داروین، الگوی کارِ فروید
به گفتهٔ سخنران داروین الگوی کارِ فروید است، نه منبعِ مبانیِ نظریاش؛ فروید در ادامهٔ کارِ داروین میخواهد رفتارهای ما را هم به ریشهای حیوانی برساند.
سخنران میگوید میکوشد آنچه دربارهٔ فروید میداند را تقریباً اصلموضوعی کند و مبانی فکر او را روشن کند. از هدف فروید، یعنی مدلی علمی برای رفتار انسان، و از الگوی داروین شروع میکند، سپس به انرژی، اصل لذت و اید و ایگو و سوپرایگو میرسد. بخش بلند میانی توصیف مکانیسمهای دفاعی ایگو است و در پایان از درمان فروید و جاذبهٔ مدل او سخن میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
در این جلسهها، جدا از آنچه به شما میگویم، برای خودم نهایت سعیام را میکنم که آنچه را دربارهٔ فروید میدانم تقریباً اصلموضوعی کنم — نه بهطور واقعی، ولی تقریباً — به شکلی که ما خوب میفهمیم. یعنی میکوشم مبانی فکر فروید را روشن کنم و از جایی مشخص شروع کنم. هر کتاب روانکاوی را که بخوانید، طبیعت آدمهایی که این کتابها را مینویسند و میخوانند اصولاً کمی با ما فرق دارد. من این را نکتهٔ مثبتی فرض میکنم، و اصلاً به همین دلیل میل دارم در دانشگاهها، در رشتههای فنی و جاهایی از این دست سخنرانی کنم: فکر میکنم نوع بیانی که خودم خوشم میآید معمولاً همان است که به ذهن شما نزدیکتر است.
به هر حال همهٔ ما ریاضی خواندهایم و طبیعتمان این است که بیان خیلی منطقیِ یک چیز را بیشتر میپسندیم. در جلسهٔ اول و جلسهٔ دوم هم خیلی کوشیدم مبانی فکر فروید را کمی روشن کنم و در این جلسه هم همین کار را ادامه میدهم. اصلموضوعیکردن، جدا از اینکه ممکن است برای ما خوشایند باشد، به درک عمیقتر میانجامد.
نکتهٔ خیلی مهم این است که وقتی میکوشید افکار کسی و پایههای فکرش را بفهمید — نه اصولی را که رعایت کرده، هرچند ممکن است خودش از رعایت این اصول آگاه نبوده باشد — میبینید که مثلاً تحت تأثیر جاذبهٔ موضوعی در زمان خودش، چیزی را به عنوان فرض گرفته است. مثلاً علاقهٔ شدیدی که آن زمان به نظریهٔ داروین وجود داشت بر فروید تأثیر گذاشته است. اینکه خودش چقدر آگاه است که به نوعی دارد کار داروین را ادامه میدهد، خب ممکن است واقعاً آگاهی کامل نداشته باشد؛ البته در این مورد فکر میکنم کاملاً آگاه بوده است.
به هر حال وقتی میخواهید درک عمیقی از چیزی پیدا کنید، خوب است بکوشید تمثیلها و استعارههایی را هم درک کنید که در ذهن او بوده و خودش از آنها آگاهی نداشته است. امروز همهٔ کتابهای جدید دربارهٔ فروید به این اشاره و بر آن تأکید میکنند که تمثیلی ماشینی در ذهن فروید هست: انگار روان را به یک سیستم آبرسانی تشبیه میکند؛ اینکه انرژی در آن، مثلاً انرژی در سیستم عصبی، چگونه توضیح داده میشود. چنین تشبیهی در ذهن اوست، هرچند شاید فروید هیچجا بهصراحت از این تمثیل استفاده نکرده باشد.
ولی وقتی میخوانید، واقعاً میبینید که چنین تمثیلی انگار ته ذهنش هست. پس اینگونه بیانکردن درک را عمیقتر میکند. و به نظر من مهمتر از پیداکردن درک عمیق این است: اگر به این نتیجه رسیدید که نظریهٔ فروید اشکالهایی دارد و جاهایی از آن غلط یا ناقص است — اگر بفهمید نظریهای جایی اشتباه میکند یا شما را به بیراهه میبرد، مثلاً پیشگوییای میکند که درست درنمیآید — باید بدانید مبانی فکرش چیست و کجای آن را باید دست بزنید. اگر نظریهای واقعاً اصلموضوعی شده باشد و من در استنتاجی به غلطی بربخورم، برمیگردم و میپرسم کدامیک از اصولم اشکال دارد.
