→ بازگشت به مقدمه‌ای بر فهم قرآن

جلسهٔ ۱۰ · مقدمه‌ای بر فهم قرآن

نکته‌ای در باب نسخ در قرآن

۱۴,۳۲۸ واژه · ۲۴ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او ابتدا از نسخ حکم می‌گوید. بعد بحث فرقه‌ای را، که از آن بدش می‌آید، از اول شروع می‌کند تا تمامش کند: چگونه شد که پیغمبر علی را معرفی کرد ولی نپذیرفتند. در ادامه از کار ائمه می‌گوید و شیعیان را در طیفی از آدم‌ها با دو سر توصیف می‌کند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

یک نکتهٔ خیلی خیلی مهم این است که در خود قرآن سخن از این هست که حکمی نسخ می‌شود؛ حتی حکمی که در قرآن آمده می‌تواند نسخ شود. مثلاً فرض کنید احکام مربوط به برده‌داری عملاً نسخ شده است، یعنی موضوعش. در واقع نسخ حکم معنایش این است که موضوع عوض می‌شود: مثلاً حکمی دربارهٔ موردی آمده و حالا دیگر آن موضوع وجود ندارد یا تغییر شکل داده است؛ بنابراین این‌طور نیست که آن حکم اشتباهی آمده باشد. مثل این است که صورت مسئله را عوض کنید؛ جوابش هم ممکن است تغییراتی بکند. این امکان که چنین چیزی اتفاق بیفتد در خود قرآن پیش‌بینی شده است.

پرسشی که قبلاً مطرح شد این است که چرا چیزی که ممکن است نسخ شود اصلاً در قرآن ثبت شده است. برای اینکه لابد چیز مهمی در آن هست. مثلاً فرض کنید در موضع اسلام در برابر برده‌داری نکتهٔ خیلی مهمی هست. فرض کنید الان پرسش من این است که آیا باید نظام سرمایه‌داری را که الان مستقر است تحریم کرد و با آن مبارزه کرد تا از بین برود. این یک پرسش است. من فکر می‌کنم اینکه اسلام برده‌داری را، با اینکه خوشش نمی‌آمده، به این دلیل که با اقتصاد آن دوره هماهنگی داشته منحل نکرده، برای من پیامی دارد. الان من در این شرایط، با اینکه نظام سرمایه‌داری را چیز بدی می‌دانم، با توجه به آنچه در قرآن می‌بینم شاید به‌طور طبیعی دنبال این نباشم که همّ و غمّم را بگذارم تا آن را کنسل کنم. معمولاً نظام‌های اقتصادی تابع شرایط اقتصادی خاصی‌اند و به این راحتی نمی‌شود آن‌ها را برداشت و چیز دیگری جایشان گذاشت.

شما می‌گویید آمدن این احکام ممکن است در آینده مشکلاتی ایجاد کند: احکامی که ممکن است نسخ شوند نسخ نمی‌شوند، به این دلیل که ما بد عمل می‌کنیم و مثلاً نمی‌توانیم زود تشخیص بدهیم که دیگر وقت نسخشان رسیده است. استدلال به اینکه ما مثلاً موجوداتی فوق‌العاده پراینرسی هستیم و نمی‌خواهیم هیچ چیزی را تغییر بدهیم، استدلال خیلی خوبی نیست. ببینید، الگوهایی در قرآن آمده است. می‌شود دنیایی را تصور کرد که خیلی از احکام دیگر هم در آن نسخ شود.

نسخ و اینرسی فرهنگی

مثلاً شاید احکام ارث، چون دیگر مالکیت خصوصی در یک جامعه از بین رفته است. هزار چیز را می‌شود فرض کرد که در جهانی خیلی پیچیده و عجیب‌وغریب این احکام دیگر معنایی نداشته باشند. ولی قبول کنید که این احکام دست‌کم الگویی می‌دهند: من می‌دانم که در آن شرایط اوضاع چگونه بوده است؛ یعنی در این حکم اطلاعاتی هست. حتی اگر این حکم دیگر به درد نخورد، اطلاعات خیلی خوبی در آن هست دربارهٔ اینکه نوع برخورد با شرایط و موقعیت‌های آن زمان چگونه بوده است. من دارم خیلی حداقلی جواب می‌دهم، ولی این بحث واقعاً به چیزی بیش از این احتیاج دارد. به‌طور طبیعی فکر می‌کنم روزی برسیم که دربارهٔ احکام صحبت کنیم: اینکه احکام ابدی هستند یا نیستند، و اینکه شأن نزول را باید در آن‌ها دخالت داد یا نه. یک سری بحث‌های فنی از این دست هست و طبیعی است که این پرسش‌ها را آنجا می‌شود مطرح کرد.

آخر جلسهٔ قبل بحث‌هایی فرقه‌ای مطرح بود که به اجبار خودم درباره‌شان صحبت کردم و متأسفانه وقت نشد و ماند برای این جلسه. می‌خواهم بحث فرقه‌ای را از همین اول کار شروع کنم، و دلایلش را هم می‌گویم. می‌خواهم تعهد هم بگیرم که دیگر از این حرف‌ها نزنیم. سعی می‌کنم آخرش توضیح بدهم که چرا این‌قدر از این بحث‌ها بدم می‌آید. باور کنید فکر می‌کنم اولین حرفی که از همان اول زدم این بود که باشد، می‌آیم صحبت می‌کنم، ولی حرف فرقه‌ای نمی‌زنم؛ و همین خودش باعث شده که انگار با پرسش‌ها مجبور شوم. اگر این حرف‌ها را نمی‌زدم، لازم نمی‌شد در جلساتی از این صحبت‌ها بکنم. در جلسات آینده هم آدم هر چیزی بگوید، پرسشی پیش می‌آید که حالا این چگونه است و آن چگونه، و ممکن است هر جلسه در کنار صحبت‌هایی که می‌خواهم بکنم، به پرسش فرقه‌ای هم جواب بدهم. می‌خواهم از اول شروع کنم و سعی کنم تمامش کنم؛ اگر وقت شد پرسش هم بکنید، و دیگر پروندهٔ این بحث‌ها را ببندیم. اگر مرا در روزهای غیر از شنبه دیدید، بپرسید؛ ولی روزی که اینجا می‌آیم، دیگر هی از این حرف‌ها نشود.

یادآوری کنم که چه گفته‌ام. ممکن است عده‌ای، مثل خود من، از این بحث خوششان نیاید؛ باید از آن‌ها عذرخواهی کنم، و آن‌ها بر کسانی که مرا مجبور کردند، به‌ویژه آقای محمد محمودی، لعنت بفرستند. این بحث خیلی سؤال‌برانگیز شده است؛ چیزهایی شنیدم و پرسش‌هایی از من کردند که لازم است توضیحاتی عرض کنم. دفعهٔ قبل فکر می‌کنم با بحث‌هایی تاریخی سعی کردم نشان بدهم که مسئلهٔ تعیین جانشینیِ حضرت علی از نظر تاریخی به دو سه دلیل محرز است.

توضیح درباره لعنت و سوالات

ممکن است شما هم به دلایل دیگری این را قبول داشته باشید؛ برای این بحث تاریخی دلایلم را تکرار نمی‌کنم. فکر می‌کنم حدیث غدیر خیلی تثبیت شده است و همه قبولش دارند؛ بعید است بشود جور دیگری معنایش کرد. یک نکته که روی آن تأکید کردم این است که ابوبکر عمر را به‌عنوان خلیفه معرفی کرده است. به نظر من خیلی واضح است که با توجه به اینکه سعی می‌کردند کار پیغمبر را دنبال کنند، اینکه ابوبکر به خودش اجازه می‌دهد جانشین تعیین کند نشان می‌دهد که انگار چنین چیزی قبلاً هم شده و سنت پیغمبر بوده است.

اولین چیزی که می‌خواهم درباره‌اش صحبت کنم این است که اصلاً چگونه شد که این اتفاق افتاد. این خودش ابهامی است: پیغمبر معرفی و تعیین کرده، ولی نپذیرفتند. یک تحلیل خیلی معمولی‌اش این است که آدم‌ها بسیار بدجنس بودند؛ شیخین مثلاً آدم‌های خیلی بدی بودند و به پیامبر خیانت می‌کردند. یک بار در جلسه‌ای بودم که کسی، نه در سخنرانی بلکه در صحبتی خصوصی، می‌گفت ابوبکر مشرک بوده و جاسوس مشرکین در جمع مؤمنین بوده است؛ چنین حرفی دربارهٔ ابوبکر می‌زد. مرا هم تهدید کرد که چون هر کسی با کسانی که دوست دارد محشور می‌شود، اگر ذره‌ای علاقه به ابوبکر داری اصلاً فراموشش کن، چون ممکن است در آن دنیا با ابوبکر محشور شوی.

این تحلیل معمولی، که عوام هم خیلی به آن اعتقاد دارند، این است که ابوبکر و عمر آن‌قدر آدم‌های بد و دنیاطلبی بودند و می‌خواستند حکومت کنند که رسماً نشستند و توطئه کردند و به جایی رفتند، و در حالی که حضرت علی مشغول تشییع جنازه بود، یواشکی این کار را کردند؛ فقط از سر بدجنسی و میل به دنیاطلبی. در حالی که این کمی نامعقول است، چون ابوبکر و عمر جزو مؤمنان خیلی پیشتاز بودند. ممکن است مثلاً قابل مقایسه با حضرت علی نباشند، ولی دیگر نباید این‌قدر آدم‌های بدی باشند، کسانی که این‌قدر اطراف پیغمبر بودند. پیغمبر هم حرف‌هایی دربارهٔ این‌ها زده است، و از نظر تاریخی تثبیت شده که پیغمبر نظر مساعدی نسبت به ابوبکر و عمر داشته است. در قرآن به‌طور خیلی خیلی واضحی به ابوبکر اشاره‌ای شده و این خودش چیزی است؛ حالا اینکه آن اشاره خوب است یا بد، به هر حال به نظر می‌آید جزو اصحاب بزرگ‌اند و نباید این‌قدر آدم‌های بدی باشند. می‌خواهم اول سعی کنم بگویم چه محذوراتی وجود داشته که دربارهٔ حضرت علی این اتفاق افتاده است؛ اتفاقی که اصلاً خوب نبوده، ولی خلاصه در شرایط خاصی رخ داده است، نه از روی بدجنسیِ عده‌ای آدم خاص.

تاریخ تشیع پس از پیامبر

بعد می‌خواهم کمی دربارهٔ تاریخ تشیع صحبت کنم، و بعد هم حرف‌هایی بزنم که به نظر من حرف‌های اصلی است دربارهٔ اینکه اصلاً شماها شیعه هستید یا نه.

خلافت قطعاً حق علی بود؛ یعنی به نظر من او به‌عنوان بهترین کسی که می‌توانست جانشین پیغمبر شود معرفی شده بود، ولی قبول نکردند. در گفت‌وگو گفته شد که این پیشنهاد پیغمبر بوده و می‌شد به آن گوش داد یا نداد؛ و در برابر گفته شد که این‌طور نیست، پیغمبر چیزی گفته و در قرآن هم آمده است، بنابراین باید گوش می‌دادند. توضیح بدهم: اصلاً سیستمی وجود نداشت. اینجا دیگر قبیله نیست؛ نخستین لحظه در تاریخ اعراب است که دیگر قبیله نیست و چیز جدیدی تشکیل شده است، بنابراین سنت قبیله را نمی‌شود برای جامعهٔ جدید اجرا کرد؛ آن هم تازه با فرض اینکه می‌دانیم پیغمبر چیزهایی گفته است.

گفته شد که حرف پیغمبر دست‌کم این است که علی آدم خوبی است و «اگر از من بپرسید، من این را معرفی می‌کنم»؛ پس دیگر چرا نشستند و فکر کردند و شورا تشکیل دادند؟ دست‌کم برای جانشینی، خود پیغمبر کاندیدی داده است؛ طبیعی است که انتخاب‌نکردنش تخلف حساب شود، چون پیغمبر حتماً بهترین را انتخاب کرده و اشتباه نمی‌کند. آری، نخواستند؛ مشکل همین است.

گفته شد که پیغمبر با آن‌ها مشورت می‌کرد و این‌طور نبود که پیغمبر چیزی بگوید و آن‌ها بگویند نه. ببینید، یک بار پیغمبر می‌آید و چیزی می‌گوید: این کار را بکنید؛ کسی را به‌عنوان فرمانده تعیین می‌کند و از کسی هم نمی‌پرسد که به نظر تو خوب است یا نه. یک بار هم جلسه‌ای تشکیل می‌شود و پیغمبر می‌گوید چه کار کنیم، به نظر من می‌توانیم این کار را بکنیم؛ کسی پیشنهاد دیگری می‌دهد، پیغمبر موافقت می‌کند و برمی‌خیزند و می‌روند؛ یعنی دارد مشورت می‌کند. دربارهٔ علی ظاهراً مشورت نمی‌کرده، داشته تعیین می‌کرده است.

حالا که این حرف شد، نکتهٔ خیلی خاصی بگویم: یکی از مشکلات دربارهٔ حضرت علی سن‌وسالش بوده است. هیچ‌کدام از قبایل حاضر نمی‌شدند آدمی حدود ۳۵ ساله را به‌عنوان رئیس قبیلهٔ خودشان قبول کنند؛ حتی حاضر نبودند او را به‌عنوان رئیس بخشی از قبیله هم قبول کنند. معرفی‌کردن آدمی کاملاً جوان خیلی سنت‌شکنی بوده است. ماجرایی هم در آخرهای عمر پیغمبر هست که چون ندیده‌ام جایی روی آن بحث کنند، بد نیست اشاره‌ای به آن بکنم.

سنت‌شکنی معرفی جوان

ماجرای خیلی معروفی هست که همه‌تان شاید شنیده باشید: در یکی از آخرین جنگ‌های زمان پیغمبر، پیغمبر اسامه بن زید را، که آدمی ۱۸ یا ۱۹ ساله بود، به‌عنوان فرماندهٔ لشکر تعیین کرد و کلی سرش حرف شد؛ حتی می‌گویند شیخین جزو معترضان بودند که این چه کاری است. به نظر من این به‌وضوح در جهت شکستن مسئلهٔ سن‌وسال و این حرف‌هاست؛ یعنی تعمدی در کار است. یک عالمه آدم وجود داشتند که می‌توانستند فرماندهٔ لشکر شوند؛ پیغمبر تقریباً کوچک‌ترین را انتخاب کرد و همه را در واقع مجبور و قانع کرد که باید از او پیروی کنند، تا چیزی بشکند. من فکر می‌کنم، به‌عنوان یک ماجرای خاصِ قطعی که همه قبول دارند، به نظر می‌آید که پیغمبر حرف‌هایی زده و می‌بیند زمزمه‌هایی هست که نمی‌شود، خیلی جوان است؛ و عملاً این کار را انجام داد تا شاید کمک کند که نظر این آدم‌ها نسبت به علی تغییر کند.

