراین فیزیک‌دان نمی‌تواند چنین چیزی را توضیح دهد. اگر نمی‌شود توضیح داد جهان از کجا آمده، از جایی بگوییم که مثلاً تصادفاً چنین ذراتی به وجود آمدند و بقیه‌اش را می‌توانیم توضیح دهیم: چون این ذرات این‌طورند، این قوانین به وجود می‌آید و بعد ماکروسکوپی می‌شود.

چیزی که می‌خواهم بگویم این است که از واژهٔ «قانون» هم که در طبیعت استفاده می‌کنیم، کاملاً به چیزی اشاره می‌کنیم که آن چیزی نیست که قرار است باشد؛ در استفاده از آن انحرافی وجود دارد. وقتی کلمهٔ قانون را به کار می‌بریم، فقط به فرمول‌هایی اشاره می‌کنیم که با آن‌ها به نوعی می‌شود حرکات و اتفاق‌هایی را که در جهان می‌افتد پیش‌گویی کرد؛ این‌ها فقط مدل‌های محاسباتی‌اند. اصلاً فیزیک جدید هرچه جلوتر می‌رود، از اینکه حتی به منشأ قوانین اشاره کند دورتر می‌شود.

یک بار در جلسات خیلی قبل گفتم که اگر یک یونانی الان زنده شود و بیاید و به او بگویید چیزهایی را که شما نمی‌دانستید، اینکه اجسام چرا حرکت می‌کنند و طبق چه قوانینی به زمین می‌رسند، ما همه را کشف کرده‌ایم، و او از شما بپرسد علتش چیست؛ فرض کنید می‌خواهیم جوابی کلاسیک به او بدهیم که خیلی پیچیده‌اش نکنیم. برای توضیح دلیل اینکه جسمی روی این مسیر حرکت می‌کند، باید مثلاً یک لاگرانژین بنویسید و بگویید علت اینکه این‌طور حرکت می‌کند این است که لاگرانژینش باید مینیمم شود. این یونانی قطعاً مطمئن می‌شود که شما دیوانه‌اید: آن جسم از آنجا حرکت می‌کند و می‌آید اینجا که این لاگرانژینی که نوشته‌ای مینیمم شود؟ اصلاً یعنی چه؟ آن‌ها وقتی می‌خواستند بگویند جسمی حرکت می‌کند، قانون ریاضی در کار نبود و مدل ریاضی به کار نمی‌بردند؛ می‌خواستند ببینند چرا مثلاً از آنجا دارد می‌آید اینجا. اگر به او بگویی نیرویی از غیب به نام جاذبه به آن وارد می‌شود، می‌پرسد این نیرو چیست؟

ولی می‌خواهم بگویم ما اصلاً در این حد هم توضیح نمی‌دهیم؛ ما مرتب فرمول می‌نویسیم. این چیزهایی که به آن‌ها قوانین می‌گوییم، فرمول‌هایی‌اند؛ و اگر کسی فکر کند این فرمول‌هایی که می‌نویسیم توجیه می‌کنند که چرا این اتفاق‌ها در جهان می‌افتد، کاملاً نوعی دیوانگی در آن هست. این‌ها فقط ابزار محاسبه‌اند: با استفاده از آن‌ها می‌توانیم محاسبه کنیم که در جهان چه اتفاقی می‌افتد و کمیت‌هایی را اندازه بگیریم.

این واژه خیلی مهم است. این استعارهٔ اتوماتیک بودنِ آنچه در طبیعت می‌گذرد، استعاره‌ای خیلی خیلی اساسی است و ذهن شما را تقریباً تا ته پر کرده است؛ به نظر من اصلاً نمی‌توانید بدون آن راحت به دنیا نگاه کنید؛ بدون آن، دنیا به نوعی غیرطبیعی می‌شود. به نظر من جالب است که این را با قرآن مقایسه کنید.

سینتکس پدیده‌های طبیعی در قرآن

تقریباً در تمام زبان‌ها رسم است که جمله‌هایی که دربارهٔ طبیعت به کار می‌رود، از نظر سینتکس، و واژه‌ها را کنار بگذارید، اصولاً پر از جمله‌های مجهول و نسبت‌دادن فعل به پدیده‌های طبیعی بوده است؛ همیشه همین‌طور بوده است. در زبان فارسی می‌گوییم باد دارد می‌آید؛ و معنایش را که می‌فهمیم، ظاهراً عبارتی خیلی بی‌گناه است؛ ولی زبان ما پر از این است: همیشه باران دارد می‌آید، ابرها آمدند، ابرها رفتند، خورشید آمد، خورشید رفت. قرآن را که نگاه کنید، اصلاً سینتکسش دربارهٔ پدیده‌های طبیعی این‌طور نیست: همه را خدا می‌فرستد؛ باد فرستاده می‌شود، یا «ما» می‌فرستیم. در پدیده‌های طبیعی این‌طور نیست که مثلاً باد خودش دارد می‌آید، گویی موجودی است که برای خودش راه افتاده و دارد می‌آید و می‌خواهد به جایی برود.

ولی می‌خواهم بگویم که حرف‌زدن دربارهٔ طبیعت به‌طور مجهول، به‌طوری که فعالیت را به خود پدیده‌های طبیعی نسبت می‌دهیم، خیلی قدیمی‌تر از این مسائل مربوط به علم و مانند این‌هاست. به عنوان نمونه، یکی از واژه‌هایی که به نظر من مهم است، واژه‌ای که به چیزی اشاره نمی‌کند و با آن هزاران جمله می‌سازیم که به چیز درست‌وحسابی‌ای اشاره نمی‌کنند، همین واژهٔ طبیعت و قوانین طبیعی و چیزهایی از این دست است.

خوب بفهمید: اینکه قوانین طبیعی به چیزی اشاره نمی‌کنند یعنی چه؟ یعنی چیزی مثل بت. من وقتی اسم یک بت را می‌برم، چیزی به ذهن شما می‌آید که وجود ندارد. وقتی حرف قوانین طبیعی می‌شود هم چیزی به ذهنتان می‌آید: چیزی که منشأش را می‌دانیم؛ قانونی که منشأش را می‌دانیم و معلوم است که چرا این‌طور است. وقتی به ما توضیح می‌دهند که مثلاً چیزی از اینجا به آنجا رفت به دلیل لاگرانژین، به نوعی احساس آرامش می‌کنیم؛ این آرامش نتیجهٔ یک تصور است؛ واقعاً چیزی حل نشده است. قوانین به چیزی اشاره می‌کنند، مثلاً به لاگرانژین؛ ولی مثل بت است: بت به مجسمه اشاره می‌کند، ولی آن حقیقتی که پشتش هست و کارهایی می‌کند و مسائل را حل می‌کند، واقعاً وجود نداشته است. قوانین طبیعی و طبیعت هم همین‌طورند.

چون این چیزها را از سن مثلاً پنج شش سالگی، یا حداکثر تا هفت هشت سالگی، شنیده‌اید، به‌راحتی نمی‌شود از دست این توصیف‌ها آزاد شد و بعید است.

فیزیک به این سمت رفت که قوانینی پایه برای ذرات پیدا کند که بتواند همه‌چیز را با آن توضیح دهد. به هر حال الان در سطح ذرات قوانینی داریم که قوانین ماکروسکوپی تقریباً در سطح پایین‌تر همان‌ها می‌شود؛ و رسیدن از مولکول به ماکروسکوپی را داریم؛ ترمودینامیک نمونهٔ خیلی خیلی خوبی است. این اتفاقی بود که همه را امیدوار کرد که این کار شدنی است.

آخرین چیز الان مثلاً استرینگ تئوری است، یعنی نظریهٔ ابرریسمان: اینکه برای ذرات ساختاری در نظر بگیریم و بعد برویم سراغ اینکه چگونه از ساختار ذرات قوانین بنیادی درمی‌آید. این کاری است که من نمی‌بینم در استرینگ تئوری بکنند؛ شاید واقعاً اطلاعات من کافی نیست. منظورم این است: وقتی یک استرینگ را در نظر می‌گیرم، چرا مثلاً الکترون و پروتون چنین نیرویی به همدیگر وارد می‌کنند؟ اگر همهٔ این‌ها مثلاً حالت‌های پایدار چیزی به اسم استرینگ هستند، چرا این اتفاق می‌افتد؟ ولی قبول دارید که اصولاً نوعی ناامیدی وجود دارد. همیشه چهار تا قانون در ته کار می‌ماند که نمی‌شود توضیحشان داد.