پرسش دیگر این است که آیا استدلالهایی که کردهام اشکال دارند. اگر نه، و استدلالها درستاند، پس اصول من جایی اشکال دارد و میفهمم که چگونه باید اصول را دستکاری کنم.
وقتی میخواهید نظریهای را اصلاح کنید، بهتر است همهٔ مبانی را تا حد ممکن روشن بیان کرده باشید. من دوباره، خیلی کوتاه، میخواهم بکوشم توصیف کنم که فروید فکر میکند دارد چه کار میکند.
کاری که فروید انجام میدهد این است که نهایت سعی خودش را میکند تا، به معنایی که در زمان خودش مرسوم است، مدلی علمی ارائه بدهد که بتوانیم با آن همهٔ چیزهایی را که دربارهٔ انسان هست توضیح بدهیم: رفتارها، بیماریهای روانی، اختلالها و هر نوع پدیدهٔ روانی که در انسان هست.
نهایت سعیاش را میکند که از این مبانی ساده شروع کند و «علمی» باشد، به این معنا که میخواهد تبیینی به معنای علمی ارائه بدهد. صریحاً این را در ذهن داشته که مبانی را طوری تنظیم کند که تا حدودی قدرت پیشگویی داشته باشند.
ما از تبیین علمی معمولاً انتظار داریم که بشود با آن پیشگوییهایی انجام داد؛ صرفِ توصیف یک چیز کافی نیست. در عین حال فروید، چون پزشک است، دنبال این هم هست که از تبیینهای خودش نتایج درمانی بگیرد. کارش فقط توصیف و تبیین به معنای روانشناس نیست؛ حرف از رواندرمانی هم هست.
این کل چیزی است که فروید میخواهد انجام بدهد: به معنای زمان خودش میخواهد تبیینی علمی از مجموعهٔ چیزهایی بدهد که از انسان مشاهده میکنیم — رفتارهای طبیعیاش، رفتارهای بیمارگونهاش، اختلالهایی که پیش میآید و انحرافهای روانیای که ممکن است دچارشان شود — و میکوشد همهٔ اینها را در یک مدل علمی جا بدهد.
وقتی مدلی علمی ارائه میدهید، واقعاً مهم است که چه مجموعهای از مشاهدات را برای توضیح در مدلتان برگزینید. دانشمندان معمولاً تا اندازهای اختیار دارند که چه چیزهایی را به عنوان مشاهدات خودشان به رسمیت بشناسند. به اصطلاح فلسفهٔ علم: فکتها کداماند؟ بر سر چه چیزهایی به عنوان فکت توافق شده است که میخواهیم توضیحشان بدهیم؟
مشاهدات فروید مشاهداتی است که واقعاً مورد قبول عام است. مثلاً اگر از انحرافهای جنسی حرف میزند، به کتابهای استانداردی رجوع میکند که در زمان خودش وجود دارد. اگر از بیماریهای روانی صحبت میکند، به بیماریای که اصلاً شناختهشده نیست یا مورد قبول همه نیست، یا به موارد نادری از این دست، اشاره نمیکند.
از موارد نادر که میگویم، فروید نخستین روانکاوی بود که رسماً ادعا میکرد هیستری بیماریای است که در مردها هم میتواند بروز کند، در حالی که پیش از فروید معتقد بودند هیستری بیماری مخصوص زنهاست. ولی اصولاً فروید دایرهٔ مشاهداتش را خیلی عمومی میگیرد.
این را میگویم چون اگر این بحث ادامه پیدا کند و به یونگ برسیم، تفاوت خیلی اساسی یونگ با فروید این است که اولاً اصولاً دنبال تبیین علمی به آن معنایی که نزد فروید هست نیست. بیشتر آدمی مشاهدهگر است و مجموعهٔ مشاهدات خودش را هم هرچقدر که دلش بخواهد وسیع میگیرد. یعنی چیزی را که خودش قانع شده باشد وجود دارد و خودش چنین مشاهدهای کرده باشد، ولو دیگران قانع نشده باشند، به عنوان یک فکت به کار میبرد.
به نظر من فرق اساسی نظریهٔ فروید و یونگ همین است: به نظر میآید یونگ به نوعی دارد نظریهای خصوصی برای خودش میسازد، و برای هر کسی که به حرفهایش اعتماد دارد. در تبیین علمی معمولاً روی مشاهدات کمی وسواس بیشتری داریم. البته این از جهتی نقطهٔ قوت یونگ هم هست: یونگ خیلی چیزها را وارد نظریهٔ خودش میکند و میکوشد نظریهای برای توضیح مجموعهٔ مشاهداتی خیلی وسیعتر ارائه بدهد.
