متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
فلسفهٔ علم برای کسانی که غرق کار علمیاند خیلی چیز خوبی است: اینکه جای علم را در کل بدانند و بدانند دارند چه میکنند. بهویژه اینجا که دانشکدهای در این زمینه داریم، خوب است آدم در کنار دانشمند بودن کمی بداند که این دانشی که کسب میکند چیز خاصی است و ویژگیهایی دارد. جلسهٔ قبل هم ابراز تمایل کردم که اگر کسانی علاقهمندند، چند کتابی را که معرفی کردم بخوانند و بیایند برای دیگران بگویند.
از جلسهٔ قبل فقط کلیاتش را میگویم. قسمت عمدهٔ آن جلسه تقریباً دربارهٔ عقاید فایرابند بود، فیلسوف علمِ آنارشیست و آدم خیلی مهمی. تقریباً هر کتاب فلسفهٔ علمی را بردارید، اگر هم به عقاید آنارشیستی او چندان اشاره نشده باشد، حتماً به بعضی از کارهایش اشاره شده است. کتابی دارد به اسم «بر ضد روش»؛ جلسهٔ قبل گفته شد که نام ترجمهاش را فقط «ضد روش» گذاشتهاند. من واقعاً خودم این کتاب را ندیدهام و نخواندهام. کتاب خیلی مهمی در فلسفهٔ علم است و امروز تقریباً در همهٔ کتابهای فلسفهٔ علم به محتوای آن اشارهای میشود. منتها من مطالبم را از روی مقالهای گفتم که در کتاب «بیلبا و برهانها»ی شاپور اعتماد چاپ شده بود، و با همان گرایشی که در آن مقاله هست؛ گرایشی که جنبهٔ آنارشیستیاش بیشتر است. حالا فقط اصول محتوای آن مقاله را تکرار میکنم و دیگر روی آن بحث نمیکنیم.
نخستین نکتهای که فایرابند به آن اشاره میکند، و همان است که به عقایدش جنبهٔ آنارشیستی میدهد، این است که معتقد است علم هم، مثل بسیاری از سنتهایی که در طول تاریخ حاکم بودهاند، در قرنهای اخیر به نوعی به سنت تبدیل شده است. جلسهٔ قبل این را با مثالی شروع کردم. یک واقعیت خیلی کلی این است که هر چیزی که به سنت تبدیل میشود، به نوعی جنبههای انقلابی خودش را از دست میدهد و چیزی میشود که سازوکارهای حفظ قدرت را در خودش پدید میآورد. هر چیزی که سنت میشود، به نوعی نیاز پیدا میکند که آدمهای غیرنخبه، یعنی عوام، را برای خودش حفظ کند (من این کلمهٔ «عوام» را خیلی دوست ندارم)، و در نتیجه جنبهٔ روشنفکرانه و بسیاری از جنبههای مثبت خودش را از دست میدهد. یک مثال خیلی بارز وضعیت مارکسیسم است: شاید هیچ نظریهای در دنیا نباشد که به اندازهٔ مارکسیسم بر انقلابی بودن تأکید کرده باشد، اما وقتی خود مارکسیسم جایی حکومت را به دست میگیرد و حاکم میشود، سنت میشود و آن جنبههای روشنفکرانه و انقلابی به نوعی به حاشیه میروند. همهٔ ایدئولوژیها اینگونهاند. خود همهٔ ادیان هم وقتی شروع میشوند جنبهٔ انقلابی دارند و بر سنتهای جامعهٔ خودشان قیام کردهاند، ولی بعداً وقتی حاکم میشوند، ویژگیهای مشترک همهٔ سنتها را پیدا میکنند.
معرفی کتاب و روش انقلابی علم
ویژگی سنت این است که بهراحتی اجازه نمیدهد آدمی که به آن پایبند نیست حرف خودش را بزند. علم هم چنین ویژگیای پیدا کرده است؛ یعنی به سنت تبدیل شده و ویژگیهای سنت را پیدا کرده و دیگر چیز انقلابیای نیست.
جلسهٔ قبل شرحی کلی، از دیدی کاملاً مثبت، دربارهٔ علم دادم؛ هرجا «علم» میگوییم، منظورمان «ساینس» است. چیزهای خیلی خیلی مثبتی دربارهٔ علم گفتم که دیگر تکرار نمیکنم. آن جلسه عنوان کلیتری از بررسی علم داشت. یادآوری کنم که آنچه این جلسه قرار است ادامه دهیم دربارهٔ تأثیر تعلیمات عمومیای است که دیدهایم، و قسمت عمدهٔ آن به تعلیمات علمی برمیگردد: اینکه این تعلیمات بهطور کلی چگونه بر شناخت ما اثر میگذارد. بهویژه میخواهم دربارهٔ تجربهٔ دینی صحبت کنم؛ شاید راحتتر باشد بهطور کلی بگوییم «تجربهٔ معنوی»، چون این تأثیرهایی که میگویم بر تجربهٔ شاعرانه هم اثر میگذارد. ممکن است تجربهٔ شاعرانهٔ کسی کاملاً ضددینی باشد، ولی به هر حال تعلیمات عمومی به نوعی در جهتی حرکت میکند که از بسیاری جهات مخالف این تجربههاست.
دیدگاههای مثبت دربارهٔ علم را گفتم: کمی از تاریخ علم، و اینکه علم چقدر در روشن شدن بعضی مسائل کمک کرده است؛ اینها را با دیدی کاملاً مثبت گفتم. به هر حال همهٔ ما که کارمان به نوعی علم است، از علم خیلی تعریف شنیدهایم. نهایتاً آنچه در دفاع از علم بهطور خیلی مثبت میشود مطرح کرد این است که علم از این جهت چیز خیلی خوبی است که روش بسیار خوبی برای رسیدن به نتایج در اختیار دارد؛ چیزی که به آن «روش علمی» میگوییم. یک نکته این است که روش علمی روش بسیار خوبی است و به نتایج بسیار زیادی رسیده است، بنابراین از هر روش دیگری سودمندتر بوده است. نکتهٔ دیگر اینکه خیلی از حقایق را روشن کرده و امید هست که حقایق بسیار زیاد دیگری را هم روشن کند. نکتهٔ سوم اینکه با استفاده از همین ساینس، تکنولوژی را پدید آوردهایم که نتایج خیلی خیلی مثبتی داشته است؛ نتایج مثبتی مثل پزشکی، رفتن به کرهٔ ماه و خیلی چیزهای دیگر. پس سه نکته است: یکی روش خیلی خوب، یکی حقایق زیادی که علم کشف کرده، و یکی نتایج خیلی خوبی که علم به بار آورده است. فایرابند با هر سهٔ اینها مطلقاً مخالف است.
بخش عمدهٔ جلسهٔ قبل صرف این شد که فایرابند معتقد است اولاً روشی به اسم روش علمی وجود ندارد؛ ثانیاً اینکه حقیقتی را کشف کردهایم و قرار است حقایق زیادی را کشف کنیم، افسانه است. در این نگاه، به نظر میآید علم هیچ حقیقتی را روشن نمیکند. عنوان مقالهای که این مطالب را از روی آن میگویم «افسانههای پریان» است.
قیام علیه سنتها و ویژگی مشترک سنت
فایرابند اصولاً با اغراق معتقد است که نتایج علمی، از نظر روشن کردن حقیقت، در حد افسانههای پریان بوده است؛ این دیگر تا حدی اغراقآمیز است.
فایرابند و نتایج علمی در حد افسانه
سوم اینکه فایرابند حتی با نتایج علم هم مشکل دارد: با اینکه از نتایج زیادی که علم به بار آورده نتیجه بگیریم که علم چیز خیلی خوبی است و به حکومت علم بهعنوان یک سنت تن بدهیم. برای قسمت اول، یعنی ضد روش، واقعاً میتوانم به همان کتاب ارجاع بدهم. کتاب خیلی خیلی مهمی در فلسفهٔ علم است، و برای همین یکی از معدود کتابهای مهم فلسفهٔ علم است که به فارسی هم ترجمه شده است. «ضد روش» نخستین کتاب مهمی است که فایرابند نوشته و در واقع کتاب اصلیاش شده است. یکی دو کتاب دیگر هم دارد، ولی در این کتاب جنبههای آنارشیستی کمتر است و بیشتر بحث فلسفی است، در ادامهٔ نظریههای فلسفهٔ علمی که وجود داشتهاند.
اگر نخواهید آن کتاب را به زبان اصلی بخوانید، جلسهٔ قبل کتابی معرفی کردم که این دفعه همراه خودم آوردهام. کتاب خیلی معروفی است و شاید از بهترین کتابهای فلسفهٔ علمی باشد که به فارسی وجود دارد؛ این یکی از ترجمههای آن است. کتاب از چالمرس است، آدم خیلی معتبری که من او را یکی از چند نفر اول فلسفهٔ علم در دنیا حساب میکنم.
خیلی خلاصه بگویم که موضوع «ضد روش» فایرابند چیست. فلسفهٔ علم در جهت نوعی مدلسازی از روش علمیای که در فیزیک به کار میرود تدوین شده است. نظریههای خیلی مهمی که در این کتاب توضیح داده شده، یکی استقراگرایی است که دیدگاه خیلی سنتی فلسفهٔ علم است، و دیگری دیدگاه پوپر، و بعد لاکاتوش و پمپ. هدف اصلی همهٔ اینها این است که با توجه به تاریخ فیزیک بگویند روشی که در فیزیک به کار میرود چیست و چرا معتبر است؛ فیزیکی که بخش اصلی ساینس به حساب میآید و قرار است آن تحویل نهایی به حقیقت را انجام دهد. به استقراگرایی از زمان هیوم انتقادهای خیلی زیادی شد، تا رسید به پوپر که در نظریهاش اصولاً دیگر استقرا به آن شکل سنتی وجود نداشت. ولی هم لاکاتوش و هم پو، بهویژه پو، نظر پوپر دربارهٔ روش علمی را مخالف تاریخ فیزیک میدانند. مثلاً انقلاب کپرنیکی، که یکی از مهمترین تحولات علمی بوده، بهوضوح اصلاً از روش علمیای که پوپر توصیف میکند پیروی نمیکند. در ایرادهایی که لاکاتوش و په میگیرند، لاکاتوش بیشتر به مسئلهٔ خلق نظریه و روش پژوهشی که امروز میان دانشمندان متداول است توجه دارد، و پم بیشتر با دیدگاه تاریخی، یعنی با توجه به اتفاقهایی که در طول تاریخ فیزیک افتاده، نظر پوپر را حتی دربارهٔ روش علمیِ متداول در تاریخ فیزیک معتبر نمیداند. اینها نظریههای خیلی پیچیدهتری دارند. مثلاً، فقط به اشاره، پهن میان نظریهٔ علمی و انقلاب فرق میگذارد و معتقد است دو سازوکار وجود دارد: یکی آنچه در انقلابهای بزرگ علمی میبینیم، و دیگری آنچه مثلاً در نظریههای سادهٔ علمی هست.
حرف اصلی فایرابند در «ضد روش»، که در آن حرفهای خیلی پیچیدهای هم میزند چون بحثهای این حوزه پیچیده شده، این است که چیزی به اسم روش علمی از تاریخ علم قابل برداشت نیست. یعنی اینطور نیست که بتوانیم بهطور مدون بگوییم که حتی در فیزیک، که بخش اصلی نظریههای علمی را تشکیل میدهد، یک روش خیلی ثابت وجود دارد که همه باید از آن پیروی کنند. معتقد است دانشمندان باید آزاد و خلاق باشند و بتوانند حتی در روش هم خلاقیت به خرج بدهند، و معتقد است تا حالا هم همینطور بوده است. «ضد روش» یعنی اینکه او روشمند کردن و تدوین روش، بر اساس تاریخ یا هر چیز دیگری، را نهتنها مفید نمیداند بلکه مضر میداند؛ چون عملاً در هر مقطع تاریخی که بخواهید روشی را تعیین کنید، میبینید کار علمیای خلاف آن انجام شده است. این یک نکته است که فایرابند، بهعنوان یک فیلسوف علم که در برابر سایر فیلسوفان علم حرف میزند، به نحوی خیلی دقیق و علمی بیان کرده است.
نکتهٔ دیگری که در مثلاً ۱۰ سال اخیر خیلی به آن توجه میشود، و کاملاً بحث روز است، این است که روش بیولوژی اصلاً با فیزیک یکی نیست. مطمئناً از قدیم هم خیلی زیاد گفته میشد که علوم انسانی، مثل روانشناسی و جامعهشناسی، از روشی شبیه روش فیزیک پیروی نمیکنند. بنابراین در این مجموعهای که امروز علم میدانیم، واقعاً هیچ چیز متحدکنندهای بهعنوان روش علمی وجود ندارد. ممکن است میان بعضی از روشها در یک علم با روش علم دیگر، یا میان بعضی از نظریههای علمی، شباهتهایی باشد، ولی روش واحد نهتنها وجود ندارد، بلکه به نظر فایرابند خوب هم نیست که وجود داشته باشد؛ یعنی خوب نیست چارچوبی تعیین کنیم و بگوییم روش علمی یعنی این. بنابراین نازیدن علم به اینکه روش مدونی وجود دارد که بر اساس آن نتایجی به دست میآید، اصلاً درست نیست. واقعاً این واقعیت به نوعی تثبیت شده است که ما چیزی به اسم روش علمی نداریم. این بخشی از محتوای کتاب «ضد روش» است.
ایراد لاکاتوش به روش علمی پوپر
این نکته مطرح شد که بزرگترین تفاوت نظر پوپر با دیگران این بوده که روش او بیشتر طرز بیانی خیلی بیطرفانه و مستقل برای بیان کارهای علمی است، نه برای انجام آنها. اما همهٔ حرف لاکاتوش این است که وقتی کسی نظریهٔ علمی را پدید میآورد، نهتنها نمیتواند از آن روش پیروی کند، بلکه اصلاً پیروی نمیکنند؛ نه تاریخ چنین است و نه خوب است که از آن روش پیروی کنند.
مشکل لاکاتوش و کوه این است: پوپر بحثی خیلی نظری دارد که خوب است اینطور باشد؛ مثلاً از دست استقراگرایی فرار کنیم چون خیلی مشکل دارد؛ خوب است نظریهای را اینطور بیان کنیم و اینطور از آن انتقاد کنیم، و به این ترتیب منطقی باشد که چیزی را بپذیریم یا نپذیریم. ولی این توجیه نمیکند؛ روش علمی فقط روش بیان نیست، روش کشف هم هست، و آنچه میگوییم باید با حقایق تاریخی هم بخواند. یک نکته بیشتر تاریخی است: تاریخ آنطور که پوپر میگوید پیشرفت نکرده است. وقتی انقلاب کپرنیکی انجام شد، حرفهای کپرنیک اینطور جا نیفتاد که مثلاً واقعیتهای زیادی را توجیه کرده باشد؛ سازوکار واقعیای که در دنیا اتفاق میافتد آن نیست که پوپر توصیف میکند. حرف لاکاتوش هم بیشتر دربارهٔ پیدایش نظریه است: کسی که نظریهای میدهد آنطور که پوپر میگوید فکر نمیکند. پوپر بیشتر سبک خیلی خوبی از بیان را میگوید، اینکه نظر علمی را چگونه بیان کنیم، و گویی بیشتر توصیه میکند که خوب است اینطور باشد.
به هر حال پوپر در برابر آن تفکر خیلی سادهٔ استقراگرایی پیشرفت بزرگی است؛ تفکری که میگوید یک سری چیزها را میبینیم که چیزی را تأیید میکنند و بعد نظرمان را بر اساس یک سری واقعیت بیان میکنیم که آن نظر را تأیید میکنند. مفهوم ابطالپذیری که او بیان میکند مفهوم خیلی خوب و مثبتی بود: گزارهٔ علمی باید ابطالپذیر باشد و هرچه ابطالپذیرتر باشد، علمیتر است. گویی با این مفهوم درجهٔ علمی بودن یک چیز را دقیق کرده است.
این پرسش هم مطرح شد که آیا همهٔ این بحثهای فلسفی از قبل بودهاند، و آیا آزمایش پیشتر وجود نداشته است. آزمایش وجود داشته است؛ مثلاً میتوانم بگویم آرش وقتی به وان حمام رفت، آزمایش انجام داد. همیشه هر ایدهای در فلسفه دستکم از قبل ریشههایی دارد و جرقههایی خورده است، و یک نفر میآید و آن را رسماً تثبیت میکند. حرفهایی را هم که فایرابند میزند حتماً قبلاً آدمهایی به آن اشاره کردهاند؛ مهم این است که یک نفر بیاید و گویی این جرقهها را جمع کند و شعلهای روشن کند.
تفاوت نظر پوپر با دیگران
فلسفه واقعاً در جهت تدوین روش علمی کار کرده است؛ یعنی به نوعی با ایمان به اینکه چیزی به اسم روش علمی وجود دارد پیش رفته است.
این نکته هم مطرح شد که اعتبار علم به این نیست که نظریه از کجا میآید، بلکه به آزمایشی است که نظریه را تأیید یا رد میکند. این چیزی که میگویید باز خیلی پوپری است. فکر میکنم واقعاً بد نیست کسی این کتاب را بخواند و اینجا بگوید؛ حرفهایی که در آن آمده حرفهای اساسی است. اصولاً شما باز با دید پوپری نگاه میکنید: نظریهای داده میشود، بعد آزمایش تأییدش میکند و قوی میشود و اگر ابطال نشود میماند. منتقدان پوپر معتقدند که این واقعیت تاریخی نیست.
من نمیخواهم وارد این بحث شوم؛ جلسهٔ قبل هم در این قسمت زیاد بحث نکردم، چون فکر میکنم خیلی پیچیدهتر از این حرفهاست. تا کسی سایر نظریههای موجود در فلسفهٔ علم و حرفهای خیلی دقیقی را که زده شده نداند، اصلاً حرف فایرابند را نمیفهمد. به نظر من کمی روی این بحث نکنیم؛ همینقدر بدانیم که ابهامهایی از این دست وجود دارد، حتی در فیزیک. میخواهم بگویم ما روش علمی بهعنوان چیزی سراسری، حتی در فیزیک، نداریم؛ با کارهایی که فایرابند کرده، به نظر میآید که در فیزیک چیزی به اسم روش نداریم.
در برابر این، گفته شد که در روانشناسی هم قطعاً آزمایش داریم و نتیجهٔ آماری میگیریم. اگر بخواهید اینطور بحث کنید، ممکن است دربارهٔ طبیعیات یونان هم بگویید که بعضی چیزهایش آزمایش بوده است، ولی آزمایش آنجا کار پذیرفتهشدهای نبوده است. ترجیح میدهم واقعاً دربارهٔ این چیزهای دقیق بحث نکنم. واقعاً اینطور نیست؛ علم گرایشی به تجربه دارد، ولی ما تعریف دقیقی از آزمایش نداریم که چه چیزی آزمایش علمی حساب میشود؛ از جامعهشناسی به جای دیگر که بروید، مفهوم آزمایش در نظرتان تغییر میکند. یکی از مشکلات این است که اصولاً آزمایش بدون نظریه وجود ندارد؛ هر اندازهگیری مسبوق به نظریه است: دستگاهی میسازید که چیزی را اندازه بگیرد که نظریه به شما میگوید.
گفته شد که این مشکل بزرگی نیست و اگر نظریه با آزمایشها تأیید شد، تأیید شده است، مگر کسی آزمایش دیگری بیاورد. پاسخ من این است که مشکلات خیلی زیادی هست. همهٔ بحثهایی که دربارهٔ تفسیر در مذهب آمده است، دقیقاً دربارهٔ علم هم میشود اعمال کرد.
کشف پیچیده و تدوین روش علم
متحد نبودن روش علمی، و متحد نبودن ملاکهایی که بر اساس آنها میشود روشی را علمی نامید، ضربهای است که به هر حال از دههٔ ۷۰ به این سو به علم زدند.
گفته شد که از همان قرن ۱۶ مسیر علم مسیر آزمایش بوده و جز آزمایش نبوده است. ولی شما وقتی میگویید روش علمی چیست، باید توصیفش کنید؛ روش علمی فقط آزمایش انجام دادن نیست و چیزی بزرگتر از این حرفهاست.
پرسش کوه این است که وقتی تاریخ انقلاب کپرنیکی را میخوانیم، هیچ ربطی به این توصیف ندارد: حرف کپرنیک چگونه جا افتاد؟ اینطور نبود که مثلاً یک سری آزمایش از قبل بوده باشد. ببینید، نظریهای به اسم نظریهٔ کپرنیک وجود دارد که نظریهٔ علمی حساب میشود، و ملاک پذیرفته شدنش بهعنوان نظریه مطلقاً آن چیزی نیست که پوپر توصیف میکند؛ فکر میکنم امروز همه این را قبول دارند. نظریهٔ پوپر، اینکه نظریهای بدهیم، بعد چیزهایی تأییدش کند و قابل ابطال باشد، اصلاً با ماجرای کپرنیک نمیخواند. آن نظریه نه اینطور تولید شد و نه اینطور تأیید شد و جزو علم حساب شد.