این‌طور بگویم: نمی‌خواهم بگویم پروژه‌های فیزیکی واقعاً متوقف شده‌اند. ولی الان چقدر احساس می‌کنید که فیزیک جدید این حس را به آدم‌ها می‌دهد که به چیز خوبی رسیده است؟ آخرش استرینگ تئوری است، یعنی بهترین مدل‌ها؛ واقعاً الان چقدر اطمینان وجود دارد که جهان این‌طور است؟ فکر می‌کنم گرایش فیزیک جدید این است که «دارم مدلی درست می‌کنم که محاسبات من را به بهترین وجه ممکن توجیه کند». اکثریت فیزیک‌دان‌ها این را که دربارهٔ جهان خارج صحبت می‌کنیم و حقایق را کشف می‌کنیم، به نوعی کنار گذاشته‌اند.

الان دیدگاه عمومی، به اصطلاح خودشان، عملیاتی یا «اوپرشنال» است: الکترون چیست؟ باید بگویی چگونه اندازه‌اش می‌گیری. بار الکتریکی چیست؟ چگونه اندازه‌گیری شده است. اینکه اصلاً چیزی وجود دارد، به نظرشان تصوری قدیمی می‌آید. همین‌جا در همین دانشگاه، یکی از استادان فیزیک، به دلیل اینکه در کلاس‌هایش بحث‌های فلسفی می‌کرد و به نوعی سعی می‌کرد بگوید فیزیک واقعاً جهان را توصیف می‌کند، با اکثریت قاطع آدم‌های دانشگاهیِ فیزیک همین‌جا مشکل داشت؛ نمی‌دانم چقدر خبر دارید. می‌گفتند این‌ها بحث‌های فیزیکی نیست و انحرافی است؛ اینکه من بیایم سعی کنم بگویم مکانیک کوانتوم جهان را توصیف می‌کند یا نمی‌کند، مهم نیست و اصلاً کار ما نیست.

منظورم از این حس فیزیک‌دان‌ها این است که پروژه‌شان واقعاً کشف جهان است. انیشتین یکی از آخرین آدم‌های مهمی است که واقعاً این حس را داشت که فیزیک دارد حقایق جهان را کشف می‌کند. الان فیزیک به نوعی محاسباتی است: «من مدل نظری فیزیکی می‌دهم.»

یک بار این بحث را دربارهٔ نظریهٔ سیاهچالهٔ دوبعدیِ «بیتن» کردم. نمی‌گویم سیاهچالهٔ دوبعدی هست یا نیست؛ حرفم این است: بیتن مقاله‌ای خیلی معروف به اسم «سیاهچاله‌های دوبعدی» چاپ کرد که دست‌کم جزو مهم‌ترین مقاله‌های فیزیکی آن سال بود؛ مسئله‌اش این بود که در معادلاتی که جوابشان سیاهچاله است، پاسخی دوبعدی پیدا کرد. حرفم این است که هیچ‌کس نبود که بگوید سیاهچالهٔ دوبعدی نمی‌شود. اگر صد سال پیش کسی می‌آمد و چنین معادله‌ای را حل می‌کرد، یا می‌گفتند معادله‌ات غلط است، یا حلت غلط است، یا اینجا جواب‌ها غیرقابل‌قبول است؛ یک چیزی می‌گفتند. من نمی‌دانم اصلاً سیاهچالهٔ دوبعدی چیست؛ تازه در استرینگ تئوری‌ای که ده‌بعدی است، یعنی در فضایی با ده بعد، یک سیاهچالهٔ دوبعدی به عنوان جواب ظاهر شده است. حرفم این است که فضا این‌طور است: نه بیتن در مقاله‌اش می‌نویسد که سیاهچالهٔ دوبعدی چیست و یعنی چه، و نه کسی از او می‌پرسد؛ خیلی هم خوشحال می‌شوند. فضای فیزیک این‌طور است.

ببینید، در آن حدی که فیزیک قوانین ترمودینامیک را به مولکول‌ها ربط داد، و نمی‌خواهم بگویم هیچ قانونی نبود، باز از قوانین ذره‌ای استفاده می‌کرد؛ این اتفاق به فیزیک‌دان‌ها حسی می‌داد که ما پروژه‌ای انجام می‌دهیم که تحولات جهان را به مجموعه‌ای از اشیا و قوانینِ مینیمم تقلیل می‌دهد. قرار نبود کسی ذات را کشف کند؛ واقعاً این‌طور نیست که کسی بخواهد بگوید منشأ جهان چیست یا این‌ها چرا این‌طورند؛ ولی اینکه دست‌کم از نظر قوانین، اشیایی را به عنوان ذرات در نظر بگیریم و بگوییم این‌ها این پدیده را تولید می‌کنند، این حس، و امید به اینکه مثلاً با استرینگ تئوری بیایم و آن کاری را که در ترمودینامیک انجام شد برای جهان انجام دهیم، اصلاً از بین رفته است؛ در حالی که این پروژه واقعاً وجود داشت. رسماً می‌توانم کتاب برایتان بیاورم: اول کتاب درسی فیزیک نوشته که پروژهٔ فیزیک این است که می‌خواهیم برویم ذرات را بشناسیم، قوانین ذرات را در حد مینیمم پیدا کنیم و بعد همه‌چیز را از آن نتیجه بگیریم؛ و مثالش ترمودینامیک است. می‌خواهم بگویم این حس که فیزیک دارد دربارهٔ واقعیت بحث می‌کند از بین رفته و فیزیک محاسباتی شده است.

واژهٔ دیگری می‌خواهم بگویم؛ واژه‌ای کمی شگفت‌انگیز که به چیزی اشاره نمی‌کند. همین اخیراً با یکی از شما بحثی خصوصی کرده‌ام.

غریزه جنسی؛ واژه‌ای که به چیزی اشاره نمی‌کند

واژهٔ «غریزهٔ جنسی» به چیزی اشاره نمی‌کند. یعنی چه؟ یعنی وجود ندارد. شگفت‌انگیز است؛ بگذارید بگویم منظورم از اینکه غریزهٔ جنسی به چیزی اشاره نمی‌کند چیست. این واژه در واقع جدید است و بد ساخته شده است. یعنی چه؟ فعلاً فرض می‌کنم که «غریزه» اصولاً واژه‌ای است که به چیزی اشاره می‌کند؛ غریزه را به همان معنایی که می‌فهمید بفهمید: مثلاً موجودات زنده چیزی در خود دارند به اسم غریزه، مانند برنامه‌ای از پیش تعیین‌شده؛ غریزه را در جنبه‌هایی پاسخی به محرک در یک نوع تعریف می‌کنند که با تمام وجود به آن پاسخ داده می‌شود. فرض کنیم چنین چیزی واقعاً در جهان وجود دارد، یعنی موجودات زنده چیزی دارند به اسم غریزه؛ این واژه هم جدید بود.

حالا اگر غریزه‌ای وجود دارد، مثلاً در انسان، اگر واقعاً خوب مشاهده کنید، شاید بشود گفت غریزه‌ای وجود دارد به اسم غریزهٔ مثلاً خانواده، یعنی تشکیل خانواده، یا غریزهٔ عشق. می‌خواهم دربارهٔ چیزی به اسم غریزهٔ جنسی بگویم: یک غریزه وجود دارد که کلی شاخ و برگ دارد؛ درختی خیلی بزرگ است که ریشه‌هایی دارد و شاخ و برگ دارد، و یکی از قسمت‌های این غریزه به مناسبات جنسی مربوط می‌شود.

ببینید: در آن امیالی که با تمام وجود به آن‌ها پاسخ می‌دهیم، در غریزهٔ جنسی در مردها، میل به زیبایی هست؛ نوعی زیبایی‌شناسی در گرایشی هست که الان به آن غریزهٔ جنسی می‌گوییم. در بشر طبیعی میلی وجود دارد؛ مثلاً در یک مرد، میل به پدرشدن، تشکیل خانواده، و تمایل به اینکه از موجودی که به او علاقه دارد حمایت کند و ساپورتش کند. قبول دارید که همهٔ این‌ها شاخ و برگ‌های یک چیزند در زندگی بشر؛ و قسمت جنسی‌اش، یعنی برقرارکردن رابطهٔ جنسی، بخشی از همین چیزی است که طبیعت در نهاد ما گذاشته؛ غریزه را در نهاد ما گذاشته که نوع حفظ شود: که با وجود مشکلاتی که تولید نسل دارد، چون لذت‌هایی هم دارد، آن را بپذیریم، و میل به زیبایی داشته باشیم، و همهٔ این‌ها جمع شود و مردم تشکیل خانواده بدهند و نسل بشر حفظ شود. اگر میل به زیبایی، لذت‌بخش‌بودن عشق و میل به پدرشدن، یعنی این امیال، وجود نداشت، اگر طبیعت این‌ها را در نهاد ما نگذاشته بود، مردم با هم ازدواج نمی‌کردند و نسل بشر از همان اول کار منقرض می‌شد.