برای همین است که خیلی زود به این نتیجه میرسد که نظریهٔ فروید کافی نیست و خیلی چیزهای دیگر هست که اصلاً در نظریهٔ فروید نمیگنجد. فروید مشاهداتش را خیلی محدودتر از یونگ و محدود به زمان خودش میگیرد و به نظر من از این نظر با همان روحیهٔ کاملاً علمیاش سازگار است: از چیزی که مورد قبول عام نیست استفاده نمیکند.
واقعیتش این است که معمولاً خودش هم چیزهایی را که مورد قبول عام نباشد قبول ندارد. پیشتر بر این نکته تأکید کردهام — فکر میکنم در جلسهٔ دوم، و با تأکید بیشتر در جلسهٔ اول یا جلسهٔ صفر — و الان فقط میخواهم یادآوری کنم که اگر الگویی برای کار فروید وجود دارد، داروین است.
منظورم این نیست که فروید از مبانی نظری داروین استفاده میکند، بلکه منظورم الگوی کاری است که انجام میدهد. اگر بخواهیم کار داروین را در یک کلام خلاصه کنیم، او توانسته مفاهیم مربوط به حیات و زیستشناسی را به نوعی به این مدل علمی تبدیل کند.
مثلاً داروین توضیح میدهد که انواع چگونه به وجود آمدهاند، بدون اینکه لازم باشد به مبانی ماورای طبیعی رجوع کنیم — من فقط دارم بازسازی میکنم. داروین به عنوان یک تبیین علمی میکوشد بیان کند که انواع چگونه از حیاتی خیلی ابتدایی شروع شدهاند و طی قوانینی، همان تنازع بقا و به اصطلاح انتخاب اصلح، نوع انسان به وجود آمده است.
آنچه به نظر میآید داروین انجام میدهد، توضیح این نکته است که ما نباید از نظر زیستشناسی خودمان را تافتهای جدابافته در طبیعت فرض کنیم. آنچه از نظر فلسفی تکاندهنده بود این است که داروین به نوعی میکوشد توضیح بدهد که ما هم یکی از انواع مختلف حیواناتی هستیم که در کرهٔ زمین به وجود آمدهاند، در حالی که تصورات دینی و فلسفی پیشین این بود که نوع بشر نسبت به بقیهٔ موجودات تافتهای کاملاً جدابافته است.
به یک معنا، وقتی میگویم الگوی فروید، منظورم این است که فروید میکوشد نه فقط وجود نوع انسان، بلکه رفتارهای خاصی را هم که انسان از خودش بروز میدهد و به نظر میآید خیلی با حیوانات فرق دارد، به نوعی در یک مدل طبیعی ببرد.
ممکن است بگویید داروینیسم نظریهای است که پذیرفتهاید، ولی پرسشهایی هم هست. چرا قدرت تکلم انسان اصلاً قابل مقایسه با موجودات دیگر نیست؟ تفکری خیلی عمیقتر دارد. کلاً به نظر میآید تفاوتهای خیلی اساسی میان انسان و حیوان هست؛ همان چیزهایی که باعث شده بود انسان را تافتهای جدابافته بدانند. اگر داروین به نوعی امکان اینکه نوع بشر از حیوانات منتج شده باشد را نشان میدهد، فروید میکوشد غیرعادیبودنِ این امکان را هم از بین ببرد.
میخواهد نشان بدهد که در انسان چیز غیرعادیای اتفاق نمیافتد، جز اینکه بعضی چیزهایی که در حیوانات هست اینجا به نوعی اگزجره شده است.
نکتهٔ فوقالعاده مهمی که همیشه دربارهٔ فروید باید در نظر داشت این است که او، با اعتقادی که به تبیین علمی دارد، ریداکشنیست است: میکوشد همهٔ پدیدههای مربوط به روان را به پدیدههای زیستشناسی و بیولوژی ریداکشن کند. کتابی دربارهٔ فروید هست که اخیراً دیدم و عنوانش را گذاشته Biologist of the Mind: فروید به عنوان بیولوژیست ذهن.
یعنی کسی که ذهن و روان و رفتار انسان را به عنوان پدیدهای بیولوژیک مطالعه میکند. این به اصطلاح جزو آرمانهای فروید است: بکوشد به توضیحهایی برسد که به نوعی به آناتومی، فیزیولوژی و عصبشناسی مربوط باشند؛ توضیحهای روانیای که به اینها مربوط باشند.