گفته شد که مسئله دقیقاً همان آزمایشی است که آنجا تأیید میکند. نه؛ چه آزمایش قاطعی وجود داشت که انقلاب کپرنیکی با آن انجام شود؟ واقعاً اینطور نیست. وقتی از آزمایشهای گالیله یاد شد، پاسخ این بود که ماجرای کپرنیک سازوکارهای خیلی خیلی پیچیدهتری داشته است. فکر کنم شما تاریخ جا افتادن نظریهٔ کپرنیک را چندان نمیدانید، و طبعاً لازم هم نیست کسی این چیزها را بداند. در همین کتاب توصیف خیلی جالبی هست از اینکه اصلاً مشکل نظری کپرنیک چه بود: یک سری آزمایش ذهنی برخلاف نظر کپرنیک وجود داشت و بعضی از اینها بهطور نظری حل شدند؛ واقعاً هیچ مرحلهٔ قاطعی وجود نداشت که آزمایشی به اسم آزمایش گالیله آن را تأیید کرده باشد. یعنی جا افتادن نظریهٔ کپرنیک بهعنوان یک نظریهٔ علمی اصلاً از آن مدل تبعیت نمیکند.
من این را میگویم و به آن بهعنوان یک واقعیت اصولاً تأییدشده ارجاع میدهم؛ یعنی فکر نمیکنم امروز فیلسوف علمی پیدا کنید، حتی اگر از پیروان خود پوپر باشد، که معتقد باشد انقلاب کپرنیکی از مدل پوپر تبعیت میکند. انقلاب کپرنیکی روند خیلی عجیب و غریبی داشته تا بهعنوان نظر علمی جا افتاده است؛ ملاکهای دیگری وجود دارد. پوپر خیلی ساده با مسئله برخورد میکند و چیز خیلی کلی و خوبی میگوید تا جلوی انتقادهایی را که به استقرا میشود بگیرد. ولی اینطور نیست که واقعاً بتوانیم بگوییم روشی است که توصیه میشود؛ در خیلی جاهای دیگر مشکل دارد: مفهوم آزمایش مشکل دارد، و همین مسبوق بودن آزمایش به نظریه مشکل دارد.
متحد نبودن روش علمی و کپرنیک
اینکه مثلاً بیولوژی تا چه حد، در روشها و سازوکارهایی که نظریه در آن تولید و تأیید میشود، با روشهای فیزیکی یکی است یا نه، واقعاً موضوعی است که در سالهای اخیر خیلی رویش بحث میشود. فکر میکنم کاملاً جا افتاده است که روش علمی در بیولوژی با روش فیزیکی خیلی فرق دارد؛ این را فقط اشاره میکنم. گفته شد که نباید فرق خاصی داشته باشد، ولی دارد. من در این بحثها چندان صاحبنظر نیستم؛ حتی یک مقاله هم دربارهٔ روشهای بیولوژی نخواندهام. این نکته هم مطرح شد که وقتی کسی روانکاوی کار میکند، ظاهر کارش مطمئناً عین فیزیک نیست، ولی ماهیت قضیه همان است.
واقعاً اینطور نیست، ولی نمیخواهم رویش بحث کنم. جلسهٔ قبل هم خیلی سعی کردم بحث را اینطور پیش ببرم که دیدگاههای آدم دیگری را اینجا تشریح میکنم، تا مجبور نشوم جای فایرابند بنشینم و از جزئیات حرفهایش دفاع کنم. فایرابند میخواهد از اینکه روش علمیِ مدون وجود ندارد نتیجهای بگیرد. اگر الان بروید سراغ فلسفهٔ علم و بپرسید روش علمی چیست، نمیتوانند جعبهای جلوی شما بگذارند و بگویند این روش علمی است؛ چنین چیزی وجود ندارد، یعنی حتماً میتوانید با یک سری از فعالیتهای علمی به آن ایراد بگیرید. به نظر میآید آن دیدگاه خیلی ساده که ما روش خیلی مدون و خوبی داریم، مثلاً به قول شما آزمایش، روشی که بتواند سازوکاری به دست دهد تا بگوییم این علمی است و این نظریه نیست، چنین چیزی وجود ندارد.
بحث فایرابند به این سو گرایش دارد که پس چیزها چگونه علمی و غیرعلمی شناخته میشوند؛ و معتقد است جامعهٔ علمی است که علمی و غیرعلمی را تشخیص میدهد. جلسهٔ قبل، فکر کنم، زیاد از پزشکی مثال آوردم. پزشکیهای بهاصطلاح آلترناتیو وجود دارند، روشهای آلترناتیوی مثل طب سوزنی و خیلی چیزهای دیگر. چگونه تعیین میشود که مثلاً هومیوپاتی علمی هست یا نیست؟
گفته شد که آنچه شما میگویید ممکن است دربارهاش صدق کند: من روشی برای معالجه دارم، میتوانم بیماران زیادی بیاورم، و اگر با آمار نشان دهم که خوب معالجه شدهاند، میگویم با این روش آزمایش انجام میدهم؛ و اگر این کار را بکنیم قطعاً پذیرفته میشود. قطعاً پذیرفته نمیشود. ببینید، داریم دربارهٔ واقعیت صحبت میکنیم؛ دربارهٔ چیزی به اسم ساینس که از نظر فایرابند مثل یک حکومت حاکم است. تعیین و سیاستگذاری میکند، حتی برای خودش: اینکه در دانشگاه چه چیزی باید تدریس شود و چه چیزی تدریس نشود، چه چیزی آلترناتیو است و چه چیزی در بدنهٔ ساینس، و چه چیزهایی به مرکز ساینس نزدیکاند. اینها فرمولبندیشده نیستند؛ یعنی اینطور نیست که بگوییم ملاک این است که روشش به روشی که من میگویم نزدیک باشد. واقعیت این نیست. هومیوپاتیها فوقالعاده آمارهای زیادی از موفقیت کار خودشان منتشر کردهاند.
تفاوت روش بیولوژی و فیزیک
گفته شد که این پزشکی نتایج خودش را در جاهای معتبر هم منتشر کرده است. یعنی جامعهٔ علمی است که چیزی را معتبر میکند، و جامعهٔ علمی دارد مقاومت میکند. حرف جامعهٔ علمی الان این است که حرف شما را فقط وقتی میپذیریم که به ما بگویید دارویی که بیمار مصرف میکند، از نظر شیمیایی و با توجه به دانشی که از فیزیولوژی و آناتومی داریم، چگونه اثر میگذارد. دقت میکنید؟ اصلاً مسئله آزمایش نیست؛ مسئله این است که نوعی تحویل مهم است: اینکه بتوانم این اثر را به نوعی تحویل کنم و مثلاً به سطح شیمی بیاورم. این یک ایدئولوژی است.
یک روز اتفاقاً تلویزیون را روشن کردم. شبکهای برنامه پخش میکرد که من از وسط دیدم و فوقالعاده بود. چند نفر از پزشکهای بزرگ ساکن تهران یک طرف نشسته بودند، از جمله آقای فوکس لطفی که از بهترین متخصصهای ایران است. سه جوان هم طرف دیگر نشسته بودند، یک خانم و دو آقا، که همه حدود ۳۰ سال داشتند. اینها هومیوپاتی کار میکردند و از هومیوپاتی دفاع میکردند، و آن سه نفر مخالفت میکردند با این استدلال که هومیوپاتی چیزی علمی نیست و این آلترناتیو است؛ حداکثر میخواهید مطب داشته باشید. بحثی که مدتی است در ایران شده همین است که به چه کسانی اجازهٔ طبابت بدهند، چه کسی میتواند تابلو بزند و مردم به او مراجعه کنند؛ و جامعهٔ علمی است که این را تشخیص میدهد. اگر آن بحث را نگاه میکردید، میدیدید که آنها آمار داشتند و میگفتند: «آقا، این آمار را نگاه کنید»، و، نمیدانم، مثلاً میگفتند اینها در سطح بینالمللی تأیید شده و معتبرند. حرف کسانی که طرف دیگر نشسته بودند این بود که شما باید روشن کنید این داروی عجیب و غریبی که مصرف میکنید چگونه اثر میکند و جنسش چیست.
گفته شد که حق دارند این را بپرسند؛ اگر هومیوپاتی واقعاً چیز خاص و مشخصی باشد، کسان دیگری هم باید بتوانند این آزمایش را انجام دهند. بله، مسئله این است که این آزمایش به نوعی قابل انجام هست یا نه.
مقاومت جامعه علمی در برابر انتشار
نظر فایرابند این است که همینجا میبینید روش علمی وجود ندارد و روش نیست که تعیین میکند چیزی علمی هست یا نه؛ همین الان دارد روشن میشود. آن آدمها اینجا میگویند شما باید تحویل به شیمی را به من نشان دهید و جنس دارو را تعیین کنید.
در برابر، این نظر مطرح شد: «دربارهٔ اینکه تحویل به علوم دیگر مثل شیمی و فیزیک در علمی بودن چقدر مهم است، فکر نمیکنم مهم باشد. خیلی بعید میدانم که در دنیا کسی بگوید: صرف اینکه این روش کار میکند آن را به رسمیت نمیشناسم، و اینکه هزار نفر را بیاورید و دارو را آزمایش کنید و نتایج خوب بگیرید قبول نمیکنم، چون معلوم نیست این دارو چگونه اثر میکند و باید معلوم باشد. فکر نمیکنم کسی در جامعهٔ علمی دنیا چنین چیزی گفته باشد.» واقعاً همینطور است. مشکل طب سوزنی اصلاً همین است: بگویید چگونه کار میکند. طب سوزنی الان متداولترین طبی است که قرار است بیاید و در جامعه کار کند، نه بهعنوان یک مسئلهٔ علمی.
گفته شد که شاید منظورشان این است که اثر جانبی نداشته باشد، و اینکه چرا کار میکند مسئلهٔ بازی باقی بماند. مسئله این است که جامعهٔ علمی الان طب سوزنی را به دانشجوی پزشکی یاد نمیدهد، در حالی که تأیید شده است که مثلاً یک سری کمردردهای عضلانی را بهتر از طب رایج درمان میکند. گفته شد که این سیستم دانشگاه است، نه علم. همین است؛ ببینید، علم یک حکومت است. ذهنی بحث نکنید؛ واقعیت موجود در جهان این است که سیستمی به اسم دانشگاه و مراکز علمی حاکم است: علم دانشگاهی.
ملاک در حرف فایرابند این است: ملاک اینکه چیزی علمی هست یا نه، این است که میتواند در دانشگاه تدریس شود و میتواند ادعای علم بودن کند یا نه. آیا یک هومیوپات، یا کسی که طب سوزنی کار میکند، میتواند ادعا کند که «من پزشکم و کاری انجام میدهم که قابل قبول است؛ باید به من مدرک بدهید تا بتوانم رسماً طبابت کنم»؟
این نکته هم مطرح شد که دانش آن است که با روش خاصی به دست آمده باشد، دانشی که با آزمایش بتواند تأیید شود و رد نشده باشد، و آزمایش یعنی تجربهٔ مشترک انسانها. بله، من بعداً خیلی از این حرفها استفاده میکنم؛ این از ویژگیهای مهم علم است که از تجربهٔ مشترکی حرف میزند که به همهٔ انسانها قابل ارائه است. احساس خیلی بدی دارم که این بحثها را میکنم، ولی چه کنم.
نکتهٔ اصلی موضوع این است که روش علمی تعیین نمیکند چیزی علمی هست یا نه. طب سوزنی دیگر آزمایش شده است و هیچکس شک ندارد؛ طب سوزنی الان معتبرترین طب آلترناتیو است. ولی جایگاهش در ساینس به این بسته است که توضیح دهند روشی که به کار میبرند از نظر آناتومی یا فیزیولوژی چگونه اثر میکند، و این را توضیح نمیدهند. دقت میکنید؟ پشت روش طب سوزنی به نوعی شهود است، چون نظریهای پشتش وجود ندارد؛ اصلاً نظریه ندارد و به شیمی تحویل نمیشود. گفته شد که نظریه هم دارد. به هر حال اینکه روش علمی وجود ندارد یعنی همین: نه فقط آزمایش است و نه فقط نظریه. در هر موردی که نگاه کنید، جامعهٔ علمی است که تصمیم میگیرد چیزی را بپذیرد، و هیچوقت ملاکهای مشترک وجود ندارد. این واقعیت حال حاضر دنیاست.
رد آزمایش بدون توضیح مکانیسم دارو
مثالی را که جلسهٔ قبل زدم، و دلم نمیخواهد این جلسه دوباره تکرار کنم، ولی تکرار میکنم، تفاوت میان نظریهٔ فروید و یونگ است. نظریهٔ یونگ بهشدت بر روش علمی تکیه دارد، یعنی بر پایهٔ واقعیتهای فراوان است. یونگ میتواند برای شما توضیح دهد که فرایندی را که مطرح میکند بر اساس تجربههای خودش چگونه به دست آورده است: هزار رؤیا را تحلیل و تدوین کرده، مقدار زیادی واقعیت از جهان جمع کرده و نهایتاً به نظریههایی رسیده است. در حالی که فروید در اتاق خودش نشسته و هیچ تجربهٔ علمی، به معنایی که یونگ دارد، ندارد و آزمایشی انجام نداده است؛ به نظر میآید نظریهٔ خودش را کاملاً با دروننگری به دست آورده است. حتی سوابق به دست آوردن نظریهاش را رسماً نابود کرده است؛ در خاطراتش نوشته که چیزهایی وجود داشت که نشان میداد نظریهام را چگونه به دست آوردهام، و آنها را سوزاندم و لذت میبرم از اینکه میبینم در آینده چه سردرگمیای پیش میآید که من این نظریه را چگونه پدید آوردم.
گفته شد که در سالهای اخیر چیزهایی مطرح شده که نظریهٔ فروید را دوباره تأیید میکند. درست برعکس است. تاریخ اینطور است که نظریهٔ فروید در دهههای ۳۰ و ۴۰ واقعاً اوج گرفت و اوجش مثلاً دههٔ ۵۰ است، که کلینیکهای فرویدی در همهجای دنیا بود و فروید بیشترین اعتبار را داشت؛ الان اعتبارش کمتر شده است. نکته این است که اینجا تناقضی وجود دارد: جامعهٔ علمی بر روش تکیه نمیکند، بر اینکه نظریه چگونه و از کجا آمده است، و هیچ تحویلی هم به شیمی و فیزیک در کار نیست. واقعاً چه چیزی نظریهٔ فروید را بهتر از نظریهٔ یونگ میکرده است؟ چه کسی میتواند این را توضیح دهد؟
کتابی به فارسی ترجمه شده است از روانشناس معروفی وابسته به گرایش رفتارگرایی در روانشناسی، به اسم آیسمک؛ او پدر آدم دیگری به اسم آیسمک است که روانشناس شناختی است، و هر دو آدمهای خیلی مهمیاند. کتابی است به اسم «افول امپراطوری پرو»؛ بگیرید و بخوانید. در یکی از فصلهایش نشان میدهد که اصلاً هیچ بیماری با روش فروید شفا پیدا نکرد. البته او این را با نوعی اغراق میگوید، ولی ببینید، اعتبار روش درمانی فروید الان در حد صفر است و کسی از آن استفاده نمیکند. وقتی گفته شد که از آن استفاده میشود، پاسخ دادم که من چنین واقعیتی تا حالا نه شنیدهام و نه دیدهام؛ جداً میگویم، و خوشحال میشوم اگر بگویید واقعیتهایی به سود روش درمانی فروید ارائه شده است.
من دارم سعی میکنم نظر فایرابند را بگویم، مبنی بر اینکه هیچ ملاک مشترکی در جهان وجود ندارد برای اینکه چیزی را جزو علم بدانیم یا ندانیم و دانشگاهی بکنیم یا نکنیم. به نظر میآید که، مثل دوران کلیسا، شورایی وجود دارد که حرف پایانی را میزند، حالا کمی مخفیتر؛ عدهای حکم میدهند که این هست یا نیست، و هر دفعه هم روش حکم دادن با دفعهٔ قبل فرق میکند و کسی هم جلودار این کار نیست. یک سنت حاکم است و آدمهایی حکومت میکنند؛ مثلاً در پزشکی و در روانشناسی. در فیزیک کمتر به نظر میآید اینطور باشد، ولی در فیزیک هم اختلافهایی در دانشگاهی شدن نظریه وجود دارد.
فروید و تدوین نظریه از رویا
مثلاً همین نظریهٔ «ورم هول»، فکر میکنم، جریانی را طی کرده تا تأیید شود؛ اولش ممکن است به نظرشان مسخره رسیده باشد. ولی فکر کنم در فیزیک باز به نوعی ملاکهای مشترکی در قضاوتهای عمومیاش وجود دارد.
پرسیده شد که این را در مقام مخالفخوانی میگویم یا دارم از آن دفاع میکنم. من اصولاً نسبت به این عقیدهٔ فایرابند حس مثبتی دارم؛ یعنی واقعاً همینطور است: جهانِ علم سنتی است که بر اساس روش مشخصی قضاوت نمیکند و چیزهای گنگ دیگری هم در آن وجود دارد. بهویژه من نسبت به اختلاف نظریهٔ فروید و یونگ حساسم: اینکه چرا با اینکه روش یونگ علمیتر است و واقعیت بیشتری میآورد، گرایش به نظریهٔ فروید بیشتر بوده و هنوز هم هست. یعنی اگر الان بخواهید میان فروید و یونگ قضاوت کنید، فروید دانشگاهیتر و از نظر جامعهٔ علمی پذیرفتهشدهتر است.
نکته این است که جامعهای وجود دارد به اسم جامعهٔ علمی که برای خودش سازوکارهای اجتماعی دارد؛ نوعی حکومت وجود دارد که تعیین میکند و حکم میدهد و در هر لحظه چیزی را علمی قلمداد میکند یا نمیکند، بیآنکه ملزم باشد قضاوت خودش را بهطور مدون بیان کند؛ بیآنکه یک لحظه بگوید: «آقا، من این اصول را ملاک قضاوت خودم میگیرم؛ هر چیزی مطابق این اصول باشد آن را علمی میدانم و اگر نباشد علمی نمیدانم.» چنین اصولی وجود ندارد و هر بار بر اساس فضای خاصی حکمهایی صادر میشود؛ مثل یک سنت حاکم، مثل بقیهٔ سنتها.
در برابر، این نظر مطرح شد: «حالا از علم کاربردی دینی گرفته شده و بهعنوان تکنولوژی در دنیا هست، و من نمیخواهم از آنچه در دنیا هست دفاع کنم؛ ولی اصل مطلب این است که علم دین نیست. نظریهای که علمی است، چون کار میکند پذیرفته میشود، چون همه میتوانند تجربهاش کنند. مطلب مهم در علم این است که همه میتوانند آن را بفهمند؛ اعتبار علم از همین ایجاد میشود و هیچ اعتبار دیگری ندارد.»
بحث فایرابند اصولاً مخالفت با علم نیست، مخالفت با ساینس نیست؛ مخالفت با این سنتِ موجود در دنیاست. فایرابند معتقد است همان سازوکارهای سنت شدن در علم پدید آمده است: به روشهای آلترناتیو راه نمیدهند و رویشان سرمایهگذاری نمیشود؛ مثل سنتهای دیگر، که مخالفان خودشان را به نوعی سرکوب میکنند یا به حاشیه میکشانند. یکی از حرفهایی که در همین مقاله میزند این است که ممکن است عدهای در دفاع بگویند که رفتار علم در مقایسه با کلیسا خیلی قشنگتر است: الان حداکثر این است که طرف از دانشگاه اخراج شود، یا نظریهاش جایی چاپ نشود، یا رویش سرمایهگذاری نشود. جواب فایرابند این است که دنیای ما دیگر آنقدر خشن نیست؛ الان تا حد نهایی خشونتِ ممکن را اعمال میکنند: اینکه طرف شغلش را از دست بدهد و به نوعی در سطح تبلیغاتی با او برخورد شود. شکنجه نمیکنند، چون الان اصولاً دستکم در جهان غرب سعی میکنند کسی را شکنجه نکنند.
ملاک مشترک قضاوت در فیزیک
مسئله وضعیت موجود علم است. گفته شد که وقتی میگویید علم پدیدهای اجتماعی است، به لوازم این حرف دقت کنید: علم را یک بار بهعنوان یک ایده میگیریم و یک بار بهعنوان چیزی که وجود دارد. نه؛ ببینید، علم واقعاً پدیدهای اجتماعی است. ساینس چون اصول مدون ندارد، خودش هم اجتماعی است. شما الان آن را نه بهعنوان یک ایده، بلکه بهعنوان پدیدهای اجتماعیِ موجود میبینید: یک دانشگاه. چون روش علمی بهصورت مدون وجود ندارد، معلوم نیست علم چیست و علم قابل تعریف نیست؛ بنابراین ایدهای مبهم است، و این نتایجی دارد. مثلاً جلسهٔ قبل اینجا بحث شد که آیا ریاضی کردن، مثلاً کمّی بودن مدل، جزو ساینس هست یا نیست. بعضی جاها خیلی مهم است که مدل جنبههای کمّی داشته باشد و بعضی جاها به نظر میآید مهم نیست. اصولاً چیزی به اسم علم برای ما قابل تعریف نیست که بخواهیم تکلیفش را روشن کنیم، جز اینکه موجودیتی اجتماعی دارد که آن را میشناسیم.
شما دارید از نظر خاصی دفاع میکنید. من خودم اینجور اظهارنظرها را دوست ندارم، ولی گرایش عمومی امروز در فلسفهٔ علم این نیست که حرفهای پوپر اعتبار زیادی داشته باشد. واقعیت این است که شما از چیزی کمی قدیمی دفاع میکنید که من خودم خیلی به آن سمپاتی دارم، ولی آنقدر دقیق نیست و آنقدر با نظریههای علمی انطباق ندارد که بشود بهعنوان چیزی علمی از آن دفاع کرد.