بگذارید ببینیم چه اتفاقی افتاده است. به نظر من این اتفاق خیلی طبیعی است که حضرت علی اصولاً انتخاب نمی‌شود و نهایتاً قبولش نمی‌کنند. در آخرین سال زندگی پیغمبر اوضاع خیلی فرق کرده بود: بعد از فتح مکه یک‌دفعه تمام جزیرةالعرب به‌طور ناگهانی آمدند و مسلمان شدند، یعنی جزو کسانی شدند که پیرو پیغمبرند. این اتفاق از نظر سیاسی و اجتماعی اتفاق خیلی عظیمی است، برای اینکه جزیرةالعرب اصولاً شاید حکومت نداشت و آدم‌هایی پراکنده بودند. به هر حال جامعه‌ای جدید تشکیل شده است؛ کشوری که نظام سیاسی جدیدی پیدا می‌کند. در سال آخر حکومت پیغمبر اوضاع خاصی است: خیلی از آدم‌هایی که الان مسلمان‌اند واقعاً مسلمان نیستند و چیزی نمی‌دانند؛ شاید هنوز یاد نگرفته‌اند نماز بخوانند. در قبیلهٔ خودش رئیس قبیله آمده و گفته است من اسلام را می‌پذیرم. یک بار روی آیه‌ای بحث شد که چرا از هر قومی کسی نیست که بیاید بپرسد و برگردد؛ شرایط این‌گونه است: آدم‌های مسلمانی وجود دارند که اصلاً هیچ نمی‌دانند اسلام چیست؛ فقط رئیس قبیله‌شان قبول کرده که ما شرک را کنار می‌گذاریم و مسلمان می‌شویم.

شرایط خیلی خاصی است؛ یعنی آدم‌های خیلی محدودی اطراف پیغمبرند که در این ۲۳ سال کم‌وبیش بوده‌اند، می‌دانند دین چیست، می‌دانند پیغمبر چیست و قرآن بلدند؛ و عدهٔ خیلی عظیمی هم هستند که تازه مسلمان شده‌اند و آدم‌هایی با چیزهای مختلف‌اند. یعنی بدنهٔ آدم‌هایی که در این نظام‌اند مطلقاً همان مشرکان‌اند، با همان آداب و رسوم خودشان. مثلاً تصوری که از رئیس برای خودشان دارند همان تصورات قدیمی است. در نظامی که در جزیرةالعرب حاکم بوده، نوعی اشرافیت هست و اصل و نسب در آن مهم است. آدم‌ها تحول پیدا نکرده‌اند که بشود گفت حالا آدمی را با این سن، به دلیل اینکه فضایل اخلاقی دارد، به‌عنوان رئیس بپذیرند. این خیلی خیلی دور از ذهن است که در نظام سیاسی آنجا، اصولاً در هر قبیله و مثلاً در خود قریش که مرکز ماجراست، این اشرافیت را یک‌دفعه کنار بگذارند و مفاهیم ذهنی خودشان را کلاً کنار بگذارند؛ در حالی که این‌ها تازه چهار روز است مسلمان شده‌اند و اصلاً تغییر فکری در آن‌ها اتفاق نیفتاده است.

اشرافیت قریش و رهبری

یکی از چیزهایی که نشان می‌دهد این‌ها چقدر دورند از اینکه آدم فکر کند ذره‌ای ایمان آورده‌اند یا پیام اسلام به آن‌ها رسیده، این است: نگاه کنید بعد از پیغمبر چند سال طول کشید تا اتفاق‌هایی که بعداً افتاد؛ تا اینکه حدود ۴۰ یا ۵۰ سال بعد از پیغمبر، نوهٔ پیغمبر و اهل بیت پیغمبر را، که در قرآن هم سفارششان شده بود، با آن وضع فجیع کشتند. همین آدم‌ها کشتند؛ آدم‌هایی که فضیلت حالی‌شان نیست. یزید شراب می‌خورد و همه هم می‌دانند که چنین وضعی دارد، و آدم‌های آن طرف آدم‌های سالمی‌اند. در هیچ جایی، نه نزد شیعه و نه نزد سنی، چیزی وجود ندارد که کسی علیه امام حسین حرف بدی زده باشد؛ یعنی از نظر اخلاقی خیلی به نظر می‌آید که آدم موجهی است.

وضع جزیرةالعرب این‌طور نیست که فکر کنید مثلاً موضوع، انتخاب میان مهاجرین و انصار است و هر کس را انتخاب کنند، همهٔ قبیله‌هایی که ایمان آورده‌اند می‌پذیرند. اولاً اتفاق خیلی مهمی افتاده است و آن این است که نظام سیاسی واحدی دارد حاکم می‌شود. این برای آدم‌هایی که سال‌ها زندگی کرده‌اند خیلی وسوسه‌انگیز است؛ اعراب همیشه زیر سلطهٔ حکومت‌های اطراف خودشان بودند. اصولاً شاید خیلی‌ها ایدهٔ این را داشتند و از این اتحادی که می‌دیدند لذت می‌بردند؛ از اینکه تمام قبایل برای اولین بار زیر یک پرچم جمع شده‌اند. به نظر می‌آید خیلی واضح است که اگر علی را اجباراً رئیس می‌کردند، خیلی‌ها می‌توانستند برگردند؛ ایمان درست‌وحسابی نداشتند. یعنی همان اتفاقی که بعد از ۲۵ سال خلافت سه نفر افتاد و کل این حوزه درگیر جنگ داخلی شد، به‌راحتی می‌توانست همان اول هم بیفتد.

از خیلی از اسناد تاریخی واضح است که عده‌ای کاملاً دنبال این بودند که کوچک‌ترین اختلال و اختلافی ببینند و آن را دامن بزنند و سعی کنند جنگ داخلی راه بیندازند. نمی‌دانم شما می‌دانید یا نه: یکی از مهم‌ترین معترضان به انتخاب ابوبکر و کنار گذاشتن حضرت علی ابوسفیان بود. ابوسفیان اصلاً رسماً به خانهٔ حضرت علی آمد، در حالی که عده‌ای آنجا جمع شده بودند و ناراحت بودند، و اعلام کرد که اگر الان اجازه داده شود، به طرفداران گفته می‌شود که بروند و این‌ها را بیرون بیندازند و بکشند. واضح است که چنین آدم‌هایی هستند و از کوچک‌ترین اختلافی می‌توانند بهره‌برداری کنند. با توجه به کارهایی که بعداً معاویه و این‌ها کردند، خیلی بعید است که موضوع خانوادگی اصولاً چندان مطرح بوده باشد.

یعنی شرایط خیلی خاصی است: تفکراتی هست دربارهٔ اینکه روند باید چگونه باشد، و حالا اتحاد خیلی شکننده‌ای به وجود آمده است؛ فشار آوردن و به زور تعیین کردن یک نفر می‌تواند این اتحاد را به‌راحتی از بین ببرد. من دارم سعی می‌کنم توضیح بدهم که مشکلاتی وجود داشته برای اینکه حضرت علی رئیس این حکومت شود، و به نظر می‌آید به هر حال درصدی از آن مصلحت‌اندیشی هم بوده است. ممکن است بگویید درصدی‌اش بدجنسی بوده و درصدی‌اش مصلحت‌اندیشی. خیلی چیزها را می‌شود توجیه کرد: به نظر می‌آید مصلحت نبوده که برای این جامعه‌ای که تازه تشکیل شده، رئیسی را که قبولش ندارند و با سنت‌هایشان سازگار نیست و حتی مهاجر و انصار هم روی آن توافق ندارند، آدم بیاید و به زور بگوید که جانشین شود. نمی‌خواهم بگویم معقول نبود؛ می‌خواهم بگویم آنچه به اصطلاح عوامانه می‌گویند، که این‌ها می‌خواستند حکومت را بگیرند و توطئه کردند، به نظر من این‌طور نیست. چیزهای زیادی وجود دارد؛ اگر ما بودیم، شک می‌کردیم که چه کار باید بکنیم: پیغمبر چیزی گفته و به نظر می‌آید بهترین آدم این است، ولی مردم نمی‌پذیرند، و اگر این بشود ممکن است جنگ داخلی شود و مثلاً آیندهٔ کل این نظام به خطر بیفتد. می‌خواهم بگویم مصلحت‌هایی هم بوده است.

به نظرم چیزهای کودکانه‌ای هم وجود دارد؛ مثلاً اینکه اگر حضرت علی خلیفه می‌شد، اصلاً دنیا این‌طور نبود که الان شده؛ این کار را که کردند مشکلات پیش آمد، وگرنه گلستان می‌شد. اصلاً این‌طور نیست. اگر حضرت علی خلیفه می‌شد، همان اتفاق‌هایی که در زمان ۵ سال حکومتش افتاد، احتمالاً با شدت خیلی بیشتر، می‌افتاد. عایشه به هر حال نسبت به حضرت علی نظر خوبی نداشت، و حضرت علی از همان اول همین کارهایی را می‌کرد که بعد از ۲۵ سال کرد: همان‌طور مال را تقسیم می‌کرد و همان‌طور مثلاً بر سر عده‌ای از آدم‌ها که اشراف بودند می‌زد؛ تازه اتفاقاً فکر می‌کنم در آن زمانِ نزدیک به پیغمبر، بیشتر با شدت عمل کامل عمل می‌کرد. بعد از ۲۵ سال که این‌ها حاکم شده بودند، به همه گفت، و این جملهٔ معروفی است، که اگر این اموال مهریه هم شده باشد، آن را پس می‌گیرم. آن موقع هم قطعاً همین‌طور عمل می‌کرد، و این چیزی نبود که به‌راحتی تحملش کنند.

من فقط دارم می‌گویم که اگر عقلشان را به کار می‌انداختند، باید حضرت علی را قبول می‌کردند؛ پیغمبر گفته و تمام است، اصلاً فکر کردن ندارد؛ جایی که پیغمبر کسی را تعیین کرده، نباید فکر می‌کردند. ولی می‌خواهم بگویم انگیزه‌هایی به اصطلاح عاقلانه هم وجود داشته و مصلحت‌اندیشی هم در کار بوده است. الان مثلاً عده‌ای این‌طور نگاه می‌کنند که بدجنس بودند و فقط حکومت را می‌خواستند، و اگر وقت می‌دادند که حضرت علی از تشییع جنازه برگردد و بعد این جلسه را تشکیل می‌دادند، حضرت علی به‌راحتی انتخاب می‌شد و همه‌چیز خوب می‌شد. می‌خواهم بگویم این تصور، تصور خیلی خیلی باطلی است؛ مشکلات خیلی بزرگی وجود داشت که مانع از این بود که حضرت علی را بپذیرند، چه قبل از تشییع جنازه و چه بعد از آن.

دو چیز را باید از هم جدا کرد: یکی اینکه خود مردم کلاً تصمیم بگیرند، مثلاً اینکه وظیفهٔ کل جامعه چه بوده است؛ و دیگری اینکه حالا مردم وضعیتی دارند و عده‌ای می‌خواهند انتخاب کنند. پیامبر گفته این اتفاق بیفتد خوب است؛ در کل اگر این اتفاق می‌افتاد و همه قبولش می‌کردند، خوب بود.

از دید مردم این کار، کار بدی بود؛ آری، کلاً جامعه اشتباهی کرد. ولی دربارهٔ اینکه بگوییم فلان آدمی که به آن جلسه آمد و رأی داد اشتباه کرد: این آدم بر اساس وضعیت جامعه تصمیم گرفت.

نکتهٔ مهمی که می‌خواهم بگویم این است: کسانی که این‌طور فکر می‌کنند، به نظر من خیلی کودکانه فکر می‌کنند؛ اصلاً متوجه شرایط نیستند، که اصلاً همه‌چیز خوب بوده و فقط دو نفر اینجا بدجنسی کرده‌اند و مثلاً حقی را از او گرفته‌اند، و بعد فکر می‌کنند اگر این‌طور نمی‌شد، دنیا گلستان می‌شد. این‌ها باید به این پرسش خیلی اساسی جواب بدهند: پیغمبر چرا حضرت علی را در زمان حیات خودش نصب نکرد، در حالی که می‌دانست و رسماً اعلام کرده بود که سال آخر عمرم است؟ یک روحانی روستا هم می‌داند که اگر پسرش یا کس خاصی را می‌خواهد جای خودش بگذارد، آن آخرها که مریض می‌شود، او را می‌فرستد که جایش نماز بخواند. پیغمبر به‌راحتی می‌توانست در زمان حیات خودش، مثلاً در ۶ ماه آخر، حضرت علی را به‌عنوان جانشین خودش نصب کند و هیچ کس هم تخلف نمی‌کرد؛ کما اینکه اسامه بن زیدِ ۱۸ ساله را در زمان حیات پیامبر پذیرفتند. واهمه‌ای داشت که اگر این کار را بکند، بعداً چه مشکلی ممکن است پیش بیاید؛ یعنی می‌پذیرند، ولی باز ممکن است بعد از ۶ ماه، بعد از مرگ پیامبر، مسائلی پیش بیاید که صلاح نباشد.

اینکه پیغمبر جانشین خودش را تعیین کرده، یعنی باید می‌گفت که مثلاً بهترین آدمی که می‌توانید به او اعتماد کنید کیست؛ بیشتر به دلایل دینی، نه به دلیل خلافت. به نظر من خلافت چیزی حاشیه‌ای در این ماجرا بوده است. بنابراین پیغمبر باید این کار را می‌کرد و کرد؛ و در واقع آن آدم‌ها هم این‌طور نیست که کار درستی کرده باشند؛ گناهی را مرتکب شدند که پیغمبر هم حدس می‌زد مرتکبش شوند. جمله‌هایی از پیغمبر هست که در کتاب‌های اهل سنت نقل شده که چنین حرف‌هایی زده است؛ مثلاً اینکه می‌دانم شماها بعد از من، نه افراد خاص، بلکه کلاً این جماعت، متفرق می‌شوید و آیندهٔ خوبی ندارید. احساس من این است که هر عالمی در آن دوره، اگر کمی سیاست می‌دانست، برایش معلوم بود که این حکومت با این قبایل پراکنده چیز خیلی خوبی از آب درنمی‌آید؛ مشکلاتی از این دست هست. به هر حال اینکه پیغمبر می‌توانست نصب کند و نکرد، به نظر من گناه آدم‌هایی را که حرف پیغمبر را گوش نکردند پاک نمی‌کند.

ولی آن تصورات که این‌ها آدم‌های بدجنسی بودند و اگر این‌طور نمی‌شد دنیا عوض می‌شد، به نظر من زیاده‌روی است. مصلحت‌هایی وجود داشت، ولی اینجا جای مصلحت‌اندیشی نبود؛ یعنی بهتر بود که مثلاً آدمی مثل ابوبکر قبول نکند، ولو اینکه دیگران پیشنهاد داده باشند. حالا ما نمی‌دانیم در آن جلسه چه گذشت؛ تاریخ آن جلسه خیلی ثبت نشده است. نکتهٔ دیگر این است که اتحادی که به وجود آمده بود، اتحادی شکننده و خیلی وسوسه‌انگیز بود.

ثبت ناقص جلسه سقیفه

می‌بینید که خیلی وسوسه‌انگیز بود: قومی جنگجو که همیشه با هم می‌جنگیدند، حالا با هم یکی شده بودند. اگر شما آن موقع زنده بودید، این قدرت را احساس می‌کردید: پتانسیل عظیمی به وجود آمده بود که می‌شد دنیا را با آن گرفت. حالا بیایند به خاطر اینکه مثلاً پیغمبر چیزی گفته بود؟ اصلاً حیف بود؛ و رفتند و دنیا را گرفتند.