پس می‌فهمید منظورم چیست که چیزی به اسم غریزهٔ جنسی وجود ندارد: غریزهٔ جنسی خالص نداریم. این‌طور نیست که، آن‌طور که همه الان می‌گویند، بشر غریزهٔ جنسی دارد، یعنی می‌خواهد فقط این عمل جنسی را انجام دهد و این چیزی خالص است. میلی که بشر نسبت به جنس مخالفش دارد، چیزی خیلی پیچیده است. نه، می‌خواهم بگویم چیز خالصی به اسم غریزهٔ جنسی وجود ندارد. اگر الان بگویی «من غریزهٔ جنسی دارم»، این واژه برای من کاربرد پیدا می‌کند؛ ولی وقتی اسم می‌گذاری، بخشی از یک درخت، یعنی یک شاخه‌اش، را درخت فرض می‌کنی؛ ولی درخت نیست و تنها و خالص معنا ندارد.

حالا ببینید چه مشکلی پیش می‌آید. اگر بگویم بشر نیاز جنسی دارد، غریزهٔ جنسی دارد، پس مردم با همدیگر ارتباط داشته باشند، و اگر این شاخه‌ای از یک درخت است، معنایش چه می‌شود؟ اگر کسانی الان دچار بحران جنسی و غریزهٔ جنسی و مانند این‌ها هستند، من می‌گویم باید بروید تشکیل خانواده بدهید. ولی وقتی غریزه را خالص کردی، شد میلی جدا از امیال دیگر که واقعاً می‌شود جدا ارضایش کرد. می‌خواهم بگویم غریزهٔ جنسی اصلاً جز به صورت درخت خانواده ارضا نمی‌شود. وقتی روی چیزی اسم گذاشتی و شاخه را درخت کردی، بعد احکامی از آن درمی‌آید. هیچ آدمی وجود ندارد که الان میل جنسی خالص داشته باشد که بشود با یک رابطهٔ جنسی خالص به آن پاسخ داد؛ این میل بخشی از یک درخت است. بنابراین اصلاً معنا ندارد بگویم آدم‌ها غریزهٔ جنسی دارند و راهش هم این است که بروند با هم ارتباط جنسی داشته باشند. این چیزی است که الان در فرهنگ به وجود آمده و ساپورت می‌شود: اینکه واژه‌ای داریم که به‌طور خالص به چیزی اشاره می‌کند که به‌طور خالص وجود ندارد.

از یک طرف، کار فرهنگ فقط واژه‌سازی نیست؛ وقتی فرهنگی به دلیلی به سمتی، یعنی به نوعی رفتار خاص، گرایش پیدا می‌کند، اگر نیاز داشته باشد، واژه هم پدید می‌آید. این واژه مثل یک پروژه تولید شده است. وقتی می‌گویم پروژه، انگار عده‌ای نشستند و توطئه کردند؛ گویی آدم‌های هوشمندی در انجمنی این تصمیم‌ها را گرفتند. ولی معمولاً اتفاق‌های خوب و بدی که می‌افتد این‌طور نیست؛ فرایندی است که در آن، به دلایلی، ممکن است کسانی چیزهای دیگری را فکر کرده و مطرح کرده باشند، و این‌ها به‌طور طبیعی نتیجهٔ کارهایی است که انجام می‌شود.

این پروژه چیست؟ اصولاً نیاز جنسی هیچ‌وقت به‌طور خالص وجود نداشته و الان هم وجود ندارد؛ ولی وقتی این واژه وضع می‌شود، نشانهٔ این است که در فرهنگ گرایشی به سمت نوعی رابطهٔ جنسی خالص وجود دارد که این واژه را ساختند؛ به وجود آمدن این واژه کارکردی برای فرهنگ دارد. از آن طرف، در فرهنگ این کار، یعنی فانکشنش، هم انجام می‌شود: اصولاً فرهنگ به این سمت می‌رود که رابطهٔ جنسیِ خالص، و هرچه خالص‌تر، به وجود بیاید. مثلاً فرض کنید فرهنگی به وجود می‌آید که در آن برای ارضای غریزهٔ جنسی، که دیگر چیزی مستقل است، لازم نیست حتماً ازدواج کنی؛ و این جا می‌افتد که لازم نیست آدم‌ها ازدواج کنند و غریزهٔ جنسی درختی کاملاً مستقل برای خودش است.

دربارهٔ این شیوهٔ خالص‌شدن بحثی کردم و بعداً به نظرم رسید بد نیست در جمع بگویم. به دلیلی حرف از این شد که کمی فکر کنید به پدیده‌ای مثل پورنوگرافی. می‌خواهم بگویم خلوص جنسی در موقعی که آدم پورنوگرافی نگاه می‌کند، چیزی است که واقعاً در طول تاریخ اصلاً وجود نداشته است. مثالی که می‌خواهم بزنم این است که حتی در رابطهٔ واقعی جنسی، خیلی چیزهای دیگر جز احساس خالص جنسی وجود دارد؛ اصلاً ممکن است شرم وجود داشته باشد؛ و در رابطهٔ طبیعی، حتی خارج از خانواده، آن حالت‌های ساپورتیو بودن هست.

من دارم از اصطلاح مردانه استفاده می‌کنم؛ چون دارم ذکر می‌کنم، مردسالاری حساب نمی‌شود. مردسالاری عبارت است از اینکه من همهٔ چیزهای مردانه را بگویم و نگویم که این‌ها مربوط به مرد است، بلکه بگویم مربوط به همه است. مثلاً ساپورت‌کردن، معاش برای حفظ حیات، و همهٔ این چیزهایی که در رابطهٔ خانوادگی هست؛ این‌ها را تا حدودی می‌شود خالص کرد: رابطه‌ای غیرزناشویی و خالص که فقط ارضای جنسی در آن مطرح است، خالص‌شدهٔ یک شاخه از آن درخت است. پورنوگرافی از این هم جلوتر است. باز در رابطهٔ زن و مرد ممکن است حسی عاشقانه وجود داشته باشد و تعهدات اخلاقی ممکن است به وجود بیاید، هرچقدر هم رابطه زودگذر باشد؛ رابطه‌ای انسانی است؛ در حالی که پورنوگرافی به نوعی به خلوص رساندنِ چیزی به اسم جنسیت است که اصلاً دیگر وجود ندارد.

می‌خواهم بگویم آن احساسی که کسی، فرض کنید، در خلوت می‌نشیند و یک تصویر پورنو نگاه می‌کند، آن حس تحریک جنسی اصلاً طبیعی نیست؛ چون به‌طور طبیعی تحریک جنسی با شاخ و برگ‌های دیگری همراه است، حتی به‌طور فیزیولوژیک. مثلاً فرض کنید در یک رابطهٔ جنسی فیزیولوژیک عادی بدون خانواده، همه را کنار بگذارید، همین وضع آزاد که هرکس هر کاری بخواهد می‌کند؛ باز در رابطه هورمونی وجود دارد که به آن هورمون صمیمیت می‌گویند؛ این هورمون موقعی که پورنو نگاه می‌کنید ترشح نمی‌شود. اصلاً لذتی که کسی از آن می‌برد چیزی جدید است؛ چیزی که با طبیعت فیزیولوژیک ما هم سازگار نیست. نه فقط آن شاخه را برداشته‌ایم؛ فکر کنید از آن شاخه یک برگ را برداریم و آن را مثل یک درخت به حساب آوریم. این را می‌شود با واژه‌سازی و با عبارت‌هایی کاملاً طبیعی جلوه داد.

به عنوان واژه‌ای که به چیزی اشاره نمی‌کند، نمونهٔ خیلی خوبش همین چیزی است که به آن غریزهٔ جنسی یا جنسیت می‌گویند. معروف‌ترین، نه مهم‌ترین، بلکه معروف‌ترین کاری که میشل فوکو انجام داده، کتابی خیلی مفصل است به اسم «تاریخ جنسیت». او مرده و این کار با مرگش تمام شد؛ چاپ شده و چیزی از آن باقی نمانده است. بعید است این کتاب به زبان فارسی ترجمه شود. کتابی به اسم «اراده به دانستن» درآمده است؛ نه، فکر می‌کنم مستقل است؛ یعنی دست‌کم اگر اشتباه نکنم، خود فوکو در زمان حیاتش منتشرش کرده است. ممکن است بحث‌هایی از آن تاریخ جنسیت در آن باشد؛ من این‌طور می‌دانم؛ ولی موضوع «اراده به دانستن» نزدیک به بعضی از موضوعات تاریخ جنسیت است.