گفته شد که ادعای انطباق با نظریههای علمی نداریم؛ اگر منطبق نیستند، حداکثر نتیجه این است که دستگاه دانشمندان امروز ما خوب کار نکرده است. ولی اینکه بهجای آنکه ساینس را بهعنوان چیزی موجود، چه اجتماعی و چه یک ایده، در نظر بگیریم، خودم ملاکهایی بگویم و بعد بگویم اگر اینها مطابق آن نیستند مشکل از اینهاست و مشکل از ملاک من نیست، این دیگر تحمیل یک چارچوب ذهنی خیلی خاص بر چیزی است که ارزش عمدهاش از نظر مردم این نیست.
من به قالب روش قبلی خودم برمیگردم: دربارهٔ آرای آدمی مثل فایرابند حرف میزنم و از او دفاع نمیکنم. این حرفی است که خیلیها بخشی از آن را پسندیدهاند، بهویژه این قسمتهای کتاب «ضد روش» را: اصولاً روش علمی را محدود نکنید. «ضد روش» اصولاً ضدعلمی نیست؛ کتابی است در جهت باز گذاشتن خلاقیت و راه دادن به انواع تجربهها و آزمایشها.
مقایسه علم و مسئله قبول نکردن
دربارهٔ این حرف آزمایش که میزنید، فقط یک نکته بگویم و دیگر دربارهاش صحبت نکنیم: همهٔ آزمایشهای انیشتین آزمایش ذهنی بود. آیا آزمایشهای ذهنی آزمایش حساب میشوند یا نه؟ این بحث دارد؛ اگر بگویید حساب میشوند، خیلیها سر درمیآورند که «آقا، ما هم آزمایشهای ذهنی داریم، آنها را هم قبول کنید». بگذریم. کلاً چیزی به اسم علم و روش علمی قابل تعریف نیست، و ایشان هم نمیتواند تعریفش کند. همان دفعهٔ قبل هم آقای درخشانی جای شما نشسته بود و شاید به نوعی از روش علمی دفاع میکرد. آخرش این است که مثلاً یک هفته فرصت دارید عبارتی را بهعنوان روش علمی بیاورید و اینجا مطرح کنید و بعد رویش بحث کنیم.
گفته شد که روش علمی روشی است که دانشمندان با آن علم تولید میکنند. نه؛ منظورم روشی است که بر اساس آن بتوانم قضاوت کنم که نظریهای علمی هست و جزو ساینس حساب میشود یا نمیشود. شما میگویید چیزی آرمانی به اسم علم وجود دارد؛ روشی ارائه کنید که بر اساس آن بشود گفت هر چیزی بر اساس این روش باشد علمی است و هر چه نباشد علمی نیست. بعد من نظریهای را مثال میآورم که بر اساس روش علمی شما نیست ولی علمی است، در دانشگاه هم تدریس میشود و همه هم قبولش دارند؛ و چیزی مخالف آن در همان زمینه هست که بیشتر شبیه روش شماست و علمی نیست.
نکته این است که الان ما چیزی به اسم روش علمی نداریم. این یک واقعیت است، حالا به قول شما اجتماعی یا واقعیتی در جهان خارج. ممکن است در ذهن خودم مثلاً پوپر را بپسندم و دوست داشته باشم علم بر این مبنا کار کند، هرچند حتی من دوست ندارم علم صرفاً بر مبنای پوپر کار کند؛ ولی کلاً اینطور نیست که بتوانیم بگوییم چیزی به اسم روش علمی وجود دارد که آنچه بر اساس آن باشد علم میشود. این یک واقعیت است.
گفته شد که شما میخواهید چیزی باشد که اجتماع دقیقاً طبق آن کار کرده باشد، و این هم نیست. نه؛ چیزی که ملاک علمی بودن یا علمی نبودن باشد؛ اینکه وقتی کمیتهای حرف میزند، بگوییم مثلاً این هومیوپاتی جزو علم حساب نمیشود چون با این ملاکهای ما نمیخواند. ملاکهای مدونی وجود ندارد؛ جامعهٔ علمی در هر لحظه تصمیم میگیرد که چه چیزی علم باشد و چه چیزی علم نباشد.
جلسهٔ قبل باز این مثال را زدم: در دههٔ ۶۰، پس از انقلاب فرهنگی در چین، قرار شد در دانشگاهها و بیمارستانها از طب سوزنی استفاده شود. در دوران جنگ سرد، تمام اروپا و آمریکا و همهٔ دنیا را پر کردند که دیگر فاتحهٔ علم در چین خوانده شد؛ وقتی اینها چیز خرافاتیای مثل طب سنتی خودشان را به دانشگاهها آوردهاند، دیگر اصلاً باید درِ علم را در چین تخته کرد. در حالی که بعد از ۱۰، ۲۰ سال کلینیکهای طب سوزنی در آمریکا هم افتتاح شد و الان طب سوزنی در تمام دنیا اعتبار دارد، به دلیل نتایج خوبی که از آن گرفتهاند.
آزمایش ذهنی انیشتین
این در حالی است که طب سوزنی نه تحویلی به شیمی دارد، نه به آناتومی، و نه نظریهای پشتش هست؛ ولی آزمایش در آن هست. هومیوپاتی هم آزمایش دارد، ولی پذیرفته نیست.
گفته شد که اگر به جامعهٔ علمی پزشکی الان نگاه کنید، انرژی زیادی صرف میکنند که بفهمند این چرا کار میکند. بله، چرا؛ میخواهند تأییدش کنند؛ یعنی به نوعی بهعنوان واقعیتی پذیرفته شده است که این کار میکند. گفته شد که الان پذیرفته شده که کار میکند و حالا دنبال جواب ایناند که چرا کار میکند. ببینید، حتی اگر صددرصد هم کار کند، هیچوقت آن را همسطح نظریهای قرار نمیدهند که بدانند چگونه کار میکند. در برابر، گفته شد که فرض کنید روی آدمها کار کند ولی هیچ نفهمند چگونه کار میکند؛ باز چون کار میکند، به همان سطح میرود.
تقریباً توضیح دادم که نتیجهٔ حرفهای من، با توجه بیشتری که به هنر داشتم، چیست. در جمعی علمی، میل دارم این حرف را بزنم: ساینس بخشی از معرفت بشری است و باید سر جای خودش بنشیند، بهعنوان آگاهی جمعی اجتماع.
منظورم این است که الان مثلاً نظریهٔ فروید مثل دین میماند؛ نهایتش این است که فروید از تجربههای درونیاش نتایجی گرفته و بیان کرده است. به هیچ وجه تأییدهای بالینی ندارد، ولی به نوعی علمی حسابش کردهاند. بهویژه کسانی که به نوعی در ایدئولوژی مارکسیستی بودند علاقهٔ خاصی به فروید داشتند. این علاقه را چگونه میشود توجیه کرد؟ به این دلیل که محتوای نظریهٔ فروید به نوعی به آنچه آنها میخواستند نزدیک بود. من واقعاً میتوانم با شواهد تاریخی نشان دهم که قضاوتهای جامعهٔ علمی محتوایی هم هست، یعنی به اینکه نظریه به کجا میرسد بستگی دارد. اگر نظریهای جنبههایی داشته باشد که مثلاً ذرهای از محتوای پذیرفتهشده را زیر سؤال ببرد، با آن مخالفت میشود، همانطور که سنت مخالفت میکند؛ سنتی که عقایدی پشتش هست. فایرابند معتقد است پشت علم خرافاتی هم هست؛ این هم هست که اصلاً خرافاتی پشت علم وجود دارد.
اینکه ساینس میتواند چیز خوبی باشد، یعنی اگر در جایگاه خودش قرار بگیرد چیز خیلی خوبی است، کسی در آن شک ندارد. حرف فایرابند این است که علم زیادی خودش را گسترش داده و زیادی پذیرفته شده است، و همراهش یک سری ایدئولوژی و خرافات و احکام بیاننشده هم پشتش هست که مشکل ایجاد میکنند. نحوهٔ رفتار علم با علوم آلترناتیو منصفانه نیست؛ اینطور نیست که مثلاً وقتی دربارهٔ هومیوپاتی قضاوت میکنند، خیلی عادلانه بنشینند و قضاوت کنند. جامعهٔ پزشکیای وجود دارد که افرادش، چون از طریق پزشکی پول درمیآورند، حساسیت دارند که دکان دیگری جلوی دکانشان زده شود؛ و این هم در قضاوتش مؤثر است، همانطور که کلیسا هم دوست نداشت جلوی دکان خودش دکان دیگری زده شود. اینها عاملهایی است که فایرابند میگوید؛ نه از این جهت که علم چیز خوبی است یا بد، بلکه از این جهت که علم ملاک مشخصی ندارد و به سنت تبدیل شده است.
آزمایش بدون ریداکشن به شیمی
حس بدی که فایرابند دارد، و اینکه خودش را آنارشیست میداند، این است که برخلاف یک نظم موجود کار میکند و حرف میزند؛ برخلاف نظمی که علم را حاکم کرده است. ایدئولوژی همراه با خرافات، همراه علم حاکم شده است. محتوا در قضاوت دربارهٔ اینکه چه چیزی علمی هست یا نیست تأثیر دارد، و این فاجعه است. علم قرار است مبتنی بر روش باشد، و اگر چیزی با روشهای علمی تأیید شد، دربارهٔ اینکه محتوایش چه باشد زیاد حساسیت نشان داده نشود.
قسمت دوم مربوط به کشف حقایق است. روحیهای که، بهویژه از نظر تاریخی، پس از آنکه نیوتون نظریهاش را اعلام کرد حاکم شد این بود که علم چیزی است که اگر منتظر باشیم، همهچیز با آن روشن میشود؛ یعنی یک تحویل نهایی قابل انجام است. آرمان فیزیک این بود که بگوید جهان از یک سری ذرات تشکیل شده است، این ذرات از یک سری قوانین ساده پیروی میکنند و جهان طبق این قوانین ساده کار میکند، و همهچیز را میشود به نوعی به یک سری پدیدهٔ میکروسکوپی برگرداند. اینکه نیوتون واقعاً توانسته بود کل منظومهٔ شمسی، حرکات سیارهها و ستارهها، را بهطور کامل توضیح دهد، تأثیر عمدهای گذاشت در این باور که علم میتواند حقایق را کشف کند؛ که حقیقت جهان را با استفاده از علم بفهمیم و نیازی به خیلی چیزهای دیگر نباشد.
حتی عدهای سعی کردند فلسفه را هم علمی کنند. یعنی این ایده در فلسفه پدید آمد که علم را، که چیزی قطعی و خیلی خیلی مشخص است و قاطعانه پذیرفتهایم که درست است، بگیریم؛ نتایج علم را بهعنوان چیزهای جزئی از رشتههای مختلف بگیریم و به نوعی عمل تجرید را روی آنها انجام دهیم، مثل کاری که ریاضیات مجرد با ریاضیات قدیمی میکرد؛ چون قوانین علمی در حوزههای مختلف مشترکاتی دارند که میتوانند قوانین کلی فلسفی باشند.
حرف فایرابند این است که علم در جهت کشف حقیقت به اندازهٔ افسانهٔ پریان کار میکند. جلسهٔ قبل این را با مثالی گفتم. مثلاً بپرسید چرا ماه هر شب جلو میرود. قبلاً افسانههایی وجود داشت؛ مثلاً اینکه ماه به دلیلی جلو میرود، چون مثلاً برادر خورشید است و میانشان به هم خورده است. این افسانه را خودم ساختم، چون افسانههای پریان معمولاً خیلی پیچیدهتر از ایناند؛ باید کلی جزئیات بدانید و با ساختارهای ذهنیشان آشنا باشید تا واقعاً یک افسانه را بفهمید که چگونه توضیح میدهد. حالا توضیح علمیاش چیست؟
فایرابند آنارشیست در برابر نظم علم
توضیح علمی این است که ماه جرمی است و نیروی کشش جاذبه میان آن و زمین برقرار است؛ وقتی نیروی جاذبه اثر میکند، و ماه سرعت اولیهای داشته است، به این دلیل دور زمین میچرخد. این هم افسانه است، چون الان میدانیم که نیروی جاذبهای وجود ندارد؛ این نظریه واقعاً نظریهٔ درستی نیست و مطابق با حقیقت نیست. از نظر فایرابند و کسان دیگری که مشکلهای دیگری با علم دارند، تنها فرقش با آن افسانهٔ پریان این است که این یکی میتواند محاسبه انجام دهد: این نظریه فرمول دارد، محاسبه انجام میدهد و به شما میگوید خسوف و کسوف کی اتفاق میافتد، و افسانهٔ پریان پیشبینی نداشت؛ ولی از نظر کشف حقیقت، مثل افسانهٔ پریان است.
بقیهٔ مدلهای فیزیکی هم به تدریج همینطور شدند. یعنی در قرن بیستم و در زمان حاضر، واقعاً فیزیکدانان چنین احساسی ندارند که «استریم تئوری» نظریهای مطابق با جهان خارج است و حقیقت را برای شما توضیح میدهد. اینها یک سری مفهوم و یک سری کمیتاند؛ صورت ریاضی و فرمولی را مینویسیم و سعی میکنیم آزمایشها را بر اساس آن توضیح دهیم. نظرمان این نیست که واقعاً، مثلاً وقتی دربارهٔ جاذبه صحبت میکنیم، چنین احساسی باشد؛ حتی اگر کسی الان مکانیک نیوتونی را بیان کند، جوّ عمومیِ حاکم در جامعهٔ علمی این نیست که این دو جسم واقعاً همدیگر را جذب میکنند. در واقع مفروضاتی وجود دارد: فرض کنیم اینها همدیگر را جذب میکنند، و با این فرمول جذب میکنند؛ بعد قوانین مکانیکی دیگری هم وجود دارد که به شما میگوید ماه اینطور دور کرهٔ زمین میچرخد. اینکه واقعاً همدیگر را جذب میکنند یا نه، در فیزیک جزو ساینس نیست.
مثلاً وقتی برای الکترون پارامتر «ام» را مینویسم، آن پارامتر «ام» که اینجا نوشتهام یعنی چه؟ در حالی که هنوز نمیدانیم الکترون موج است یا ذره، نسبت دادن جرم به الکترون، در حالتی که موج است، یعنی چه؟ یعنی تعبیرها بیرون از علم صورت میگیرند. فیزیکدان اصولاً خودش را بهعنوان یک ساینتیست موظف نمیداند که فرمولی را که مینویسد دقیقاً خطبهخط تعبیر کند و بگوید با جهان خارج انطباق دارد؛ اصلاً حسشان این نیست.
اصولاً ببینید، علم عبارت از این است که وضعیتهایی را که قابل آزمایش و مشاهدهاند، از جهتی خاص و نه در کلیتشان، انتخاب کنم، چیزهایی را حذف کنم و برای قسمتهایی از آن، در فیزیک اینطور است، مدل ریاضی درست کنم؛ مدلی که در آن فرمولهایی میشود نوشت و چیزهایی را میشود محاسبه کرد، و محاسباتم درست درمیآید. اصولاً فیزیکدان احساس اینکه دارد واقعیتهای جهان را کشف میکند، تا حدودی از دست داده است. میگویم «تا حدودی»، چون عدهای این احساس را دارند، ولی برای احساسشان توجیه زیادی نمیبینم. مسئلهٔ عدم موجبیتی هم هست که در فیزیک پیش آمد. ایدهای که لاپلاس یک بار در جملهای گفته است، بعد از آنکه نیوتون نظریهاش را داد و در اوج بود، این بود که شرایط اولیه را به من بدهید، یعنی بگویید الان جهان چگونه است، تا من بگویم این جهان تا ابد چگونه پیش خواهد رفت.
نیروی جاذبه و گردش ماه به دور زمین
نابودی پیشگویی ابدی جهان
این ایده اصلاً نابود شده است که بتوانیم جهان را تا ابد پیشگویی کنیم، چون جهان اصلاً در عالم میکروسکوپی آن قطعیتی را که فکر میکردیم ندارد. به نوعی توقف فیزیک در قطعیت دادن به پدیدههای میکروسکوپی نتیجهاش این است که هیچوقت نمیتوانیم به این امید باشیم که یک نظریهٔ علمی ساده، آنطور که مثلاً در زمان نیوتون فکر میشد، جهان را بهطور کامل برای ما توصیف کند و حقیقت جهان را بگوید: اینکه چرا جهان اینطور است و چرا ماه هر روز طلوع میکند. بنابراین یک سری نظریه و یک سری مدل داریم که قرار است تا هر تقریبی که بخواهیم منطبق با واقع باشند، یعنی پیشبینیهایی که انجام میدهند درست باشد. بحث اینکه تعبیر اینها و انطباقشان با جهان چقدر است، از ساینس خارج شده و جزو فلسفهٔ فیزیک حساب میشود؛ مثلاً اینکه جرمی را که به الکترون نسبت میدهیم چگونه میتوانیم توجیه کنیم.
وقتی میگویم چیزی جزو فیزیک هست یا نیست، منظورم این است: اگر الان مقالهای با این محتوا، دربارهٔ تعبیر پارامتر «ام» برای الکترون، به یک ژورنال فیزیک بفرستید، چاپش نمیکنند و نامهٔ محترمانهای برایتان مینویسند که این را برای ژورنالهای فلسفهٔ فیزیک بفرستید. قرار است فیزیکدان مدل ریاضی خودش را ارائه کند، یک سری محاسبه انجام دهد و بگوید اینها با یک سری آزمایش منطبقاند؛ آزمایشهایی که به قول بعضیها مسبوق به نظریهاند. بله، آزمایشها مسبوق به نظریهاند؛ خود پوپر خیلی تأکید دارد که آزمایش را بر اساس نظریه ترتیب میدهیم.
یکی از نکتههایی که مطرح شد این بود که حتی اگر همان محیط نیوتونی را بگیریم، میشد پرسید چرا این دو جسم همدیگر را جذب میکنند، و جوابی وجود ندارد. ببینید، همان موقع هم جوابی وجود نداشت، ولی فضای حاکم بر آن قرن طوری بود که کسی نمیپرسید. فضای حاکم بر قرن هجدهم و نوزدهم، پیش از آمدن نسبیت، این بود که ما دنیا را فهمیدهایم و فقط چیزهایی از آن مانده است. وقتی داروین نظریهٔ تکاملش را داد، حس عمومی این بود که حیات را فهمیدهایم؛ مثلاً فهمیدهایم انسان چگونه پدید آمده است. این حس عمومی قرن هجدهم و نوزدهم است که تأثیر عمدهای بر فلسفه و همهچیز دنیا، از جمله هنر، گذاشته است. ولی نکتهٔ مهم این است که در قرن بیستم و بیستویکم، تعلیمات عمومی همچنان با همین روحیه است. یعنی الان یک دانشآموز حسش این است که میداند ماه چرا میچرخد، میداند جاذبه واقعاً وجود دارد، و هیچوقت هم نمیپرسد این جاذبه چیست؛ اینکه ماه به این دلیل با یک سرعت اولیه حرکت کرد و همهچیز ثابت و تمامشده است. در تعلیمات اینطور به ما گفته میشود که طبیعی است که چنین باشد.
پرسیده شد که آیا من دارم این واقعیت را توجیه میکنم. بله، توجیهاتی وجود دارد؛ بگذارید یک توجیه خیلی ساده را بگویم. اولین سالی که در این دانشگاه درس دادم، که مربوط به خیلی خیلی وقت قبل است، ۱۳ سال پیش، درس نظریهٔ مجموعهها و مبانی ریاضی را گفتم. شروع بحثم خیلی آنارشیستی بود، چون واقعاً فکر میکردم دانشجو باید همهچیز را بداند. نظریهٔ کانتور را آنطور که کانتور توصیف کرده بود شروع کردم و خیلی چیزها یادشان دادم. دو سه جلسه بعد، همان اتفاق تاریخی را که افتاده بود، در پایان یک جلسه گفتم: پارادوکسی کشف شده که این است، و تمام این نظریه زیر سؤال رفته است. بعد در جلسههای بعد برایشان توضیح دادم که چگونه به سمت پارادوکسی رفتیم که کل نظریهٔ کانتور را نابود کرده بود، و نکتههای تاریخی واقعاً جالبی برایشان میگفتم. مثلاً نابودی نظریهٔ کانتور در حدی بود که وقتی پارادوکس راسل منتشر شد، برگر جلد دوم کتابی را که در دفاع از نظریهٔ مجموعهها نوشته بود از چاپخانه پس گرفت تا بیش از این آبروریزی نشود. بعد برنامهٔ هیلبرت بود که قرار بود ریاضیات را به نوعی فارغ از تناقض و پارادوکس پیش ببرد، و گدال ثابت کرد که این برنامه عملی نیست و تمام شد. یعنی گدال اصلاً ثابت کرده است که هیچوقت نمیتوانید بگویید در ریاضیات تناقض نیست؛ با برنامهای مثل فرمال کردن ریاضیات به جایی نمیرسید.