حالا می‌خواهم دربارهٔ خود تاریخ تشیع صحبت کنم. دفعهٔ قبل اشاره‌هایی کردم؛ می‌خواهم کمی وارد جزئیات شویم و ببینیم تحولات مهمی که اتفاق افتاده چیست، تا اینکه بعداً به چیزهایی کمی مفهومی‌تر برسیم. عکس‌العمل حضرت علی خیلی فوق‌العاده است: دیر بیعت می‌کند، ولی بیعت می‌کند. اگر این‌ها شیطان بودند، با آن‌ها بیعت نمی‌شد. دیر بیعت می‌کند تا این بماند و همه بدانند که حقش بوده است؛ یعنی همین‌طور خیلی راحت نمی‌رود بیعت کند؛ به هر حال مقاومت می‌کند و حرف خودش را می‌زند، ولی بیعت می‌کند، و روابطش با ابوبکر و عمر همیشه فوق‌العاده خوب می‌شود؛ مثلاً دخترش را به عمر می‌دهد. نمی‌دانم؛ می‌گویند این تقیه است. حالا ممکن است از سر تقیه حرفی نزند، ولی دخترش را که به آدمی نمی‌دهد که مثلاً بدترین موجود دنیا در تاریخ است.

در گفت‌وگو پرسشی دربارهٔ عکس‌العمل حضرت علی در دو موقعیتِ تا حدی مشابه مطرح شد: یکی پس از عثمان، که خلافت به او پیشنهاد شد، و دیگری پس از پیغمبر. من واقعاً سعی می‌کنم چیزهایی را توجیه کنم که می‌دانیم این‌طور شد؛ مثلاً می‌دانیم که پیغمبر کسی را نصب نکرد. گفته شد که خیلی‌ها این را نوشته‌اند. به هر حال تا آنجا که من می‌دانم، چیزهایی که گفتم چیزهایی است که همه، شیعه و سنی، گفته‌اند؛ مثلاً هر چیزی که گفتم را شیعه و سنی نقل کرده‌اند و در کتاب‌های اصلی سنی‌ها هم هست. به هر حال اشکالی در آن نمی‌بینم و می‌شود جواب داد، ولی می‌خواهم درباره‌اش بحث نکنم. این نکته که این دو آدم با هم فرق می‌کنند، خودش مهم است و تکانی می‌دهد که شاید یک سری حرف‌ها جعل شده باشد.

مگر کسی شک دارد که خیلی حرف‌ها جعل شده است؟ خیلی‌ها شک ندارند. این نکتهٔ مهمی است و ممکن است برای خیلی‌ها مفید باشد. این آن‌قدر بدیهی است؛ یعنی چه که جعل نشده؟ همین الان هم بین دو آدم دعوا می‌شود و کلی چیز جعل می‌کنند. ۱۴۰۰ سال پیش بین دو گروه بزرگ دعوا شده و طرفین خیلی چیزها را جعل کرده‌اند. مثلاً شیعیان از اواخر قرن اول دربارهٔ ائمه آن‌قدر غلو می‌کردند؛ و می‌گویند خلفا جایزه می‌دادند برای کسی که احادیثی در منقبت مثلاً اصحاب بیاورد؛ پول می‌دادند. دیگر معلوم است چه شده: هر کس آمده و گفته شنیدم که مثلاً عمر فلان است، از من هم بالاتر است. طرفین ساخته‌اند، مطمئن باشید.

فکر می‌کنم یکی از چیزهایی که به آن اشاره نکردیم ماجرایی است که عمر، که در زمان ابوبکر بوده، می‌رود؛ ماجرایی هست که ابوبکر و این‌ها سعی کردند به زور از حضرت علی بیعت بگیرند. من فکر می‌کنم این اتفاق در همین حد افتاده که رفتند بیعت بگیرند؛ در همهٔ تاریخ‌ها در همین حد نقل شده است، و خیلی بزرگ‌نمایی شده؛ از طرف شیعه بزرگ‌نمایی شده و مثلاً تبدیل به فاجعه شده است. احساس من این است که شورش را درآورده‌اند. مثلاً می‌گویند حضرت عمر در را هل داده است. الان اگر صبح اینجا اتفاقی بیفتد، نمی‌دانیم در را کی هل داده، چون شلوغ است. با اینکه شورش را درآورده‌اند، چیزهایی در این روایت وجود دارد. پرسش این است که آیا شهادت حضرت فاطمه را می‌شود به عمر نسبت داد یا نه. پرسش من این است: می‌شود آن را به عمر نسبت داد و بعد حضرت علی دختر فاطمه را به عمر داده باشد؟ به نظر شما می‌شود چنین کاری کرد؟

فاطمه، عمر و ازدواج ام‌کلثوم

در گفت‌وگو به روایتی اشاره شد که در آن آمده است: «شاهد می‌گیرم که تو زنا کردی و مثلاً شلاقت می‌زنم»، و گفته شد که این روایت واقعاً هست. دربارهٔ این هم صحبت کنیم. من می‌گویم داستان رفتن این‌ها برای بیعت گرفتن از حضرت علی به‌طور خیلی مختصر آمده و بخش مشترکش چیز خیلی مختصری است: این‌ها رفتند. می‌خواهم بگویم این روایت، داستانی که بالای منبرها زیاد می‌شنوید، آن‌قدر ضعیف است که مثلاً علامه طباطبایی در «شیعه در اسلام» مطلقاً این‌طور نقل نکرده است. گفته است رفتند و از حضرت علی بیعت خواستند و او گفت من عهد کرده‌ام تا نوشتن قرآن را تمام نکنم از خانه بیرون نیایم؛ و بیعت نکرد تا ۶ ماه بعد که خودش آمد و بیعت کرد.

اینکه این اتفاق افتاده و رفتند دم در خانهٔ حضرت علی و حضرت فاطمه، در تواریخ چیز مشترکی است؛ ولی قسمت‌های فاجعه‌آمیزش را که با آن روضه می‌خوانند، می‌خواهم بگویم علامه طباطبایی هم نقل نکرده است؛ یعنی حتی خود شیعیان هم همه قبول ندارند که این‌طور بوده. اصولاً اینکه در را کسی هل داد، معلوم است که دروغ است: یعنی با این دقت ثبت شده که در را کی هل داد؟ کی آنجا دید؟ کی این روایت را نقل کرده که آنجا ایستاده بوده و دیده که عمر در را هل داده است؟ می‌گویند فرزند حضرت فاطمه که سقط شد نامش محسن بوده؛ قبل از اینکه به دنیا بیاورد برایش اسم گذاشته بودند. خیلی عجیب‌وغریب است.

کاری ندارم؛ داریم بحث تاریخی می‌کنیم. این داستان با این جزئیات اصولاً توسط کتاب‌های شیعه نقض شده است، و آنچه مشترک است و می‌شود به آن اعتماد کرد به این شدت نیست. روابط حضرت علی با عمر هم همیشه خوب بوده است؛ اینکه بگوییم همه‌اش تقیه بوده و دروغ بوده، به نظرم کمی زیاده‌روی است. اتفاقاً دربارهٔ روابط حضرت فاطمه با ابوبکر: من یک کلمه ندیده‌ام که جایی نقل شود که حضرت فاطمه چیزی به حضرت عمر گفته باشد، ولی حضرت فاطمه به حضرت ابوبکر خیلی چیزها گفت؛ از حق دفاع می‌کرد، برای اینکه در آن ماجرای فدک، که ماجرای قطعی تاریخی است، تعمدی در کار بوده است. من دارم سعی می‌کنم دل برادران اهل سنت را نشکنم؛ خیلی چیزهای بدی پیش آمده، ولی من تا جای ممکن می‌خواهم مثبت نگاه کنم.

فدک و قصد سیاسی

ماجرای فدک کاملاً این حالت را داشته که قصدی در آن بوده است. مثلاً این حرف که پیغمبران میراث به جا نمی‌گذارند، چیزهایی بوده که کمی درست کرده‌اند؛ این‌ها جزو چیزهای قطعی تاریخی است. ولی آن ماجرای در و دیوار به نظر می‌آید ساختگی است؛ اینکه عمر رفت و هل داد و همه دیدند. مثلاً در میان این جمعیت کمی غلو شده است. حرفی که حضرت فاطمه دربارهٔ ابوبکر زده، آن ماجرا سر فدک بوده، نه سر جانشینی؛ برای اینکه دیگر خیلی شورش را درآورده بودند. ولی واضح بود که همهٔ کسانی که از اصحاب نزدیک پیغمبر بودند، شاید سلمان، ابوذر، مقداد و عمار یاسر، یعنی چهره‌های مهم دوروبر پیغمبر که پیغمبر خیلی درباره‌شان حرف زده، همه از حضرت علی دفاع کردند و از فاطمه هم دفاع کردند. ولی آن ماجرای خاص میان حضرت فاطمه و ابوبکر سر فدک بود، برای اینکه واقعاً دیگر حالت توطئه‌آمیز داشت؛ یعنی می‌خواستند انگار فامیل بودن این‌ها را با پیغمبر انکار کنند تا قائله بخوابد. کاری به آن نداریم. البته نقطه‌ضعف‌های خیلی زیادی در حکومت‌های مثلاً ابوبکر و عمر هست که در کتاب‌های اهل سنت روایت شده است، بنابراین می‌شود به آن‌ها اعتماد کرد.

بعداً حرف‌هایی می‌زنم که نظر شخصی من است: حتی اگر مثلاً آن‌طور شده باشد، باز موضع من فرق نمی‌کند. می‌خواهم چنین حرف‌هایی بزنم؛ می‌شود از این ماجرا گذشت و می‌شود نشان داد که اصلاً بهتر است از آن بگذریم، دست‌کم حتی اگر وجود داشته باشد. ولی آن ماجرای خاصی که شما می‌گویید ماجرای بسیار مشکوکی است، با آن غلوها. ما می‌خواهیم به چه اعتماد کنیم؟ سعی کنیم به آن قدر مشترک اعتماد کنیم: مثلاً به حدیث غدیر اعتماد می‌کنیم، که همه‌جا آمده است؛ یا مثلاً آن حدیثی که در کتاب‌ها از ۳۵ صحابی روایت شده است، در نمی‌دانم صد جا؛ این‌طور قابل اعتماد می‌شود، چون همه در کتاب‌های خودشان نوشته‌اند. اصلاً کار خیلی خوبی که می‌شود کرد این است که کتاب‌های شیعه را کنار بگذاریم و فقط مثلاً صحیح بخاری و صحیح مسلم را برداریم. باور کنید اکثر چیزها در آن‌ها هم نوشته شده است؛ مثلاً خیلی چیزهای مربوط به وقایع خلافت ابوبکر و عمر در آن‌ها هست. لازم نیست شیعه روایت کند؛ خودشان نوشته‌اند، پس می‌شود به آن اعتماد کرد. می‌خواهم بگویم این چیزهای مشکوک لازم نیست.

غلو و اعتماد به منابع

چیزی که تا حالا گفتم این است که شرایط خیلی خاصی بوده و پیغمبر نصب نکرده است؛ این نکتهٔ خیلی مهمی است. کسانی که خیلی معتقدند توطئه بود و اصلاً می‌شد حضرت علی را راحت به‌عنوان جانشین انتخاب کرد، باید به این پرسش خیلی اساسی جواب بدهند که چرا پیغمبر حضرت علی را نصب نکرد؛ چرا روزهای آخر باز ابوبکر را به مسجد فرستاد؟ ابهام‌هایی به وجود می‌آید. خلاصه آدم اگر می‌خواهد کسی را جانشین خودش کند و می‌داند دارد از دنیا می‌رود، می‌تواند این کار را بکند: رسماً ۶ ماه قبلش بگوید آقا، برو نماز را بخوان؛ نمی‌دانم، من می‌خواهم ۶ ماه آخر عمرم را فقط در خانه عبادت کنم. پیغمبر اگر می‌خواست، به نظر من می‌توانست این کار را بکند، و نکرد. باید توجیهی داشته باشید: اگر کسی معتقد است که می‌شد به‌راحتی این کار را کرد و آنچه شد توطئه بود و به مسائل اجتماعی و سیاسی خاص آن دوره مربوط نبود، باید توجیه کند که چرا پیغمبر این کار را نکرد.

دفعهٔ قبل صحبت‌هایی کردم دربارهٔ اینکه شیعه چگونه تشکیل شد؛ یعنی حضرت علی مقاومت کرد و عده‌ای دورش بودند که اصحاب خیلی بزرگ پیغمبر بودند؛ بعداً حضرت علی بیعت کرد و این‌ها هم بیعت کردند. به هر حال عده‌ای از همان اول، با این تفکر که حضرت علی جانشین واقعی بوده و حقش اینجا ضایع شده و کار خلاف خیلی بزرگی صورت گرفته است، اطراف حضرت علی بودند؛ آدم‌هایی که ما خیلی خوب می‌شناسیم. مثلاً کسی که بعداً دیگر زیاد نمی‌شناسیم عباس، عموی پیغمبر، است که جزو شیعیان اولیه است. دفعهٔ قبل سعی کردم این را توضیح بدهم: اگر می‌خواهیم تاریخ تشیع را نگاه کنیم که چه اتفاق‌هایی افتاده، چنین هستهٔ مرکزی‌ای وجود دارد و این‌ها همه آدم‌های خیلی برجسته‌ای هم هستند. حالا چه کسانی دور این هسته جمع شدند؟ ابوسفیان؛ عده‌ای آدم که اول آمدند و سرخورده شدند و دیگر نماندند؛ عده‌ای از این تیپ بودند که از نظر تاریخی مهم نیستند. عده‌ای هم واقعاً به نظر می‌آید آمده بودند جنگ راه بیندازند و اهداف خودشان را پیش ببرند، که به دلیل مخالفت حضرت علی در جمع شیعیان و اطراف او نماندند.

ولی اتفاق تاریخی خیلی مهم این است که بعد از اینکه فتوحات انجام شد و جاهایی فتح شد، عده‌ای برده، مثلاً فرض کنید از کشورهای امپراتوری ایران و جاهای دیگر، وارد قلمرو حکومت اسلامی شدند؛ جمعی که در تاریخ به آن موالی می‌گویند: آدم‌هایی که در واقع تبعهٔ کشورهای دیگر بودند و وارد جزیرةالعرب شدند. و اعرابی که جزو فقرا بودند؛ یعنی اعرابی که عرب بودند ولی جزو طبقهٔ کمی پایین جامعه بودند؛ و برده‌ها، که برده‌های عرب هم داشتیم و همه‌شان خارجی نبودند. این‌ها به دلیل احیای آن رسوم اشرافیت جذب حضرت علی شدند، که کاملاً مشخص بود آدم عادلی است و به نوع حکومتی که کم‌کم داشت پیش می‌آمد اعتراض دارد. زمان عثمان دیگر اوضاع خیلی علنی بود: همان قبیله و مسائل اشرافیت مطرح بود. بنابراین طبیعی است که عده‌ای عرب، مثلاً از طبقهٔ پایین‌تر، که با این کارها مخالف بودند جمع شدند، و جمع بزرگی از موالی هم دوروبر حضرت، نه دوروبر حضرت علی، بلکه کم‌کم دوروبر این خاندان جمع شدند.