ادعای فوکو، که نمی‌خواهم تأییدش کنم، خیلی افراطی است: اصولاً معتقد است چیزی به اسم سکسوالیته اصلاً وجود ندارد؛ یعنی آن نظامی که به عنوان نظام طبیعی دربارهٔ روابط جنسی فرض می‌کنیم، کاملاً چیزی اجتماعی است؛ به‌طور مطلق؛ حتی اینکه قرار است مرد و زن رابطهٔ جنسی داشته باشند هم ممکن است در نظام اجتماعی پدید آمده باشد. حالتی خیلی خیلی افراطی است: کل سکسوالیته چیزی است که در دوران‌های مختلف تاریخ توسط فرهنگ، مطلقاً فرهنگ، ساخته می‌شود. خیلی حرف عجیبی است؛ فکر نمی‌کنم آدم کتاب اصلی‌اش را هم بخواند کاملاً قانع شود.

ولی خود همین کتاب «اراده به دانستن» فکت‌های جالب زیادی دارد از تغییراتی که در نگرش و در یک سری مسائل مربوط به سکسوالیته در دو سه قرن اخیر پیش آمده است. اگر هم ادعاهایش را نشود قبول کرد، و به نظر من خیلی‌هایش قابل قبول نیست، نمی‌شود از ارزش کارش صرف‌نظر کرد؛ فکت‌های خیلی خیلی جالبی در کتابش هست: مثلاً دربارهٔ تصوری که از بیماری‌های انحراف جنسی در تاریخ وجود داشته، اینکه اول چگونه برخورد می‌کردند و بعد چگونه، و اینکه کلیسا مثلاً با اطلاعیه‌ای که در سال مشخصی صادر کرده، روندی جدید به وجود آورده است؛ پر از فکت‌های جالب تاریخی است.

اسم فوکو را، اولاً، آوردم چون در موضوع جنسیت معمولاً در این سال‌ها هر کسی حرفی بزند، به کارهای فوکو ارجاع می‌دهد. ثانیاً دربارهٔ کاپیتالیسم و واژه‌هایی که کاپیتالیسم تولید کرده، البته اصطلاح «واژه» را معمولاً به کار نمی‌برم، یعنی مقولاتی که وارد فرهنگ کرده، آدم خیلی مهمی وجود دارد: آلتوسر، شاید معروف‌ترین مارکسیست جدید فرانسوی.

کاپیتالیسم، آلتوسر، و کالایی‌شدن سکس

مهم‌ترین چیزی که آلتوسر شاید می‌گوید همین است که کاپیتالیسم چگونه با تولید مقوله خودش را حفظ می‌کند. پیش از آلتوسر، مثلاً گرامشی و دیگران بحث‌هایی دارند، که در آن جلسه به آن اشاره کردم، دربارهٔ اینکه مثلاً هژمونی چگونه وجود دارد: اصلاً نیروی پلیس وجود دارد؛ یک سری ساختارهای اجتماعی وجود دارند که قدرت را حفظ می‌کنند؛ رسانه‌ها چگونه با تبلیغات و مانند این‌ها در حفظ قدرت دخالت می‌کنند. آلتوسر به نظر من چیزی عمیق‌تر می‌گوید؛ هرچه بیشتر در بافت زبان بروید، مسئله عمیق‌تر و غیرشفاف‌تر می‌شود. آلتوسر مقوله‌هایی را مشخص می‌کند که کاپیتالیسم آن‌ها را تولید کرده و این مقوله‌ها از آن محافظت می‌کنند.

حالا برای اینکه همین بحث جنسیت را ختم کنم: چه عامل کاپیتالیستی‌ای وجود دارد که این تمایل هست که غریزهٔ جنسی به خلوص برسد؟ چرا این فضا وجود دارد؟ یک نکته‌اش این است که از آن می‌شود کالا درآورد. در روابط خانوادگی، زن و شوهر را نمی‌شود خرید و فروش کرد، ولی سکس را می‌شود، و هرچه خالص‌تر بهتر: کالا، تولید انبوه؛ به مردم بگویید شما نیاز دارید، نیاز جنسی دارید؛ نگاه می‌کنید، لذت می‌برید، لذت جنسی می‌برید. همهٔ این چیزهایی که صفت جنسی دارند، به آن معنایی که من می‌گویم وجود ندارند و به هیچ چیز درست‌وحسابی‌ای اشاره نمی‌کنند. به هر حال الان سکس اینداستری سالانه میلیاردها دلار پول درمی‌آورد.

یک دلیل خیلی مهم و خیلی خیلی بدیهی دیگر هم وجود دارد. کاپیتالیسم چه می‌خواهد؟ کاپیتالیسم مردم را به دو صورت نگاه می‌کند: یک دهان باز که می‌شود در آن چیزهایی فروخت، و موجودی که کار می‌کند. هرچه مردم بیشتر کار کنند و بیشتر مصرف کنند، تولید بیشتر می‌شود، مصرف بیشتر می‌شود، و آن شیء فرضی که اسمش کاپیتال است افزایش پیدا می‌کند. همهٔ روندهای کاپیتالیستی به سمت افزایش چیزی به اسم کاپیتال است که آن هم وجود ندارد؛ چیزی قراردادی است؛ چیزی واقعی در جهان خارج به اسم کاپیتال وجود ندارد.

اگر مردم عاشق شوند، اگر خانواده تشکیل بدهند و بعد بخواهند هی بروند بنشینند با هم حرف بزنند، و اگر غریزه‌شان تکامل پیدا کند و بعداً عاشق شوند، اصلاً عشق و خانواده همه ضرر کاپیتالیسم است. چه چیزی خوب است؟ اینکه مردم، بی‌آن بخشی که باعث می‌شود ممکن است جایی گیر کنند و کار نکنند، فقط رابطهٔ جنسی داشته باشند؛ مخصوصاً مردها. حس نارضایتی از رابطهٔ جنسی در زن‌ها به‌وضوح زیاد است. زن‌ها اصولاً پایهٔ اصلی تشکیل خانواده‌اند، به دلایل غریزی.

زن به‌طور غریزی، شما هر کاری بخواهید بکنید، وقتی رابطهٔ جنسی برقرار می‌شود، احساس غریزی‌اش به او می‌گوید که ممکن است باردار شود و بنابراین باید کسی مواظبش باشد. این احساسی است که در هر زنی هست؛ مهم نیست که هرچه برایش توضیح بدهی که چون مثلاً قرص مصرف کرده‌ای این اتفاق نمی‌افتد؛ آن مکانیسم‌های غریزی کار می‌کنند. مثلاً اگر چیزی فلزی و کوچک به شما بدهم که بخورید، هرچقدر توضیح بدهم که مطمئن باشید فلز است و اصلاً زحمت هضمش را نکشید، این حذف‌شدنی نیست؛ تمام عملیات برای چیزی که خورده شده انجام می‌شود. من نمی‌توانم به مکانیسم‌های فیزیولوژیک خودم توضیح بدهم که این رابطه اصلاً ربطی به بچه‌دارشدن ندارد؛ چون هورمونی که باید ترشح شود و حس‌هایی که باید ایجاد شود، ایجاد می‌شود. بدیهی است که زن‌ها تمایل به روابط طولانی‌مدت با جنس مخالف دارند و مردها تنوع‌طلب‌اند؛ بنابراین مردسالاری هم آنجا به‌خوبی حکم می‌کند و کاپیتالیسم هم که راضی است. بنابراین دربارهٔ چیزی که وجود ندارد، می‌شود در فرهنگ فکت‌های فراوانی پیدا کرد.

دربارهٔ غریزهٔ جنسی حرف زدیم و می‌خواهم بگذرم. این سؤال را واقعاً به این دلیل کردم که ببینیم ربطش به کاپیتالیسم چیست. این به نظرم مهم است. یک بار گفتم، و حالا ممکن است خنده‌دار باشد ولی من واقعاً شوخی نکردم، که به جای این شعر باباطاهر عریان که می‌گوید هر جا بنگرم، در کوه و دشت نشان از روی زیبای تو می‌بینم، من صبح که از خانه درمی‌آیم، در و دیوار را که نگاه می‌کنم، نشانه‌های کاپیتالیسم را می‌بینم.