این واقعیتی است که وجود دارد. ممکن است فکر کنید ریاضیدانها واقعاً جدی بودن این مسئله را حس میکنند؛ یعنی این احساس را که هر لحظه ممکن است در ریاضیات تناقضی کشف شود. این حس اصلاً در دانشگاه نیست. آیا تا حالا کسی چنین حرفهای کفرآمیزی به شما زده است؟ در دانشگاه، میان کسانی که دکترای ریاضی میخوانند، چنین حسی وجود ندارد. ولی کارگاهی در نظریهٔ مجموعهها و منطق در همین تهران تشکیل شد که آدمهای خیلی بزرگی آمده بودند؛ واقعاً کارگاه جالبی بود. کسانی که در نظریهٔ مجموعهها و منطق ریاضی کار میکردند، مثلاً هنوز شبها استرس داشتند که شاید فردا در این نظریه تناقضی پیدا شود. مثلاً کسی آنجا شرکت کرده بود که بخش عمدهای از نظریهٔ مجموعههای فعلی کار اوست، و اگر تناقضی در آن نظریه کشف شود، همهٔ زندگی این آدم از دست میرود. زندگی عدهای از ریاضیدانها در خطر است.
من دارم توجیه میکنم که چرا تعلیمات عمومی اینگونه است. به همین دلیل، بعد از دو ترم یاد گرفتم که دیگر این کار را نکنم. دانشجوها با چشم اشکآلود میآمدند که ما آمدهایم ریاضی بخوانیم؛ حالا اگر فردا چنین شود، چه کنیم؟
برای اینکه مردم را تعلیم دهید و چیزی بخوانند، باید از آن تعریف کنید؛ مثلاً اینکه این علم کلی کار کرده و با آن دنیا را میفهمیم. یعنی چیزهایی بهطور جانبی برای تعلیم دادن لازم است.
توجیه فکت و نظریه مجموعه کانتور
فرض کنید از اول به دانشآموز ابتدایی بگوییم: «آقا، چیزهایی داریم به شما میگوییم که درست نیستند؛ ولی اول اینها را یاد بگیر، خوب است و بعداً به دردت میخورد.» ولی حسی که در تعلیمات عمومی هست، جهتگیریاش به این سمت است که ما داریم حقایق را برای شما توضیح میدهیم. وقتی از جاذبه حرف میزنند، باید بگویند جاذبه وجود ندارد، اما فرض کنیم جاذبه وجود داشته باشد؛ این نظریه اینطور کار میکند. اینطوری کمی بیمزه میشود. تجربهٔ شخصی خودم در تدریس این بوده که نباید این کار را بکنم و باید یک سری چیزها را بسته نگه دارم؛ مثلاً اگر واقعیتهای تلخی وجود دارد، آدم اول کار به دانشجوها نگوید.
در فیزیک وضع همین است: فیزیک عبارت از این مدلهای ریاضیِ معطوف به پیشبینی است و اصلاً ادعای کشف حقیقت ندارد. بنابراین آن بخشی که حالت تعبیر دارد، اینکه از جاذبه حرف میزنیم یا از انحنای فضا، مثل افسانهٔ پریان است؛ مثل این است که چیزی میگویم تا شما نسبت به آن محاسبات حسی پیدا کنید. نکتهٔ اصلی در ساینس پیشگویی کردن و محاسبه کردن است. جلسهٔ قبل کتابی را معرفی کردم و به کتاب و نویسندهاش خیلی ابراز علاقه کردم: کتابی از کسی به اسم برونو سکی، به اسم «شناخت عمومی علم»، که ترجمه شده و ترجمهٔ خوبی هم دارد. محتوای اصلی کتاب تکیه بر این نقطه است که علم محدود به پیشبینی است، نه کشف حقیقت. انتظاری که من از ساینس دارم این است که به من بگوید اگر شرایطی پیش بیاید چه اتفاقی میافتد، نه اینکه بگوید در عالم خارج واقعاً چه هست. مدلهای کمّی میخواهم تا با آنها پیشبینی کنم.
بگذارید یک بار دیگر بگویم که چرا این افسانهٔ پریان است. مثلاً وقتی سنگی به زمین میافتد، چرا به زمین میافتد؟ توضیح ارسطو این است که جنس سنگ از خاک است، و هر چیزی که جنسش از خاک باشد میل دارد به مرکز زمین، که اصل و منشأ خودش است، نزدیکتر شود؛ بنابراین وقتی در فضا رهایش میکنید، به زمین میآید تا به آن مرکز نزدیکتر باشد. حالا فرض کنید بروید به یونان و سعی کنید به آن شخص توضیح دهید که چرا سنگ به زمین میآید. توضیح علمی و مدرنش این است که این سنگ به زمین میافتد چون میخواهد در کمینهٔ پتانسیل باشد؛ یا کمی مفصلتر، برایش لاگرانژی بنویسید و بگویید این سنگ به زمین میافتد چون این لاگرانژی باید کمینه شود. آن یونانی چه احساسی پیدا میکند از اینکه سنگ دارد به زمین میافتد چون این فرمول کمینه میشود؟ احساسش بدتر از حسی است که نسبت به افسانهای قدیمیتر از افسانههای خودش داشته است؛ اصلاً احساس میکند شما دیوانهاید و نمیفهمید او چه میپرسد که این را جواب میدهید. این جواب معطوف به این است که با این لاگرانژی میشود محاسبات دقیق انجام داد و مسیر آن سنگ را تا هر حدی که بخواهید با دقت تعیین کرد.
تعلیمات عمومی و درس نادرست ابتدایی
«چرا»، به این معنا که این سنگ چرا به زمین میافتد، از این توضیح فرمولی که من مینویسم درنمیآید. نه از نظر یونانی و نه از نظر شما، این نباید توضیحی واقعی باشد که من کمیتی فرضی مثل پتانسیل را، که ماهیت ریاضی دارد، فرض کردهام و بعد گویی دنیا طوری عمل میکند که این پتانسیل در سیستمها کمینه شود. این توضیحات معطوف به پیشبینیاند، نه بیان حقیقت.
الان میبینیم که این یک سری توضیح است و قرار نیست دنیا طبق توضیحات ما عمل کند؛ فقط چیزهایی را توجیه میکند و از این جهت خوب است. قرار نیست دنیا مطابق تعبیرهای ما باشد؛ قرار نیست پتانسیل یا جاذبه در دنیا واقعیت داشته باشد.
پرسیده شد که آیا از این نتیجه میگیرم که وظیفهٔ علم نیست دنبال این برود. وظیفهٔ ساینس نیست؛ فیزیکدانها وظیفهٔ خودشان نمیدانند که فرمولهایی را که مینویسند دقیقاً به معنای فلسفی تعبیر کنند. در برابر، گفته شد که اگر آدم مذهبی باشیم و باور داشته باشیم که این حقیقت و این توجیهات وجود دارد، اگر علم بتواند به آنها برسد مشکلی ندارد. میتوانید فرض کنید چیزی به اسم فلسفهٔ فیزیک وجود دارد، که دارد، و این کار را بهعنوان بحثی در فلسفهٔ فیزیک انجام دهید؛ خیلی هم خوب است. مسئلهٔ تعبیرها واقعاً بحث فیزیکی نیست و فیزیکدانها آن را هدف خودشان نمیدانند. نوعی تقسیم کار است: فیزیکدان قرار است فرمولهای معطوف به پیشبینی و مدلهای ریاضی برای شما ارائه کند، و تعبیر مدلهای ریاضیاش، اگر مثل مدل نیوتونی خیلی خوب کار کردند، به عهدهٔ کس دیگری است.
قبلاً این کار را خود فیزیکدان انجام میداد؛ یعنی نیوتون. میدانید که نیوتون چون آدم خیلی مذهبیای بود، در توجیهاتش، در کتاب «اصول»، جاهایی مینویسد که اینکه چرا این کرات اینطور شدهاند، دخالت مستقیم خداست و هیچ توجیه علمی ندارد. بعد لاپلاس؛ من این را اولین بار وقتی شنیدم که لاپلاس کتاب معروف «مکانیک سماوی» خودش را نوشت و برد و به ناپلئون تقدیم کرد. لاپلاس آدم خاصی بود: در چند دوره، در اوج کوران انقلاب فرانسه، زندگی میکرد و همیشه جزو نزدیکان حکومت بود؛ یک موقع نزدیک دربار بود و وقتی ناپلئون آمد، جزو نزدیکان ناپلئون شد. خلاصه وقتی لاپلاس این کتابش را به ناپلئون تقدیم کرد، ناپلئون از او پرسید که چرا در این کتابی که نوشتهاید، خداوند اصلاً نقشی ندارد. جواب لاپلاس دقیقاً این بود که من نیازی به دخالت خدا پیدا نکردم.
چرا سنگ به زمین میافتد
یعنی آن قسمتی را هم که نیوتون نتوانسته بود توجیه کند، با همان قوانین نیوتون معادله نوشته و توجیه کرده بود، و بنابراین نیازی احساس نمیکرد که فرض کند اینجایش را خدا قرار داده است. چیزی شبیه این هم شنیدهام که کولر، وقتی میخواسته جمع یک بهاضافهٔ دو و الی آخر را حساب کند، گفته است اگر این جمع ایکس باشد، آنوقت ایکس مساوی است با یک بهاضافهٔ دو ایکس. از این حرفها در تاریخ خیلی زیاد است: آدمهای مذهبیای که کار علمی میکردند گویی احساس گناه میکردند از اینکه دارند چیزهایی را محاسبه میکنند، و مجبور بودند مدام در کتابهایشان در این باره بنویسند. داروین هم اینطور بود؛ تا آخرین لحظهٔ حیات میگفت که من به خدا ایمان دارم. بگذریم.
نهایتش این است که ساینس، دستکم آن چیزی که من بیشتر بر آن تأکید دارم، جهتگیریاش در جهت توضیح حقایق نیست؛ دستکم نبوده است. درست است که فکر میکردند اینطور است، ولی دستکم اینطور نبوده است؛ کارش ارائهٔ مدل ریاضی بوده است. شما حتی هیچوقت افتادن یک برگ را در فیزیک بررسی نمیکنید؛ چیزهای زیادی را حذف میکنید. مثلاً وقتی نیوتون منظومهٔ شمسی را توضیح میدهد، همهچیز را کروی و صُلب فرض میکند. همیشه چیزهایی حذف میشوند و چیز شستهرفتهای میماند؛ بعد برایش مدل ریاضی ارائه میدهیم، با هدف محاسبه. اصولاً «چرا» به آن معنای یونانی، یعنی پرسش از طبیعت، در علم جدید معنا ندارد و از اول هم نداشته است؛ منتها الان روشنتر شده است. مثلاً وقتی در «استینگ تئوری» میگویند ابعاد مکانی نهتاست، هیچکس نمیپرسد آن ۶ تای دیگر که ما با آنها سروکار نداریم کجاست. فرمول نشان میدهد که «استینگ تئوری» در صورتی درست است که ۹ بعد مکانی فرض کنید؛ نظر این است که معادلات به جوابی که میخواهید برسند. به هر حال این یک نکته.
نکتهٔ دوم این است که اینکه حقایقی کشف شده و حقایق دیگری هم کشف میشود، اینطور زیر سؤال است. گفته شد که حقیقت آزمایشپذیر نیست که علم بخواهد دربارهاش حرفی بزند. نکتهای که ایشان میگوید این است که چون در فیزیک اصولاً آزمایش نقش اساسی ایفا میکند، فیزیک حداکثر تا همانجایی میتواند حرف بزند که برد آزمایش هست. بنابراین اگر قبول کنیم که چیزهای آزمایشناپذیری وجود دارند که جزو حقایقاند، به این دلیل هم واضح است که علم از اول نمیتوانست در جهت کشف حقیقت کار کند. ولی نکتهٔ اساسی این است که تعلیمات عمومی ما در همان فضای قرن هجدهم میگذرد؛ حالا یا به دلایل آموزشی، یا به دلیل ایدئولوژی حاکم.
نیوتن و بینیازی از دخالت خدا
اگر الان از آدمی عامی، یا کسی که دیپلم گرفته است، بپرسید ماه چرا درمیآید، اگر هم نتواند دقیق برایتان توضیح دهد، فکر میکند این چیزی توضیحدادهشده است. این حس عمومی وجود دارد که همهچیز حل شده است؛ واقعاً این حس وجود دارد و از نیوتون به این سو بوده است، با این همه اتفاقهایی که افتاده است. برونو سکی، که طرفدار علم است، و من خودم هم طرفدار علم هستم، با دیدی خیلی مثبت به علم نگاه میکند و اصلاً نگاهش آنارشیستی نیست. او در این کتابش تأکید زیاد و خیلی آموزندهای بر مسئلهٔ عدم موجبیت دارد و با تعجب میگوید: تعجب میکنم که چرا به این نتایج عدم موجبیت خیلی توجه نمیکنند و خیلی دربارهاش حرف زده نمیشود؛ این مسئله چیزهایی را نابود میکند. وقتی موجبیت را در علم زیر سؤال بردهاید، یعنی از نظر فضای فکری باید از آنچه در قرن نوزدهم بود خیلی فاصله گرفته باشید؛ ولی عملاً این اتفاق نیفتاده است.
مشکل سوم مربوط به نتایج علم است: مثلاً رفتن به کرهٔ ماه، پزشکیای که دردها را درمان میکند، ارتباطات؛ این تکنولوژی را نمیشود انکار کرد. این علم حاکم شده است چون مفید بوده است؛ درست. ایدهٔ فایرابند دربارهٔ اینکه این نتایج تا چه حد به علم اعتبار میدهند، و آیا علم میتواند اعتبار خودش را از نتایجش بگیرد و به حکومت خودش ادامه دهد، این است که میگوید آنچه اتفاق افتاده این نیست که علم بهتنهایی نتایجی به بار آورده است. واقعیت تاریخی این است که از زمانی، به دلایل تاریخی، تمام سرمایهها و توجه تعلیمات عمومی به علم، یعنی به ساینس، معطوف شده است؛ ساینس جذابیتی پیدا کرده که همه به آن توجه کردهاند. میلیاردها نفر در زمینههایی کار کردهاند که جزو تعلیماتشان بوده و در دانشگاه تدریس میشده است، و طبعاً به نتایج خیلی زیادی هم رسیده است. اگر روی شاخههای آلترناتیو، مثلاً در پزشکی، سرمایهگذاری میشد، به چه نتایجی ممکن بود برسیم؟ منصفانه نیست که الان قضاوت کنم که پزشکیِ بهاصطلاح مدرن بهتر است و نتایج بهتری به بار میآورد یا یکی از آن شکلهایی که بهعنوان آلترناتیو وجود دارند. در تمام جنبههای علمی، آلترناتیوهایی میتوانند وجود داشته باشند.
حرف فایرابند این است که علم با سرمایهگذاری و یک پوشش عمومی به نتایج خیلی زیادی رسیده که قابل انکار نیست، ولی این را نباید حُسن علم حساب کرد؛ از این نظر که علم علاوه بر این کار، جلوی خیلی چیزهای دیگری را هم که میتوانست اتفاق بیفتد گرفته است، و کسی الان نمیتواند قضاوت کند که بعضی از آن شاخههای آلترناتیو تا چه حد میتوانند مؤثر باشند. جلسهٔ قبل با آقای درخشانی دربارهٔ پزشکی و روشهای آلترناتیو بحث زیادی کردم. فرض کنید در پزشکی آلترناتیوی که در هند هست، فرض یکی از شاخهها این است که اصولاً میشود با روشهایی که جنبهٔ روانی و جسمانی دارند، انسان به جایی برسد که بیمار نشود؛ چیزی به اسم سلامتی کامل وجود دارد و آدم در این موقعیت بیمار نمیشود.
حس عمومی که همه چیز حل شد
پزشکی مدرن اخیراً گرایشی پیدا کرده است به اینکه بیشتر بیماریها نه آنطور که قبلاً فرض میشد در اثر عوامل خارجی، بلکه در واقع مربوط به ضعف سیستم دفاعی بدن است. تقویت سیستم دفاعی بدن برای اینکه کسی بیمار نشود، چیزی است که پزشکی تا حالا رویش خیلی کار نکرده است. ممکن است روشهایی که هندیها در هزارههای پیش کشف کرده بودند در جهت تقویت سیستم دفاعی بدن باشد، و ممکن است روزی نهایتاً به جایی برسید که تعداد مطبهای پزشکی مدرن کمتر از تعداد مطبهای طبهای آلترناتیو دیگر باشد و آنها نتایج بهتری بدهند؛ بتوانند در این جهت کار کنند که اصولاً بیماری به سراغ کسی نیاید، یا با روشهایی غیر از این روشهای شیمیایی که الان میشناسیم بیماری خوب شود.
از نظر فایرابند عادلانه نیست که پزشکی را افتخار علم بدانیم، با توجه به اینکه آلترناتیوی برایش وجود ندارد. چرا آلترناتیو برایش وجود ندارد؟ چون علم نمیگذارد آلترناتیوی برایش باشد؛ یعنی روی شاخههای پیرامونی سرمایهگذاری نمیکنیم. این سنتی حاکم است که با قدرت حکومت میکند و جلوی پیشرفت یک سری چیزها را میگیرد.
مثلاً من در جلسهای اینجا دربارهٔ رؤیا صحبت کردم و خیلیها قانع شدند که نشانههای بیماری میتوانند در رؤیا ظاهر شوند. کتابهایی با ظاهر علمی میتوانید پیدا کنید که در آنها یک سری رؤیای استاندارد نوشته شده است؛ مثلاً برای بیماریهای قلبی رؤیاهای استانداردی وجود دارد که آدمی که این بیماری را دارد میبیند، و ممکن است اینها پیش از آنکه لطمهٔ زیادی به بدن برسد، بهطور استاندارد در رؤیاها ظاهر شوند. این نکتهٔ خیلی مهمی است و باید خیلی دربارهاش صحبت کنم و مثال بزنم تا این حرف فایرابند جا بیفتد. باید کمی از تخیل خودتان استفاده کنید؛ میبینید چقدر چیزها هست که علم رویش کار نکرده است. چرا روی رؤیا کار نشده است؟ چون رؤیا از روش علمی، از آنچه ایشان میگفت، فرار میکند؛ چون تجربهٔ رؤیا تکرارپذیر و بهطور عام مشاهدهپذیر نیست. چون در روش علمی نمیگنجد، تا حالا به رؤیاها توجه نکردهایم و اصلاً خرافات محسوب میشدند. فروید کارهایی کرد و به نظر میآمد که دارند میپذیرند، ولی هنوز هم اگر در دانشگاههای معتبر دنیا به رشتهٔ روانکاوی و روانپزشکی بروید، هنوز با شک و تردید به رؤیا نگاه میشود که آیا ارزشی دارد یا نه. چرا؟ چون در قالب روش علمی نمیگنجد؛ تجربهای درونی و داخلی در یک آدم است و نمیتوانید نمایش عمومی برایش پیدا کنید. کمی از تخیلتان استفاده کنید: ببینید چقدر چیزها هست که ممکن است اطلاعات جالبی برای سلامتی انسان، مثلاً سلامت روانی، داشته باشد و علم به آن توجه نکرده است. علم به چیزهای دیگری توجه کرده که با روش علمی قابل شناختن بودند.
پزشکی مدرن و بیماری و سلامتی
ما به شناخت طبیعت بیشتر توجه کردهایم تا به شناخت انسان، و مطمئناً این عاقلانه نیست. مطمئناً اگر روی رشتههای انسانی، چه روانشناسی و چه خیلی چیزهای دیگر، بیشتر سرمایهگذاری میکردید، الان زندگی بهتر و راحتتری داشتیم، کمتر مریض میشدیم، و ممکن بود خیلی اتفاقهای خوب دیگر بیفتد.
چه اتفاقی باعث شده که این بخش، یعنی ساینس به این معنایی که داریم، حکومت کند؟ یکی از اتفاقهای اساسی این است که ساینس کالا تولید میکند و پول تولید میکند. سرمایهگذاری را جایی انجام میدهید که بعداً بتوانید جنسی تولید کنید و بفروشید. بهویژه اینکه ساینس قدرت نظامی پدید میآورد؛ مطمئناً با حکمت قدیمی هندی نمیتوانید موشک درست کنید. بنابراین روی فلسفه و حکمت هندی سرمایهگذاری زیادی نمیشود؛ سرمایهگذاری آنجایی انجام میشود که کالا تولید میشود و رونق اقتصادی به همراه دارد؛ یعنی پولی که میگذارید، به صورت کالا و به صورت قدرت نظامی جواب میدهد.
بنابراین میخواهم بگویم اگر یک بار اینطور فکر کنید و واقعاً تخیل کنید که ۳۰۰، ۴۰۰ سال پیش مسئول طراحی تعلیمات عمومی بودید، چه مقدار ساینس در آن میگنجاندید؟ با توجه به همین نتایجی که الان از ساینس گرفتهایم، فکر میکنم کافی بود در تعلیمات عمومی سهم کمی را به ساینس اختصاص دهیم و مقدار خیلی زیادی را به هنر، و مقدار خیلی زیادی را به مسائل انسانی، به چیزهایی که مربوط به بهداشت روان و جسم است؛ چیزهایی که عموم مردم باید بدانند تا بهتر زندگی کنند. ساینس میتواند در رشتههای تخصصیتری که بعداً میآید مطرح شود. ولی فشاری که الان روی ساینس هست در این حد است که از کلاس دوم ابتدایی کتاب علوم دارید در کنار کتاب ریاضی؛ و به نظر میآید که در تعلیمات عمومی در جهت حذف تقریباً همهٔ چیزهای دیگر اقدام میکنیم. این فقط در ایران نیست، هرچند شاید در ایران خیلی شدید باشد؛ در آمریکا هم حجم تعلیمات هنریای که آدم در تعلیمات عمومی میبیند درصد خیلی پایینی است. بنابراین این نتایج همراه با سرکوب و یک سری چیزهای منفی بوده است.