اعتراض به حکومت عثمان

ماجرای موالی مربوط به مثلاً سال‌های بعدتر است. واقعهٔ خیلی مهم این است که بعد از اینکه امام حسین کشته شد، احتمالاً شنیده‌اید که عده‌ای تحت عنوان توابین خواستند انتقام بگیرند. قدرت موالی را ببینید: انگار به نظر می‌آید اکثریت شیعیان را این تیپ آدم‌ها تشکیل می‌دادند، حتی در خود عربستان و آن محدودهٔ اصلی حکومت اسلامی. توابین مردم خود کوفه بودند که پشیمان شدند که چرا این کار را کردند، نامه نوشتند و کمک نکردند؛ فکر نمی‌کردند چنین فاجعه‌ای پیش بیاید. این‌ها به‌شدت سرکوب شدند. ولی مختار بعداً آمد و انتقام امام حسین را گرفت، برای اینکه این دفعه با موالی آمد: تمام لشکر مختار تقریباً آدم‌های غیرعرب بودند، اکثراً. در تاریخ این‌طور ثبت شده که علت موفقیت مختار این بود که موالیِ موجود در جزیرةالعرب را جمع کرد و رفت و با موفقیت توانست این کار را پیش ببرد. آن‌ها از نظر مذهبی فرقه‌ای هم ایجاد کردند که چندان باقی نمانده است، جز فرقهٔ کیسانیه، که به پسر سوم حضرت علی قائل‌اند.

این شیعیان یک هستهٔ مرکزی خیلی خوب دارند، و عده‌ای آدم به دلایل اقتصادی و اجتماعی، و اینکه با سنت‌های موجود مخالف‌اند یا ممکن است از قبیله‌ای باشند که به آن ظلم شده، دوروبرش هستند. این‌ها عرب‌اند؛ و عدهٔ زیادی هم موالی‌اند. ماجرای مختار و کیسانیه نشان می‌دهد که چرا در جاهایی مثل ایران، در اقصی نقاط ایران، از همان اول به حضرت علی سمپاتی داشتند. این ماجراها در تاریخ زیاد ثبت شده است: ایرانی‌ها، مثلاً بخش‌هایی از ایران، در برابر اینکه سب علی را مثلاً در خطبهٔ نماز بگویند مقاومت کردند، در حدی که مثلاً تهدید به جنگ شدند و باز گفتند ما این کار را نمی‌کنیم. دفعهٔ قبل آخر جلسه توضیح دادم که هماهنگی‌ای وجود دارد میان شیعیانی که آنجا بودند و توسط مثلاً بنی‌امیه به آن‌ها ظلم می‌شد، و آدم‌هایی که در کشورهای اطراف بودند. دشمن مشترکی اینجا وجود داشت: بنی‌امیه به آن‌ها ظلم کرده بود و تحت فشار بودند، و این طرف هم عدهٔ زیادی در واقع تحت فشار بودند. این است که به‌طور طبیعی نسبت به حضرت علی و جانشینانش سمپاتی‌ای میان موالی وجود داشت.

تأکیدم روی این است که خیلی سعی کنید این تصور را از ذهنتان دور کنید که جمع شیعیان آدم‌های خیلی خوبی بودند و همه مثلاً حق را می‌فهمیدند؛ که آدم‌های خوب آمدند این طرف و آدم‌های بد رفتند آن طرف. اصلاً این‌طور نیست؛ واقعیت تاریخی این نیست. ممکن است آدم‌های بسیار بسیار بدی هم به دلیل منافع خودشان این طرف آمده باشند. به هر حال دعوایی هست و هر کسی که مخالف بنی‌امیه است، به نوعی طرف شیعه را می‌گیرد؛ این جنبه که مثلاً قیام می‌کند. به‌عنوان مثال بگویم: انقلابی‌ترین شاخهٔ شیعه زیدی است، که هنوز هم هستند؛ یمن شیعهٔ زیدی است. زیدیه اصولاً مشی‌شان جنگ مسلحانه است و ایدئولوژی اصلی‌شان این است؛ نمی‌خواهم زیاد وارد جزئیات ایدئولوژی‌شان شوم، ولی انقلابی‌ترین‌اند.

زیدیه و شاخه انقلابی شیعه

در زیدیه همیشه اگر جنبشی بوده، جنبش مسلحانه علیه حکومت‌های وقت بوده است. سال‌های سال بوده‌اند و هنوز هم وجود دارند؛ یکی از سه شاخه‌اند و کشوری هم برای خودشان دارند؛ اسماعیلیه کشور ندارد. دربارهٔ اینکه این‌ها در طول تاریخ آدم‌های خوبی نبودند: این‌ها هم شیعه‌اند. وقتی حرف شیعه را می‌زنید، فقط شیعهٔ امامی نیست؛ شیعهٔ زیدی هم هست، اسماعیلی هم هست، که بعضی از شاخه‌هایشان منقرض شده‌اند. در طول تاریخ واقعاً فکر کنم منفی‌ترین آدم‌های تاریخ اسلام، شرورترین آدم‌ها، از اتباع زیدی‌اند. مثلاً گروهی هست به نام قرامطه که شاید اسمش را در تاریخ جاهای زیادی دیده باشید؛ عجیب‌وغریب‌ترین کارهای ممکن را این‌ها کردند. مثلاً یکی از مشاغلشان این بود که در این اطراف خوزستان، که قدرت گرفته بودند، به کاروان‌ها هجوم می‌بردند و قتل عام می‌کردند؛ مثلاً کلاً همه را غیر از خودشان مهدورالدم می‌دانستند. بیشتر دزد بودند؛ البته جنبهٔ مذهبی هم داشتند، امام داشتند و زیدی بودند. یک بار حجرالاسود را دزدیدند و به یمن بردند؛ ۲۲ سال، یا ۳ سال، آنجا بوده و بعداً برگرداندند؛ یعنی رفتند مکه را گرفتند و در زمان حج قتل عام کردند. این‌ها جزو شیعیان‌اند.

یعنی می‌خواهم بگویم تصوری وجود دارد که مثلاً شیعیان آدم‌های خیلی خوب این طرف بودند و آدم‌های بد آن طرف؛ از نظر تاریخی این‌طور نیست. از همان اول خیلی واضح است که اکثریت با آدم‌های بد بوده است: موالی شکست‌خورده‌های این اطراف بودند و دلشان می‌خواست این خلیفهٔ وقت را بزنند؛ کسی که می‌بیند طرف پدرش را کشته، می‌خواهد نابودش کند. اینکه جمع شیعیان جمع خیلی خوب و بافرهنگی بوده، واقعاً این‌طور نبود. منتها می‌گویم نکتهٔ اساسی به نظر من این است که از همان اعلام جانشینی حضرت علی، جمع محدودی که آدم‌های خیلی خوبی بودند هستهٔ مرکزی تشیع بودند، با پوسته‌هایی که هر چه دورتر بروید آدم‌های ناباب‌تری دارد که بیشتر قصد سوءاستفاده داشتند تا اینکه واقعاً بخواهند کار خوبی بکنند.

دربارهٔ روابط خود ائمه با موالی: احتمالاً همه‌تان شنیده‌اید که ابومسلم رفت و بنی‌امیه را منقرض کرد و به امام جعفر صادق گفت تو بیا و خلافت را به عهده بگیر؛ امام صادق قبول نکرد. جملهٔ معروفی هست که گفت تو از مردان من نیستی؛ یعنی مثلاً مرا با تو کاری نیست. اصلاً معلوم نیست ابومسلم نماز می‌خواند یا نمی‌خواند؛ معلوم نبود چه‌کاره است، که اسلام را می‌فهمد یا مثلاً حق ائمه را می‌فهمد. این‌ها مخالفان بنی‌امیه بودند. ائمه هم به نظر می‌آید هیچ اعتمادی به این‌ها نداشتند و هیچ‌وقت از این جمع استفادهٔ سیاسی نکردند. یک بار هم که در کل تاریخ شیعهٔ امامی حرکتی سیاسی انجام شده، به دست امام حسین و با پشت‌گرمی عده‌ای آدم شناخته‌شده در کوفه بوده است، نه مثلاً با عده‌ای آدم خارجی که آمده‌اند و می‌خواهند خلیفه را بکشند. به هر حال می‌خواهم بگویم از همان اول جمع این‌طور است: عدهٔ خیلی محدودی هستند که می‌فهمند جانشینی پیغمبر حق این بوده است؛ این با بقیه فرق دارد؛ این‌ها با بقیه فرق دارند و از نظر فرهنگی سطحشان بالاتر است. این چیزها را اصولاً شیعیان، یعنی جمع شیعیان، نمی‌فهمیدند.

هسته محدود فهم جانشینی

فقط عدهٔ محدودی که اطراف خود ائمه بودند این‌ها را می‌فهمیدند، و طبیعی است که تعدادشان هم زیاد نبود. نکته‌ای که از اول می‌خواهم بگویم این است که چنین چیزی به وجود آمد: همیشه و تقریباً همه‌جا اکثریت با آدم‌های بد بوده و هست؛ این‌طور نیست که واقعاً حق را بفهمند و بخواهند از حق دفاع کنند؛ بیشتر همه دنبال منافع خودشان هستند. این واقعیتی است که همیشه بوده و الان هم هست.

می‌خواهم مختصری بگویم که در طول تاریخ نقطه‌های عطفی که برای جمع شیعیان پیش آمد چه بود، تا اینکه نهایتاً ما حکومتی شیعه در دنیا پیدا کردیم که صفویه اینجا مستقر کرد؛ قبلاً هم در مصر مستقر شده بود. چیزهای کم‌وبیش مختصری می‌خواهم بگویم تا تصورتان از تاریخ تشیع کمی تغییر کند. اصلاً تاریخ تمیزی نیست، مطلقاً. یعنی از ائمه به این طرف، و حتی در زمان خود ائمه هم مشکلات زیادی وجود داشته؛ از ائمه به این طرف، یعنی مثلاً از قرن سوم، همان‌قدر که فکر می‌کنید آدم‌هایی که سنی بودند کارهای بد کردند، آدم‌های شیعه هم کارهای بد کردند. دعوا بچگانه است: مثلاً در بغداد هر چهار سال یک بار این‌ها می‌روند و نمی‌دانم مال آن‌ها را آتش می‌زنند و آن‌ها می‌آیند و مال این‌ها را آتش می‌زنند. اصلاً این‌طور نیست که اگر از مسائل فرهنگی دور شوید و تاریخ را نگاه کنید، ببینید این‌ها آدم‌های بافرهنگ‌تر و بهتری‌اند. چند مورد خاص و قطعی را می‌توانم اشاره کنم، ولی لازم نیست.

چیزی که اینجا نوشته‌ام بد نیست به آن اشاره کنم: همه‌جا حرف از این می‌زنند که مأمون چرا امام رضا را به‌عنوان ولیعهد قبول کرد؛ می‌گویند دلایل سیاسی داشت، ولی معمولاً نمی‌گویند دلایل سیاسی‌اش چه بود. اصولاً در جوّ شیعهٔ امامی اصلاً حرف زیدیه و اسماعیلیه نمی‌شود. خیلی‌ها نمی‌دانند که یک کشور شیعهٔ دیگر هم در دنیا هست: یمن شیعه است، ولی چون زیدی است، ما اصلاً اسمشان را هم نمی‌بریم؛ انگار می‌خواهیم این انحصار را حفظ کنیم که فقط یک فرقهٔ شیعه وجود دارد. پس سه فرقهٔ شیعه وجود دارد: زیدیه، امامیه و اسماعیلیه.

نکتهٔ خیلی جالبی هست که آقای نصر جایی در یکی از کتاب‌هایش گفته است. می‌گوید در تمام طول تاریخ، از اول که نگاه کنید، زیدی و اسماعیلی به‌شدت سیاسی و انقلابی بودند و امامی فرقه‌ای فوق‌العاده دور از سیاست بود و انگار اصلاً به فکر خلافت نبودند. از جایی در تاریخ برعکس شد: آن دو آرام گرفتند؛ الان اصلاً در زیدی و اسماعیلی آب از آب تکان نمی‌خورد و از نظر سیاسی آدم‌های بسیار آرامی‌اند؛ و امامیه از جایی به بعد در تاریخ جنبهٔ سیاسی پیدا کرده است، عمدتاً از زمان صفویه که دیگر کاملاً کشور را اشغال کردند. اصلاً آل‌بویه هم در واقع زیدی بودند؛ زیدی بودند، رفتند بغداد را گرفتند و بعداً امامی شدند؛ مستقر که شدند، امامی شدند.

صفویه و آل‌بویه

بگذریم. نکته‌ای که می‌خواهم روی آن تأکید کنم این است که از اول بدانید وضع همین‌طور بود و در طول تاریخ هم وضع تاریخی شیعیان اصلاً جالب نیست. یک نقطهٔ عطف تاریخ شیعه این است که آل‌بویه از آنجا برخاستند و رفتند و بغداد را عملاً گرفتند؛ با خلیفه کاری نداشتند، ولی سلطه پیدا کردند. زیدی بودند و بعداً طرفدار شیعهٔ امامیه شدند. این دلیل سیاسی روشنی دارد: زیدیه امام حی و حاضر داشتند؛ اگر کسی زیدی بود و می‌رفت حکومت را می‌گرفت، باید آن را به امام وقتش می‌داد. امامیه را ترجیح دادند، به خاطر اینکه امام غایب داشت و می‌شد حکومت کرد؛ زیدیه امام حاضر داشت.

زیدیه خیلی جالب است: هر وقت کسی قیام مسلحانه کند، به‌عنوان امام می‌شود قبولش کرد؛ یعنی اساس این است که آدمی، که فکر کنم شاید شرطش این باشد که از خاندان پیغمبر باشد، مثلاً به حق قیام کند. تاریخ زیدی پر از دعوای میان امام‌های خودشان است. اینکه می‌گویید، سیاست‌های آل‌بویه خیلی هم پیچیده نیست: خلیفه را نگه می‌دارند و در عین حال خودشان حکومت می‌کنند. نمی‌خواهد با خلیفه بجنگد و حکومت را براندازد، به این دلیل که نمی‌تواند نگه دارد؛ اکثریت قریب به اتفاق طرفدار خلیفه‌اند؛ پس خلیفه را نگه می‌دارد و خودش در قسمت خودش حکومت می‌کند. اگر زیدی باشد، یا باید ادعای امامت کند و بیاید دوباره با خلیفه بجنگد؛ باید در حال جنگ باشد.

عزاداری رسمی در بغداد

وقتی اصولاً نمی‌شود چنین آدم زیدی‌ای مستقر شود و حکومت کند، و باید یا تا تهش بجنگد و ادعای امامت کند، راه معتدلی انتخاب کردند و به امامیه گرایش پیدا کردند. خلاصه زیدیه این‌طور است: تاریخ زیدیه مرتب جنگ میان امام‌های خودشان است؛ این ادعای امامت داشت و آن هم داشت، و همدیگر را می‌کشتند و یکی بیشتر امام‌تر می‌شد. زیدی‌ها را هم نباید مسخره کنیم؛ وجود دارند. دربارهٔ برادران زیدی ما خیلی جالب است که اصلاً کسی به آن‌ها کاری ندارد؛ شیعیان هم کاری به آن‌ها ندارند و برای خودشان هستند.