نشانه‌های کاپیتالیسم در شهر

به نظر من خیلی مهم است که آدم کاپیتالیسم را بشناسد؛ اگر کاپیتالیسم را بشناسید، خیلی چیزها قابل تحلیل است. فرق اینکه در طبیعت باشید و نشانه‌های خدا را ببینید با اینکه در شهر باشید و نشانه‌های کاپیتالیسم را ببینید، این است که در شهر با یک واسطه باز دارید نشانه‌های خدا را می‌بینید. اگر کسی بتواند کاپیتالیسم را حذف کند و خوب تحلیل کند، می‌تواند در شهر هم احساس‌هایی به او دست بدهد. مثلاً فرض کنید وقتی قوطی کنسرو لوبیا را می‌بیند، یک‌دفعه این احساس به او دست بدهد که رزقش رسیده؛ کافی است ببیند که این همان لوبیاست که فقط قوطی‌اش کرده‌اند، و دلیل این کارشان چیست؛ و مثلاً احساساتی شود و برای قوطی کنسرو هایکو بگوید.

به نظرم مهم است که بتوانید کاپیتالیسم را تحلیل کنید؛ یعنی به نوعی برگردانید که این چیزهای عجیب و غریبی که می‌بینیم چیستند، چرا به وجود آمده‌اند و از کجا آمده‌اند. چیزی بگویم که روی آن فکر کنید: چرا این‌قدر اتومبیل وجود دارد؟ کمی فکر کنید، به این نتیجه می‌رسید که اصلاً به هیچ دردی نمی‌خورد. اگر برای حمل‌ونقل است، من الان به عنوان متخصص می‌توانم در همین شهر تهران سیستم حمل‌ونقلی طراحی کنم که حتی دم در خانهٔ همهٔ آدم‌ها دقیقه به دقیقه ماشین برسد. چرا این همه اتومبیل وجود دارد؟ می‌بینید که در تهران اصلاً به درد حمل‌ونقل نمی‌خورد و آدم‌ها بیشتر در آن گیر می‌کنند.

اصولاً از اول که اتومبیل به وجود آمد، می‌شد طراحی کرد که آن را چگونه تولید کنیم: مثلاً اتومبیل‌هایی با حجم بالا تولید کنیم، و برای رفتن در کوچه‌ها و جاهای کوچک‌تر، اتومبیل‌های کوچک‌تر تولید کرد، و بعد سیستم حمل‌ونقل شهری‌ای طراحی کرد که همهٔ مردم حداکثر ظرف ۱۰ دقیقه از جایی به جای دیگر برسند. از نظر تاریخی جالب است فکر کنید که چگونه شد که به این سمت رفت: کسی فکر نکرد که اگر قرار است حمل‌ونقل با این وسایل انجام شود، چه فرمی و چه حجمی بهترین نوع تولید است. هیچ‌وقت در تولید کاپیتالیستی چنین فکرهایی نمی‌شود. اصلاً پیامبر کاپیتالیسم آدمی مثل فورد است که خط تولید را اولین بار رسماً راه‌اندازی کرد و تولید انبوه کرد. بروید ببینید فورد چرا این‌قدر ماشین‌های کوچک و خصوصی تولید کرد؛ لازم نبود.

اصولاً رواج سکس و مواد مخدر پس از جنگ دوم، که خطر کمونیسم وجود داشت، توسط جوامع غربی پشت پرده ساپورت می‌شد؛ این جزو بدیهیات است. همه قبول دارند که این اتفاق‌ها آن‌قدر راحت و غیرعادی افتاده که محال است بدون ساپورت بوده باشد. مثلاً وودستاک ۶۹؛ چند نفر می‌دانند وودستاک ۶۹ چیست؟ جشنوارهٔ موسیقی سالانه‌ای است که هنوز هم برگزار می‌شود و سال ۶۹اش سال خیلی خاصی بود: در وودستاک ۶۹ مواد مخدر مجانی بین آن همه جمعیت توزیع شد. می‌خواهم بگویم این جریان موسیقی، مثلاً پاپ و راک، از موقعی که الویس پریسلی ظهور کرد، و مواد مخدر و سکس، کاملاً ساپورت شدند. این‌طور نیست که پشتش فکری نبود؛ کار هم کرد؛ یعنی کمونیسم و مانند آن را از بین بردند. جوان‌ها این‌طور خودشان را خالی کردند، و حتی جوان‌های کشورهای اروپای شرقی و شوروی آرزوی چنین زندگی‌ای پیدا کردند و ناراضی شدند و همه میل داشتند بروند غرب زندگی کنند؛ وقتی جاذبه‌هایی به وجود آمد. ولی اینکه چقدر و در چه سطحی ساپورت شده، نمی‌دانم؛ ولی واقعاً فکر نمی‌کنم کسی خیرخواهانه به چند هزار نفر مواد مخدر بدهد.

به هر حال این چیزی بوده است؛ در اروپا هم به‌طور گسترده درباره‌اش تبلیغات شد؛ راک‌استارها همین‌طور یک‌دفعه خلق نشدند؛ چیزی پشت این جریان تولید موسیقی بود؛ و تا حدودی هم همان کاپیتالیسم است، یعنی بفروشد و تولید شود. این‌ها مسائل حاشیه‌ای بود؛ فقط چون خیلی فکر کرده‌ام، زیاد این حرف را زدم که واژه‌هایی هستند که به چیزی اشاره نمی‌کنند. بت‌ها چیزی قدیمی نیستند؛ اتفاقاً هرچه فرهنگ پیش می‌رود و زبان پیچیده‌تر می‌شود، واژه‌های بیشتری هست که به چیزی اشاره نمی‌کنند. این‌طور نیست که آدمی که دنبال این چیزها می‌رود دیگر نتواند کار کند؛ بیشتر از اینکه عاشق شود، کار می‌کند.

اتفاقاً چیز خیلی جالبی این است که به موسیقی پاپ نگاه کنید: خیلی از این گروه‌ها آزادانه چپ بودند. مثلاً در اوج جنگ سرد کنسرت داشتند و طرف با آرمی که عکس مارکس روی سینه‌اش بود می‌آمد و در انگلستان اجرا می‌کرد؛ مثلاً گروه معروف سکس پیستولز. خیلی از این گروه‌ها نهایتاً گرایش چپ داشتند، ولی جلوگیری نمی‌شد. چرا؟ چپ‌بودن برای طرفدار مثلاً گروه سکس پیستولز انگار به نوعی چیزی را تخلیه می‌کند: این‌ها چپ‌اند، من هم چپ‌ام. آن‌ها که هیچ کاری نمی‌کردند؛ موسیقی اجرا می‌کردند و طرفدارانشان می‌رفتند گوش می‌کردند؛ به جای اینکه بروند حزب درست کنند، به نوعی چیزی سد می‌شد. جلوگیری نمی‌شد چون همه می‌دانستند که این گروه‌ها نهایتاً کار انقلابی نمی‌کنند؛ بنابراین خوب بود که کمی هم حرف‌های چپی بزنند.

ممکن است سیاست به‌طور خاص، یعنی کاری که عده‌ای دولتمرد می‌نشینند و تصمیم می‌گیرند که الان مواد مخدر پخش کنند یا چنین چیزهایی را ترویج کنند، لزوماً به این معنا نباشد که نظام کاپیتالیستی از نظر تولید به آن نیاز دارد؛ مثلاً چیزی به اسم کمونیست وجود دارد و الان فعلاً می‌خواهم از خودم در مقابل کمونیست حمایت کنم. منظورم همان است که در آن جلسهٔ کاپیتالیسم گفتم: دو چیز وجود دارد. یکی مجموعهٔ فرهنگ ناخودآگاهی که از دل خود کاپیتالیسم به وجود می‌آید و کسی اصلاً آن را نمی‌داند و ممکن است تحلیلش هم نکند؛ و دیگری چیزهایی که عده‌ای می‌نشینند فکر می‌کنند و انجامش می‌دهند. این دو ممکن است با هم تضاد داشته باشند و لزوماً یکی نیستند.

فکر می‌کنم دربارهٔ شروع داستان به اندازهٔ کافی گفته‌ام؛ چیزهای دیگری هم می‌شود گفت.

