متنِ کاملِ پیادهشدهٔ این جلسه در ادامه آمده است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
کسی ممکن است قرآن را به این قصد بخواند که ایرادی در آن پیدا کند، و ایرادهایی هم در آن پیدا کند؛ خیلی چیزها میتواند پیدا کند.
فرض من این است که مفهوم هدایت را یک پله جلوتر میبریم؛ باز هم پلههای دیگری هست. فعلاً یک پلهٔ آن این است که فرض کنیم ایمانی مقدماتی وجود دارد. در این صورت قرآن، غیر از اینکه حقیقت را توصیف میکند و راهی را بهطور کلی نشان میدهد، میتواند تأثیرهای شدیدتری بگذارد. هدایتکردن در قرآن فقط به معنای پیداکردن راه نیست.
برای این مطلب نمونهای میگویم. نکته این است که همهٔ زندگی ما به نوعی تحت تأثیر تجربههایی است که در زندگی از آنها عبور کردهایم. همهٔ آدمها تصوری از دنیایی دارند که در آن زندگی میکنند. مقداری از این تصور نتیجهٔ افکاری است که خودشان داشتهاند یا به آنها القا شده است، و مقدار زیادی از آن مربوط به فضایی است که در آن زندگی کردهاند. مثلاً آدمی که از وقتی به دنیا آمده در محیطی جنگ و خونریزی میبیند، خودبهخود حسش نسبت به جهان چیز خاصی میشود؛ آدمی که در صلح و صفا بزرگ شده و تجربههای دیگری در زندگیاش دارد که همه مثبت و خوب است، حس دیگری پیدا میکند، و الی آخر. مجموع تجربههایی که در زندگی پیدا میکنیم، یعنی چیزهایی که میبینیم و موقعیتهایی که با آنها مواجه میشویم، برای ما تصوری از جهانی که در آن زندگی میکنیم پدید میآورد که معمولاً حتی از افکار هم قویتر است.
فرض کنید من در دنیای بسیار ظالمی زندگی کرده و وسط جنگ به دنیا آمده باشم؛ بعید است کسی بتواند خیلی راحت با حرفزدن حس مرا نسبت به دنیا عوض کند و بگوید دنیا جای خیلی خوبی است. بر اساس تجربههایی که بهخصوص در دوران کودکی پیدا کردهام، جهانی که فکر میکنم وجود دارد، و واقعاً فکر میکنم وجود دارد، نتیجهٔ افکار و تجربههاست، و این تجربهها خیلی تأثیر دارند. اصطلاحی که امروز در فلسفه برای آن به کار میرود «تجربهٔ زیسته» است: تجربهای که من در آن زندگی کردهام. این تجربه واقعاً خیلی بر من تأثیر میگذارد که به دنیا چگونه نگاه کنم، نگاهم چه باشد و چه تصوری از کل دنیا داشته باشم: جای خوبی است یا جای بدی. حتی در جزئیات هم همینطور است: اینکه چه تصوری دارم از چیزهایی که ممکن است در آینده در زندگیام پیش بیاید و از موقعیتهایی که ممکن است پیش بیاید، بهطور ناخودآگاه نتیجهٔ تجربههایی است که تا حالا کسب کردهام.
میخواهم بگویم خیلی مهم است که تا حالا چه چیزهایی در زندگیام دیدهام و چه چیزهایی را بهطور حیاتی تجربه کردهام؛ چیزی که به آن «زیستن یک تجربه» میگویند و این مفهوم امروز خیلی مطرح میشود. این در تصوری که من از دنیا و از چیزهایی که ممکن است پیش بیاید دارم، خیلی تعیینکننده است؛ معمولاً تجربههایم به من میگویند که چه چیزهایی ممکن است پیش بیاید و چگونه باید عمل کنیم.