گفته شد که پیشبینی کردنِ علم خوب است و علم دخالت خوبش را دارد. کسی منکر این نیست که ساینس چیز خوبی است؛ ساینس باید سر جای خودش باشد و در تعلیمات عمومی جای خودش را داشته باشد. ولی آن خرافهها، مثل کشف حقیقت، و اینکه «من همهچیزم، تا جایی که دیگر فیلسوفها حرف نزنند و هنرمندها کاری نکنند»، خرافهای است که وجود داشته و هنوز هم حاکم است. الان میتوانید از دانشمندان واقعی، که مثلاً شیمی کار میکنند، آمار بگیرید: روحیهٔ علمی این است که نسبت به هنرمندان و نسبت به هر موجود دیگری در این دنیا احساس برتری میکنند و احساس میکنند اصلِ دنیا همانی است که خودشان در آن فعالیت میکنند؛ چون این یک سنت است. دانشمندان دنیا آدمهاییاند که پیرو این سنت شدهاند، در این سنت تربیت شدهاند و مطابق این سنت پیش رفتهاند.
نتیجهاش این است که به جایی رسیدهاند که دقیقاً همین سنت به آنها ارزش داده است.
سرمایهگذاری روی شناخت انسان
شما هم همینطورید و من هم همینطور. چرا ما در زندگیمان آدمهای موفقی بودهایم؟ چون به این سنت تن دادهایم؛ استعدادهای ویژهٔ ما هم استعدادهایی بود که این سنت لازم داشت. فرض کنید در دنیایی به دنیا آمده بودید که نقاشی اصل ماجرا بود. معلوم نیست ما کجا بودیم؛ شاید از گرسنگی مرده بودیم، یا آدم روانیِ افسردهای بودیم که احساس بدبختی زیادی میکرد، چون نمیتوانیم یک خط راست بکشیم. اگر رسم فنی جزو فعالیتهای اصلی انسان بود، من خودم احتمالاً خودکشی میکردم؛ نمیتوانستم یک خط صاف و تمیز بکشم. رسم فنی را در ترم آخر لیسانس پاس کردم، چون ترم اول نمرههایم خیلی کم شده بود. آخر سر هم نه به این دلیل که خوب کشیده بودم قبول شدم: استاد سؤال عجیب و غریبی پرسید، دو شکل کشید و گفت هر کس سومی را بگوید دو نمرهٔ امتحانی به او میدهم؛ من این کار را خوب انجام دادم، چون تجسم هندسی خوبی داشتم ولی نمیتوانستم خط بکشم. فکر کنم دو نمره داد و ۱۸ گرفتم؛ با آن دو یا سه نمره، یادم نیست دو یا سه.
بگذریم. هدف من از همهٔ این حرفهایی که جلسهٔ قبل زدم و خیلی طولانی شد، و الان هم دوباره تکرار کردم و طولانیتر شد، یعنی حدود ۴ ساعت که دربارهٔ چیزی حرف میزنم که خیلی میل نداشتم دربارهاش حرف بزنم، این بود که دربارهٔ رابطهٔ این سنت علمیِ حاکم در تعلیمات عمومی با چیزی صحبت کنم که قبلاً در جلسهٔ سوم دربارهاش صحبت کردیم: اینکه یکی از اهداف دین رسیدن آدمها به تجربهٔ دینی است؛ و دربارهٔ تأثیر منفیای که این تعلیمات بر این جنبه از فهم دین میگذارد.
در یک جلسه توضیح دادم که از نظر دین، آدم خودش باید تجربهٔ دینی را به دست بیاورد، و آن تجربهٔ دینی حال و هوایی دارد. میخواهم بگویم این تعلیمات علمی، یعنی تعلیمات عمومیای که در جهت علمی میبینیم، با اینکه مفید و خوباند و تکنولوژی از آنها درمیآید، مشکلاتی برای پیدا کردن این تجربه پدید میآورند. میخواهم بگویم تعلیمات عمومی ما نهتنها در جهت کسب تجربهٔ دینی نیست، بلکه در جهت خلاف آن هم هست؛ یعنی به نظر میآید آدمی که درس نخوانده باشد، به نوعی بیشتر ممکن است به تجربهٔ دینی برسد و این امید دربارهٔ او بیشتر هست. من دیگر سعی میکنم «تجربهٔ دینی» نگویم، چون همهٔ چیزهایی که میگویم دربارهٔ تجربهٔ شاعرانه، که نوعی تجربهٔ هنری هنرمندان است، هم صادق است.
تن دادن به سنت و استعداد ویژه
آنچه به آن تجربهٔ شاعرانه یا تجربهٔ دینی میگوییم، حال و هوایش با چیزی که در تعلیمات عمومیمان داریم خیلی متفاوت است.
بگذارید اول، حالا که بحث دین است، کمی توصیف کنم که این حقیقتی که قرار است نسبت به آن شهودی پیدا کنیم و تجربهاش کنیم چیست؛ دستکم میشود طرح کلیای از آن ارائه داد. آن حقیقت اصلی که به نظر میآید در عموم ادیان، و در انواع فلسفههای شرقی و سرخپوستی و مانند آنها، به نوعی مشترک است، حس هماهنگی عمومیای است که در دنیا وجود دارد. این تجربهٔ دینی لحظهای است که حسی خیلی خیلی عمیق و غیرقابلبیان نسبت به کل دنیا پیدا میکنید: اینکه در جهانی هماهنگ هستید و خودتان هم، با همهٔ چیزهایی که در درونتان میگذرد، بهعنوان یک جزء با این دنیا هماهنگید؛ حس میکنید این دنیا معنا دارد، هدف دارد و جهتگیری خاصی دارد. نوعی احساس کلی نسبت به کل دنیاست که بیش از هر چیز این حس هماهنگی در آن است.
بیتکنشان، با اینکه آدم خیلی دقیقی بوده، در خاطراتش جایی مینویسد که فکر میکنم همهٔ آدمها در طول زندگیشان این تجربهٔ جالب را داشتهاند: حس عمیق امنیت کامل. من هم فکر میکنم همهٔ آدمها این تجربه را داشته باشند. حسی غیرقابلبیان که انسان احساس کند گویی هیچ خطری تهدیدش نمیکند؛ لحظهٔ آرامش مطلق؛ احساس امنیتی مطلق که با مبانی علمی قابل توجیه نیست، ولی آنقدر واضح و روشن است که برایش قانعکننده است که الان واقعاً در امنیت کامل است.
پرسیده شد که آیا تجربهٔ معنویای که میگوییم لحظههای خاص و برجستهای از زندگی است، یا نوعی شیوهٔ زندگی. واقعاً لحظههای خاص و برجستهای است که احساسی خیلی قوی پیدا میکنید و حس میکنید چیزی را میبینید که تا حالا ندیدهاید. وقتی معمولاً «تجربهٔ دینی» میگویند، منظورشان بیشتر پدیدههایی مثل وحی و تجربههای خاص دینی است. من اسم خاصی برایش نمیدانم؛ اسمش را تجربهٔ عارفانه یا چیز دیگری بگذارید. یک تجربه است، و تأکید من بر تجربه بودنش این است که قابل بیان نیست و درونی است: فرد تجربهای میکند، احساس میکند چیزی کشف کرده، شک ندارد که آنچه کشف کرده درست است، و نمیتواند آن را به دیگری منتقل کند.
در این تجربهٔ دینی، معنادار بودن دنیا نقش خیلی مهمی دارد؛ به نوعی حس اینکه کل دنیا گویی معنایی دارد و به سمتی جهتگیری شده است. در تجربهٔ دینی چیزی هست که فکر کنم همیشه هست: حس منفعل بودن. احساس نمیکنید که، مثل وقتی فکر میکنید، چیزی را تولید کردهاید؛ حس میکنید چیزی برایتان واقع شد، تحت تأثیر چیزی قرار گرفتید، گویی چیزی از بیرون اینها را به شما القا میکند. این تجربهٔ دینی یا عارفانه بهصورت منطقی و دقیق قابل بیان نیست.
تجربه شاعرانه و تجربه دینی
نقطهٔ اصلی دقیقاً این است که توصیفی که میشود از آن داد، اگر بخواهید به آن نزدیک شوید، توصیف هنرمندان است، مثلاً شاعران. خیلی از شاعران همین کار را میکنند؛ تجربههای شاعرانه همیناند، هرچند ممکن است دربارهٔ کل جهان نباشند. مثلاً هایکو، شعر ژاپنی، اساساً قرار است همین باشد: لحظهای که آدمی نسبت به چیزی که همهٔ ما میبینیم حسی عمیق و خاص پیدا میکند؛ مثلاً نسبت به پروانهای که الان لب این چاه نشسته، حسی پیدا میکند، گویی این پدیده برایش تازگی دارد و چیزی میبیند که قبلاً نمیدید، و سعی میکند این حس را در چند خط و در مختصرترین شکل ممکن بیان کند. این اصلاً میشود یک شعر. اصولاً شعر خوب قرار است اینطور باشد: قرار است تجربهٔ حسیِ عمیقی را توصیف کند که بهطور دقیق قابل بیان نیست، و زبان شعر اصلاً در این جهت پیشرفت کرد.
اینکه قیدهای شعر کلاسیک حل شد و به شعر نو رسیدیم، فکر میکنم اتفاق خیلی خوبی بوده است، در همین جهت. مولوی زیاد شکایت میکرد که در آن لحظهای که حسی عمیق وجود دارد، فکر کردن به اینکه وزن درست درمیآید یا نه، یا با قافیهٔ آخرش چه کنم، و اگر این کلمه را اینجا گذاشتم آن طرفش جور نمیشود، اینها آن حس را میشکند؛ بنابراین بهتر است آدم حس را آزادتر بیان کند. مولوی، بهویژه در دیوان شمس، از این نالان است که در حالی که چیز عمیقی را بیان میکند، باید به فکر واژههای درست باشد و به فکر اینکه این واژه با وزن جور شود و طوری قرار بگیرد که وزن به هم نخورد. این زجرآور بوده است، و کمکم شاعران قید این چیزها را زدند، چون بیان آن تجربهٔ شاعرانه برایشان مهمتر از رعایت قواعد کلاسیکی بود که معلوم نیست چه کسی از اول گذاشته است.
میخواهم سعی کنم بگویم چه چیزهایی در این تجربهٔ شاعرانه و معنوی وجود دارد که اصولاً تعلیمات عمومی در خلاف جهت آن است؛ یعنی طوری تعلیم میبینید که کمتر شانس پیدا میکنید این تجربهها را پیدا کنید.
توصیف شاعران از تجربه دینی
بگذارید اول از نکتههایی شروع کنم که ربطی به تعلیمات عمومی ندارد: چیزهایی در جهان فعلی که در آن زندگی میکنیم و با تجربههای دینی مخالف است. نکتهٔ اولش تکنولوژی است.
ببینید، این تجربههای دینی یا شاعرانه از قدیم کلاً به دو بخش تقسیم میشدند: بخش بهاصطلاح آفاقی و بخش انفسی. یک سری تجربهها نسبت به طبیعت و جهان خارج اتفاق میافتد و یک سری تجربهها درونی است. به نظر من شاید این نکتهٔ خیلی مهمی باشد که عرفان ما، عرفان اسلامی و عرفان شرقی، اصولاً معطوف به همان تجربههای بهاصطلاح انفسی است و تجربههای عمیق نسبت به طبیعت در آن کمتر است؛ گویی عرفان اسلامی توجه زیادی به جهان خارج نداشته است.
حالا میخواهم از اینکه تجربههای آفاقی مهماند دفاع کنم، هرچند این دفاع جنبهٔ خیلی فانتزی دارد. این کلمه از آیهای در قرآن آمده است و تعبیر «آفاق و انفس» را از آنجا گرفتهاند: اول آفاق را میگوید و بعد انفس را. حس من این است که گویی در آفاق بیشتر میشود نشانههای خدا را دید؛ نسبت به طبیعت میشود تجربههای بیشتری داشت که فضای تجربهٔ دینی داشته باشد. نزدیکترین نوع عرفان، که تجربهٔ آفاقی در آن عمده است، عرفان سرخپوستی است؛ اگر بتوانیم ادعا کنیم چیزی به اسم عرفان سرخپوستی وجود دارد. فرهنگ سرخپوستها خیلی معطوف به تجربههای بیرونی، یعنی تجربههای ارتباط با طبیعت، شده است؛ در جاهای دیگر عرفان جنبهٔ خیلی درونی داشت. این را بهعنوان یک نکته میگویم: سرخپوستها از طبیعت چیزی برداشت میکنند؛ این احساس خیلی عمیق در فرهنگشان وجود داشته که جزئی از طبیعتاند و همهچیز یک کل واحد تشکیل میدهد. اینها جزئیات زیادی دارد، ولی در عرفان سرخپوستی حیوانات هم نقش دارند و گیاهان هم نقش دارند و یک سری اسطوره از این دست دارند. عرفانشان شاید با عرفان ما چندان انطباق نداشته باشد. منظورم تجربههای معنوی است: به نظر میآید تجربهٔ معنوی نسبت به جهان خارج در سرخپوستها بیشتر است. جملهٔ اولم را با تردید زیاد گفتم: اگر چیزی را بتوانم عرفان سرخپوستی تعریف کنم؛ خودم در اینکه اسمش را عرفان بگذارم کمی مشکل دارم.
گفته شد که در تجربهٔ آنها هم، حتی وقتی کسی بیرون را میبیند، چون خودش احساس میکند، تجربه درونی است. ولی مثلاً ژاپنیها، که آنها هم به نوعی سرخپوستهای آن سوی دنیا هستند، حسهای خیلی خاصی نسبت به طبیعت دارند: نسبت به اجزای طبیعت و نسبت به حیوانات؛ حسی که با خرافات آمیخته است. میگویم اسمش را عرفان بگذاریم یا نگذاریم، به هر حال در بخش عمدهٔ فرهنگشان به نوعی حالتهای خرافی هست، ولی تجربههای درستی هم دارند؛ مثلاً حس جالبی نسبت به حیوانات دارند، و حس جالبی نسبت به جهان اطراف خودشان، از ستارهها گرفته؛ تجربههایشان به نوعی معطوف به بیرون است. در مقابل، تجربههای عرفای ما معطوف به درون است؛ عرفای ما خیلی در درون خودشان کندوکاو میکنند و خیلی معطوف به تجربههاییاند که مثلاً از عبادت، یعنی تجربههای مستقیمی که نسبت به خداوند برایشان به دست میآید، بدون واسطهٔ طبیعت؛ همهچیز را در درون میبینند.
تکنولوژی مخالف تجربه دینی
من میگویم این در عرفان ما و در عرفان هندی غلبه دارد. اصولاً عرفان این منطقه عرفانِ تجربههای درونی است؛ تجربههایی که ناظر به درون خودماناند: گویی حسی از درون میجوشد و برای آدم تجربهای میشود، بهجای اینکه مشاهدهای در بیرون کند.
من در اینکه عرفان اسلامی را چقدر بشود منطبق با قرآن دانست مشکل دارم. با فلسفه که اصولاً مشکل دارم؛ با عرفان هم مشکل دارم، در اینکه اسمش را عرفان اسلامی گذاشتهاند، با توجه به اینکه بیشتر به گرایشهای هندی نزدیک است تا گرایشی که من الان در قرآن میبینم. قرآن بهشدت و بسیار به مشاهدهٔ طبیعت دعوت میکند؛ مشاهدهٔ طبیعت نه به معنای علمی، بلکه به معنای کشف آنچه در طبیعت نمود خاصی دارد، تا آدم بتواند آن حس را درک کند.
گفته شد که استدلال از تقدم آفاق بر انفس فانتزی است. گفتم که فانتزی است. شاید بتوانم استدلالی آماری بیاورم: اشاره به آیات آفاقی در قرآن زیاد است و اشاره به انفس کمتر؛ این هم باز فانتزی است، ولی میشود اینطور توجیهش کرد. به هر حال احساسم این است که آدمی که واقعاً عرفانش را، شاید، از قرآن گرفته باشد، با توجه به این همه آیهای که به طبیعت بهعنوان آیات و نشانههای خدا ارجاع میدهند، باید خیلی متوجه طبیعت باشد؛ و توجیهی پیدا نمیکنم که چرا عرفای ما اینطور نیستند. من از تقدم آفاق و انفس هیچ نتیجهای نمیگیرم؛ آنجا اشتباه کردم. نتیجه را از این میگیرم که قرآن پر از ارجاع به طبیعت است و عرفان ما خالی از آن است؛ مثلاً در آثار عرفای بزرگ ما ارجاع به طبیعت نمیبینید.
گفته شد که شاید همهٔ آنها اول با طبیعت شروع کردهاند و بعد با ظاهر آیه به تجربههایی رسیدهاند. نه، واقعیت اینطور نیست. سیر و سلوک عرفان اسلامی مبتنی بر عبادت در یک غار است، بیآنکه چیزی را ببینیم. بگذریم.
اصولاً تجربهٔ معنوی، از تجربههای کوچک شاعرانه تا تجربههای بزرگ دینی و عارفانه، حال و هوایی دارد که با بعضی چیزها نمیخواند. نکتهٔ اول تکنولوژی است: هرچه تکنولوژی پیشرفت میکند، بیشتر در جهان دخل و تصرف میکنید و بیشتر در محاصرهٔ چیزهایی هستید که خودتان ساختهاید. الان از صبح که از خانه بیرون میآیید، از خانهای بیرون میآیید که خودتان ساختهاید، مستقیم به ماشینی میروید که خودتان ساختهاید، و کاری میکنید که کاملاً مصنوعی است و از امور طبیعی نیست؛ پشت کامپیوتر مینشینید و بهعنوان غذا هم کنسرو میخورید.
عرفان درونی و مشاهده طبیعت
ببینید، اینجا اصولاً طبیعتی در زندگیتان وجود ندارد؛ یک بار در روز سرتان را بالا نمیکنید، و صبح هم نه با فروغ خورشید بیدار میشوید. یعنی وقتتان و زندگیتان و همهٔ کارهایتان را با تکنولوژی تنظیم میکنید. تکنولوژی بهطور خیلی سادهای ارتباط انسان با طبیعت را هرچه بیشتر پیش میرود بیشتر کم میکند. تمام زندگیتان را در ارتباط با تکنولوژی میگذرانید، نه در ارتباط با طبیعت؛ شب بهجای ستاره تلویزیون نگاه میکنید. حس خوردن کنسرو با چیدن میوه از درخت و خوردنش فرق دارد. ممکن است همان میوه را کنسرو کنید و مواد غذاییاش هم حفظ شود و سیر هم بشوید، ولی حسش با اینکه آدم آن را مستقیم از درخت بخورد فرق دارد.
گفته شد که خیلیها دوست دارند دنیا همانطور باشد که هزار سال پیش بود و فکر میکنند آن موقع خوب بود؛ آن موقع هم خوب نبود. آیا این خیلی واضح نیست که تکنولوژی ارتباط انسان با طبیعت را کم میکند و امکانِ موقعیتهایی را که در آن میشود تجربهٔ شاعرانه و معنوی کسب کرد خیلی خیلی پایین میآورد؟ یعنی اگر تجربهٔ معنوی نهایی این باشد که هماهنگی جهان طبیعت را با خودتان درک کنید، این را پشت کامپیوتر نمیتوانید درک کنید؛ واقعاً در طبیعت میتوانید درک کنید، در لحظههای خاصی که آدم حسی نسبت به چیزی طبیعی پیدا میکند؛ چون آن هماهنگیِ درون تکنولوژی چیزی است که خودمان ساختهایم.
نکتهٔ اساسی این است که تکنولوژی ما را از دنیایی که خدا ساخته به دنیایی کشانده که خودمان ساختهایم؛ و اینجا جایی نیست که بتوانیم بهطور روزانه، به دلیل ارتباطهایی خاص، حسی عمیق نسبت به جهان پیدا کنیم. روی این نکته خیلی تأکید میکنم: کمی تخیل کنید؛ این جهانی که ما ساختهایم یکی از جهانهای ممکنی است که میتوانستیم بسازیم. میلیونها اتفاق و روند دیگر ممکن بود در تاریخ پیش بیاید و ما الان، در قرن بیستم، در جهانی با ظاهری دیگر زندگی کنیم. میتوانست این اتفاق نیفتد و مثلاً ساینس پیشرفت نکند. تکنولوژی میتوانست راههای مختلفی برود؛ مثلاً ارتباطات دیرتر کشف شود و به چیزهای دیگری دیرتر توجه شود. تقدم و تأخری که در کشفیات علمی و ابداعات تکنولوژی وجود دارد چیزی استاندارد نیست؛ به هر حال خیلی چیزها تصادفی اتفاق افتاده است. بنابراین در جهانی زندگی میکنیم که خودمان ساختهایم، و در این جهان امکان تجربهٔ شاعرانه و تجربهٔ معنوی کمتر است. معنایش این است که لحظههایی را هم به طبیعت اختصاص دهید و برایتان مهم باشد که زندگی طبیعی را هم درک کنید؛ حتی اگر سالی یک بار میخواهید جایی بروید، به طبیعت اهمیت بدهید، به معنای چیزی که واقعاً وجود داشته و بیرون از اختیار ماست.