فکر کنم این را در هر سه جلسهای که تا حالا داشتهایم مرتب تکرار کردهام، چون فکر میکنم کسانی که بعد از فروید آمدند خیلی راحت این محدودیتی را که فروید برای خودش گذاشته بود کنار گذاشتند و خیلی حرفها زدند که فروید — نه اینکه نمیتوانست آن حرفها را بزند — نمیخواست بزند. یعنی خودش را در قالبی محدود کرده بود.
مثلاً کتاب آستور را نگاه کنید: خیلی جاها میگوید جای تعجب است که فروید چرا اینطور بحث میکند و موضوع را به آناتومی و اینها میکشاند، در حالی که خیلی راحتتر هم میشد این حرف را زد. بعد توضیحی روانی و به اصطلاح خیلی هایلول میدهد؛ مثلاً اینکه میشود فرض کرد روابط پسر با پدر اینطور شکل میگیرد و بعد عقدهٔ اودیپ آنطور شکل میگیرد. میگوید لازم نیست آن فرضها را بکنیم.
و من فکر میکنم این فرضی فراموششده در فرویدیسم است که فروید بهشدت میکوشد به مسائل مربوط به ذهن و روان به عنوان پدیدهای بیولوژیک نگاه کند. همانطور که قبلاً توضیح دادم، مطابق دوران خودش دید مکانیستی و دید دترمینیستی دارد؛ یعنی واقعاً میکوشد رفتار را عین یک ماشین ببیند و بفهمد این ماشین چگونه کار میکند.
نمیتوانیم برای این ماشین اختیار فرض کنیم یا در نظریه جایی برای تفکر به عنوان چیزی کاملاً جدا از پدیدههای طبیعی باز کنیم؛ چنین چیزی قطعاً نمیتواند وارد نظریهٔ فروید شود.
پیش از آنکه بحثهای فروید را مرور کنم و چیزهایی به آن بیفزایم، بگویم که وقتی حرف از این میزنید که میخواهید مدلی ارائه بدهید برای اینکه انسان چگونه رفتار میکند، پیش از آنکه با فروید آشنا شوید، کلاً مدلی در ذهنمان هست.
از مردم بپرسید رفتار انسان چگونه است، توضیح میدهند که آدمها نیروی تفکر دارند و فکر میکنند؛ مثلاً امیال فکریای مانند زیباییشناسی و حقیقتدوستی وجود دارد و در عین حال لذتطلبی؛ و با خودآگاهی خودشان تصمیم میگیرند و رفتار میکنند.
اصولاً مدل عمومیای که در ذهن همهٔ مردم هست این است که ما با اختیار خودمان فکر میکنیم، تصمیم میگیریم و رفتار میکنیم. اصلاً دیدگاهی دترمینیستی نیست و به نظر نمیرسد هیچ شباهتی به رفتار حیوانات داشته باشد.
انگیزههای متعالی در ما وجود دارد و ما اصولاً رفتارهای خودمان را طبق استراتژیهایی شکل میدهیم. آدمها چگونه رفتار میکنند؟ فکر میکنند و تصمیم میگیرند، مصالح خودشان را در نظر میگیرند و بعد رفتارهایشان را بروز میدهند. اگر همین را که گفتم به عنوان یک نظریه در نظر بگیرید، نه ریداکشن در آن هست و نه ریداکشنیسم.
یعنی هیچ معلوم نیست این نظریه چقدر بیولوژی دارد.
هیچ شباهتی میان اینگونه رفتارهایی که برای انسان تصور میکنیم با رفتارهای مثلاً گیاه و حیوان نمیبینید؛ به نظر میآید آنها کمی مکانیکیتر رفتار میکنند. به یک معنا دترمینیستی هم نیست. فرض کنید قرار باشد همهٔ رفتارهایمان از روی اختیارمان باشد. مثلاً میخواهید کلمهای را بگویید — و فروید، به سبب همان ایدههای دترمینیستی که دارد، به این چیزها خیلی دقت میکرد — و اشتباهاً واژهٔ دیگری را جایگزینش میکنید. پس چیزی بیرون از اختیارتان بروز کرده است. عامل این انحراف چیست؟ یا میخوابید، یعنی کاری که در آن اختیارتان کاملاً خاموش میشود، ولی رؤیاهایی عجیبوغریب و معنادار میبینید.