میخواهم بگویم یکی از تأثیرهای قرآن بر آدمی که ایمان دارد این است که انگار تجربههایش در دنیا را به نوعی اصلاح میکند. تصور خودم را اینطور بیان کنم: آدمی را در نظر بگیرید که از جایی به بعد بهطور افراطی زندگی خودش را رها کند و فقط قرآن بخواند و ایمان هم داشته باشد که چیزهایی که میخواند واقعاً از طرف خداست و حقیقت است. پس این آدم هر روز با قیامت مواجه میشود؛ مواجه میشود، چون مطمئن است که این درست است، مثل یک مواجههٔ واقعی. هرچه ایمان او قویتر باشد، وقتی چیزی را در قرآن میبیند، حس بیشتری پیدا میکند که این واقعیتی است که دارد میبیند و تجربهاش میکند.
اگر کسی برای من خبری بیاورد که همین الان اینجا اتفاقی افتاد، مثلاً کسی آدمی را کشت، و من مطمئن باشم که این خبر راست است، این خبر به نوعی جزو تجربههای من میشود و تا درصد خیلی بالایی حس یک تجربه را برای من دارد. بنابراین وقتی شروع به خواندن قرآن میکنم، وارد فضای جدیدی میشوم که ممکن است با تجربههای قبلیام خیلی ربط نداشته باشد. ممکن است در فضای جنگی رشد کرده باشم، ولی درصد آیههایی که در آنها جنگ میبینیم خیلی کم است.
پس اگر همهٔ دنیا و تجربههای قبلیام را رها کنم و وارد قرآن شوم، که برای خودش دنیایی است و جهانی را توصیف میکند، و با این ایمان که این توصیفها درستاند و مربوط به جهاناند خواندن قرآن را شروع کنم، تأثیری که میپذیرم این است که تصورم از جهانی که در آن زندگی میکنم خودبهخود، بهطور خودآگاه و ناخودآگاه، عوض میشود. در واقع قرآن میتواند جانشین تجربه شود. حرفم دربارهٔ کسی است که ایمان دارد: وقتی معجزهٔ پیغمبری در قرآن توصیف میشود، اگر ایمان کامل داشته باشم، دارم این معجزه را میبینم؛ در حالی که در زندگی خودم معجزهای به این شکل ندیده بودم.
در واقع مجموعهای از تجربهها و واقعیتها در قرآن اتفاق میافتد. اگر با ایمان با آن برخورد کنم و هرچه ساعتهایی که قرآن میخوانم بیشتر شود، فرض کنید آدم تمام ساعتهای روز را فقط قرآن بخواند و اصلاً به دنیا کاری نداشته باشد، دنیایش انگار به دنیای جدیدی منتقل میشود: توصیفهایی که در قرآن هست به دنیای او تبدیل میشود؛ دنیایی پر از پیغمبر، دنیایی پر از ارتباط میان خدا و پیغمبر، دعاهایی که بهراحتی مستجاب میشوند، آدمهایی که گناهان بزرگ میکنند و بهراحتی با یک کلمه بخشیده میشوند، و همینطور الی آخر. جهانی است که من وارد آن شدهام؛ در آن مثلاً وقتی جنگ میشود، ملائکه هم به کمک افرادی میآیند که برحقاند.
مسئله این است که با تجربههای جدیدی مواجه میشوم و با پیغمبران همگام میشوم؛ انگار پیغمبران را دارم میبینم. هرچه ایمان آدم قویتر باشد، این تأثیری که قرآن بر او میگذارد، یعنی جایگزینشدن چیزهایی که در قرآن هست به جای تجربههای قبلی این آدم، بیشتر است و تصور آدم از دنیا عوض میشود. درصدی که ایمان دارید در این تأثیری که میگویم ضرب میشود. اگر ۱۰۰ درصد ایمان داشته باشید، دنیایتان اصلاً همین میشود که در قرآن هست، هر تجربهای که در گذشته داشتهاید: تجربهٔ جنگی، تجربهٔ خوب یا بد.