دکتر شریعتی جایی در کتابش، نمی‌دانم، دارم از او نقل می‌کنم، گفته است که رئیس فعلی زیدیه بزرگ‌ترین کلکسیونر مشروب دنیاست. چه شده؟ تمام تاریخ داشتند مثلاً برای حکومت می‌جنگیدند؛ لابد دیگر خسته شده‌اند و مشروب می‌خورند. یکی از این نقطه‌های عطف آل‌بویه است: در بغداد خیلی از سنت‌های شیعی به این دوره برمی‌گردد که آل‌بویه بغداد را گرفتند و از تشیع حمایت کردند. در بغداد تا آن لحظه تشیع همیشه به نوعی اقلیتی در آزار بود؛ آنجا خلیفه باقی ماند، ولی آل‌بویه آن‌قدر نفوذ داشتند که از شیعیان حمایت می‌کردند. مثلاً اولین بار عزاداری امام حسین در بغداد رسمی شد؛ مثل اینکه فرمان صادر کردند، و مجلس عزاداری به این شکلی که الان داریم در بغداد شروع شد. از اینجا به بعد بغداد همیشه محلهٔ شیعه‌نشین و سنی‌نشین داشت و شاید هر چند سال یک بار در همین مراسم عاشورا با همدیگر جنگیدند و دعوا کردند؛ کلی زدوخورد و کشمکش‌هایی از این دست داشتیم. ولی این ماجرای آل‌بویه در علنی شدن تشیع و اینکه یک سری سنت‌های این‌گونه به وجود آمد، خیلی مهم است. بعد در یک دور دیگر، در این مرکز خلافت که جای اصلی است، سلجوقیان دوباره بعد از آل‌بویه پاک‌سازی کردند و وضع تشیع دوباره فوق‌العاده خراب شد؛ خیلی از علمای شیعه از بغداد بیرون آمدند.

می‌خواهم تصورتان این شود که اصلاً دیگر چیزی به اسم حق و حقیقت و مذهب واقعاً وجود ندارد: دو گروه‌اند، یک گروه اکثریت و یک گروه اقلیت، و با همدیگر درگیرند؛ همهٔ تاریخ همین است. آن گروه اکثریت هم چهار فرقه‌شان با همدیگر درگیرند؛ مثلاً شافعی‌ها با حنفی‌ها. اصفهان تمام تاریخش تاریخ درگیری شافعی با حنفی است. مثلاً خیلی موثق نقل می‌کنند که مغول‌ها نمی‌توانستند از دروازه‌های اصفهان داخل بروند؛ در حالی که شهر در محاصره بود، دعوایی آن تو میان شافعی و حنفی شد و شافعی‌ها رفتند و به مغول‌ها گفتند ما شما را راه می‌دهیم، به شرطی که این‌ها را بکشید. آن‌ها هم قبول کردند و آمدند و اول شافعی‌ها را کشتند. از وقایع مهم تاریخ اصفهان است که چنین اتفاقی آنجا افتاده است.

می‌خواهم بگویم شیعه هم اینجا چنین چیزی است. ببینید، در شیعه باریکه‌ای هست که از ائمه شروع می‌شود؛ فرهنگی به وجود آوردند و عده‌ای آدم خاص هستند که در آن باریکه وجود دارند. یک بدنه‌ای هم شیعه دارد که چیزی مثل همان اهل سنت است؛ دعواست. یارو چگونه شیعه می‌شود؟ پدرش شیعه بوده، در منطقهٔ شیعه‌نشین به دنیا آمده و شیعه شده است. انتظار نداشته باشید شیعیان جمعی مثلاً خیلی بافرهنگ باشند. همین‌طور، عده‌ای مثلاً پدربزرگشان برده بوده، مخالف بنی‌امیه بوده، رفته جایی جنگیده و شیعه شده است؛ حالا هم همین‌طور، اصلاً نمی‌دانند ائمه چه گفته‌اند. اکثر شیعیان مثلاً تا قرن‌ها هیچ آموزشی هم به آن صورت ندیدند. خلاصه تشیع تاریخ خوبی ندارد.

نمونه‌اش، که به آن رسیدم و این حرف را زدم، این است که از نظر تاریخی چیزهای زیادی وجود دارد که فتح بغداد توسط مغول‌ها با توطئه‌های داخلی از طرف شیعیان همراه بوده است؛ اصلاً نامه نوشتند و دعوت کردند. می‌گویند وقتی هلاکو مثلاً مستعصم بالله را گرفت، حالا بعضی‌هایش داستان است و نمی‌دانم این‌ها چقدر مستند است، می‌گویند میان مردم این عقیده چنان محکم بود که اگر کسی خلیفه را بکشد، مثلاً زلزله‌ای می‌آید و همهٔ دنیا را با خاک یکسان می‌کند. با خواجه نصیرالدین طوسی، که به اصطلاح وزیرش بود و شیعه بود، مشورت کرد؛ گفت نه، تو بکش، هیچ چیز نمی‌شود؛ و کشت و هیچ چیز نشد. یکی از بزرگ‌ترین پیروزی‌های تاریخ شیعه این بود که مغول‌ها آمدند و خلیفهٔ بغداد را کشتند؛ حالا مغول‌ها کی بودند؟ البته خواجه نصیر هم امامی نبود، و خوشبختانه نبود؛ به هر حال اسماعیلی بود؛ چون آدم خیلی بافکر و نابغه‌ای است، و معمولاً این‌جور آدم‌ها خیلی قالبی نیستند، گرایش به اسماعیلیه داشت. کاری به این ندارم.

مغول و سقوط خلافت

تاریخ این‌طور است. بعد مثلاً تیمور آمد؛ می‌گویند تیمور شیعه بود و تقیه می‌کرد. تیمور سر همه را کلاه گذاشت: به شیعیان می‌گفت من شیعه هستم، ولی بغداد را که می‌گرفت، آنجا مثلاً امام جماعت حنفی می‌گذاشت و آنجا همه فکر می‌کردند او با خودشان است. یکی از آدم‌های خیلی جالب تاریخ است؛ ولی زمان تیمور از زمان‌هایی است که شیعه خیلی رشد پیدا کرد، و او آدمی است که در رشد شیعه در ایران، دست‌کم در زمان تیمور، خیلی مهم است. من این‌ها را همین‌طوری می‌گویم، برای اینکه خیلی چیزهایش واقعاً خنده‌دار است؛ و بعد هم برای اینکه این را از ذهنتان بیرون کنید که خوب‌ها شیعه بودند و بدها سنی. از اول، در آن لحظهٔ اول، این‌طور بود که از اصحاب پیغمبر خوب‌ها آمدند این طرف و مثلاً کمی بدترها رفتند آن طرف؛ ولی بعداً مثل هر چیز دیگری شد. شما هر فرقه‌ای الان درست کنید، با چهار آدم خوب، تاریخ که پیدا کند، می‌شود مثل بقیه.

اصولاً شیعیان در حکومت‌های اسلامی با خارجی‌ها همکاری می‌کردند، چون اقلیت بودند. خیلی جاها در تاریخ چنین ابهامی وجود دارد که فلانی، مثلاً وزیر شیعه، تقیه کرده است. اصلاً یکی از کارهایی که شیعیان می‌کردند این بود که تقیه می‌کردند و می‌رفتند وزیر می‌شدند، ولی معلوم نبود شیعه‌اند؛ و کارهایی می‌کردند: نامه‌هایی می‌نوشتند و کسی را دعوت می‌کردند که اگر از اینجا بیایی، می‌توانی کشور را بگیری. شیعه‌ها در طول تاریخ از این کارها زیاد کردند. دربارهٔ گروه‌های افراطی زیدی و اسماعیلی هم: می‌دانید که کلمهٔ «اسسینیشن» اصلش از حشاشین آمده است؛ اسماعیلیه، به اصطلاح، وقتی می‌خواستند بروند ترور کنند، می‌گویند حشیش مصرف می‌کردند تا در حال خودشان نباشند؛ و این اسمِ ترور، یعنی قتل سیاسی، اصولاً از همین اسماعیلی آمده است. این شیعیان اصلاً بانی ترور در دنیا هستند. فکر نکنید الان به‌طور تصادفی ما با ترور مربوطیم؛ از نظر مردم دنیا اصلاً می‌شود گفت ترور را شیعه ابداع کرده است؛ اسماعیلی اولین بار این کار را کرد.

من می‌گویم فرق با بقیه در همان هستهٔ مرکزی بود که اطراف ائمه بود؛ فرق در آنجاست. مرتب فرقه‌های دیگری به وجود می‌آوردند و می‌رفتند کار خودشان را می‌کردند؛ یعنی مثلاً موالی می‌آمدند و می‌دیدند نه، مثلاً امام محمد باقر اهل این حرف‌ها نیست؛ می‌رفتند مثلاً پیرو زید می‌شدند؛ می‌خواستند بجنگند. کلاً این هسته کار خودش را می‌کرد؛ به نظر من بیشتر کار فرهنگی و کمتر کار سیاسی؛ و به نظر من خیلی خیلی تأثیرگذار بود.

بعد از تیمور، صفویه در ایران رسماً حاکم شد. اولاً ایران به اندازهٔ کافی شیعه داشت؛ ثانیاً این‌ها، یعنی در واقع اهل تصوف، خیلی قدرت داشتند و پیرو زیاد داشتند؛ نهایتاً توانستند با تصوف و تشیع، به‌اضافهٔ ملیت ایرانی، اینجا حکومت تشکیل بدهند و برای اولین بار تشیع را رسمی اعلام کردند.

تصوف، تشیع و ملیت ایرانی

احتمالاً می‌دانید که دکتر علی شریعتی این را مبدأ مثلاً تحولات منفی تاریخ شیعه می‌داند. واقعاً این‌طور نیست که خیلی مبدأ تحولات این باشد؛ مثلاً در آل‌بویه هم که آنجا رفت، هر وقت به نوعی حکومت شیعه تشکیل شده، مشکلاتی پیش آمده است؛ ولی دکتر شریعتی صفویه را دیگر اوج این می‌داند؛ اینکه مثلاً این مراسم عزاداری به این شکل دیگر مال دوران صفویه به بعد است. ببینید، نوعی عقده‌گشایی در دوران صفویه هست. مثلاً خود شریعتی نقل می‌کند، نمی‌دانم از کجا نقل می‌کند ولی نقل می‌کند، که در زمان صفویه، از اول که این‌ها به حکومت رسیدند، قزلباش‌ها در بازار می‌رفتند و از همه می‌خواستند؛ شعار می‌دادند که لعنت بر عمر و ابوبکر، فحش می‌دادند، و بعد همه باید مثلاً جوابی می‌دادند؛ اگر کسی تعلل می‌کرد، گردنش را می‌زدند.

کاری را که در تمام طول تاریخ انگار شیعه نمی‌توانست بکند، در دوران صفویه همه را به صورت افراطی‌اش انجام داد؛ یعنی هر بلایی که سنی‌ها سر اقلیت شیعه آورده بودند، صفویه با شدت خیلی زیاد سر سنی‌ها آورد. می‌بینید که سنی‌ها در ایران چقدر کم شده‌اند: یا نابود شدند یا به دلیل سخت‌گیری زیادی که وجود داشت فرار کردند و رفتند. به هر حال دعواست؛ آن‌ها همین کارها را، و بدترش را، با شیعیان کرده بودند، و اینجا که این‌ها حاکم شدند سعی کردند تلافی همهٔ این کارها را سر آن‌ها دربیاورند. مثلاً غلو دربارهٔ حضرت علی به‌شدت از همین دورهٔ صفویه رواج دارد؛ از اول هم بوده، فکر نکنید نبوده. کارهای عجیب‌وغریب زیادی کردند. این خیلی جالب است، چون اهل تصوف هم فرقه‌ای بودند و فرقه‌های دیگر تصوف را هم می‌کوبیدند: مثلاً قبر جامی و نمی‌دانم عین‌القضات همدانی را نبش کردند؛ در زمان صفوی اتفاق‌هایی از این دست هم افتاده است.

اصلاً ببینید، شاه اسماعیل صفوی رسماً اعلام کرد که غیرشیعه مهدورالدم است؛ برای اولین بار در تاریخ از زمان صفویه این شروع شد که غیرشیعه مهدورالدم است. فکر نمی‌کنم سنی‌ها چنین حکمی داده باشند که مثلاً شیعه مهدورالدم است. آن‌ها دربارهٔ خیلی چیزها اعلام مهدورالدم می‌کردند، ولی فکر نمی‌کنم هیچ‌وقت شیعه را رسماً مهدورالدم کرده باشند. به تاریخ شیعه بد و بیراه گفتم. حالا می‌خواهم کمی دربارهٔ آن هستهٔ مرکزی صحبت کنم که در واقع اصلاً تشیع چیست و اصلش چیست.

ببینید، این واقعاً هیچ قابل انکار نیست که ائمه اصولاً کار فرهنگی کردند و دخالتشان در سیاست واقعاً مینیمم بود؛ به غیر از یک بار که امام حسین در زمان یزید، که وضع خاصی پیش آمده بود، قیام کرد؛ آن هم تازه با شرایطی که خودتان می‌دانید: حتی اگر به زور از او بیعت نمی‌خواستند، حاضر بود برگردد. اصولاً در کار تشیع در طول تاریخ، سیاستِ امامیه، سیاست خیلی کم بود. آن فرقه‌های دیگرند که خیلی سیاسی‌اند. دعوا سر خلافت زیاد بود، ولی واقعیت این است که دعوا سر خلافت از طرف امامیه نبود. به نظر می‌آید همهٔ مسئله در درجهٔ اول فرهنگی است، نه سیاسی.

ائمه و کار فرهنگی نه فقط سیاسی

دربارهٔ کارهایی که ائمه انجام دادند: مثلاً پایه‌گذار فقه اسلامی امام جعفر صادق است؛ یعنی کسی نمی‌تواند شک کند که از آن چهار فرقهٔ اهل سنت، دوتایشان مستقیماً شاگرد جعفر صادق بودند. از نظر تاریخ این‌ها چیزی نیست که ابهامی در آن باشد؛ و دو فرقهٔ دیگر هم تحت تأثیر حوزهٔ فقهی امام جعفر صادق بودند. فقه اسلامی، اصولاً بحث احکام، بیشتر از همین ائمه است. اینکه کاری که این‌ها انجام دادند چه بوده، مثلاً یکی از کارهایی بوده که حالا هر کس به سلیقهٔ خودش می‌تواند بگوید چقدر مهم است یا مهم نیست.

کلام اسلامی، کلام شیعه، از زمان امام محمد باقر شروع شده است. مثلاً فرض کنید اختلاف‌هایی را که وجود داشت؛ برای اینکه ببینید چه تأثیری گذاشتند، باید کمی نگاه کنید و ببینید اختلاف عقیده‌ها در اوایل اسلام در چه حدی بوده است. مثلاً رئیس فرقهٔ اشعری، که یکی از فرقه‌های کلامی است، واقعاً دربارهٔ آیه‌ای که می‌گوید خداوند بر عرش مستولی شد، گفته است چیزی که باید از آن بفهمیم این است که عرشی هست و خدا هم رفته بالایش؛ اصلاً خدا وجه دارد، دست دارد، پا دارد. در این حد کج‌فهمی وجود داشت.

چیزی که به نظرم واقعاً کمی احتیاج به دقت دارد این است که نگاه نکنید که مسلمان‌ها به هر حال به چیزی رسیده‌اند. فکر می‌کنم می‌شود این را ادعا کرد که نه تنها فقه، بلکه خیلی چیزهایی که الان میان همهٔ مسلمانان مشترک است، به نوعی از ائمه شروع شد. به هر حال همگرایی‌ای به سمت چیزهایی که معقول‌تر بوده پیش آمده، و ائمه در بحث‌های کلامی و در بحث‌های فقهی تأثیر داشتند، و بیشتر از هر چیزی در مسائل مربوط به عرفان و زهد و تصوف، که دیگر هیچ شکی در آن نیست. اصلاً تمام این بحث‌های عرفانی همه به حضرت علی و اهل بیت برمی‌گردد. همین الان سنی‌ها، که تصوف به‌شدت میانشان رایج است، یعنی همهٔ فرقه‌های صوفیهٔ اهل سنت، خودشان را به حضرت علی به‌عنوان بزرگ خودشان می‌رسانند؛ و تصوف اصولاً از اینجا شروع شده، از همین حاشیهٔ کارهایی که ائمه کردند: زهد، مسائل اخلاقی و بحث‌های مربوط به آن.