زندگی بدون طبیعت پشت کامپیوتر
یک نکته سخنرانیای است که نوح برای پیروانش میکند. مثلاً تصور میکنم این سخنرانی را برای ما بکند. میگوید: آیا این آسمانها را ندیدید؟ ما شب تلویزیون نگاه میکنیم. آیا خورشید را ندیدید؟ واقعاً در تهران ما معمولاً خورشید را نمیبینیم؛ ماه را هم که نگاه نمیکنیم؛ باران هم معمولاً بیشتر کثیف میکند، و وقتی باران میآید و ترافیک میشود حس خوبی نداریم. ببینید آن آدم وقتی این سخنرانی را میکند به چه چیزهایی اشاره میکند: چیزهایی که برای ما یا اصلاً وجود ندارند، یا نمیفهمیمشان، یا چیزهای خوبی نیستند. برای آدمهایی که فقط از زمین تغذیه میکنند، باران چیزی حیاتی است و حسشان نسبت به باران فرق دارد؛ ولی من وقتی باران میآید، فقط این حس به من دست میدهد که راه بیشتر طول میکشد. بنابراین ما به نوعی از آنچه واقعاً خدا ساخته دور شدهایم؛ پس اگر تجربهٔ دینی وجود داشته باشد، موقعیتش برای ما کمتر پیش میآید. این شاید چیز خیلی اساسیای نباشد.
نکتهٔ دیگری که کمی جدیدتر است، چیزی است که باید اسم آدمی را برایش ببرم؛ ایدهای که بیشتر به اسم فیلسوفی فرانسوی به اسم گودریا معروف شد. او توجه همه را به این جلب کرد که ما به موازات جهان واقعیای که در آن زندگی میکنیم، جهانی مجازی ساختهایم، و بخش عمدهای از زندگی ما آن حالت مجازی پیدا کرده است. این شاید مهمتر باشد: اینکه ما در جهانی که ساختهٔ دست خودمان است زندگی میکنیم. ببینید چه مقدار از وقت خودمان را صرف نشستن پای تلویزیون، بازیهای کامپیوتری یا هر جور استفاده از اینترنت میکنیم؛ چه مقدار از زندگی خودمان را صرف این چیزها میکنیم. اینها واقعیت نیستند.
نکته این است که چیزی را که در تلویزیون میبینم، فکر میکنم دیدهام، ولی ندیدهام. دیدن چیزی در تلویزیون با دیدنش از فاصلهٔ مثلاً یکمتری تفاوتی اساسی دارد. تجربهٔ واقعیت با تجربهٔ مجازیای که وسایل ارتباط جمعی در ما درست میکنند خیلی فرق دارد. حسی در ما وجود دارد، و آن این است که گویی همهچیز را دیگر دیدهایم. به این میشود گفت «توهم دانستن»: یعنی فکر میکنم همهٔ تجربههای آدم را میدانم و همهٔ رودخانههای دنیا را دیدهام. من واقعاً بهعنوان تجربهٔ شخصی، هرچند نمیخواهم توصیه کنم، سفرنامهٔ ناصر فسرو را بخوانید تا ببینید دیدگاه آدم نسبت به جهان چقدر فرق داشته است: این احساس که اگر به سفر برود، چیزهای عجیب و غریبی میبیند که تا حالا ندیده و تجربههای عجیبی کسب میکند؛ اینکه در دنیا چیزهای زیادی وجود دارد که نمیدانم وجود دارند. ولی حس ما الان نسبت به دنیا چیست؟ اینکه بهطور مجازی همهچیز را دیدهایم و همهچیز را میدانیم.
بهعنوان مثال میخواهم تجربهٔ مرگ را بگویم. من فکر میکنم مرگ ۱۰۰ سال پیش تأثیر بیشتری بر آدمها میگذاشت. مرگ در حد شنیده بود، و نخستین باری که یکی از نزدیکان آدم میمرد، اتفاق عجیبی برای او میافتاد؛ چون با مرگ بهعنوان این واقعیت مواجه میشد که آدمی که تا حالا زنده بوده، دیگر الان زنده نیست.
آسمان را با تلویزیون عوض کردن
ما از بچگی آنقدر مرگ در تلویزیون و سینما دیدهایم، شاید یک میلیون مرگ را شاهد بودهایم، دستکم فکر میکنیم شاهد بودهایم، که حسمان نسبت به مرگ تازگی خودش را از دست داده است؛ از حالت شنیده، که بعداً واقعیتش را ببینید، درآمده است. پس این جهان مجازی خلأ میان شنیدهها و چیزهایی را که واقعاً تجربه میشوند پر میکند و به نوعی توهم دانستن در ما ایجاد میکند. کار جهان مجازی به جایی رسیده است که الان بازیای وجود دارد که هیچکدام از شما بازیاش نمیکنید، ولی واقعاً میشود رفت و در اینترنت زندگی کرد. سؤال من این است: آدمی که خیلی در اینترنت زندگی کند، چقدر احتمال دارد تجربهٔ دینی کسب کند و احساسی دینی به او دست بدهد که مثلاً خدایی هست و معادی وجود دارد؟ هیچ.
ما بخشهای زیادی از زندگی خودمان را صرف چیزهایی میکنیم که به معنای واقعی کلمه واقعیت نیستند؛ تجربهٔ واقعی در زندگیمان خیلی کم شده است. بچهای که از سنین خیلی پایین تلویزیون نگاه کرده و در جهان مجازی زندگی کرده، واقعاً، بهعنوان یک واقعیت روانشناختی، حسش نسبت به واقعیت دیگر آن قدرتی را که آدم معمولیِ نرمال قبلاً داشت ندارد. نمیخواهم خیلی وارد این بحثها شوم، ولی پیشرفت سریع جهان مجازی، به این دلیل که رسانههای ارتباط جمعی و اینترنت مدام پیشرفت میکنند، مشکل دیگری است که تکنولوژی دارد؛ جدای از اینکه ما دیگر در دنیایی که خداوند ساخته بود زندگی نمیکنیم. وقتی میگوییم در دنیا زندگی نمیکنیم، یعنی بخش عمدهای از تجربیات خودمان را در چیزی مجازی به دست میآوریم که اصلاً واقعیت ندارد. اینها چیزهایی است که باید مواظبش بود.
دارم میگویم چه گرایشهایی وجود دارد که باعث میشود کمتر دچار تجربههای شاعرانه و معنوی، یا هر چیز دیگر، شویم؛ فقط مسئلهٔ دین نیست. بهعنوان یک توجیه فانتزی میخواهم بگویم که برای من این یکی از ملاکهای خیلی ساده است برای اینکه چرا قرآن، وقتی از آدمهای خیلی خوب، یعنی بهاصطلاح سابقون، حرف میزند، میگوید بیشتر این آدمهای خیلی خوب جزو کسانیاند که در قدیم بودهاند. گویی هرچه جهان پیش میرود، امکان اینکه جزو سابقون شوید کمتر میشود.
این حرفها اصولاً حرفهای ضدتکنولوژیک و ضد جهان مجازی نیست؛ مسئله فهمیدن جایگاه اینهاست. به نظر من همین که آگاه شوید ساینس چه میکند، تکنولوژی چه میکند و جهان مجازی چیست، تا حد زیادی کافی است که مواظب باشید غرق این چیزها نشوید. برای به دست آوردن تجربهای آفاقی نمیشود به اینترنت مراجعه کرد؛ باید به نوعی به آفاق مراجعه کرد. خوشبختانه آفاق هنوز وجود دارند.
مرگ مجازی در تلویزیون و سینما
در برابر، گفته شد که همهٔ اینها درست است، ولی آنچه مهم است نگرشی است که ما به آفاق داریم. تجربهٔ دینیای که مطرح میکنیم میتواند از لحاظ سطح طیف خیلی وسیعی داشته باشد؛ و تمام آدمهایی که در گذشته زندگی میکردند غرق در طبیعت بودند و هیچ تجربهٔ دینیای هم به دست نیاوردند؛ پس حالا که قبول داریم نگرش به آفاق مهمتر است و اولویتش بالاتر است، دربارهٔ همان نگرش صحبت کنیم. مطمئنم هیچکس این حرفی را که شما میزنید از حرف من برداشت نکرده است؛ تقریباً چیزی شبیه این نگفتم. من دارم میگویم، و علم و تعلیم عمومی را کنار گذاشتهام، که تکنولوژی در دو جهت برخلاف جریانی کار میکند که میتواند زمینهساز تجربهٔ دینی باشد. دربارهٔ نگرش هم کار میکنیم، ولی اینها را نمیشود انکار کرد: تکنولوژی به هر حال ما را از طبیعت دور میکند، و بودن در طبیعت حس خوبی دارد.
نکته این است که واقعاً توجه به طبیعت کم شده است. چیزی که میگویم این است که مهم است این چیزها را بدانیم: اینکه در جهانی زندگی میکنیم که خودمان ساختهایم، و این جهان جایی نیست که در آن تجربه کنیم؛ و متوجه باشیم که باید به طبیعت توجه کنیم. به قول شما، شاید اثر مثبتش این باشد که چون بیشتر خلاف عادت است، تأثیرش را عمیقتر میگذارد؛ در گذشته خیلی تجربهٔ دینی پیش میآمد که اثرش کم بود، چون زیاد اتفاق افتاده بود. ولی بعضی چیزها هم بدتر شده است؛ مثال مرگ مهم است. به نظر من، دارم توصیف میکنم که چه چیزهایی در جهان فعلی ما وجود دارند که برخلاف تجربههای دینیاند: دور شدن از طبیعت، که تکنولوژی یکی از عوامل آن است؛ و دیگر اینکه بخش عمدهای از زندگیمان را در جهانهای مجازی سپری میکنیم. اینها جاهایی نیستند که بشود در آنها تجربهٔ دینی به دست آورد.
گستره تجربه دینی و عارف
میشود با آگاهی از این حرفها رفت و دوباره در طبیعت تجربهٔ دینی به دست آورد. شاید حتی اگر کسی الان راه بیفتد و بخواهد با طبیعت چیزی پیدا کند، حس خوبی پیدا کند و با طبیعت ارتباط بگیرد، ممکن است این کار را بهتر از آدمهای چند هزار سال پیش انجام دهد که مشغول این چیزها نبودند. در همین زندگی تکنولوژیک هم میتوانید آخر هفتهها، البته ما ایرانیها آخر هفته نداریم و معمولاً پنجشنبه و جمعه هم کار میکنیم، ولی به هر حال میشود تصمیم گرفت که ارتباط با طبیعت را قویتر کرد.
گفته شد که در اینترنت هم میشود تجربه داشت؛ در اینترنت میتوانید مثلاً با خواندن مقالههای عارفانه تجربهای کسب کنید. آن هم هست، ولی اینکه جای آن را میگیرد یا نه، به هر حال آن تجربه جای خودش را دارد. تجربههای آفاقی کمتر شدهاند؛ خودمان را در موقعیتهای کمتری قرار میدهیم که بشود آنها را به دست آورد.
گفته شد که قبلاً هم که طبیعت زیاد بود، این تجربه زیاد به دست نمیآمد. این دلیل خیلی واضحی دارد: قبلاً در هر سنتی همان افسانههای پریان وجود داشت، و خورشید دیگر چیزی نبود که بشود به سویش تجربه کسب کرد. آن هماهنگی دیده نمیشد، چون حائلی ایدئولوژیک وجود داشت؛ مثلاً خورشید با ماه مخالف بود. یعنی آنقدر خرافات وجود داشت. چرا آنقدر با شرک مبارزه میشد؟ چون شرک دقیقاً همان مجموعهٔ افکار خرافی بود که مانع میشود با جهان مواجههٔ واقعی پیدا کنید؛ همان کاری که علم میتواند در زمان ما انجام دهد.
گفته شد که شما به نوعی این را تقابلی جدید حس کردهاید؛ یعنی میگویید اگر میخواهید در برابر درخت و گل به تأمل بنشینید، علمی نگاه نکنید. بله، شاعرانه نگاه کنید. توحید در برابر شرک است، و شرک یعنی اینکه اجزای مختلف جهان خدایان مختلفی دارند که با هم ضدیت دارند. تمام دعوت این است که ما و جهان و همهچیز یک کل واحدیم، مخلوق یک چیزیم و یک سمت واحد داریم؛ یعنی دیدن وحدت دنیا، هماهنگیای که همهچیز با هم جور دربیاید، و داشتن چنین حسی نسبت به جهان. فکر میکنم اساس توحید این است: اینکه خودتان را با تمام اجزای درونتان ببینید، هماهنگی خودتان را با جهان خارج هم درک کنید، و جایگاه خودتان را بهعنوان جزئی از این جهان بفهمید.
گفته شد که هدف علم هم این است که با چیزی ساده بیاید و دنیا را کلی کند؛ پس توحید هم علم است. من هم الان میخواستم همین را بگویم: نقطهٔ مثبت علم این است که به این تجربه کمک میکند و وحدت و هماهنگی میدهد؛ آن خرافهها را کنار میزند. علم کوششی است در جهت اینکه همهچیز را به چیزی ساده تحویل کنیم؛ بنابراین علم اصولاً خودش فرض وحدت و هماهنگی جهان، یعنی اینکه دستکم قوانین یکیاند، را دارد.
ارتباط دوباره با طبیعت
این از آن خرافههای پریان بهتر است که برای ماه یک نظریه دارد و برای خورشید یک نظریه، و هر چیزی را بهطور مقطعی با داستانی پر از اجزای مختلف توضیح میدهد. یعنی در علم به نوعی تلاشی هست در جهت درک هرچه بیشترِ هماهنگ بودن دنیا؛ منتها جهتش جهت شناخت نیست؛ موضوع این است که جهتش کشف قوانین ریاضی و تکنولوژی و مانند اینهاست. ساینس به این معنا که گفتید، در واقعیت اینطور کار میکند؛ ولی حس مهمی در علم هست که از نظر محتوایی با تجربهٔ دینی هماهنگ است. نکتهای که شما میگویید درست است.
گفته شد که کتابی هست، فکر کنم آقای آرام ترجمه کرده است، که در آن بسیاری از این آدمها از دیدگاه علم سعی میکنند بگویند چنین چیزی هست و باید در خود علم تجربه داشت. ولی ببینید، آنها زیاد به تجربههای دینی منجر نمیشوند. اینکه نظریههای علمی را به هم ببافید و هماهنگیای نشان دهید، تجربهٔ دینی نیست؛ تجربهٔ دینی در لحظهای و در مواجهه با واقعیت پیش میآید. اینکه فرض کنیم دنیای ما مثلاً بیگبنگی داشته و کسی نسبت به آن احساسی پیدا کند، بله، ممکن است؛ اگر آن نظریه درست باشد، این احساس هم احساس خوبی است؛ ولی این تجربهٔ دینی نیست. تجربهٔ دینی با نظریه نیست؛ چیزی است که با مشاهدهٔ مستقیم دارم.
پرسیده شد که آیا میتوانم این را کمی مستندتر کنم، و گفته شد که شاید وحدتی که قرآن میگوید وحدتی نهایی است. وحدت کامل؛ و تمام عرفانها در همهٔ دنیا به نوعی نهایتشان به همین وحدتبینی میرسد، که خیلی مهم است. این تجربهای است که قرآن خیلی به آن دعوت میکند، و از این جهت بر آن تأکید دارم: تجربهٔ هماهنگ دیدن، حس طبیعت بودن و هماهنگ بودن همهچیز. احساس میکنید که قرآن به خیلی چیزها اشاره میکند که به اینها نگاه کنید؛ که این چیزها برای شما ساخته شدهاند و مثلاً کرهٔ زمین برای شما ترتیب داده شده است. دید کلی این است که همهچیز مثل اجزای آفرینش است، اینکه ما با این طبیعت و با اجزای خودمان هماهنگی خوبی داریم و همهچیز به نوعی در خدمت ماست. واقعاً میتوانم وارد این چیزها شوم و بحث کنم، ولی داریم کمی دور میشویم.
تجربهٔ دینی وقتی پدید میآید ویژگیهایی دارد که میخواهم دربارهشان صحبت کنم: اینکه این ویژگیها چه مشکلاتی با تعلیمات عمومی دارند.
وحدت در برابر خرافه پارهپاره
یکی از ویژگیهای تجربهٔ شاعرانه حس شگفتی است. همهٔ کسانی که بخواهند این تجربهٔ عمیق را، چه نسبت به طبیعت و چه نسبت به درون خودشان، توصیف کنند، از این میگویند که چیزی برای آدم گویی تازگی پیدا میکند؛ چیزی که همیشه بوده است؛ نوعی خلاف عادت. در تجربهٔ دینی قرار نیست چیز جدیدی ببینید؛ قرار است همان چیزی که پیشتر هم میدیدید، امشب چیز عمیقتری به شما بدهد. حس شگفتی اصولاً در تعلیمات عمومی سرکوب میشود؛ همیشه به ما همینطور یاد میدهند.
یک لحظه اینطور فکر کنید: همهٔ شما بهعنوان نظریه خیلی راحت قبول میکنید که ساینس در جهت توضیح حقایق نیست؛ میگویید این که واضح است، شنیدهایم، ماه هم یک مدل است. ولی نتیجهاش چیست؟ یعنی اینکه ما نمیدانیم ماه چرا شب درمیآید؛ اصلاً نمیدانیم ماه چرا شب درمیآید و توضیحی نداریم. اگر واقعاً نمیدانید، چرا دچار شگفتی نمیشوید؟ چون تعلیمات عمومی این حس را به شما داده است که میدانید. میخواهم بگویم این آگاهی را که این مدلها برای توضیح طبیعت کار نمیکنند، الان قبول میکنید، ولی در درونتان عمیقاً احساس دانایی قویای نسبت به همهچیز دارید.
گفته شد که عادت کردهایم. چرا عادت کردهاید؟ چون تعلیمات عمومی اصولاً در این جهت است که همهچیز دانسته شده است و شما فقط باید چیزهایی را یاد بگیرید؛ و حستان نسبت به طبیعت دیگر حس شگفتی نیست. قرار نیست باشد؛ قرار نیست شگفتزده شوید. گویی اگر آدمی چیزی را ببیند که در کتابها توضیح دادهاند و شگفتزده شود، معلوم است کتابها و توضیحاتشان را خوب نفهمیده است.
میخواهم بگویم اصولاً افسانههای پریان هم باعث میشدند به همهچیز عادت شود، و شگفتی وجود نداشت، چون هر چیزی توضیحی داشت؛ مثلاً چرا بچه متولد میشود؟ چون خدایی آنجا کاری میکند. فکر کنم یکی از تجربههایی که زیاد شنیدهام که همهٔ آدمها، هرچقدر هم عادت کرده باشند، هرچقدر هم توضیحات علمی داشته باشند و وابسته به سنتهای روز باشند، یا افسانهٔ پریان داشته باشند، باز همراه با شگفتی تجربهاش میکنند، تولد نوزاد است. معمولاً هم پدرها و هم مادرها وقتی بچه متولد میشود احساس شگفتی پیدا میکنند؛ با اینکه مثلاً سازوکارش را در زیستشناسی میدانند و میدانند چه اتفاقی افتاده است، ولی گویی چیزی شگفتانگیز برایشان اتفاق میافتد.
تجربهٔ مذهبی و دینی، یا تجربهٔ شاعرانه، اصولاً با این خیلی هماهنگی دارد که آدم همهچیز را نو نگاه کند؛ یعنی عادت نکند و فکر نکند همهچیز حل شده است، چون قرار است چیزی ببینید که تا حالا ندیدهاید. شما در ماه احساس نمیکنید چیزی هست که نمیدانید، بنابراین زیاد نگاهش نمیکنید. نمیدانم چطور بگویم: این حس شگفتی و نو بودن در تجربههای شاعرانه و مذهبی هست، و آدمی که فکر میکند طبق سنتهای موجود همهچیز را بلد است، کمتر پیش میآید که در مواجهه با چیزی کنجکاوی تازهای از خودش بروز دهد.
به چیزی اشاره میکنم که فکر میکنم فانتزی نیست: در قرآن، جایی در سورهٔ مؤمن، اشارهٔ خیلی جالبی به این نکته هست: اینکه هر وقت پیامبران میآمدند، یکی از دلایل انکارِ آدمهایی که در برابر پیامبران بودند، همین «فرح» بود.
حس شگفتی در تجربه شاعرانه
اینکه ما الان به نوعی نسبت به علمی که داریم احساس فرح میکنیم و فکر میکنیم بر بام علم قرار گرفتهایم، در طول تاریخ همیشه همینطور بوده است. این احساس دانایی، که من به اوج علم رسیدهام، ۴۰۰۰ سال پیش هم وجود داشت: افسانههایشان تکمیل میشد و به جایی میرسید که افسانههای قدیمیتر نمیگفتند، و طبیعت را کمی بیشتر میفهمیدند. این حس، حسی مزاحم است. این آیه بیان میکند که این حس فرح نسبت به دانش روز چیزی است که در تمام طول تاریخ در برابر انبیا قرار گرفته است؛ حس خوبی نیست. حسی که انیشتین میگوید، احساس اینکه ما فقط یک دانهٔ شن را از ساحل میبینیم، حس درستی است، ولی ما این حس را نداریم. همین را هم بگویم: شما قبول دارید و میگویید بله، ولی حسمان این نیست. واقعاً این در ما نهادینه شده است که خیلی چیزها، بلکه همهچیز را، میدانیم و تقریباً چیزی نمانده است. برای دیدن چیزهای نو منتظر تکنولوژیهای نو هستیم، منتظر یک مقالهٔ جدید، یا مثلاً منتظر یک اتفاق سیاسی جدید که تلویزیون اعلام کند؛ اینها چیزهای نویی است که معمولاً با آن مواجه میشویم. اصولاً تجربهٔ دینی در این جهت است که در چیزی کهنه، مثل خورشید، تجربهای جدید ببینید.