طبیعت در قرآن به اندازهٔ کافی هست؛ نه فقط طبیعت، بلکه طبیعت با زاویهٔ دید خاصی. شما طبیعت را به شکل خاصی نگاه میکنید و مطمئنید که بیرون هم همین طبیعت هست. مثالی را که قبلاً زدم در نظر بگیرید: فرض کنید روزی برسد که همینطور که داریم طبیعت را نابود میکنیم، اصلاً درختی باقی نماند. در این صورت در تجربهٔ زیستهٔ ما و در جهان ما درخت وجود ندارد؛ ولی اگر به قرآن ایمان بیاوریم، تجربهای با درخت هم داریم: چند درخت در قرآن میبینیم و این جزو تجربههای زندگی ما میشود، به این دلیل که واقعاً باور داریم چیزهایی که میخوانیم راست است. این تأثیری است که نتیجهٔ ایمان است. آدمی که همینطوری قرآن را میخواند تا ببیند راست است یا دروغ، قرآن این تأثیر حسی را بر او نمیگذارد.
مثالی خیلی ساده بزنم: قرآن میگوید که دربارهٔ همهٔ امور، همهٔ چیزهای خوب و چیزهایی که باید دربارهٔ آنها صحبت میشد، صحبت کرده است. ممکن است ۹۹ درصد فکر آدمی در زندگیاش روی چیز خاصی متمرکز باشد. اگر وارد جهان قرآن شود، ممکن است آن چیز اصلاً در قرآن نباشد و در آن جهان اصلاً چیز مهمی به حساب نیاید؛ یعنی جهانی است که بعضی چیزها در آن چندان وجود ندارند و به آنها اهمیت داده نمیشود. بنابراین آدمی که اشتباهش این است که به چیزی خیلی اهمیت میدهد، وقتی وارد جهان قرآن میشود و مدتی در این دنیا میماند، حداقل تأثیری که میگیرد این است که متوجه میشود آن چیزی که خیلی به آن اهمیت میدهد اصلاً اینجا نیست.
قرآن به نوعی تعیین میکند که دانستن چه چیزهایی برای انسان مهم است و دانستن چه چیزهایی مهم نیست. ممکن است کنجکاویهایی داشته باشم و وقتی قرآن میخوانم، اگر واقعاً ایمان داشته باشم، این کنجکاوی اصلاً از بین برود؛ یعنی متوجه شوم بعضی چیزهایی که بهطور تلقینی فکر میکنم خیلی خیلی مهماند، و بعضی موقعیتهایی که به نظرم موقعیتهای اساسیاند، مسئلههای مهمی نیستند. در واقع قرآن بهطور ذهنی جهانی برای آدم میسازد که هرچه ایمان قویتر باشد، این جهان ذهنی بیشتر شبیه تجربه میشود. آدمِ باایمان واقعاً چیزهایی را که در قرآن میخواند تجربه میکند.
میخواهم به دعایی اشاره کنم که از دعاهای خیلی معروف است و تقریباً اسناد و مدارک خیلی خوبی دارد. در این دعا چیزهایی دربارهٔ پیغمبران خطاب به خدا گفته میشود؛ مثلاً اینکه خدایا، موسی را فرستادی و اینطور شد و آن کار انجام شد. بعد جایی هست که میگوید: خدایا، ما اینها را ندیدیم، ولی ایمان داریم که این چیزها اتفاق افتاده است، همانطور که در کتاب تو نقل شده است. آدمی که ایمان دارد و قرآن را میخواند، واقعاً در چنین دنیایی زندگی میکند و میتواند به خدا بگوید: موسی یک نفر را کشت، یک کلمه گفت «مرا ببخش» و تو او را بخشیدی؛ من که آدم نکشتهام، مثلاً این کار را کردهام. یعنی گویی میتوانم از یک فکت استفاده کنم؛ مثل یک تجربه است. یقین دارم که چنین اتفاقی افتاده است، به این دلیل که قرآن را همراه با ایمان خواندهام.