کار خیلی مهم دیگر ائمه تولید یک سری دعاست. از نظر عرفا این ممکن است از همهٔ کارهایی که ائمه می‌کردند مهم‌تر باشد: چیزی معنوی، که به اصطلاح عرفا بشر لازم بود در جواب قرآن تولید کند، و ائمه این کار را کردند. معنویتی در این دعاها هست. اولاً خیلی از این دعاها هستند که اسنادشان خوب است؛ ولی حتی اگر بگویید فلان کتاب یا فلان دعا اسناد معتبر ندارد، باز در فرهنگ شیعه تولید شده است. حالا ممکن است دعایی بوده و از بین رفته و بعداً شیعه‌ای مثلاً در قرن سوم این دعاها را نوشته باشد؛ ولی واضح است که این فرهنگ، فرهنگ خاصی است که این وسط در جای خاصی به وجود آمده است. شما مثلاً در فرقه‌های اهل سنت این مقدار معنویتی را که از همان اول در شیعه بوده، واقعاً نمی‌بینید. در واقع چیزی که می‌خواهم بگویم این است که الان ممکن است اختلاف سنی و شیعه از نظر معنویت و از نظر اعتقادات کلامی زیاد نباشد، ولی آن‌ها تحت تأثیر این بحث‌ها قرار گرفته‌اند.

اختلاف کلامی سنی و شیعه

درست است که مثلاً رسماً خلافت و حق علی را قبول ندارند یا پیرو ائمه نیستند، ولی این بحث‌ها بر آن‌ها هم تأثیر گذاشته است. این‌طور نیست که فقط به گوش ما خورده باشد و پذیرفته باشیم. آن‌ها هم دعا دارند؛ دعا را به ائمه منسوب نمی‌کنند، مثلاً به عبدالقادر گیلانی منسوب می‌کنند؛ ولی تیپ دعا را نگاه کنید: شبیه همان دعاهاست، حتی الفاظ و مثلاً جملات. به نظر من می‌شود به نوعی تأثیر ائمه را روی فرهنگ آن‌ها دید. من ادعایی نمی‌کنم؛ این تحقیق تاریخی مفصل می‌خواهد. ولی اصولاً در قرن دوم و سوم آدم مقدس دیگری وجود ندارد که بخواهید بگویید این معنویتی که سنی‌ها دارند، اگر از اینجا نگرفته‌اند، از آنجا گرفته‌اند. می‌فهمید منظورم چیست؟ آن حوزهٔ معنوی اسلام به نظر می‌آید همین‌جاست، یعنی ائمه، که در واقع اهل بیت پیغمبرند.

یکی از چیزهای خیلی مهمی که اختلاف میان شیعه و سنی بوده و هست، آموزشی است که ائمه دربارهٔ عدالت اجتماعی داشتند. تشیع در تمام طول تاریخ از این نظر ممتاز بود که مثلاً مخالف اشرافیت و به نوعی طرفدار عدالت بود. واقعاً این به نوعی در عقاید شیعه نهادینه شده است؛ سنی‌ها این‌طور نیستند. اصولاً یکی از مشکلات عمدهٔ اهل سنت این است که همیشه دین حکومتی بودند؛ یعنی از اول که حکومت تشکیل شد، اقلیتی از آن جدا شد و این‌ها دین اکثریت بودند؛ برای همین مشکلات همیشگی دین حکومتی را دارند. مثلاً نکتهٔ خیلی مهم این است که روحانیت سنی هیچ‌وقت مستقل از حکومت نبوده و نیست، در حالی که ویژگی روحانیت شیعه این بوده که تا زمان اخیر همیشه مستقل از حکومت‌ها کار می‌کرده است. سنی‌ها تا همین الان، مثلاً ببینید، در کشورهای سنی مفتی کشور را حکومت تعیین می‌کند؛ عوض می‌کند، می‌گذارد و برمی‌دارد. الان یک نفر کودتا کند، مفتی کشور را عوض می‌کند و کسی را می‌آورد که مطابق میل او فتوا بدهد. این همیشه در تاریخ بوده است.

چیزی که شیعه را ممتاز می‌کند این است که شیعه، چون تا قبل از صفویه همیشه اقلیت بوده، به نوعی حس انقلابی و اینکه با ظلم بجنگ در آن نهادینه شده است. یا مثلاً ببینید، مفهوم شهادت و شهادت‌طلبی، که در قرآن هم هست، اصلاً در اهل سنت نمی‌بینید؛ این به‌عنوان چیزی محوری باز در شیعه نهادینه شده است؛ به نوعی اینکه آدم برای مثلاً حق و حقیقت برود بجنگد. فکر کنم حتی در عوام هم تفاوت‌هایی می‌بینید: شیعیان اصولاً آدم‌های خیلی سازگار با حکومت نیستند؛ حتی بعد از صفویان هم خیلی آدم‌هایی نشدند که راحت زیر پروبال حکومت قرار بگیرند. خود ائمه مثلاً با غلو دربارهٔ خودشان و پیغمبر خیلی به‌وضوح مبارزه کردند؛ این هم می‌توانست مثلاً انحراف بزرگی بشود.

خیلی چیزها هست. به هر حال احساس من این است که اگر تاریخ را بخوانید، می‌بینید فعالیت فرهنگی‌ای که ائمه کردند در همه، در واقع هم شیعه و هم سنی، در همهٔ عقاید اسلامی و احکام اسلامی تأثیرگذار بود. فقه از همه واضح‌تر است؛ جاهای دیگر هم هست، مثلاً عرفان و تصوف و زهد کلاً؛ این هم جزو چیزهایی است که کسی در آن اختلافی ندارد که این‌ها نمونه‌های اولیهٔ بینش عرفانی در اسلام‌اند. اگر بپرسید چه کار کردند: یک سری کارهای فرهنگی خیلی مهم کردند؛ کار سیاسی هم که در این حد بود. فکر می‌کنم مثلاً بشود گفت ۹۰ درصد و بیشتر کار فرهنگی بود. اصولاً بحث جانشینی بیشتر مسئله‌ای دینی بوده تا مسئله‌ای سیاسی که بخواهند خلیفه بشوند یا نشوند.

مسائل سیاسی ماجرای مأمون این بود که زیدی‌ها تمام حکومت بنی‌عباس را روی سر خودشان گذاشته بودند و در اطراف و اکناف قیام کرده بودند؛ لشکر نداشتند، ولی قیام‌های محلی زیادی داشتند؛ و مأمون می‌خواست امامیه را تقویت کند. این‌ها چون صلح‌طلب‌تر بودند و اصلاً حرف خلافت نمی‌زدند، به نظر می‌آید مأمون در واقع برای کوبیدن زیدیه، که خیلی انقلابی بودند، چنین تصمیمی گرفت و تا حدود زیادی هم ظاهراً موفق بود. به نوعی، تأیید کردن یک جمع شیعه، یعنی شیعهٔ امامیه که دخالت نمی‌کرد، تضعیف آن یکی را در خودش داشت. در کنار این چیزهای سیاسی، مأمون آدمی بود که فرهنگ دوست داشت و امام رضا را ولیعهدش کرد. تحلیل من این است که علتش این بود که از نظر فرهنگی موقعیت فوق‌العاده و خوبی پیدا شده بود، و آثار خیلی زیادی در واقع از این اوضاع باقی مانده است.

اینکه به امام رضا پیشنهاد ولایت‌عهدی شد، ولی به امام صادق پیشنهاد پادشاهی شد، فرق دارد. یعنی واقعاً دربارهٔ امام رضا ممکن است خیلی به‌راحتی بتوانید بگویید که می‌داند، با توجه به اینکه او را می‌شناسند، که این کاملاً فرمالیته است؛ یعنی چیزی است که همه می‌دانند هیچ‌وقت حاکم نمی‌شود؛ به نوعی حالت فرمالیته می‌خواهد و می‌خواهد تبلیغات راه بیندازد. استفاده‌ای که امام رضا می‌تواند بکند این است که آمده و می‌تواند حوزهٔ درسی بزرگی در مشهد راه بیندازد. این خیلی فرق دارد میان اینکه کسی را به ولایت‌عهدی پیشنهاد کنید که معلوم نیست، و احتمال ۹۹ درصد یا شاید ۱۰۰ درصد می‌دهید که الکی باشد، با اینکه یک نفر بیاید در خانهٔ کسی که اگر او بله بگوید، یعنی باید بیاید و خلیفه شود. فکر نمی‌کنم امام رضا می‌خواست خلیفه شود. نمی‌دانم؛ نمی‌خواهم خیلی وارد جزئیات این ماجرا شوم. تصورم این است که همه می‌دانستند این فرمالیته است؛ فقط به نوعی مثل موقعیتی فرهنگی بود که داشت پیدا می‌کرد. در عین حال زیدی‌ها هم مثلاً جمع خیلی مهمی نبودند که بگوییم اگر امام رضا قبول کند، موضعشان کمی تضعیف می‌شود.

این از نظر تاریخی نکتهٔ خیلی مهمی است: امام صادق اگر قبول می‌کرد، باید می‌آمد سیاستمدار می‌شد، و نمی‌شد. همان‌طور که حضرت علی نتوانست بیشتر از پنج سال حکومت کند، امام صادق وضع بدتری داشت؛ حکومتِ بعد برای امام صادق به‌هم‌ریخته‌تر از آن بود. ببینید، ابومسلم با قدرت نظامی می‌آید و به امام صادق، که قدرت نظامی ندارد، می‌گوید پادشاه شو؛ یعنی تو برو آن بالا، ولی حرف مرا گوش کن. اینکه گفت تو از مردان من نیستی، یعنی اعتماد ندارد: این‌ها کی‌اند که آمدند بنی‌امیه را سرکوب کردند؟ دنبال منافع خودشان‌اند؛ ایرانی‌اند و دلشان شاید برای خیلی چیزها تنگ شده است.

حالا سعی کنم وارد بحث‌های غیرتاریخی‌اش شوم، که به نظر من مهم‌تر است. در کل این چیزهای تاریخی که می‌گویم، از اول که شیعه به وجود آمده، شیعیان در طیفی از آدم‌ها هستند که واقعاً از یک سرش تا آن سرش کلی فاصله هست: عده‌ای به نوعی ادامهٔ آن هستهٔ مرکزی ائمه‌اند و به نوعی نماد فرهنگ شیعی‌اند؛ و عده‌ای هم آدم‌هایی هستند که مثلاً پدرشان شیعه بوده و جزو عوام‌اند و منافع سیاسی و اقتصادی دارند و حالا از طریق مثلاً مسئلهٔ شیعه منافع خودشان را دنبال می‌کنند.

طیف وسیع تشیع

من می‌خواهم دو سر طیف را به نوعی توصیف کنم. حالا آدم حتماً باید این سر طیف باشد یا آن سر طیف، یا جایی این وسط‌ها، نزدیک به قسمت مثبتش یا قسمت منفی‌اش، سعی کند قرار بگیرد. منظورم این است که این‌طور نیست که یا باید این‌طور باشد یا آن‌طور؛ همه در واقع جایی در حد وسط‌اند و بعضی‌ها نزدیک به این سر طیف. فقط در واقع دو حالت اکستریم را می‌خواهم توصیف کنم. نگویید آدمی با برداشتی به این بدی وجود ندارد و کسی آن‌طور برداشت نمی‌کند؛ به هر حال هر آدمی جایی میان این دو سر طیف قرار دارد.

یک طرف طیف آدم‌هایی‌اند که اگر بخواهیم اسمی برایشان بگذاریم، شیعیانی هستند که به نوعی مثبت‌اند؛ تشیعشان تشیع مثبت است؛ یعنی چیز خوبی را دیده‌اند و پسندیده‌اند و طرفدارش هستند. آن سر طیف، که از نظر تاریخی هم واقعاً همین‌طور است، آدم‌هایی‌اند که با چیزی مخالف‌اند و چون با آن مخالف‌اند، حالا آمده‌اند شیعه شده‌اند؛ یعنی مثلاً اصل مطلبشان مخالفت با بنی‌امیه است، نه موافقت. نمی‌دانند ائمه کی‌اند و چه می‌گویند؛ نکته‌شان زیاد طرفداری از این‌ها نیست؛ مخالفت با عدهٔ دیگری است، از طریق موجودیت سیاسی‌ای که الان هست. در واقع این آدم‌های منفی، آدم‌های مخالف، بیشتر سیاسی‌اند تا اهل فهم؛ این‌طور نیست که ائمه را بفهمند؛ در مقابل مخالفان ائمه موضع سیاسی دارند.

حالا دارم سر مثبت طیف را به‌عنوان یک حالت اکستریم از نظر فرهنگی توصیف می‌کنم: ائمه را در واقع به‌عنوان چه می‌شناسند؟ به‌عنوان معلمانی می‌شناسند که بعد از پیغمبر، از نظر فرهنگی، دعوت پیغمبر را ادامه می‌دهند. اصلاً این‌ها مفسران واقعی قرآن‌اند؛ کسانی هستند که می‌شود از آن‌ها احکام گرفت؛ معلم‌اند، معلمان بزرگی هستند که ما می‌توانیم به آن‌ها اقتدا کنیم. به‌عنوان آموزش‌دهندگان دین به ائمه رجوع می‌کنند و آن‌ها را مرجع دینی می‌دانند. این تیپ آدم‌های مثبت اصولاً آدم‌هایی‌اند که وقتی با آن‌ها برخورد کنید، اگر دربارهٔ تشیع صحبت کنند، همهٔ حرفشان دربارهٔ معارف ائمه است، دربارهٔ اخلاق ائمه است، دربارهٔ چیزی است که در واقع از ائمه باقی مانده است.

در حالی که آن طرف طیف معمولاً ائمه را به‌عنوان معلم نمی‌شناسند؛ به‌عنوان کسی که باید از او چیزی یاد گرفت نمی‌شناسند؛ ائمه را به‌عنوان مثلاً موجودیتی سیاسی می‌شناسند و معمولاً ممکن است مثلاً به‌عنوان موجوداتی مقدس به ائمه نگاه کنند. زیاد به معارف ائمه کاری ندارند؛ در واقع به خود ائمه کار دارند. یعنی آدم‌هایی که الان ادعای تشیع دارند، و خیلی هم ممکن است متعصب باشند، ببینید چقدر حرف از این می‌زنند که ائمه بر حق بودند یا نبودند، و چقدر حرف از این می‌زنند که ائمه چه می‌گفتند؛ حالا فرض که بر حق بودند، چقدر با محتوای چیزهایی که ائمه گفتند آشنا هستند؟

آشنایی با محتوای کلام ائمه

یک سر طیف کاملاً متمایل به این است؛ مثلاً اگر بخواهم اسم ببرم، در زمان ما علامه طباطبایی. شما این کتاب «شیعه در اسلام» را نگاه کنید: ده درصدش دربارهٔ خلافت و آن اتفاق‌های اولیه می‌گوید و بعد می‌رود دنبال اینکه تشیع یعنی چه، حرف ما چیست، مثلاً چه فرقی داریم و کجاها چه می‌گوییم. کلاً دیدشان نسبت به ائمه و تشیع این است که چیزهایی یاد گرفته‌اند؛ معارفی اینجا هست که باید یاد گرفت؛ مثلاً از عرفان ائمه صحبت می‌کنند، از مسائل اخلاقی؛ عبادت کردن را از ائمه یاد گرفته‌اند. این سر طیف آدم‌هایی‌اند که از ائمه چیز یاد گرفته‌اند و از ائمه خوششان می‌آید؛ مثبت‌اند؛ یعنی تشیع را، نه اینکه بیرون تشیع چه می‌گذرد، بلکه خود تشیع را دیده‌اند و مثلاً پسندیده‌اند.