بازگشت به داستان؛ صحنه سجده

هرچه بیشتر بدانید زبان چیست، چگونه به وجود می‌آید و چگونه کار می‌کند، ممکن است شروع داستان را خیلی عمیق‌تر بفهمید. در حدی که چیزهایی دربارهٔ زبان می‌دانستم، دفعهٔ قبل ایده‌ای کلی دادم. در جایی که در داستان به آن رسیده‌ایم، صحنه‌ای عجیب، واقعاً عجیب و غریب، هست: به ملائکه امر می‌شود که سجده کنند و بعد ابلیس سجده نمی‌کند. شگفت‌انگیزبودنش در چیست؟ اصلاً نمی‌دانم پیش از این در تاریخ جهان کسی به موجودی غیر از خدا سجده کرده یا نه. شما تعجب نمی‌کنید که همین‌طور بشنوید کسی به کسی سجده کند؟ الان رسماً از نظر شرعی سجده‌کردن به غیر خدا حرام است. حالا خداوند می‌خواهد که عده‌ای به آدم سجده کنند.

این سجده اینجا معنایش چیست؟ مثلاً به نوعی تجلیل از مقام آدم است؟ یا به این معناست که همان‌طور که خادم‌ها در مقابل پادشاه سجده می‌کنند، به معنای فرمانبرداری است، یعنی ملائکه قرار است خادم انسان شوند که سجده می‌کنند؟ یا به معنای تعظیم و تکریم است و فقط جنبهٔ معنوی دارد، یعنی بزرگی او را پذیرفتند؟ یا ممکن است معنای دیگری داشته باشد. پرستش که مطمئناً نیست. معنای دیگرش می‌تواند این باشد که به نوعی در خدمتش قرار می‌گیرند، یعنی ملائکه به آدم خدمت کنند: سجده‌کردن، همان‌طور که خادم در مقابل پادشاه به معنای اظهار بندگی سجده می‌کند. می‌تواند معنایش این هم باشد و اشکالی ندارد؛ آدم مثل پادشاه است؛ خلیفه، یعنی جانشین خداوند در زمین؛ حالا شما مثلاً به او سجده کنید.

چرا این را تأکید می‌کنم؟ همان‌طور که به پادشاه سجده می‌کردند؛ در خود قرآن سجده به غیر خدا به این معنا آمده است: سجده‌کردن در مقابل یوسف به این معنا که ما رعیت تو هستیم و فرمانبردار تو هستیم. فقط صرف تعظیم و تکریم نیست و ممکن است کمی بیشتر از این باشد. این را همین‌طور به عنوان سؤال مطرح می‌کنم که اصولاً آیا این اولین بار است که این اتفاق می‌افتد.

می‌خواهم بگویم صحنه‌ای عجیب و غریب است؛ و شگفت‌انگیزتر اینکه یکی سجده نمی‌کند؛ این صحنه را عجیب و غریب می‌کند. اگر فیلمی درست کنید، و کسی این داستان را تا حالا نشنیده باشد، و آن را خوب بسازید که خداوند امر کرده که به کسی غیر از من سجده کنید و یکی هم سجده نکرد، صحنه واقعاً به اوج می‌رسد. هی می‌خواهم تأکید کنم که چون به این صحنه عادت داریم و خیلی از بچگی آن را شنیده‌ایم، غرابتش را شاید درک نکرده‌ایم؛ ولی واقعاً صحنه‌ای عجیب است. جای توضیح دارد که شیطان چرا سجده نکرد: چطور خداوند امر کرده و موجودی نافرمانی کرده است؟ اصلاً چگونه می‌شود در مقابل خدا نافرمانی کرد؟

طبق آیات قرآن، وقتی خدا به چیزی می‌گوید «کن»، بلافاصله می‌شود. اصلاً با توجه به تصوری که ما از توحید داریم، این تمرد در جهان یعنی چه؟ یعنی خدا می‌گوید سجده کن و او می‌گوید نمی‌کنم، و نکرد. پادشاه‌ها هم تحمل نمی‌کنند که کسی این کار را نکند، چه برسد به خداوند با قدرت مطلق؛ ولی کسی کاری را که به او گفت انجام نداد. می‌خواهم سعی کنم این حس را ایجاد کنم که چه صحنهٔ پرسش‌برانگیزی است و نیاز به فکرکردن دارد که اصلاً این اتفاق چگونه افتاد.

نکتهٔ دیگری که باز می‌شود دربارهٔ آن پرسید، و نمی‌خواهم زیاد درباره‌اش صحبت کنم، این است که رسماً آمده که به ملائکه امر کردیم سجده کنید؛ معنایش این است که ابلیس جزو ملائکه است.

ابلیس و امر به ملائکه

در حالی که در خود قرآن تصریح شده که از مخلوقاتی که در قرآن ذکر می‌شوند، غیر از انسان و ملائکه، جن هم وجود دارد؛ با این حال، این امر به سجده که به ملائکه بود، به شیطان هم رسیده و او تمرد کرده است. در سورهٔ اعراف، ملائکه سجده کردند جز ابلیس، و خداوند از او می‌پرسد چه شد که سجده نکردی، وقتی امرت کردم؛ گویی ابلیس برای خودش کنار ایستاده بود. وقتی می‌گوید به ملائکه امر کردم و بعد ابلیس را بازخواست می‌کند که وقتی به تو امر کردم چرا سجده نکردی، پس او جزو ملائکه حساب می‌شد.

فکر می‌کنم در تفاسیر آن‌قدر دربارهٔ این بحث کرده‌اند که من نظر خاصی ندارم. برای این مشکل مثلاً می‌گویند جنسش از جن است ولی در میان ملائکه عبادت می‌کرد؛ ولی موضوع ما این است که امر به سجده، امر به ملائکه است. من نظر خاصی ندارم و انواع این‌جور احتمالات در تفسیرها داده شده است. فعلاً قصد بحث درباره‌اش را ندارم؛ ممکن است یک نظریه بر بقیه ترجیح داشته باشد، ولی قاطعانه نمی‌توانم بگویم. فکر می‌کنم در فهمیدن داستان هم دخالت داشته باشد، ولی نمی‌خواهم وارد بحثش شوم. فقط گفتم که این مسئلهٔ تفسیری خیلی معروفی است؛ تقریباً هر تفسیری را نگاه کنید، در این مورد نظری داده است؛ غالباً هم نظر این است که در جمع ملائکه ابلیس هم حضور داشته، با اینکه ممکن است جنسش با آن‌ها یکی نباشد، و امر به سجدهٔ ملائکه، امر به ابلیس هم بوده که در سلک ملائکه بوده است.

این را می‌گویم چون در داستان، دست‌کم به نظر من، چیزی که می‌خواهم این است که دربارهٔ انسان چیزهایی بفهمیم؛ یک بار گفتم که این داستان را اصولاً با گرایش به انسان‌شناسی می‌خوانم. ممکن است کسی همین داستان را به قصد اینکه بفهمد شیطان یعنی چه بخواند؛ آن وقت سورهٔ اعراف را بخوانید که شیطان در آن بیشتر حرف زده است.

نخستین سؤالی که فکر می‌کنم دربارهٔ این صحنه لازم است درباره‌اش بحث کنیم این است که اصلاً شیطان چرا سجده نمی‌کند؛ دلیل تمرد شیطان چیست و چه چیزهایی در متن هست. نخستین چیزی که در متن هست این است که به نظر می‌آید شیطان از پیش هم جزو کافران بوده است؛ یعنی برخلاف اینکه ممکن است کسی فکر کند تا اینجایش خیلی خوب بوده و اینجا یک‌دفعه اتفاقی افتاده و تمرد کرده، از خود متن درمی‌آید که این‌طور نیست. در همین سورهٔ بقره، پس از سجدهٔ ملائکه به آدم جز ابلیس، تعبیری آمده که معنایش «از کافران بود» است.

قبول دارم که فعل گذشته لزوماً به معنای زمان گذشته نیست؛ چیزی که می‌خواهم بگویم مسئلهٔ زمان گذشته نیست. این لحن نیست؛ سینتکس آن است. اگر می‌گفت «تمرد کرد، استکبار کرد و کافر شد»، بیانی بود مثل اینکه در همان لحظه کافر شد، یعنی کافر نبود و کافر شد. ولی وقتی می‌گویی «تمرد کرد، استکبار کرد و از کافران بود»، معنایش این می‌شود که از کافران بود؛ یا دقیقاً اشاره می‌کند که از قبل کافر بود، یا اینکه چیزی در او بود که این را نتیجه می‌داد.