در فلسفه مفهومی هست به نام «چشمانداز». ترجمهٔ فارسیاش «چشمانداز» است؛ آلمانیاش را نمیدانم چیست؛ انگلیسیاش فکر میکنم «پرسپکتیو» است. روی این مفهوم خیلی تأکید میشود: اینکه فهم آدمها و اصلاً همهچیزشان بر اساس چشماندازشان است. گویی واقعاً جغرافیایی وجود دارد و هر آدمی جایی از این جغرافیا ایستاده است: یکی بالای تپه ایستاده و یکی پایین تپه، و بسته به اینکه کجا هستیم، چیزهایی را میبینیم و چیزهایی را نمیبینیم. یعنی اینکه من چه حقایقی را درک میکنم و چه حقایقی را درک نمیکنم، به نوعی به موقعیت وجودی واقعی من و به اینکه هستی من کجا قرار گرفته، بستگی دارد. واقعاً جغرافیایی داریم که در آن حرکت میکنیم و به جاهایی که میرسیم، چشماندازمان باز میشود و چیزهای جدیدی میبینیم.
کاری که قرآن میکند این است که شما به جایی میرسید که چیزهایی میبینید. تأثیری که از آن حرف میزنم دیگر فکری نیست: انگار واقعاً همراه با خواندن قرآن، هستی شما جابهجا میشود، رشد میکنید و به جایی از جغرافیای وجود انسانی میرسید. این یکی از تأثیرهایی است که بهشدت در درصد ایمان ضرب میشود. یعنی برای آدمی که با ایمان نمیخواند، اینها اصولاً شکل تجربه پیدا نمیکند و جهانش عوض نمیشود؛ ولی آدمی که با ایمان قرآن میخواند، در جهان دیگری زندگی میکند.
مثلاً اول سورهٔ کف آیهٔ خیلی جالبی هست که احساس میکنم میخواهد همین تأثیر را بگذارد. میگوید: شما فکر میکنید این داستانِ کف از آیات عجیب ماست؟ این چیزی نیست؛ عدهای ایمان آوردند و رفتند و ما ۳۰۰ سال آنها را آنجا نگه داشتیم. جهان قرآن جهانی است که در آن ۳۰۰ سال خوابیدند؛ خدا خواسته و اینطور شده است. بنابراین حس عمومی ما نسبت به دنیا این است که قواعدی دارد که شکسته نمیشوند و معجزه چیز نادری است؛ ولی در قرآن معجزه چیز نادری نیست. بنابراین آدمی که قرآن را با ایمان میخواند، در این دنیای پر از معجزه زندگی میکند؛ در دنیایی که دعاها بهراحتی شنیده و مستجاب میشوند و اتفاقهای زیادی در آن میافتد که ممکن است در تجربهٔ زندگی طبیعی هیچکدامشان را نداشته باشیم.
این را بهعنوان نمونهای میگویم از اینکه با ایمان خواندنِ قرآن تأثیرهای خیلی خیلی شدیدتر و عمیقتری میگذارد تا اینکه مسئله فقط این باشد که حقایقی را میفهمیم و قرار است به احکامی که قرآن میگوید عمل کنیم؛ دنیایمان اصلاً عوض میشود. اینکه توصیه میشود زیاد قرآن بخوانید، واقعاً از این روست که ساعتهایی که قرآن میخوانید این تأثیر را افزایش میدهد؛ چون از نظر روانی به زمان نیاز دارید تا این دنیا در وجودتان حل شود. در این دنیا مسئله فقط فهمیدن و قبولکردن نیست، تجربهکردن است؛ بنابراین واقعاً به زمان احتیاج دارد. اگر آدم از ۲۴ ساعت، مثلاً ۲۳ ساعت و خردهای هیچ کاری به قرآن نداشته باشد، در همان تجربههای سابق خودش باشد و دنیا را همانطور نگاه کند که قبلاً نگاه میکرد، و فقط چند دقیقه قرآن بخواند و ایمان هم داشته باشد، قرآن تأثیر میگذارد؛ ولی این دنیایی که در قرآن هست، جایگزین آن دنیایی نمیشود که واقعاً در ذهن این آدم بوده و تصور غلطی از دنیا بوده است.