یک آدم خیلی مثبت هانی کربن است؛ امروز فکر کنم اولین روز سمینار هانی کربن در ایران است. هانی کربن واقعاً نمونهٔ آدم مثبت است: نه دشمنی دارد، نه هیچ. آمده؛ مثلاً مستشرق بوده، چیزها را دیده و از تشیع خوشش آمده؛ از عقاید شیعه و به اصطلاح از معارف شیعی خوشش آمده و جذب آدمی مثل علامه طباطبایی و آن حوزهٔ درس شیعی که اینجا وجود داشت شده است. این آدم اصلاً کاری به این ندارد که عمر و ابوبکر چه کار کردند یا نکردند. وقایعی تاریخی ۱۴۰۰ سال پیش اتفاق افتاده؛ حالا مثلاً حقی را خوردند یا نخوردند؛ اصلاً این‌ها را بگذارید کنار؛ یک درصدی از ماجراست. به هر حال ائمه فرهنگی درست کرده‌اند؛ آدم می‌تواند این فرهنگ را بشناسد، قبول کند، خوشش بیاید یا ردش کند. اینکه ائمه چه کشیدند، چه کسانی مخالفشان بودند و بیرون تشیع اصلاً چه می‌گذشت، برای آدمی مثل هانی کربن اصلاً مهم نیست. من اسم مثبت روی این می‌گذارم؛ یعنی با دید مثبت نگاه می‌کند و خوب را نگاه می‌کند.

یکی از ویژگی‌های این آدم‌ها این است که ۹۹ درصد عقایدشان مربوط به خداست؛ از آن یک درصد باقی‌مانده، ۹۹ درصد مربوط به پیغمبر است؛ و از آن یک درصد باقی‌مانده، مربوط به ائمه و تشیع است. حالا ۹۹ درصد می‌گویم، شاید اغراق باشد؛ ولی اصولاً جهتشان این است که عقیدهٔ اصلی‌شان خداست، بعد پیغمبر، بعد ائمه. شیعیانی که آن طرف‌اند معمولاً برعکس‌اند: ممکن است اصلاً حرف خدا و پیغمبر را زیاد از آن‌ها نشنوید، ولی همه‌اش دارند حرف ائمه را می‌زنند. این‌ها همان تیپ بازمانده‌های آن آدم‌هایی‌اند که رفتند دوروبر ائمه را گرفتند؛ مسلمان نبودند و مقاصدی داشتند. خود ائمه را تقدیس می‌کنند و هیچ از ائمه یاد نگرفته‌اند. آن طرف طیف آدم‌هایی‌اند که هیچ نمی‌فهمند و هیچ از ائمه یاد نگرفته‌اند؛ موحد هم نیستند؛ این‌ها را مسلمان هم نمی‌شود حساب کرد؛ قرآن هم نمی‌خوانند؛ فقط طرفدار ائمه‌اند. مثلاً می‌گویند ما ائمه را دوست داریم، می‌گویند ما طرفدار ائمه‌ایم و این طرف‌ایم؛ خلاصه در دعوای میان شیعه و سنی این طرف‌اند. ولی بپرسید که این طرف چه خبر است و از نظر فرهنگی چه فرقی با آن طرف دارد، هیچ نمی‌دانند. آدم‌های خوب همه همین‌طورند؛ علامه طباطبایی این‌طور است.

چهره‌های معنوی مشترک

علامه طباطبایی آدمی است که واقعاً اصلاً سر ائمه دعوا ندارد، سر معارف ائمه دعوا ندارد. جایی ندیده‌ام، غیر از همین «شیعه در اسلام» که ناچار اول کار چند بحث تاریخی کرده است؛ حرفش سر این است که مثلاً ما عرفانی خاص اینجا داریم؛ شیعه کلاً به معارف عقلی توجه بیشتری کرده و دیگران نکرده‌اند و خیلی نقلی بودند. تفاوت‌های فرهنگی را می‌بیند و روی آن بحث دارد؛ نه اینکه مثلاً آن ماجرا آنجا پیش آمده، این‌طور بوده یا نبوده، و آن واقعهٔ تاریخی واقعاً اتفاق افتاده یا نیفتاده. اصلاً هرچه بوده؛ اصلاً مثلاً فرض کنید پیغمبر حضرت علی را هم جانشین خودش نکرده باشد؛ ما پنج فرقهٔ اسلامی داریم و می‌توانیم میانشان بحث کنیم و بگوییم من شیعه را دوست دارم؛ مستقل از چیزهای تاریخی، من این فرهنگ را مثلاً بیشتر می‌پسندم. بخشی از این فرهنگ، درصدی‌اش، به هر حال مربوط به امامت است که به هر حال احتیاج به بحث تاریخی دارد؛ ولی می‌گویم اگر هم بحث تاریخی نداشته باشید، دربارهٔ بخش عمده‌ای از معارف شیعه می‌شود بدون آن بحث‌های تاریخی هم گفت که این‌ها از آن‌ها بهتر است؛ اصلاً کلام شیعه بهتر از کلام، فرض کنید، اشعری و معتزلی است.

به هر حال «شیعه در اسلام» را علامه طباطبایی رسماً برای معرفی شیعه نوشته است؛ ترجمه شده و به نوعی تدریس شده است. به نظر من کتاب خوبی است. نگاه کنید: حجمش قسمت مربوط به معارف شیعه است. توضیح می‌دهد که شیعه چگونه به وجود آمده است، و جالب این است که به آن پرسش‌ها جواب نمی‌دهد: پرسیده می‌شود که این‌ها می‌گویند شیعه این‌طور درست شده است؛ انگار اصلاً نشنیده و شروع می‌کند به گفتن اینکه شیعه چه می‌گوید. ائمه تبلیغ خودشان را نمی‌کردند؛ داشتند دینی را تبلیغ می‌کردند؛ تبلیغ خدا را می‌کردند؛ نه اینکه همه‌اش از صبح بنشینند و بگویند ما امامیم.

در حالی که عده‌ای الان وجود دارند، و به نظر می‌آید در عوام هم این‌جور دیدگاه بیشتر متداول است، که تشیع این است که امام‌ها را قبول داشته باشید؛ یعنی انگار فقط اسم این ۱۲ امام را بدانید؛ اصل تشیع این است؛ و البته قطعاً باید مثلاً عمر و ابوبکر و نمی‌دانم بقیه را هم لعن کنید. این قبول داشتن ائمه نیست؛ در حد اسم دانستن است. ببینید، من می‌گویم این‌ها از نظر تاریخی همان‌هایی‌اند که از اول همین‌طور شیعه شدند؛ یعنی هیچ‌وقت نفهمیدند که ائمه چه می‌گویند و کنجکاو هم نبودند که ائمه چه می‌گویند. طرف ائمه بودند، مثل دعوای میان استقلال و پرسپولیس: این‌ها طرفدار این‌ها بودند؛ عده‌ای طرفدار ائمه بودند و عده‌ای آن طرف، طرفدار حکومت؛ همین، در همین حد؛ اینکه انگار هیچ‌وقت نپرسیدند این‌ها چه می‌گویند.

طرفداری ورزشی‌گونه از ائمه

فرقشان با آن‌ها چیست؟ احساسشان همین بود که دعوا سر مسائل سیاسی است: این‌ها بهترند که حاکم شوند؛ این‌ها قول داده‌اند که ما موالی را اذیت نمی‌کنیم و ما با این‌ها مثلاً یک طرفیم. یکی از مشخصات این آدم‌هایی که من به آن‌ها منفی می‌گویم این است که اصولاً اهل بحث تاریخی‌اند. الان که حرف شیعه و سنی می‌شود، می‌گویند از فاطمه نمی‌دانم این‌طور شد، آن‌ها آمدند این‌طور گفتند؛ معمولاً چیزی غیر از این نمی‌گویند. یک سری چیزها هم مثلاً برای تحریک احساسات است؛ یک سری وقایع تاریخی را به آن ارجاع می‌دهند، انگار که الان در همان ۱۴۰۰ سال پیش‌اند؛ دعواهایی است و این‌ها طرفدار این‌ها. اینکه آن دعوا گذشته و الان ما پنج فرقه‌ایم و هرچه آنجا اتفاق افتاده، ما یک سری حرف‌ها داریم که باید با هم مطرح کنیم، این چیزها در کارشان نیست.

اعمال اصلی زندگی این‌جور آدم‌ها معمولاً زیارت و عزاداری است. ببینید، اینکه من می‌گویم خود ترتیب خدا و پیغمبر و امام را رعایت نمی‌کنند: این زیارت چیست؟ به هر حال یک فعالیت انسانی است؛ آدمی دارد پیش آدمی می‌رود، حالا زنده باشد یا بعد از مرگش. اینکه من بروم با ائمه ملاقات کنم، فعالیتی انسانی میان آدم‌هاست. تمام ماجرا این است که ما باید با خدا ارتباط برقرار کنیم؛ اگر پیش امامان می‌رویم، برای این است که اصلاً انسان قرار است موجودی باشد که همهٔ کارش این است که با خدا ارتباط برقرار کند. بنابراین زیارت و عزاداری، مثلاً حالا که آدم خیلی خوبی را به طرز بدی کشتند و به هر حال این موضوع میان آدم‌ها پیش آمده، کار خوبی است؛ عزاداری مثلاً جنبهٔ سیاسی هم دارد، فرضاً برای اینکه موضوع شهادت را مطرح کنیم؛ کار خیلی خوبی است. ولی به هر حال مسئله‌ای است که انگار میان آدم‌ها می‌گذرد. زیارت و چیزهایی از این دست میان آدم‌هاست و حتی نزدیک به عبادت خدا هم نیست.

مثلاً من بروم از پیغمبر تقاضا کنم که برای من استغفار کند؛ کار خوبی دارم می‌کنم؛ ولی خودم استغفار نکنم، نماز نخوانم، آن کارهای اصلی را نکنم. مثل این است که بروم از ائمه بخواهم روابط مرا با خدا اصلاح کنند و بعد دیگر خودم عبادت نکنم؛ بخواهم این لینک مثلاً افقی میان آدم‌ها را به نوعی جایگزین لینک عمودی، یعنی رابطه با خدا، کنم. واقعاً این را در خیلی از آدم‌ها می‌بینید که مشغلهٔ اصلی‌شان زیارت و عزاداری و این حرف‌هاست.

دکتر شریعتی چیز خیلی خوبی گفته است. من با این حرف‌هایی که دکتر شریعتی مثلاً در کتاب «شیعه صفوی، علوی» می‌زند زیاد توافق ندارم، چون خیلی تحت تأثیر جو سیاسی زمان خودش است؛ ولی آدم خوش‌سلیقه‌ای است و چیزهای جالبی در کتابش می‌توانید ببینید؛ بعضی از فکت‌هایی که مثلاً می‌آورد خیلی جالب است. یکی‌اش این است که واقعاً ببینید خیلی‌ها هستند که حج می‌روند و برمی‌گردند، خیلی زیاد هم می‌روند، و از مدینه بیشتر خوششان آمده، از مسجد پیغمبر بیشتر خوششان آمده تا از زیارت خانهٔ خدا. در عزاداری، وقتی زیارت‌نامه می‌خوانم، می‌دانم با چه موجودی طرفم: با انسان طرفم، حالا انسانی خیلی خوب.

مدینه و خانه خدا

با خدا حرف زدن کار سختی است؛ اصلاً طرف نسبت به خدا حسی ندارد؛ پیغمبر را دوست داشتن کار خیلی ساده‌تری است تا خدا را دوست داشتن. بگذارید یک لحظه بگویم: الان آدم‌هایی هستند، من می‌توانم هزاران نفر نشان بدهم، که در عزاداری حس دارند، در زیارت حس دارند، ولی نمازشان حس ندارد. همین را به‌عنوان نمونه از شریعتی نقل کردم. این به‌وضوح هست که آدم‌های فراوانی میان شیعیان هستند که به خدا حسی ندارند و عبادت هم زیاد نمی‌کنند، ولی در عزاداری خودشان را می‌کشند و حس پیدا می‌کنند. نمی‌گویم ادا درمی‌آورند؛ حس پیدا می‌کنند، به خاطر اینکه می‌دانند موضوع چیست، دست‌کم در حدی که مثلاً حضرت رقیه بی‌سرپرست شد، و برای این گریه می‌کنند. آنجا هم این‌طور نیست؛ یک نفر ممکن است واقعاً برای اینکه یکی از اولیای خدا مثلاً به دست آدمی کشته شده، و برای محبتی که به پیغمبر خدا دارد، گریه کند؛ یکی هم برای اینکه مثلاً می‌بیند این تازه‌داماد بود و نمی‌دانم کشتندش. اوضاع را می‌بینید که به این سمت می‌رود: فهم عوام در حد همین است که بچه‌ای را شلاق زدند؛ این می‌شود اصل عزاداری. بگذریم. به امام حسین در روضه‌های تاسوعا و عاشورا این‌قدر توهین می‌کنند که همه‌اش او را مثل آدمی طفلک نشان می‌دهند که دل آدم برایش بسوزد؛ موجودی که دارند او و همهٔ خانواده‌اش را می‌کشند.

مثالی دارم که با همین حمید صحبت می‌کردم: ماجرا دقیقاً مثل این است که بعد از پیغمبر، از نظر فرهنگی، ما می‌خواهیم چه کار کنیم؟ اصلاً دین آمده که ما مثلاً با خدا آشنا شویم، با معارفی آشنا شویم. پیغمبر چشمه‌ای را نشان داده که آن چشمهٔ اصلی است و می‌شود از آن آب برداشت و سیراب شد. حالا آن یکی را قبول نکردند و یک سری نهرهای فرعی زدند که در آن‌ها هم آب می‌آید؛ به هر حال سنی‌ها هم دارند قرآن می‌خوانند، نماز می‌خوانند، آب می‌آید، ولی آبش به زلالی مثلاً این چشمه‌ای که ما داریم نیست. حالا این‌جور آدم‌های منفی این‌طورند که از اول تاریخ تا الان دارند بحث می‌کنند که از این چشمه باید آب خورد، نه از آن‌ها؛ این چشمه از آن‌ها بهتر است؛ ولی آب نمی‌خورند. اصولاً دعوایشان در این حد است که این چشمه از آن بهتر است و آن‌ها گل‌آلودند؛ آن‌ها ممکن است دست‌کم آب گل‌آلود بخورند؛ این‌ها فقط بحثشان این است که این چشمه بهتر است و اصلاً هیچ‌وقت آب نمی‌خورند. فقط دعوا سر این است که از کدام یک از چشمه‌هایی که باقی مانده بود باید آب خورد.

دو طیف مثبت و جدلی

دو طیف را دارم می‌گویم: یک طرف می‌خواهد چیزی از ائمه یاد بگیرد و دعوای زیادی با کسی ندارد؛ و یک طرف هم اصولاً چیزی یاد نمی‌گیرد و نمی‌تواند هم بگیرد و فقط دعوا دارد؛ اختلاف تاریخی ۱۴۰۰ سال قبل را همچنان ادامه می‌دهد، روضه درست می‌کند و می‌خواند، و مرتب حرف از این می‌زند که چه کسانی ائمه را کشتند یا مثلاً ائمه با چه کسانی دشمن بودند.