موضوع خوبی است که در خود قرآن ببینید این فرم گرامری چگونه به کار رفته است؛ گاهی با مضارع می‌آید و گاهی مثلاً با «من فلان»؛ نگاه کنید و ببینید واقعاً به کدام یک از این‌ها می‌خورد. در روایت‌هایی که پیرامون داستان هست، اصلاً حرف از این زده می‌شود که شیطان عبادت می‌کرد، ولی انگار نه با خلوص نیت؛ ایرادی در شیطان بود که کارش به اینجا رسید. اینکه در همین لحظه یک‌دفعه این اتفاق افتاده باشد، کمی عجیب و غریب است. تعبیر مشابهی با «کان» دربارهٔ جن هم هست؛ دقیقاً دلیل واضحی نیست، ولی به نظرم بد نیست این را نگاه کنید.

اینکه تصور کنیم شیطان از قبل کافر بود، یعنی چه؟ دفعهٔ قبل توضیحی دادم که اینکه خداوند غایب است یعنی چه؛ یادتان هست؟ جایی نیست که غیبت خداوند وجود داشته باشد؛ فقط این است که من به آن سمتی که باید نگاه کنم نگاه می‌کنم یا نمی‌کنم؛ جهت‌هایی وجود دارد که می‌توانم سرم را برگردانم و خداوند را نبینم. کفر دقیقاً یعنی همین؛ تعبیر کفر این است که من چیزی را می‌پوشانم، روی خودم پوششی می‌گذارم که چیزی را که هست ندانم؛ با ذهنیات خودم، یعنی چیزهایی که از زبان و فرهنگ و مانند این‌ها به من می‌رسد، چیزی را که قابل دیدن است از خودم دور می‌کنم و نمی‌دانمش.

در همین داستان می‌بینید که شیطان از نظر زبان موجود خاصی است؛ خیلی طبیعی است که نخستین بار شیطان است که کافر شده، یعنی می‌تواند چیزی را نبیند. می‌خواهم بگویم شیطان چیزی را، مثلاً قدرت خداوند را، نمی‌بیند؛ چیزی اینجا در شناختش کم است که تمرد می‌کند. اگر مثل ملائکه خداوند را همان‌طور که هست بشناسد، اصلاً تمردکردنش غیرقابل توجیه می‌شود؛ مثل اینکه چیزهایی را نمی‌داند و چیزهایی برایش پوشیده است. این نخستین چیزی بود که گفتم.

می‌شود سینتکسش را دقیق نگاه کرد که معنای آیندهٔ قریب‌الوقوع در آن چه می‌تواند باشد؛ ولی در بحثی که می‌خواهم بکنم مهم نیست و زیاد واردش نمی‌شویم. لزومی ندارد؛ ممکن است دیگرانی هم مثل شیطان بوده باشند. من دربارهٔ قاعدهٔ عربی‌ای که کسی مطرح می‌کند حکم قطعی نمی‌کنم؛ ولی «کان» به معنای «شدن» نیست و «شدن» در عربی فعل دیگری دارد.

نکتهٔ اصلی این است که متن توضیح می‌دهد ابلیس چرا سجده نمی‌کند. از ابلیس می‌پرسند چرا سجده نکرده است، و این جملهٔ معروف آمده است.

انا خیر منه؛ برتری پنهان انسان

پرسش این است: چه شد که به آدم سجده نکردی، وقتی امرت کردم؟ و ابلیس می‌گوید من از او بهترم؛ مرا از آتش خلق کردی و او را از خاک آفریدی؛ یعنی من موجود باارزش‌تری هستم؛ آتش باارزش‌تر است. خودش را با آدم مقایسه می‌کند و چون به نظرش می‌آید از جنس بهتری است، به خودش حق می‌دهد که سجده نکند؛ در شأنش نیست که اصلاً به چنین موجودی سجده کند.

ببینید، اینجا نکته‌ای وجود دارد، و دارم تصورات خودم را می‌گویم: پیش از اینکه انسان به وجود بیاید، بعضی از موجودات خیلی کرامت داشتند. به نوعی ملاک‌های ارزشی در جهان وجود دارد که کسانی که آن ملاک‌ها را دارند محترم‌اند. این ملاک‌های واقعی وجود دارد و موجودات آن‌ها را می‌پذیرند؛ مثلاً فرض کن ستاره‌ای می‌پذیرد که آن ستارهٔ دیگر از او بزرگ‌تر است و نورش هم بیشتر است. اگر مثلاً فرض کنید نور در جهان ملاک خیلی مهمی است، یا عظمت و بزرگی، به هر معنایی که می‌فهمیم، ملاکی شناخته‌شده است. احساسم این است، تصورم این است که با ملاک‌های موجود در جهان، آدم هیچ وضعیتی نداشت: موجودی بسیار کوچک است، نورانی نیست، تاریک است؛ یعنی از او هیچ‌چیزی برنمی‌آید؛ هیچ نشانه‌ای در آدم نیست که موجودات دیگر بپذیرند که بر آن‌ها برتری دارد. ملاک‌هایی در جهان تثبیت‌شده وجود دارد؛ شاید شیطان در مقابل بعضی از ملائکه مشکلی ندارد و می‌فهمد که آن‌ها برتری‌ای نسبت به او دارند.

این تمرد از آنجا اتفاق می‌افتد که موجودی خلق شده که با ملاک‌های موجود کسی نمی‌فهمد خوبی‌اش چیست. خوبی انسان چیست؟ اینکه می‌تواند چیزهایی را بفهمد که دیگران نمی‌فهمند. چگونه کسی می‌تواند بفهمد که دیگری چیزی می‌فهمد که من نمی‌فهمم؟ آدم می‌آید فهرست اسامی خداوند را می‌فهمد؛ وقتی کسی هیچ چیزی از آن نمی‌فهمد، چگونه بفهمد که او چیزی بیشتر از من می‌فهمد؟ بنابراین می‌خواهم بگویم این موجودی است که خلق شده و برتری‌ای دارد که پنهان است و آشکار نیست. بنابراین اگر ملائکه سجده می‌کنند، فقط دارند فرمان محض می‌برند.

همان معنای تعلیم اسما را در نظر بگیرید: می‌خواهم بگویم که اینجا همه‌چیز پنهان است. وقتی معنای واژه را نمی‌فهمم، چون اصلاً راهی به فهمیدنش ندارم، نمی‌توانم بفهمم دیگران از آن چه می‌فهمند. دربارهٔ آدم‌ها این نکته درست است، چون همه‌شان به نوعی زبان جامع دارند. موجودی را تصور کنید که اصلاً مفهوم مثلاً «تواب» را نمی‌فهمد؛ برایش هرچقدر هم توضیح بدهی، به رفرنسش نمی‌رسد. برای موجودات غیر از انسان، اسامی الهی و خیلی چیزهای دیگر وجود دارد که محال است بتوانند به آن‌ها علم پیدا کنند، به دلیل ساختار وجودشان و اینکه زبانشان ناقص است.

می‌خواهم بگویم در چنین حالتی، وقتی بخشی از علم خارج از محدوده‌ای است که بتوانی تصوری از آن داشته باشی، چگونه موجودی می‌تواند بفهمد که آن دیگری دارد اسامی الهی را می‌فهمد که من هیچ از آن نمی‌فهمم؟ البته این‌طور نیست که هیچ نفهمم: وقتی اسم را می‌شنوم، اگر مثلاً آدم درباره‌اش به من توضیح بدهد، اسم به نوعی برایم معنادار است؛ ولی آنچه او از آن می‌فهمد را هیچ‌وقت نمی‌فهمم. می‌خواهم بگویم نه اینکه فقط انسان کوچک است و با ملاک‌های موجود در جهان چیزی حساب نمی‌شود؛ انسان موجود خاصی است که برتری‌اش اصلاً برای موجودات دیگر قابل دیتکت‌کردن نیست. برتری‌اش علمی است؛ در زمینه‌هایی چیزهایی می‌فهمد که آن‌ها به آن راه ندارند؛ نه اینکه الان بلد نیستند؛ ملائکه نمی‌توانند؛ تصوری ندارند از اینکه بیشتر فهمیدن یعنی چه.

به نظر من میان آدم‌ها، وقتی کسی رفرنس چیزی را اصولاً ندارد، وضع این‌طور نیست؛ چون اگر تو رفرنس چیزی را نداری، من می‌توانم با توضیح‌دادن به تو بفهمانم که من چیزی بیشتر می‌فهمم و تو رفرنسش را نداری؛ چون می‌توانم رفرنس را کمی بزرگ‌تر کنم؛ و تو بیشتر پیشرفت می‌کنی و می‌فهمی که جلو رفته‌ای: این یارو واقعاً چیزهایی می‌گوید که من نمی‌فهمیدم.