قرآن دنیایی است که در آن همهجا خدا هست و همهٔ کارها بهراحتی انجام میشود؛ در خیلی چیزها سهولتی وجود دارد که ما در دنیا چنین چیزی نمیبینیم. یک نمونهٔ خیلی خیلی مهم، مسئلهٔ آخرت است. در دنیا آخرت جزو تجربههای ما نیست؛ هیچکس در دنیا آخرت را به معنای واقعی تجربه نمیکند. ولی آدمی که ایمان دارد و قرآن را میخواند، واقعاً آخرت را تجربه میکند. برای همین است که اینقدر آیه در توصیف بهشت و جهنم در قرآن هست. کسی که ایمان دارد، گویی به بهشت رفته است و بعد از آنجا بیرون آورده و در جهنم انداخته میشود. معلوم است که چنین آدمی دیگر کار بد نمیکند؛ یعنی این توصیفها تأثیر واقعی بر آدمها میگذارد. این هم که ۹۰ درصد یک سوره فقط به توصیف بهشت اختصاص پیدا میکند، از همین روست.
ممکن است کسی بگوید: فرض کن آخرت یا هست یا نیست؛ این جزئیات به چه دردی میخورد؟ این جزئیات به این درد میخورد که شما وارد این دنیا شوید و تجربه کسب کنید، بعد به جهنم بروید و جهنم را تجربه کنید. آنوقت این آیه معنا پیدا میکند. آیهای هست که خودم به دلیل سادگیاش خیلی به آن علاقه دارم؛ میگوید آدمهایی که به جهنم میروند با آنهایی که به بهشت میروند یکسان نیستند. چیزی بدیهی است که به دلیل سادگی خیلی زیادش بر آدم تأثیری میگذارد: بهشت اصلاً اینقدر توصیف شده است؛ خیلی فرق میکند که آدم به بهشت برود یا به جهنم. چرا قرآن اینقدر دربارهٔ آخرت توصیف میکند؟ برای اینکه این تأثیر را بر شما بگذارد.
اگر کسی ایمان داشته باشد، به نوعی دچار تجربههایی میشود؛ واقعاً دچار تجربه میشود، یعنی دنیایی که در آن زندگی میکند به نوعی عوض میشود. آدمی که خیلی قرآن میخواند، واقعاً در دنیای دیگری زندگی میکند؛ در همین دنیاست، ولی دنیا را جور دیگری دریافت میکند. مثلاً هر لحظه میتواند درخواست معجزه کند و خیلی هم عجیب نیست که چنین معجزهای اتفاق بیفتد.
خطری هم همیشه هست: از ابن مرجم زیاد یاد میکنند، بهعنوان آدمی که از صبح تا شب در قرآن زندگی میکرد. اگر چیز غلطی در ذهن کسی رفته باشد، میتواند همهچیز را غلط کند.
من موضوع را اکستریم کردم تا نشان دهم چگونه ممکن است دنیای آدم با دنیای قرآن به نوعی مخلوط و عوض شود. قرار نیست از صبح تا شب قرآن بخوانیم. بعداً میگویم که قرآن قرار است به شما یاد بدهد که به این دنیا برگردیم و دوباره بروید قرآن بخوانید؛ قرار است ما زندگی کنیم. ولی برای اینکه منظورم را بفهمانم، میگویم آدمی را تصور کنید که اصلاً کلاً رفته و در قرآن زندگی میکند و اصلاً کاری به کار جهان خارج ندارد؛ چنین آدمی اگر ایمان داشته باشد، در دنیای دیگری زندگی میکند.