چیز دیگری هم در تجربهٔ شاعرانه، و بهویژه تجربهٔ دینی، هست که با روش علمی مخالف است، و آن نسبت دادن معنا به دنیاست. وقتی از نشانههای خدا، یعنی آیات خداوند، مثلاً در طبیعت، حرف میزنید، نشانه یعنی چیزی که بر چیز دیگری، بر معنایی، دلالت میکند. علم اصولاً مخالف نسبت دادن معنا به جهان است؛ نمیگویم مخالف است، یعنی علم این کار را نمیکند. اگر در یک مقالهٔ علمی معنایی به چیزی نسبت دهید، مثلاً به بیماریها، آنطور که قبلاً به یک پدیدهٔ طبیعی معنا نسبت میدادند، در ژورنال حتماً به شما پیشنهاد میکنند که این پاراگراف را حذف کنید، چون علمی نیست. من میگویم علم به ایدئولوژی تبدیل شده است: جزو فرضیات علمی نیست که جهان معنا ندارد، ولی چون علم این کار را انجام نمیدهد، اینکه چیزی معنا داشته باشد اصولاً در ذهن شما سرکوب میشود. ما با این تعلیمات علمی بار آمدهایم، و نتیجهاش این است که با بخشی از تجربهٔ شاعرانه و تجربهٔ معنوی، که دیدن معانی در جهان خارج و در جهان درون است، رابطهٔ خوبی نداریم.
میخواستم شعری از رویی بخوانم که پلنگی را در قفس دیده و شعری گفته است؛ شعر خیلی خوبی هم هست. آنچه یک شاعر در این پلنگ میبیند هیچ جنبهٔ علمی ندارد؛ وزن و قدرت ماهیچه و مانند اینها نیست. واقعاً تجربهای برایش پدید میآید و چیزی میبیند که شما نمیبینید. شاعر خوب کسی است که در موقعیتی متوجه نکتهای شود و حسی به او دست بدهد که ممکن است به آدم عادی دست ندهد؛ شاعر خوب از این احساسها زیاد دارد.
احساس رسیدن به اوج علم
شاعر دربارهٔ آنچه در این پلنگ میبیند، در آخر شعر میگوید: «در سکون متشنج عضلات». توصیفی که از این پلنگ میکند واقعاً همین حس است: برای موجودی که تا حالا قرار بوده در درگیری باشد و شکارهای زیادی کرده باشد، زندگی در این قفس چه تجربهٔ وحشتناکی است؛ عضلاتی که باید صرف دویدن و دریدن شوند سکون پیدا کردهاند و تشنجی در آنها هست. این تشنج را نمیشود با دستگاه اندازه گرفت، ولی این شعر چیزی دربارهٔ این پلنگ در این قفس به شما میگوید که اصلاً علمی نیست، و چیز درستی است. بگذریم؛ به این دقت کنید: پیدا کردن یک معنا، یک چیز معنوی، در یک موقعیت، بدون توجه به طول و عرض و قدرت بازوها و اینجور چیزهای قابل اندازهگیری.
نکتهٔ دیگر اینکه چون علم معطوف به پیشبینی است، مشاهدهٔ علمی اصولاً با مشاهدهای که به تجربهای شاعرانه منجر میشود فرق دارد؛ چون همهٔ تجربهٔ علمی همیشه رو به آینده است، در حالی که تجربهٔ شاعرانه و معنوی بهشدت به سکون و زمان حال احتیاج دارد. یعنی گویی باید یک لحظه زمان متوقف شود تا در لحظهای خاص چیز عمیقی را درک کنید؛ شبیه چیزهایی که مثلاً بوداییها خیلی دربارهاش صحبت میکنند. کشف حقیقت بیشتر با سکون در یک لحظه ارتباط دارد تا با میل به پیشگویی آینده. نگاه علمی به جهان همیشه در این جهت است که اگر بعداً چیزی شد، باید چه کنم؛ گویی وقتی به چیزی نگاه میکنیم، در ذهنمان به چنین سؤالی جواب میدهیم. آن حسی که در تجربهٔ معنوی هست، اصولاً در تجربه و آزمایش علمی وجود ندارد. تکنولوژی هم که ما را کلاً از سکون و از این حالت آرامش دور میکند، چون در این دنیا قرار نیست موجودات خیلی آرامی باشیم.
نکتهٔ خیلی اساسی دیگر همان است که ایشان مرتب میگفت: قابل تکرار بودن و قابل ارائه کردن در جمع. این نکتهای است که اصولاً در هیچ نوع تجربهٔ درونی نیست. ببینید، تعلیمات عمومی، یعنی تعلیمات علمی، واقعاً برای این ارزش قائلاند. درست است؛ در محدودهٔ علم همهچیز باید تکرارپذیر و برای عموم مشاهدهپذیر باشد، و این یکی از ارزشهای آزمایش علمی است که میتوانم هر جا انجامش دهم؛ در محدودهٔ کار علمی قرار است اینطور باشد، و خوب است که چنین است. ولی قبول کنید که تعلیمات عمومی و علم ارزشگذاری مثبتی دارند نسبت به اینکه اینگونه تجربهها خوباند، و تجربهای که قابل ارائه نباشد، تجربهای که فقط درونی باشد، خوب نیست و ارزش ندارد.
گفته شد که معنایش این است که از نظر ساینس ارزش ندارد. از نظر ساینس ارزش ندارد، ولی چون در تعلیمات به نوعی گویی ساینس همهچیز است، حس عمومی نسبت به چیزی که قابل ارائه نیست خوب نیست. مشکلی که پیش میآید این است که اگر تجربهای ضعیف، مثلاً دینی، هم کسب کنید، به نوعی در درون خودتان سعی میکنید خودکار به این تجربه شکلی بدهید که قابل بیان باشد. گویی اصلاً این ارزش که شما دنیای مستقل خودتان را دارید و قرار نیست بتوانید چیزهایی را که در درونتان میگذرد به دیگران توضیح دهید، واقعاً در تعلیمات عمومی ما نیست.
توصیف پلنگ و عضلات متشنج
یعنی به نظر میآید که نتوانستن چنین توضیحی چیز بدی است؛ گویی اگر اینطور فکر کنید، دچار مشکلی شدهاید. ببینید، کلاً روحیهٔ شما، به دلیل نوع تعلیماتی که میبینید، این است که اگر دچار تجربهٔ خاصی هم شوید، تمایل دارید آن را بهطور منطقی مطرح کنید؛ و وقتی این تلاش را در درون خودتان شروع میکنید، میبینید که نمیشود و گویی متوجه یک سری مشکل منطقی در بیان این حالت میشوید. مثلاً فرض کنید کسی دچار شهودی شده و موجودی غیرطبیعی و ماورای طبیعی را دیده است. در لحظهای که میبیند، مطمئن است که این دیدن دارد اتفاق میافتد؛ ولی حالا فرض کنید بخواهد توضیحش دهد. همین که در موقعیت توضیح دادن قرار میگیرد، در ذهنش هست که شاید این به هر حال توهمی بوده که برایم اتفاق افتاده، شاید با عوامل روانی دیگری. در هر تجربهای، حتی در حد مشاهدهٔ یک فرشته، میشود شک و شبهه کرد. اگر بخواهید آن را در جامعهٔ بیرون از خودتان مطرح کنید، کسی نمیپذیرد، چون ممکن است جور دیگری اتفاق افتاده باشد؛ حتی خود آن شخص هم نمیتواند پیش خودش از آن دفاع کند.
من دربارهٔ تجربهٔ دینی خودم حرف میزنم. اگر بخواهم آن تجربه را برای دیگران بیان کنم، میتوانم شک و شبهه کنم. هر وقت بخواهم چیزی درونی را بینالاذهانی کنم، هزار سؤال پیش میآید؛ اینکه ممکن است این نتیجهٔ چیز دیگری بوده باشد؛ این امکان وجود دارد. نکته این است که آن لحظهٔ تجربه به نوعی یقینآور است، و اگر سعی نکنم از خودم بیرون بیایم، گویی یقین حفظ میشود و این تجربهٔ دینی میتواند عمیقتر شود؛ کسانی که در همان جهت پیش بروند میتوانند تجربههای عمیقتری به دست بیاورند. این خیلی جای بحث دارد و من واقعاً نمیدانم؛ فکر میکنم به اندازهٔ مثلاً نیم ساعت میتوانیم دربارهاش صحبت کنیم، چون برای هر تجربهای هم باید ملاکهایی داشته باشیم که دنبالهٔ چه تجربههایی را باید گرفت.
منتها نقطهٔ مسئله این است که متوجه باشید که اصولاً داشتن تجربهٔ درونی، تجربهٔ غیرقابلارائه، با فضای علمی هماهنگ نیست، و ما در این فضا رشد میکنیم. حتی اگر تجربهای برای خودمان پیش بیاید، و هیچ آدم دیگری هم در دنیا نمانده باشد، میل داریم آن را به زبانی دقیق و کمی قابل ارائه دربیاوریم؛ در حالی که این فعالیت خیلی جالبی نیست. در واقع علم به نوعی محدودهٔ درون شما را گویی به رسمیت نمیشناسد؛ گفته شد که «گویی» نه، اصلاً و صراحتاً به رسمیت نمیشناسد. حرف من این است که قرار نیست شما در تمام زندگی خودتان همیشه مثل یک ساینتیست به تجربههای درونی خودتان هم نوعی جامهٔ منطق و علم بپوشانید، چون امکانش وجود ندارد.
روحیت و مشکل فکر عمومی
مثل این است که شاعری بخواهد حس عجیبی را که نسبت به واقعیتی پیدا کرده، و هیچ شکی هم ندارد که چنین حسی آنجا وجود دارد، توضیح علمی بدهد. این محترم نبودن تجربهٔ درونی در تعلیمات عمومی ما وجود دارد.
نکتهٔ دیگری که بهشدت هست این است که تجربههای دینی و تجربههای شاعرانه اصولاً کلنگرند؛ گویی چیزی را در یک کل میبینند که در اجزایش نمیشود پیدا کرد. حس شهودی که به یک شاعر، یا به فردی که تجربهٔ دینی را تجربه میکند، دست میدهد، حسِ پیدا کردن چیزی در پشت اجزایی است که قبلاً هم وجود داشتند. این تصویر را قبلاً چند بار به کار بردهام: مثل دیدن تصویر سهبعدی پشت تصویری است که هر جزئش را نگاه کنید چیزی پشتش نیست و چیزی در اجزایش نیست، ولی میتوانید طوری به آن نگاه کنید که چیز دیگری در آن ببینید؛ چیزی که با نگاه کردن به اجزا به آن نمیرسیم. علم بهشدت ما را عادت میدهد که به اجزا دقت کنیم؛ اصلاً جزءنگر بودن جزو ویژگیهای اساسی ماهیت علمی است. قرار است هر علمی چیزی را از جهتی خاص بشناسد و هیچوقت قرار نیست چیزی را بهطور کلی درک کند. عین این است که آدمی بیاید تصویری سهبعدی را زیر ذرهبین بگذارد، همهجایش را وارسی کند و دقیق اعلام کند که من هیچ چیزی ندیدم؛ و راست هم میگوید. علم دقیقاً همین کار را میکند: سعی میکند اجزای جهان را تا جایی که میتواند بهشدت بشناسد و مدل کند، و بعد نهایتاً اعلام میکند که کلیتی در کار نیست. تجربهٔ دینی بهشدت کلنگر است، یعنی حسی شهودی نسبت به کل است؛ و این هم باز با علم خیلی سازگار نیست.
چیز دیگری که در علم هست گرایش به دقت است، دقت در بیان؛ و این هم با تجربهٔ دینی و تجربهٔ شاعرانه اصلاً سنخیت ندارد. این حرف که باید دقیق حرف زد: اگر بخواهیم دقیق حرف بزنیم، هیچ تجربهٔ شاعرانه و دینیای را به هیچ وجه نمیتوانیم به دقت بیان کنیم. برای همین است که زبان شاعران زبان پیچیدهای میشود و به نظر میآید پراکنده و مبهم حرف میزنند. اگر از هنرمندان بپرسید، فکر کنم همهٔ هنرمندان روی این اتفاق نظر دارند که ابهام جوهر هنر است، در برابر دقت که جوهر علم است.
عدهای اعتراض دارند که چرا قرآن پراکنده است و دقیق نیست. ببینید، ما طبق تعلیمات عمومی عادت داریم با متنی شستهرفته و دقیق مواجه شویم که همهٔ گزارههایش با گزارههای بعدی ربط دارند و استنتاج منطقی در آن هست. واقعاً اروپاییها در کتابهایشان رسماً، بهعنوان یکی از نقطهضعفهای قرآن، مینویسند که پراکندهگویی در قرآن خیلی زیاد است، و اگر همهٔ سورهها مرتب و منظم بودند، خوب بود.
پوشاندن حس با منطق و علم
ولی سورهها پر از ایناند که مثلاً دربارهٔ احکام طلاق صحبت میکند، یکدفعه آیهای با موضوعی دیگر میآید، و بعد دوباره احکام طلاق ادامه پیدا میکند. پراکندگی شکل ظاهری قرآن با فرم منطقی و علمی سازگار نیست؛ فرمش فرم علمی نیست، بلکه شبیه شعر است. فرم منطقی و استنتاج منطقی را در قرآن خیلی کم میبینیم؛ زبانش زبان توصیف و زبان شاعرانه است، نه زبان استدلال، و پر از پراکندهگویی است.
گفته شد که این درست است، ولی نگویید دقیق نیست. دقیق هم نیست. دقیق یعنی اینکه شما در قرآن یک گزاره پیدا نمیکنید که با ملاکهای علمی یا فلسفیِ امروز دقیق حساب شود؛ همهاش به این دلیل است که به زبان عرف صحبت میکند، و زبان چیز مبهمی است. شاعران برای همین عنایتی به دقت ندارند، چون میفهمند که هیچ چیزی را در زبان نمیشود دقیق بیان کرد؛ مگر با زبانی نمادین، مثلاً با نمادگذاری لهستانی، که همهچیز در آن دقیق میشود.
زبان آیات دقیق نیست؛ آیات ارث هم دقیق نیستند. گفته شد که آیات ارث دقیقاند: یکسوم به این میرسد. دقیق از نظر علمی یعنی شامل همهچیز باشد؛ در متنی علمی انتظار دارید که دربارهٔ ارث همهٔ حالتها بررسی شود، و همهٔ حالتها بررسی نشده است. شما چند گزاره دارید دربارهٔ ارث، که اگر کسی در چنین وضعی مرده باشد، یکسوم به این و دوسوم به آن میرسد؛ ولی دقت به این معناست که این مجموعهٔ آیات ارث بهعنوان یک متن حقوقی مطلقاً متن دقیقی نیست و خیلی از حالتها را نمیپوشاند. چون باید حکمی میدادند، حکمی را که ارجح بوده دادهاند. الان یک دانشمند برای این کتاب اصلاً پشیزی ارزش قائل نیست؛ یک فیلسوف هم همینطور.
خیلی جاها مثلاً میگوید: آیا به شتر نگاه نکردی؟ منظورش چیست؟ این منظوری دارد، ولی منظورش به دقت تمام نشده است؛ اینطور نیست که بگوید به چه شکل و تا چه حد به شتر نگاه کن و منظور چیست. سؤالی است که جای سؤال دارد. من بپرسم: مگر ما خورشید را ندیدیم؟ دیدیم. ولی منظورش چیز دیگری است، منظوری که به دقت برایمان بیان نمیشود؛ باید کشف کنید که «خورشید را ندیدید» یعنی چه، «ماه را ندیدید» یعنی چه.
قسمت خطرناکتر موضوع این است که در روانشناسی ذهن، کارکردهای خودآگاه یک طبقهبندی دارند: شهود وجود دارد و در برابرش حس؛ و تفکر وجود دارد و در برابرش احساس یا عاطفه. اینها کارکردهای متضاد خودآگاهی ما هستند.
پراکندگی سوره از احکام تا آیه
نکته دقیقاً این است که تعلیمات علمی ما در جهت تقویت تفکر است؛ نمیگویم سرکوب کردن احساس، ولی تفکر را در آدم تقویت میکنید. نهفقط علم؛ فلسفه و تمام فرهنگ غرب جهتش به سمت تفکر است، در برابر احساس. این حسهای درونی که به آدم دست میدهد اصلاً خوب نیست؛ تعلیمات عمومی در این جهت است که نمیتوانم به حس درونی خودم اعتماد کنم و باید بتوانم آن را در قالب تفکر بیان کنم. کلاً حسی وجود دارد که میتواند در بخشهایی راهنمای ما باشد: «من حس خوبی نسبت به این چیز ندارم.» در قدیم کسی خیلی راحت، چون حس خوبی نداشت، ممکن بود کاری را انجام ندهد؛ وقتی حسی درونی به او میگفت چیزی اینطور است، بیشتر به حرف حس درونی خودش گوش میداد و به فیلینگ خودش بیشتر توجه داشت. در حالی که الان تمام معیارهای تعلیمات عمومی در جهت تقویت تینکینگ است؛ هنر است که در جهت تقویت فیلینگ کار میکند و سعی میکند حس شما را نسبت به چیزها افزایش دهد، نه تفکرتان را؛ کاری به تفکرتان ندارد.
تعلیمات عمومی ما یکی از کارکردهای شناختی ما، یعنی کارکرد تینکینگ، را تقویت میکنند، و به تبع آن فیلینگ تضعیف میشود؛ آن فیلینگ در تجربههای شاعرانه و دینی خیلی به درد ما میخورد، و آن بخش از شناختمان ضعیف شده است؛ مثل اینکه یک سری از عضلاتمان تقویت شده، چون سالهاست در جهت خاصی کار میکنیم. شما که اینجا نشستهاید و بیشترتان در دانشگاه شریف هستید، آدمهایی هستید که استعدادتان در این بخش بیشتر بوده است، و احتمالاً استعداد فیلینگتان از یک آدم نرمال ضعیفتر و زیر حد متوسط است. استاندارد این است که آدمی که کار علمی میکند اصولاً فقط به تینکینگ تکیه دارد.
مثلاً فرض کنید در تستی پرسیدهاند که آیا احساس میکنید بهترین راه برای هر چیزی راه علمی است؛ ممکن است جواب دهید نه، ولی حسی که تعلیمات عمومی میدهد این است که بله، صورت علمیِ همهچیز خوب است. تعلیمات عمومی کلاً در جهت تضعیف احساس کار میکنند، برعکس تعلیمات مذهبی. شهود بهشدت کارکردی است که به درد تجربههای شاعرانه و دینی میخورد. دقیق بودن و وابسته به تجربه و حس بودن، حس عمومیای است که در علم وجود دارد؛ بنابراین اگر قرار باشد تعلیمات عمومی کارکردی را در ذهن ما تقویت کند، کارکرد حس را تقویت میکند، نه شهود را. ادراکات مبهمی که شهود به ما میدهد چیزهایی نیستند که جنبهٔ ساینتیفیک زیادی داشته باشند. بنابراین در این خطر هم هستید که چیزهای گنگی را که به ذهنتان میرسد، فوراً از ذهنتان پاک کنید، چون گنگاند. چیزهای شهودی، که از فیلینگ و اینتویشن میآیند، همیشه، دستکم در ابتدا، بهشدت غیردقیقاند، و این چیزی است که باز با آن تعلیمات علمی ما سازگار نیست.
تقویت تفکر غرب در برابر حس درونی
نکتهٔ خیلی خیلی اساسی دیگر، تأثیر روانیای است که تعلیمات علمی بر ما میگذارد. اولاً شما آدمهایی هستید که آن کارکردی که به درد علم میخورد در شما قوی بوده و قویتر شده است؛ پس در معرض این تهدید هستید که جنبههای فیلینگ و شهودتان ضعیف باشد، خیلی ضعیفتر از حد نرمال. منتها فکر کنم این جمع، چون بیشترشان علایق مذهبی دارند، به نوعی به فیلینگ خودشان اعتماد میکنند؛ ولی فکر کنم در جامعهٔ علمی، اگر آمار بگیرید، بهوضوح درصد بالایی تینکینگاند. نکته این است که به هر حال شهود و فیلینگ، هر دو، با تعلیمات عمومی تضعیف میشوند، و شما هم در معرض این خطر هستید.
فقط بهعنوان یک نکته میگویم: کار هنری کردن و ارتباط داشتن با هنر. مذهب را کنار بگذاریم؛ کسی که اصلاً میخواهد آدم نرمالی باشد، کاری به اعتقاداتش ندارم، باید در کنار تعلیمات علمی تعلیمات هنری هم ببیند و سعی کند با هنر ارتباط داشته باشد. خیلی از شما سعی میکنید با هنر ارتباط داشته باشید، ولی وقتی مثلاً ادبیات میخوانید، از نوشتههای کسی مثل برخس خوشتان میآید، چون برخس آدمی متفکر است؛ وقتی فیلم میبینید، از کوبریک خوشتان میآید، که واقعاً هنرمند نیست؛ متفکری است که با ابزار سینما سعی میکند افکار خودش را بیان کند. یعنی شما را از چیزهایی برحذر میدارم: در هنر، کمی به آنچه هنرمندان دربارهٔ هنر میگویند اعتماد کنید. منتقدان محدودیت دارند. منتقدان آدمهاییاند که قرار است آن حس هنری را به زبانی قابل فهم ترجمه کنند؛ گرایش بیشتری به تینکینگ و این چیزها دارند و میتوانند کاری بکنند که هنرمند اصلاً ادعایش را ندارد و نمیتواند.