این نکتهٔ خیلی جالبی است: واقعاً الان فکر کنید یک‌دفعه اتفاقی بیفتد و همهٔ سنی‌ها بیایند شیعه شوند، و بعد بیایند بپرسند حالا ما قبول کردیم که باید از ائمه می‌گرفتیم؛ حالا چه کار کنیم؟ ما چه داریم که بگوییم؟ مثلاً از این آدم‌هایی که این حرف‌ها را می‌زنند بپرسید من مثلاً سنی بودم، چه کار کنم؟ می‌گویند یکی دو جمله در اذان اضافه کن، دستت را این‌طور بگیر، مهر بردار؛ همین. اصلش این است که ائمه را قبول کنی؛ اصلش این است. یعنی انگار اختلاف سر حرف‌ها زیاد نیست؛ اصلاً نمی‌دانند مثلاً کلامش چیست و فرقش با کلام آن‌ها چیست؛ اختلاف‌های کمی معنوی‌تر را این‌ها اصلاً نمی‌بینند و نمی‌فهمند.

ببینید، برای این تیپ آدم‌ها الان این سؤال پیش می‌آید؛ این سؤال برای خود طرف هم پیش می‌آید: من طرفدار ائمه‌ام، که چه؟ چه فایده‌ای دارد؟ می‌خواهد بگوید که من طرفدار ائمه هستم و فایده‌ای برده‌ام. چیزهایی می‌گویند؛ مثلاً یکی‌اش این است که می‌گویند چیزهایی برای رستگاری لازم یا مثلاً مفید است که خداوند عمداً در قرآن نگفته، ولی به ائمه یاد داده تا ائمه این رازهای رستگاری را به پیروانشان بگویند. مثلاً فرض کنید یکی‌اش این است که ائمه تعهد کرده‌اند که اگر نمازت را اول وقت بخوانی و به ائمه هم اعتقاد داشته باشی، به بهشت می‌روی. یک سری راه‌های جدید رستگاری اختراع کرده‌اند که در قرآن به مسلمانان نگفته و گفته ائمه به طرفدارانشان بگویند؛ این‌ها رستگاری‌اش است. فکر کنم این حرف‌ها برای گول زدن بچه‌های کودکستانی به درد می‌خورد: اینکه خدا قرآن را برای هدایت مردم نازل کرده، ولی چیز اساسی را که اصل ماجراست نگفته، تا بعد ببیند چه کسانی طرفدار آن جانشین اصلی می‌شوند که آن‌ها را رستگار کند؛ مثلاً ما ایرانی‌ها الان همه رستگار می‌شویم و آن‌هایی که این طرفی نیستند رستگار نمی‌شوند.

یک جور دیگر هم این است که اصولاً ائمه را از مقام معلم و آدم‌هایی که جزو اولیای خدا هستند دربیاورید و تبدیلشان کنید: اصلاً می‌گویند ائمه مجرای فیض الهی‌اند و اگر کسی به این‌ها اعتقاد نداشته باشد، فیض الهی به او نمی‌رسد؛ اگر ائمه را نشناسی و به آن‌ها اعتقاد نداشته باشی، اصلاً نمی‌توانی عارف شوی؛ اصلاً خدا به تو توجه نمی‌کند؛ مجرای فیض الهی این‌هایند. جالبش هم این است که این مجرا از نظر این‌ها این‌طور است که اگر کسی این مجرا را قبول داشته باشد، فیض الهی می‌رسد؛ یعنی اگر یک نفر الان، فرضاً، امام زمان را نشناسد و قبول نداشته باشد، هرچقدر عبادت کند، امام زمان اصلاً خساست به خرج می‌دهد و می‌گوید چون تو مرا قبول نداری. یعنی مجرای فیضی هم نیست که همین‌طوری حالت فلسفی داشته باشد؛ مثلاً عرفا از این حرف‌ها می‌زنند که فیض الهی از طریق اولیا می‌رسد. موضوع این است که این مجرا تا قبولش نداشته باشی، فیض به تو نمی‌رساند. چنین تصوراتی دارند: باید اسم این ۱۲ امام را بدانی؛ لازم نیست بدانی این‌ها چه گفته‌اند؛ به اسم‌هایشان اعتقاد داشته باشیم، آن مجرا باز می‌شود و مثلاً فیض الهی می‌رسد. برای گول زدن بچه‌ها تا دورهٔ راهنمایی هم ممکن است کار کند.

اختلاف‌نظر روی این زیاد است. در قرآن خیلی با صراحت، نه یک بار بلکه بارها، نوشته است که کسی که به خدا ایمان داشته باشد، به روز قیامت ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام بدهد، رستگار می‌شود؛ یعنی اصولاً حتی به نظر می‌آید شرط نیست که حتماً دین آخر را هم شناخته باشیم. همه هم این را قبول دارند؛ این از بدیهیات است که مثلاً یک مسیحی اگر آدم خوبی باشد، رستگار می‌شود. ممکن است آدم‌های تنگ‌نظری این را قبول نداشته باشند. بعضی‌ها مثلاً می‌گویند غیرشیعه مهدورالدم است. قسمت منفی شیعه تا جایی که بخواهد کش می‌آید؛ یعنی به حالت‌های عجیب‌وغریبی هم می‌رسد: ممکن است بکشی‌اش و برود؛ مهدورالدم بودنشان را می‌گویند معادل با رستگار نبودن نیست: طرف را می‌کشی و بعد به بهشت می‌رود؛ مهم این است که اینجا نباشد؛ برود آن دنیا، اشکال ندارد.

به نظر من شیعه فقط این نیست؛ فرهنگش است؛ و به نوعی اعتقاد به اینکه جانشین پیغمبر حضرت علی و ائمه بودند، و به نوعی اعتقاد به عصمت، که این‌ها به هر حال جانشین پیغمبرند و حرف اشتباه نمی‌زنند. فکر کنم در همین حد مینیمال نگاه کنیم. به نظر من اهل تسنن در طول تاریخ کم‌کم خیلی از حرف‌های تند و بی‌ربطی را که اول مثلاً اشعری‌ها زدند کنار گذاشته‌اند و این‌ها حذف شده است، به خاطر اینکه به هر حال کلامی شیعی وجود داشته و کم‌کم روی آن‌ها هم تأثیر گذاشته است. به نظر من الان این‌طور نیست که مثلاً فرق یک سنی با شیعه از نظر اعتقادات زمین تا آسمان باشد. می‌دانید آن‌ها چطورند؟ مثلاً اهل توسل به خیلی چیزها هستند؛ به اصطلاح تصوف میانشان رواج دارد. فرق زندگی‌شان با شیعیان این است که این‌جور خانقاه دارند و عملاً، یعنی در آنچه الان موجود است، معمولاً وابسته به یک فرقهٔ صوفی‌اند؛ مثلاً به جای اینکه به زیارت ائمه بروند، به زیارت عبدالقادر گیلانی می‌روند و اکثراً همه او را مثلاً به‌عنوان ولیّ خدا می‌شناسند. ببینید، آن‌ها در عقاید خودشان جانشین ائمه دارند: اولیای خدا، که مثل ائمه برایشان شأن قائل‌اند؛ حتی از این حرف‌های مجرای فیض هم می‌زنند؛ مثلاً برای عبدالقادر گیلانی، که معروف‌ترینشان است، می‌زنند.

به نظر من یک شیعهٔ مثبت با یک سنی مثبت خیلی به هم نزدیک‌اند؛ خیلی نزدیک‌تر از یک شیعهٔ مثبت با یک شیعهٔ منفی. شیعهٔ منفی چیزی نمی‌فهمد و چیزهای پرت‌وپلا می‌گوید. الان نمونه‌اش اتفاقاً همین‌طور هم هست: معمولاً علمای کمی رده‌بالا خیلی با همدیگر می‌نشینند و اوضاع خیلی خوب است، و این پایین همدیگر را می‌زنند. واقعاً این‌طور است. اختلاف ممکن بود زمین تا آسمان باشد؛ شاید اگر مثلاً فقه تسنن مستقل جای دیگری شکل می‌گرفت. ولی مستقل شکل نگرفتند. مثلاً فقه این‌ها به‌وضوح خیلی به هم نزدیک است، برای اینکه تأثیر پذیرفته‌اند.

در گفت‌وگو دربارهٔ کسی که در زیارت واسطه‌ای میان خود و خدا قرار می‌دهد گفته شد که این مثلاً کار غلطی نیست، و به داستانی دربارهٔ مولوی و شمس اشاره شد که از آب رد می‌شوند. این‌ها همه داستان است؛ معلوم است که داستان است و ساخته‌اند: دو نفر آنجا دارند از روی آب رد می‌شوند؛ چه کسی گفته است؟ ماهی‌ها گفته‌اند یا مولوی؟ کجا گفته‌اند؟ نه شمس گفته، نه مولوی؛ یک نفر آن کنار دریا. از این‌جور داستان‌ها زیاد داریم. به نظر من این‌ها به‌وضوح داستان است.

اگر کسی اعتقاد داشته باشد که ائمه مثلاً مجرای فیض‌اند و فرقی نمی‌کند، و من دیگر کاری با خدا ندارم و باید با این‌ها کار داشته باشم، این ۱۰۰ درصد مشکل دارد؛ ۱۰۰ درصد به جهنم می‌رود؛ اصلاً راه ندارد. شرک اصلاً این است؛ یعنی از اول هم شرک همین بود: نمی‌گفتند ما خدا را قبول نداریم؛ می‌گفتند خدا کارهای خودش را به دیگران واگذار می‌کند؛ می‌گفتند ما اگر محصول خوب می‌خواهیم، باید مثلاً پیش این برویم.

حالا مثالی برای حضرت عمر بزنم: ماجرای سوزاندن مجسمهٔ عمر. هیچ ربطی به سنت‌های اسلامی ندارد؛ شما در سنت‌های اسلامی استفاده از آتش ندارید؛ واقعاً شما را یاد چیزی نمی‌اندازد؟ اصلاً چرا ما شیعیان، و مخصوصاً ما ایرانی‌ها، این‌قدر با عمر دشمنیم؟ علتش جز این نیست که اینجا به دست عمر فتح شد؛ در قرن‌های اولیه دشمن اصلی ایرانی‌ها عمر بود. اینکه مجسمهٔ او را می‌سوزانند حالتی شرک‌آمیز دارد. این مراسم را نگاه کنید: مثل جادوی سیاه و وودو می‌ماند؛ مجسمهٔ عمر را می‌سازند و بعد آتش می‌زنند؛ در مراسم خاصی که همین الان هم در تهران، در باغات اطراف تهران، برگزار می‌شود. به نظر می‌آید به هر حال سنتی است که اصلاً به نظر می‌آید زرتشتی‌ها اولین بار این کارها را کرده باشند و میان ما مانده است.

طیف منفی و مثبت شیعه را گفتم. اگر کسی در این حد اعتقاد داشته باشد که مثلاً کارم به امام زمان واگذار شده است، یعنی من کاری با خدا ندارم و مثلاً امام زمان گناهان مرا می‌بخشد، این‌جور آدم‌ها اصلاً مسلمان و موحد نیستند. مثلاً برای این حرف، زیارت جامعه را بردارید: فکر می‌کنم زیارت جامعه وجود دارد، که الان آن را به‌عنوان محکم‌ترین زیارت می‌شناسند، و جزو کمالات مثلاً بزرگان ما گفته می‌شود که مثلاً یک دوره قرآن می‌خواندند و یک دوره زیارت جامعه. زیارت جامعه چیز دیگری است؛ یک دایرةالمعارف است.

در گفت‌وگو به تفسیری اشاره شد که مثلاً آقای آملی بر زیارت جامعه نوشته است. به نظر من این در جامعهٔ ما الان خیلی جالب است: در دوران انقلاب آدم‌هایی مثل خود آقای خمینی و شریعتی و علامه طباطبایی و مطهری شخصیت‌های اصلی بودند، و امام خمینی رسماً از قدرت سیاسی خودش برای کوبیدن این تیپ آدم‌ها استفاده می‌کرد؛ حجتیه را عملاً نابود کردند و حجتیه آخر این ماجراها بود. الان واقعاً این‌طور شده است؛ در سال‌های اخیر صداوسیما زیاد از این حرف‌ها می‌زند. اتفاق‌ها و چیزهای سیاسی به این موضوع ربط دارد؛ ولی اینکه نمی‌دانم «امر ما واگذار به شماست» را این‌طور بفهمیم که این‌ها می‌فهمند، زور زدن است. می‌خواهم بگویم یک سری آدم‌ها آدم‌های خوبی‌اند، ولی زور می‌زنند.

گفته شد که همیشه چیزهایی مثل زیارت جامعه را تفسیر کرده‌اند و فکر نمی‌کنند این زور زدن باشد، و این تعبیرها به واقعیت اشاره ندارد و مثل زبانی شعرگونه است. به هر حال فرض کنید هرچه شوخی است، میان عوام جدی می‌شود؛ عوام اصولاً این‌جور چیزها را خوب می‌پذیرند. جمع‌هایی که می‌خواهند بچه‌های مذهبی خیلی خوبی باشند، الان این حرف‌ها برایشان مهم شده است، برای اینکه شما مثلاً در دورهٔ دبیرستان از زیر دست کسانی گذشتید که تیپ خاصی بودند. الان در ایران این حرف‌ها مهم شده، ولی قبلاً که نبوده است.

ما دوره‌هایی داریم؛ به‌عنوان مثال یک دورهٔ خیلی خوب، تشیع مثبت و شاید مثبت‌ترین دوره، این حوزهٔ حله بود در اواخر دوران مغول؛ شهر حله را فکر کنم زمان آل‌بویه ساختند و شیعه‌نشین بود. علمایی هستند، یک تیپ علمایی که در این حوزهٔ حله‌اند، که واقعاً فوق‌العاده‌اند؛ من خودم شخصاً سمپاتی خاصی نسبت به این آدم‌ها دارم. یک دورهٔ خاص است که معارف شیعه را با عرفانی که کم‌کم به وجود آمده و رشد کرده بود به اصطلاح به نوعی تطبیق دادند. نوع نگاهشان به مذهب اصولاً خیلی خیلی خوب است؛ چیزی میان آن نگاهِ خشک به مذهب و عرفانِ کاملاً بی‌چفت‌وبست. اساس کارشان این است که شریعت را به نوعی با طریقت و عرفان یکی کنند. خیلی معروفشان سید هزار آملی است که علامه طباطبایی به‌شدت طرفدارش بود؛ و رضی‌الدین ابن طاووس، آدمی که به‌شدت اهل این دعا و دستور عبادت دادن و این حرف‌هاست.

سه چهار آدم خیلی بزرگ در آن دوران هستند که هنوز هم آثارشان هست. اصلاً امام خمینی به‌شدت وابسته به این تفکر شیعی است؛ مثلاً این کتاب «سر الصلوة» که نوشته، کاملاً همان تیپی است که آن‌ها بحث می‌کردند؛ یعنی اینکه نماز فقط یک عمل نیست؛ هر عملش معنی دارد و باطن دارد؛ سعی کنیم نماز خواندن را مثل طی طریق کردن عرفا ببینیم. این اعمال عبادی را مثل طریقت نگاه می‌کردند و معتقد بودند که این باید ما را به جایی برساند. به نظر من این چیز بدیهی‌ای است، ولی فکر نمی‌کنم هنوز کامل جا افتاده باشد.