عبدالکریم سروش کتابی دارد به نام «ما در کدام جهان زندگی میکنیم»، و همین را در آن توضیح میدهد؛ ربطی هم به قرآن ندارد: ما همیشه در دنیای ذهنی زندگی میکنیم؛ ما در دنیای مشترک زندگی نمیکنیم. اگر همهٔ ذهنیت کسی واقعاً با ذهنیت قرآن عوض شود، یعنی کاملاً ایمان آورده است؛ کسی که قرآن را اینگونه بپذیرد، محال است دیگر گناه کند.
حرفی دربارهٔ عصمت انبیا هست که من خیلی میپسندم: میگویند علت اینکه انبیا گناه نمیکردند این بود که حقایق برایشان روشن بود. یکی از دلیلهایی که آدم مرتکب گناه میشود این است که باور نکرده است. اگر واقعاً دنیا را همانطور که قرآن توصیف کرده باور کنی و ببینی، فکر کنم معصوم میشویم. البته معلوم است که هر کس خیلی قرآن بخواند معصوم نمیشود؛ مثلاً تجربههای کودکی چنان قدرتی دارند که ممکن است قرآن بخوانی و باز چیزهایشان بماند و مثلاً آیهها را هم توجیه کنیم.
حالا همین را در نظر بگیرید که قرآن جهان خاصی را با قوانینی توصیف میکند که شما ممکن است تا حالا با آنها برخورد نکرده باشید. من مخصوصاً میخواهم روی همین تأکید کنم: حجم زیادی که در قرآن به این مطالب اختصاص داده میشود، این تأثیر را میگذارد که شما در دنیایی زندگی میکنید که مطمئنید به آخرت ختم میشود.
نکتهٔ دیگر چیزی است که بعضی خیلی روی آن تأکید دارند؛ مثلاً علامه طباطبایی خیلی تأکید دارد. این نکته ادامهٔ همان قسمت است و میشود گفت سومین چیزی است که در این قسمت میگویم. علامه طباطبایی جایی با تأکید تمام میگوید همهٔ قرآن حرکت از وحدت به کثرت و از کثرت به وحدت است؛ یعنی حقیقت اصلی جهان توحید است. مقصود این است که شما واقعاً این را بفهمید و باور کنید که هیچ چیزی بدون ارادهٔ خدا انجام نمیشود، اصلاً هیچ چیزی، و تصورتان از دنیا تقریباً همین باشد که گویی اصلاً چیزی به غیر از خدا در دنیا نیست.
اینجا کسی پرسید که چرا مطالب قرآن بهطور خیلی کلی بیان نمیشود؛ به نظر بعضیها میآید که چرا اینقدر چیزهای بیاهمیتی در قرآن هست. میخواهم توضیح بدهم که چرا چیزهای خیلی بیاهمیت در قرآن هست. واقعاً چیزهای بیاهمیت در قرآن هست؛ میخواهم بگویم موقعیتهای بسیار بسیار سخیف هم ممکن است در قرآن پیدا کنید. قرآن خودش این را میگوید که ما این کار را میکنیم. به این آیه دقت کنید که اصلاً از پشه در قرآن صحبت میکند و تأکید میکند که ما در قرآن از این چیزها صحبت میکنیم.
مثل این موقعیت: فرض کنید مردی کاری با همسرش کرده که اصطلاحی دارد و نمیدانم، ترجمهای برایش ندارد؛ یعنی رسم احمقانهای در میان اعراب بوده که مرد قسم خاصی میخورده تا این زن دیگر بر او حرام شود. یک دعوای خانوادگی در قرآن منعکس شده است. منظورم این نیست که واقعاً بیاهمیت است؛ میخواهم بگویم موقعیت سخیفی است: موقعیتی که مردی زنی را بیخودی بر خودش حرام کرده است. بیاهمیت نیست، در قرآن آمده است؛ میگویم آمدنش در قرآن ضرورتی داشته که آمده، ولی موقعیت، موقعیت سخیفی است؛ مثل همان مثالزدن به پشه و حرف پشه را در قرآن زدن. منظور این آیه این نیست که آیهای بگوییم که در آن پشهای هم بیاید؛ مسئله این است که اصلاً دربارهٔ پشه است.