تجربهٔ خیلی جالبی است که ببینید هنرمندان دربارهٔ آثار هنریشان چه حرفهای بیسروتهی میزنند. اصولاً هنرمندی که واقعاً هنرمند خوبی است نمیتواند دربارهاش حرف بزند. از جیم جاروش دربارهٔ «ددمن» پرسیدند که موضوع «ددمن» چیست؛ گفت: تنباکو. این فیلم را که ببینید، فیلم فوقالعادهای است که چیزهای جالب زیادی در آن هست، از جمله تنباکو: مرتب کسی از دیگری میپرسد «تنباکو داری؟» و جواب میشنود «نه». واقعاً تمام این هنرمندان وقتی دربارهٔ آثار هنری خودشان صحبت میکنند، به نوعی حرفهای پرتوپلا میزنند، چون میل ندارند.
پرسیده شد که آیا فکر میکنید شوخی کرده است؛ و گفته شد که فیلمی هست که در آن نیم ساعت دربارهٔ سیگار صحبت میشود. نه، واقعاً؛ حس عمومیاش نسبت به این فیلم همین است که میگوید: گویی فیلمی دربارهٔ تنباکو ساخته است؛ او از تنباکو چیزی میفهمد که برای شما اصلاً قابل فهم نیست. فیلم دیگری هم هست به اسم «اسموک». اینها واقعاً گرایش به فرهنگ سرخپوستی دارند.
تأثیر روانی تعلیمات علمی
خلاصه، وقتی سراغ هنر میروید، بروید، ولی بدانید که واقعاً شاعرانی که خود شاعران خیلی به آنها ارزش میدهند، نه منتقدان، و فیلمسازانی که خود فیلمسازان خیلی برایشان اهمیت قائلاند، کداماند؛ و دنبال این باشید که کمکم فیلمهای آنها را بفهمید و بفهمید چرا فیلمهای آنها از فیلمهای بقیه بهتر است، یا چرا شعر فلان شاعر از شعر شاعری که شاید خیلی معمول باشد ارزش شعری بیشتری دارد.
مشکل خاصی هم نسبت به قرآن وجود دارد، و باز میخواهم از چیزهای مربوط به تعلیمات عمومی صحبت کنم. این حس خرافی که علم همهچیز را روشن کرده است، عملاً در مطالعهٔ قرآن برای خیلیها مشکل ایجاد میکند. در قرآن از فرشته صحبت میشود، و این موجودی علمی نیست. یک بار همینجا، در مرکز مطالعات، کسی بهعنوان استدلالی واضح بر اینکه قرآن با علم منافات دارد گفت: «آقا، در قرآن نوشته که سلیمان با حیوانات صحبت میکرده، در حالی که علم چنین چیزی نمیگوید.» این خرافهای که پیرامون علم هست فقط این نیست که چیزهایی که علم روشن کرده حقیقت دارند و همهشان درستاند؛ بلکه چیزی که علم دربارهاش حرف نزده است هم پذیرفته نیست. علم که نمیگوید انسان نمیتواند با حیوانات ارتباط برقرار کند؛ این را نمیگوید؛ نه در زیستشناسی و نه در رفتارشناسی حیوانات چنین حرفی زده نمیشود. ولی این حس در تعلیمات عمومی وجود دارد که گویی چیزی که در علم نیست، اصلاً نیست.
اینکه در قرآن به رؤیاها معنا نسبت داده شده است، که اتفاقی قرار است در آینده بیفتد و در رؤیا نشان داده میشود، هنوز که هنوز است نمیشود گفت علم این حرف را زده است. یونگ توجیهی دارد و میگوید چنین چیزی ممکن است، و به قول خودش توجیهی علمی میکند؛ ولی حس عمومیِ علمی این است که چون علم این را نمیگوید، اینها خرافه است. چه برسد به اینکه دربارهٔ موجوداتی مثل فرشته یا دربارهٔ جن صحبت شود. چیزهایی در قرآن هست که در علم نیست. تعلیمات عمومی، با آن خرافه که علم حقایق را میگوید و همهٔ حقایق را میگوید، مثل قسمی که در دادگاه میخورند: حقیقت را میگوید، جز حقیقت چیزی نمیگوید، و همهٔ حقیقت را میگوید، دربارهٔ قرآن مشکل ایجاد میکند.
آخرین چیزی که میخواهم بگویم مشکل خاصی است که شما با قرآن دارید: قرآن یک متن است، و درک متن چیزی است که به تبحر احتیاج دارد، و تعلیمات علمی و تعلیمات عمومی شما را برای آن تربیت نکرده است. به بحثهایی اشاره میکنم که دربارهٔ آیات داشتیم و همیشه ضبط شد: بعضی از شما چه استدلالهای عجیب و غریبی کردید، چون تجربهای ندارید که از این متن چگونه میشود چیزی نتیجه گرفت.
تقدس هنر و ارزش شاعران
یعنی وقتی مثلاً روی متنی استدلال میکنم که این یعنی این و آنچه شما میگویید غلط است، کاری انجام میدهم که شما برایش تعلیم ندیدهاید. شما برای درک شعر تعلیم ندیدهاید. اصولاً ادبیاتی که میخوانید بیشتر معطوف به دستور زبان است، که چیزی ساینتیفیک است، و یک سری چیزها مثل لغت یاد میگیرید؛ و شعر را همانطور که معلم میگوید یاد میگیرید، همان را میپرسد و همان معنا را باید بگویید. به شما نمیگویند که شعری جلویتان بگذارند و هر کس نظر خودش را بدهد، مثل تعلیمی که در بعضی جاهای دنیا دستکم به دانشجوهای لیسانس ادبیات میدهند. شما اصولاً در تعلیمات عمومی تجربهای در درک متن پیدا نکردهاید. قرآن متنی است که میخوانید و واقعاً تبحر ندارید در اینکه مثلاً معنای یک لغت را چگونه میشود در خود متن پیدا کرد، و خیلی خیلی چیزهای دیگر. ما نه هرمنوتیک میخوانیم، نه لغتشناسی، نه زبانشناسی؛ و اینها همه علومیاند که به درد درک متن میخورند و به نوعی از تعلیم عمومی حذف شدهاند.
پرسیده شد که نهنگها چرا خودکشی میکنند. در یادداشتهای من چیزی هست: اینکه کسی بگوید خودکشی نهنگها معنا دارد. فرض کنید آدمی قدیمی وقتی صحنهای معنادار میبیند، که جمعیتی از حیوانات خودکشی کردهاند، به نوعی حس میکند که این خودکشی معنا دارد؛ گویی اتفاقی افتاده و اینها به این نتیجه رسیدهاند. سرخپوستها حیوانات را میشناختند. چه چیزی را سعی میکردند در حیوان بشناسند؟ واقعاً چیزی مثل شخصیت را میخواستند بشناسند. عقاب در زندگی خودش حسی دارد: اینکه چرا به کوهها میرود و تنها زندگی میکند، چرا اینطور زندگی میکند. یک سرخپوست این حس درونی را میدانست، و این یک واقعیت بود؛ همانطور که من بهعنوان یک موجود نسبت به زندگی خودم حس خاصی دارم و احساساتی دارم، شیر هم وقتی زندگی میکند حسی دارد. رفتارهایش، شاید حتی رفتاری مثل خودکشی که ضد ادامهٔ حیاتش است، ناشی از حسی درونی است. دکارت آدمی است که رسماً اعلام کرد حیوانات مثل ماشیناند: اگر سنگی به سگی پرتاب کنید و صدایی از آن بشنوید، مثل صدای سنگی است که به دیوار میخورد؛ یعنی گویی اصلاً شخصیت و موجودیتی ندارد و حیوانات یک سری ماشیناند. سرخپوستان اینطور به طبیعت و به حیوانات نگاه نمیکردند. اگر خودکشی نهنگ را میدیدند، قطعاً دنبال آن حسی بودند که این موجود را به اینکه دیگر باید به حیات خودش خاتمه دهد راهنمایی کرده است. این بحثها علمی نیست؛ بخشی از همان نسبت دادن معنا به طبیعت است.
استدلال روی متن بدون تجربه
در علم اصولاً جزو کفریات حساب میشود اگر کسی بگوید علت خودکشی حسی از ناراحتی است. آن را هم مکانیکی میکنند. مثلاً موجوداتی هستند به اسم لیمکا، نوعی موش، که هر چند سال یک بار خودکشیهای دستهجمعی عظیمی میکنند: صدها هزار لیمکا همزمان، با روشهای عجیب و غریب، خودکشی میکنند؛ مثلاً خودشان را از بلندیها پایین پرت میکنند. آخرین بار در چین تعداد زیادی از اینها خودشان را در چاهها انداختند. گویی این رفتاری معنادار در حیوان است، و علم اصولاً چنین چیزی، یعنی معنای این پدیده، را بررسی نمیکند. با توجه به اینکه از نظر علمی همهٔ غرایز حیوان گویی در جهت ادامهٔ حیات است، حیوانی چگونه به این نتیجه میرسد که خودش را بکشد؟ جمعیتش چگونه به این نتیجه میرسد که همه باید همزمان به سمت پرتگاهی بروند و خودشان را پرت کنند و بمیرند؟ به نظر میآید معنایی در کار این حیوان هست که نتیجهٔ حسی درونی است، ولی اینها اصلاً قرار نیست در حیطهٔ علم باشند.
میخواهم بگویم معنادار فرض کردن چیزها، در این حد، در علم جزو محرمات است. قرار نیست به معنای چیزها اشاره کند؛ قرار نیست به حس درونی حیوان ارجاع دهیم؛ میگوییم مثلاً طی فلان سازوکار این کار را میکند. یا مثلاً زوزه کشیدن گرگ در نور ماه از نظر همهٔ آدمها معنایی داشته و حسی در آن بوده است، ولی ما دیگر اصلاً دنبال این چیزها نیستیم. علم اصلاً کاری به این ندارد که گرگ چرا وقتی ماه را میبیند زوزه میکشد. گرگ را اندازه میگیرند، قدرت آروارههایش را دقیقاً میشناسند، و یک سری از چیزهای زیستشناختیاش، مثلاً آناتومی و فیزیولوژیاش، را میشناسند؛ میتوانند پای شکستهٔ گرگ را درمان کنند؛ ولی کاری به این گرگ بهعنوان موجودی مستقل که شخصیتی دارد ندارند. همهٔ حیوانات کارهای عجیب و غریب و غیرقابلتوجیهی میکنند. سرخپوستها به همهٔ این چیزها بهشدت کنجکاوی نشان میدادند و آنها را راهی میدانستند برای اینکه حس و شخصیت حیوانات را درک کنند.
شاعران هم همینطور به طبیعت نگاه میکنند. شعر دیگری هم خواندهام، شعر معروفی به اسم «عقاب»، که دربارهٔ شیوهٔ زندگی عقاب است. هیچ دقت کردهاید که عقاب روی سنگ مینشیند؟ یکی از مصرعهای این شعر این است که عقاب در کوه سنگها را در پنجهٔ خودش میفشارد. این چیزی است که شاعر به آن دقت میکند: همه روی چوب و درخت مینشینند، ولی این یکی در مرتفعترین جاها زندگی میکند و روی کوه مینشیند. این بهعنوان چیزی جالب نظر شاعر را جلب میکند؛ احساس میکند حسی در این ماجرا هست و چیزی را نشان میدهد. به هر حال کسی که با حیوانات خوب سروکار داشته باشد، میفهمد که حیوانات حسی نسبت به زندگی خودشان دارند.
خودکشی و معنای رفتار حیوانات
ولی ما دنبال این چیزها نیستیم؛ تعلیمات عمومی، که علمیاند، دنبال درک شخصیت یک حیوان و این حرفها نیستند. کلاً چه چیزی از حیوان برایمان جالب است؟ اینکه فیزیولوژیاش ویژگیهای خاصی دارد و ممکن است بتوانیم از فیزیولوژیاش چیزی استخراج کنیم که جایی به درد بخورد؛ اینطور نگاه میکنیم.
علم برای خودش سر جای خودش بنشیند و کار خودش را بکند؛ ولی اگر همهٔ زندگی من علم شود، اگر همهجا، هرجا که مطالعه میکنم و هرجا که به چیزی نگاه میکنم، با آن دید نگاه کنم، مشکل دارم. نکته این است که علم خودش را به نوعی به همهچیز توسعه داده است.
پرسیده شد که تجربهٔ معنوی تا چه حد تجربهٔ دینی است، و گفته شد که معلوم نیست تجربهٔ دینی چیست و آنچه برایمان مهم بود این بود که چقدر میخواهید تجربهای را که معلوم نیست چیست از قرآن دربیاورید. من «تجربهٔ معنوی» را بهعنوان واژهای به کار بردم که شامل تجربههای شاعرانه هم میشود؛ هر جور تجربهای. و «دینی» یعنی به همان معنایی که در قرآن توصیه میشود: اینکه مثلاً آیات خدا را در طبیعت ببینید. احتمالاً در آن جلسه نبودید؛ در پایانش سعی کردم به این نتیجه برسم که وقتی قرآن از آیات خدا حرف میزند، برهان ارائه نمیکند، بلکه برای تجربهای راهنمایی میکند. مثلاً وقتی از انتشار انسانها در کرهٔ زمین صحبت میکند، و اینکه همه از یک چیز بودهاند و بعد منتشر شدهاند، و میگوید این یکی از آیات الهی است، شما را دعوت میکند که به پدیدهای نگاه کنید، به این امید که اگر با دقت نگاه کنید، چیزی را در پشتش ببینید: آن حس معنوی و آن تجربهٔ دینی، با دقت کردن در این آیات؛ آیاتی که برهان نیستند. میخواهم بگویم قرآن بهوضوح از این حرف میزند که تجربهای دینی وجود دارد: فهمیدن چیزهایی، دیدن چیزی در پشت پدیدههای طبیعی، اگر خوب نگاه کنید و طوری نگاه کنید مثل همان دیدن تصویر سهبعدی. منظورم هر جور تجربهای است که شبیه دیدن این تصویر سهبعدی باشد، یعنی یقینی باشد.
تعلیمات علمی دنبال درک حیوان نیست
وقتی این تصویر سهبعدی را میبینم، شک ندارم که این تصویر سهبعدی آنجا وجود دارد و همهٔ اجزا پدید آمدهاند تا من آن را ببینم؛ ولی نمیتوانم آن را به دیگری توضیح دهم. میتوانم چیزهایی بگویم و راهنماییهای کلی کنم: مثلاً فلان جا را نگاه کن، چشمت را اینطور کن.
گفته شد که شاید خیلی درست نباشد که نگاه کردن به آیات باعث شود نمازم را عمیقتر و اول وقت بخوانم. ببینید، تجربهٔ دینی تجربهای شناختی است که باعث میشود نسبت به باورهای دینی شناختی پیدا کنید: مثلاً معاد را در دنیا ببینید؛ حس اینکه همهچیز به سمتی میرود، جهتگیری شده و معنادار است؛ اینکه مثلاً عدلی وجود دارد؛ این را به نوعی در جهان و در درون خودتان تجربه کنید و ببینید، و توحید را در جهان اطراف و در درون خودتان ببینید. و هرچه این شناخت قویتر باشد، نماز و چیزهای دیگر هم بهتر میشود.
گفته شد که کسانی بودهاند که چنین تجربههایی داشتهاند، ولی آخرش به این نرسیده که مثلاً خیلی نماز بخوانند، و اینکه شاید اینها تجربهٔ عرفانی باشد و معلوم نیست با احکام دین نسبتی دارد یا نه. من فکر میکنم هیچکس در اثر تجربههای عرفانی، یعنی آنچه من تجربهٔ دینی میگویم، نماز یاد نمیگیرد؛ بلکه وقتی یاد میگیرد که مثلاً با قرآن مواجه میشود. یکی از تجربههای دینی مواجه شدن با وحی و نتیجهٔ وحی است، و این جزو تجربههای انفسی است. میتوانید چشمتان را ببندید و طبیعت را نگاه نکنید، و فقط با خواندن قرآن تجربهٔ دینی پیدا کنید؛ واقعاً میگویم. نهتنها این، در قرآن تجربههای انفسی، یعنی چیزهایی در درون خودتان، را هم به دست میآورید؛ دستکم میدانید که قرآن به آیاتی در درون خودتان هم اشاره میکند.
میخواهم بگویم آنچه شما میخواهید بگویید این است که تجربههایی که آن عرفا به دست آوردند مطلقاً تجربههای خوبی بودهاند؛ تجربههایی دربارهٔ توحید و وحدت، که سر جای خودشان درست بودهاند، ولی به سمت تجربههایی که در سطح شریعت است امتداد پیدا نکردهاند؛ مثلاً ارتباطشان با قرآن خوب نبوده است.
تصویر سهبعدی که توضیحپذیر نیست
آن عرفا فقط تجربههای آفاقی و انفسیِ حاصل از کار خودشان را داشتند. این نباید باعث شود که شما به نوعی از ارزش تجربههای عارفانهٔ آنها بکاهید.
در برابر، گفته شد که در قرآن آمار بگیریم و ببینیم واقعاً چقدر دربارهٔ نماز صحبت شده و نگاه به طبیعت چقدر اهمیت دارد؛ و اینکه حواس آدم باید در این راه به آیات باشد، یعنی به نشانههایی که همهچیز از خداست، ولی آن راه مهم است؛ آیا راه رفتن مهم است؟ نه؛ رسیدن به توحید و ایمان مهم است. فکر میکنم خیلی واضح است که نماز شبیه راهی است برای اینکه به آن تجربه برسیم. گفته شد که قرآن به نوعی از این حرف میزند که خود راه رفتن، یعنی عمل به شریعت، مهم است، نه اینکه به کجا منجر شود.
حرف شما این است که اگر راه دیگری داشته باشم که به آن نتیجه برسد، پس این راه لازم نیست. حرف اولتان را قبول دارم، هرچند من چنین حرفی نمیزنم. حرف من، یعنی حرف قرآن، این است که اگر کسی به شکلی دیگر عمل کرد ولی به آن باورها رسید، به جایی رسید که به توحید ایمان داشته باشد، عمل صالح انجام میدهد.
ارزش تجربه درونی دیگران
عمل صالح انجام دادن یعنی اینکه کسی که به خدا و معاد ایمان بیاورد، این ویژگیها را پیدا میکند؛ مثلاً نماز. این آیهٔ قرآن است؛ ولی نه نماز به معنای نمازی که ما میخوانیم؛ یعنی هر کس که به خدا ایمان داشته باشد و واقعاً خدا را حس کند، حتماً عملی ستایشآمیز و عبادی برای خدا انجام میدهد. یعنی آن تجربهٔ عمیق عارفانه حتماً همراه با حسی از عبادت است. آیاتی که میگویم همین را میگویند: هر کس ایمان بیاورد نماز میخواند؛ هر کس ایمان بیاورد اصلاً از لغو اعراض میکند؛ یعنی لغو با تجربهٔ ایمان آوردن سازگار نیست.
میخواهم وارد این بحثها نشوم؛ واقعاً بعداً میتواند این بحثها پیش بیاید. حرف این دو جلسه اصلاً مستقیماً ربطی به قرآن ندارد. ولی فکر میکنم این روحیهٔ بهاصطلاح موجود در تعلیمات عمومی مانع از این است که شما آنطور که حتی یک آدم قدیمی از قرآن لذت میبرد، لذت ببرید؛ یعنی انتظارات دیگری از یک متن داریم، انتظارات دیگری از مواجهه با طبیعت داریم، و اصولاً اهل تجربه در آن تجربههای درونی نیستیم. حرفم ساده است: اگر در همین حد قبول کنیم که قرآن به نوعی راهنمایی میکند و این خواست در قرآن هست که تجربههای معنویای برای شما پیش بیاید، من دارم توصیف میکنم که تعلیمات عمومی ما، به دلایلی، یعنی وجود تکنولوژی و آن جهان مجازی و ویژگیهای خاص تعلیمات عمومیای که عمدتاً از علم تشکیل شده است، با تجربههای درونی مخالف است. من هنوز چیزی دربارهٔ این حرفها نتیجه نگرفتهام، و فکر میکنم واقعاً بهتر است پیشداوری پدید نیاورید. دربارهٔ آیههایی که با «الذین» شروع میشوند هم میتوانیم بعداً در جلسهای بحث کنیم؛ این بحثی است که کاملاً ربطی به محتوای بحث من ندارد.
ایمان و عمل صالح در قرآن
گفته شد که آنچه لازم است تجربه نیست، بلکه عقل است. به نظر من، دستکم به گمانم، ما عقل را اصولاً چیزی میدانیم که فلسفه از آن درآمده است، ولی عقل در قرآن خیلی نزدیک به همین چیز است: چیزی نزدیک به شهود، همراه با استدلال، و شاید چندان قابل بیان هم نباشد؛ با فکر کردن فرق دارد: تعقل کردن. به هر حال نمیدانم تعریف عقل چه باشد.
پرسیده شد که آیا تجربهٔ عاشقانه هم، که تجربهای درونی است، تجربهٔ معنوی است یا نه. من کلمهٔ «تجربهٔ معنوی» را به کار بردم چون میخواستم آنچه میگویم فقط به تجربههای دینی محدود نشود؛ چون تجربههای شاعرانه هم از نظر سازوکار شباهت زیادی به تجربههای دینی دارند. تجربههای عاشقانه را هم میتوانید ذیل این واژه بیاورید.