ولی به نظر من نکته‌ای اینجا وجود دارد: نوع برتری انسان برای موجودی مثل شیطان قابل دیتکت‌کردن نیست؛ یعنی شیطان نقص خودش را در زمینهٔ زبانی نمی‌تواند کشف کند؛ بنابراین باید فقط با اطاعت محض سجده کند؛ ولی این کار را نمی‌کند. در واقع دارد از اینکه «من قبول ندارم» استفاده می‌کند: به موجودی که از خودش پایین‌تر است، صرفاً به اینکه خداوند به او گفته این کار را بکن، سجده نمی‌کند و دلیل هم می‌آورد. به نظر خودش بالغانه زندگی می‌کند. اطاعت‌کردن از امر خدا جزو بلوغ است. کاری که شیطان دقیقاً دارد می‌کند همان چیزی است که ما به آن دیوانگی می‌گوییم: خداوند دارد امر می‌کند؛ و دیوانگی این‌طور به وجود آمد: برای اولین بار موجودی فکر کرد بالغانه زندگی می‌کند، ولی چیزی را نادیده گرفت: خدا می‌گوید این کار را بکن؛ حتماً چیزی هست.

آیا شیطان قبول دارد که خدا چیزهایی می‌داند که من نمی‌دانم، یا این را هم قبول نداشت؟ خداوند چیزی دربارهٔ انسان می‌داند و رسماً اعلام کرد؛ پیش از امر به سجده اعلام می‌کند که من چیزهایی می‌دانم که شما نمی‌دانید؛ آسمان‌ها و زمین را می‌دانم؛ چیزهایی هست که شما نمی‌دانید. ولی باز شیطان بالغانه رفتار کرد؛ و دیگرانی هم که از شیطان پیروی می‌کنند، حالت‌های دیوانگی به آن‌ها دست می‌دهد. این یک نکته است. پس اینکه کرامت انسان برای شیطان قابل کشف‌کردن باشد، اصولاً شاید نیست.

دارم این «شاید» را می‌گذارم. کسی، که الان حاضر نیست، به من گفت که در کلاس هی «شاید» و «شاید این‌طور باشد» می‌گویی، و این را جزو ایرادهای صحبت‌کردنم دانست. من احساس می‌کنم آدمی که خیلی قاطعانه صحبت می‌کند، معمولاً کمی این مشکلات را دارد. واقعاً چیزی را نمی‌شود قاطعانه، نه از متن و نه از دنیا، فهمید؛ من چیزی می‌فهمم و می‌گویم شاید این‌طور باشد؛ ممکن است کسی چیز خیلی بهتری داشته باشد.

باز دارم احساس می‌کنم، و نمی‌خواهم دلایل خیلی دقیقی بیاورم، که اتفاقاً برتری و مزیت شیطان، چیزی که در او هست، این است که زبان خیلی پیچیده‌ای دارد. حرف‌زدن شیطان و ملائکه را در این دو داستانی که در این دو جا آمده مقایسه کنید؛ متوجه می‌شوید که به نظر می‌آید شیطان خیلی قاطعانه و خوب حرف می‌زند. شیطان جزو موجوداتی است که معیشت پیچیده دارند؛ برای همین اصلاً می‌تواند در چیزهای زبانی چیزهایی درست کند که بشر را گمراه کند. این توانش زبانی شیطان است؛ دارم از اصطلاح زبان‌شناسی استفاده می‌کنم؛ توانش زبانی شیطان شاید در آن لحظه از همه بیشتر است. بنابراین حسد به اینکه حالا موجودی آمده که اصلاً قرار است به او سجده کنم، چون دقیقاً می‌گویند زبانش از من کامل‌تر است و چیزهای زبانی را می‌فهمد، ممکن است برای شیطان نکته‌ای منفی باشد.

به هر حال اینجا چیزی وجود دارد: شیطان واقعاً برتری انسان را قبول ندارد؛ نمی‌تواند درک کند؛ به هر حال اینجا به‌وضوح مسئلهٔ حسادت و «من» و «او» وجود دارد که در واقع دارد تکبر می‌کند. تکبر یعنی چه؟ استکبار؛ تکبر یعنی اینکه خودش را بالاتر می‌بیند و ابراز بزرگ‌تربودن می‌کند، در حالی که بزرگ‌تر نیست. تکبر چیز بدی است؛ تکبر برای هر موجودی غیر از خداوند بد است؛ برای خدا جزو صفات خوب خداست.

تکبر، استکبار، و مهلت شیطان

اگر خداوند بزرگ است ولی نسبت به دیگران بزرگی نکند، این نمی‌شود و خلاف حق است. «متکبر» جزو صفات خداوند است؛ رسماً در خود قرآن جزو صفات خوب خدا آمده که متکبر است؛ باید هم متکبر باشد؛ اگر نباشد خلاف حق است. اگر مثلاً بزرگ‌تر است، باید بگوید من بزرگ‌ترم و باید بزرگی خودش را نمایش هم بدهد؛ این خیلی خوب است. ولی وقتی من بزرگ‌تر نیستم، الکی و با دلایلی واهی بگویم بزرگ‌ترم؛ نمی‌خواهم به شیطان بی‌احترامی کنم، ولی دلایلش واهی است.

خداوند می‌گوید برو و هبوط کن؛ به تو نیامده که اینجا تکبر کنی؛ خارج شو که تو از «صاغرین» هستی، یعنی از کوچک‌ها. ابلیس به خداوند گفت مرا تا روز قیامت مهلت بده؛ و پاسخ این است که «تو از مهلت‌داده‌شدگان هستی». نمی‌گوید مهلتت می‌دهم. می‌خواهم بگویم این عبارت می‌تواند جورهای دیگری هم باشد و لزوماً معنایش این نیست؛ این اصطلاحات در زبان عرب کاربردهایی دارند؛ ولی به هر حال طبیعی‌ترین جوابی که به این درخواست مهلت می‌آید این است که «به تو مهلت دادم»؛ ولی اینجا تعبیر چیز دیگری است.

آیهٔ دیگری هم هست که فکر کنم کمی روشنگر باشد: در آن آمده که ملائکه «کلهم اجمعون» سجده کردند.

کلهم اجمعون و استثنایابلیس

وقتی آنجا دربارهٔ ابلیس از «ساجدین» می‌گوید، یعنی ابلیس را کلاً از جمع سجده‌کنندگان جدا کرده است. جمع را با «کلهم اجمعون» می‌آورد، یعنی دو تأکید پشت سر هم، که ملائکه به‌طور کامل سجده کردند؛ بعد ابلیس را می‌گوید که ظاهراً با آن‌ها بوده؛ و وقتی این‌طور می‌آورد، یعنی می‌گوید ابلیس به‌طور خاص سجده نکرد؛ و این به نوعی با آن قضیهٔ «کان» دربارهٔ جن جور درمی‌آید. یک بار ببینید: همهٔ جمعیت سجده کردند الا فلان؛ همه به‌طور کامل سجده کردند الا فلان؛ یعنی این جزو آن‌هاست. با دو تأکید پشت سر هم چه می‌فهمید؟ اگر من بگویم همهٔ جمعیت به‌طور کامل، همه‌شان، همه‌شان، همه‌شان، سجده کردند غیر از آن یکی، یعنی او جزو آن جمعیت بوده است. دارم تأکید می‌کنم که فقط یک نفر از این جمعیت سجده نکرد، نه اینکه جزو جمعیت نیست. اینجا ابلیس کاملاً انگار جزو ملائکه حساب می‌شود و امر به او شده است؛ فقط دارد مستثنا می‌شود که سجده نکرد، نه اینکه جزو آن‌ها نیست.

اصلاً نافرمانی‌کردن یعنی چه؟ مثلاً شیطان کاری را که خداوند از او خواست نکرد؛ آن وقت چه شد؟

نافرمانی و وعده جلسه بعد

خدا می‌خواست که شیطان مثلاً کاری را بکند و بعد شیطان آن کار را نکرد؛ بعد هم هیچ، فقط به او گفتند برو. می‌خواهم بگویم واقعاً این امر خداوند محقق نشد؛ این نافرمانی‌کردن اوست. به هر حال نافرمانی، به این معنا که چیزی خلاف خواست خداوند اتفاق می‌افتد، وجود دارد.