من دارم جواب این مسئله را میدهم که عدهای تصورشان این است که بهتر بود قرآن همهاش مجموعهای از گزارههای کلیِ خیلی تر و تمیز باشد و دربارهٔ توحید و مثلاً دربارهٔ پیغمبرها صحبت کند. به نظر بعضیها این اشکال دارد که مردی آنجا زنش را بر خودش حرام کرده و این دعوا در قرآن منعکس شود. موقعیتهایی در قرآن هست که به نظر موقعیتهای سخیفی میرسند. حرفم این است که حداقل این را میشود گفت: اگر پارامتری برای سخیفبودن تعریف کنی، چیزهایی هست که سخیفبودنشان در حد صفر است؛ مثلاً آنجا که از «اول و آخر» سخن میرود، حقیقت عرفانی عظیمی وجود دارد. میخواهم بگویم موقعیتهایی هم وجود دارند که خیلی مزخرفاند؛ چنین چیزهایی در قرآن هست.
ببینید، ما در دنیایی غرق در کثرت زندگی میکنیم؛ در همین موقعیتهای سخیف زندگی میکنیم. هیچ بعید نیست که برای شما هم، فرض کنید ازدواج کردهاید، دعوای خانوادگی پیش بیاید؛ پیش میآید. چیزی که قرآن به شما تعلیم میدهد این است که در هر موقعیت کثیر و زشت و سخیفی هم باز بتوانید توحید را ببینید. کاری که قرآن میکند رفتن از وحدت به کثرت و دوباره برگشتن به وحدت است؛ این رفتوبرگشتها مثل یک تمرین ذهنی است.
مثلاً ممکن است من بهعنوان آدمی دیگر اینها را نخوانده باشم و فقط همینطوری خیلی شستهرفته نشسته و عبادت کرده باشم و آدم خیلی موحدی باشم؛ آنوقت تا از در این غار بیرون بیایم و کسی به من حرفی بزند، باز باید به درون برگردم. یعنی در این موقعیت عجیبوغریبی که در زندگی خصوصیام با آن مواجه شدهام، هیچ وحدتی نمیبینم؛ موقعیت شیطانی عجیبوغریبی میبینم که ممکن است اصلاً روی حس توحیدی من اثر بگذارد. چیزی که قرآن به شما میدهد نه آموزش، بلکه تمرین است: حتی آنجا که مردی زنش را بر خودش حرام کرده، که کار مزخرفی کرده و این موقعیت از نظر من موقعیت سخیفی است، شما همانجا یاد میگیرید که از آیهٔ توحیدیای که سوره با آن شروع شده، یکدفعه به این موقعیت بیفتید و این آیه را بخوانید.
در واقع وقتی قرآن را میخوانید، همهٔ موقعیتهایی را که در قرآن هست همراه با خدا تجربه میکنید، برای اینکه خدا این موقعیت را برای شما روایت میکند. میخواهم بگویم زاویهٔ دید در آن، زاویهٔ دید از بالاست؛ خدا دارد این موقعیت را نگاه میکند. فرض کنید غرق در توحید باشم و خدا چیزهای خیلی خیلی خوب و کلی به من بگوید؛ بعد یکدفعه همراه با همان دید کلی شیرجه بزنم و خدا دستم را بگیرد و بیاورد که: این موقعیت را هم نگاه کن. معمولاً آخر اینگونه آیهها و اینگونه موقعیتها یکی از این عبارتها میآید؛ بعد دوباره بالا میروید، به آن موقعیت توحیدی میروید و باز ممکن است کمی آنجا بمانید. بعد یکدفعه به موقعیتی افتضاحتر میروید: آدمی برادر خودش را کشته و حالا میخواهد برادرش را دفن کند و نمیداند چه کار کند؛ کلاغی به او یاد میدهد که برادرش را چگونه دفن کند. این موقعیتی خیلی شیطانی و به اصطلاح سخیف است؛ ولی وقتی خداوند آن را برای من روایت میکند و من با دید توحیدی به آن نگاه میکنم، فردا که به بازار رفتم و چنین موقعیتی برایم پیش آمد، توحیدم از بین نمیرود.
چیزی که قرآن ادعا میکند انجام میدهد این است که هر موقعیت مهمی که در زندگی شما ممکن است پیش بیاید، خوب و بد، به نوعی مسئلهاش در قرآن هست. شما یک بار تمرین کردهاید که همهچیز را با دید توحید و همراه با خدا تجربه کنید. در خانهٔ آن مردی هم که زنش را تحریم کرده و حالا دعوایشان شده، خدا هست؛ آن هم جزو توحید است. آنجا جایی است که دیدن توحید سختتر است از دیدن توحید در جایی که مثلاً پیغمبر نماز میخواند؛ در آن صحنه توحید خیلی آشکار است، یا مثلاً در صحنهٔ طلوع خورشید که در قرآن میآید، خیلی آشکارتر است. ولی همهجا همانقدر توحید هست که جاهای دیگر هست؛ فرق نمیکند. یعنی حقیقت توحید کم و زیاد نمیشود؛ دیدنش سخت میشود.
وقتی موقعیت سخیف میشود، به همان معنایی که فکر کنم الان همه فهمیدند، یعنی وقتی موقعیت به اصطلاح خیلی کثیف میشود و خیلی از کلیات دور میشود و چیزی همراه با جزئیات خیلی مزخرف میشود، آنجا هم آن موقعیت همانقدر غرق در توحید است که موقعیتهای کلی؛ ولی دیدنش سخت است. چیزی که از عرفا نقل میکنم و علامه طباطبایی مخصوصاً خیلی روی آن تأکید دارد این است که همهٔ قرآن اصلاً همین است: حرکت از وحدت به سمت کثرت و از کثرت دوباره به وحدت، برای اینکه شما دنیا را یک بار اینطور تجربه کنید.
در ادامهٔ آن بحث قبلی، مسئله فقط تجربهکردن مثلاً آخرت و دیدن چیزهایی که تجربه نکردهاید نیست؛ دیدتان به چیزهایی هم که تجربه کردهاید و ممکن است دیده باشید عوض میشود و یاد میگیرید آنجا چیز دیگری ببینید. در واقع گویی همهچیز را یک بار با دوربینی که از بالا فیلمبرداری میکند میبینید و توحیدش را میفهمید. اینجا هم موقعیتی است که خدا همانقدر بر آن مسلط است که مثلاً بر آمدن خورشید که هر روز میآید؛ هیچ فرقی نمیکند. وقتی خدا دربارهاش حرف میزند و دربارهاش حکم میدهد، مسئله به نوعی حل میشود و این موقعیت هم موقعیتی مثل بقیهٔ موقعیتها میشود. بنابراین مسئله فقط این نیست که تجربههایمان را عوض کنیم و وارد فضای جدیدی شویم؛ همان چیزهایی را هم که تجربه کردهایم، جور دیگری تجربه میکنیم.
واقعاً اینطور به شما بگویم: اگر خیلی قرآن بخوانید، در هر موقعیتی قرار بگیرید، چیزی شبیهش را در قرآن دیدهاید؛ مثلاً اگر جنگ شود، همان آیههایی که دربارهٔ جنگ در قرآن هست به شما کمک میکند. یکی از فایدههای داستانهای قرآنی این است که پر از موقعیتاند؛ موقعیتهای جالب. مثلاً جایی در قرآن هست که حضرت داوود و حضرت سلیمان نشستهاند و در موردی حکم میکنند: گوسفندهایی به جایی آمده بودند که نباید در آن چرا میکردند، و در آنجا چرا میکردند.