اینها را چه چیزی تولید میکند؟ دستکم خیلی بدیهی به نظر میآید که ما در درون خودمان، جز رفتارهای اختیاری و جز تفکر و مکانیسمهایی که میشناسیم و رفتارهای خودآگاهی که انجام میدهیم، خیلی چیزهای دیگر هم داریم. در واقع میخواهم بگویم این نظریه چقدر از شرایطی که مدنظر فروید است دور است.
مهمتر از این، اگر مشاهداتتان را به بیمارستانهای روانی ببرید، آدمهایی که بیمار روانیاند و دچار سایکوز و انواع سایکوزها هستند، ظاهراً از اختیار خودشان استفاده نمیکنند؛ چون اگر در اختیار خودشان بود، دچار این هذیانها نمیشدند، دچار این رفتارهای عجیبوغریب و فلجهای عضویای که منشأ روانی دارند نمیشدند.
این از کجا میآید؟ به نظر میآید اگر مثل یک روانکاو که کار رواندرمانی میکند، کمی مشاهدات غیرعادی دربارهٔ انسان داشته باشید، اصلاً برایتان قانعکننده نیست که رفتارهای انسان را به اختیار و خودآگاهی ربط بدهید. به نظر میآید جزئی از رفتارهای انسان خودآگاه است و خیلی چیزها در درون ما تولید میشود.
مثلاً در اصطلاحی که در همهٔ زبانها مشابهش هست، میگوییم: «داشتم راه میرفتم، چیزی به فکرم رسید.» «چیزی» یعنی انگار من فکر را تولید نکردم؛ تصوراتی به ذهن من آمد. آدمهای وسواسی که دچار وسواسهای شدیدند، یک سلسله تصورات و افکار به ذهنشان هجوم میآورد که هیچ کنترلی بر آنها ندارند.
اصلاً آدم روانی، بیمار روانی، کسی است که کنترل خودش را بر رفتارها و ذهن خودش از دست داده است. این چیزها از کجا سرچشمه میگیرند؟ ناچارید بگویید که باید چیز دیگری در روان خودم تصور کنم که بخشی از فعالیتهایش چیزهایی را به وجود میآورد که در فعالیت خودآگاه من نیست و بر آنها کنترل ندارم.
از نظر نظریهٔ فروید بدیهی است که باید به مسئلهٔ ناخودآگاه رسید، یا مثلاً به آنچه به اصطلاح پیشآگاهی است و در این میانه، به صورت نیمهخودآگاه، قرار میگیرد. ولی میخواهم نکتهای بگویم: در این نظریهای که در ذهن ماست، مهمترین نکتهای که به نظر من این نوع نظریهها را از تدوین علمی دور میکند این است که به اصطلاح فلسفی تئولوژیکاند، یعنی غایتشناسانهاند.
یعنی میگویید چرا این کار را انجام دادم؟ برای اینکه به هدف خودم برسم. معمولاً اینطور تدوین میکنیم؛ با غایت تدوین میکنیم. در حالی که اصلاً علم، ساینس، تئولوژی ندارد.
قدیم — و حتی همین الان هم — اگر از بعضی آدمها بپرسید چرا باران میآید، جوابشان این است که مزارعی هستند که به باران نیاز دارند و باران میآید تا آن مزارع را سیراب کند.
باران میآید چون هدفی دارد. این تدوین ساینتیفیک نیست. تدوین ساینتیفیک، هم به معنایی که در زمان فروید بود و هم به معنایی که در زمان ما هست — حتی اگر علم الان، مثلاً در ابتدای قرن ۲۱، دیگر خیلی ریداکشنیست یا دترمینیست نباشد — همچنان نباید تئولوژیک باشد. اگر بپرسید باران چرا میآید، به شما توضیح میدهند که ابرها چگونه میآیند و باران چگونه تشکیل میشود، نه اینکه هدف طبیعت از فرستادن باران چیست؛ آن دومی بیشتر شبیه تبیینهای دینی است.
بنابراین تبیین رفتار به این صورت که «کاری را انجام میدهم چون میخواهم به هدفی برسم» از آنچه در ساینس وجود دارد دور است. باید مثلاً توضیحی عصبشناختی داشته باشید؛ همانطور که فروید میکوشد بگوید انگار منبع انرژیای هست — فرض کنید منبع آبی — و آب در کانالها جریان پیدا میکند. به دلایلی این آب در این کانالها به شکل خاصی جریان پیدا میکند؛ مثلاً در اثر پدیدههایی که از درون و بیرون پیش آمده، چیزهایی باعث میشوند بعضی از این کانالها مسدود شوند و آب در کانالهای دیگری جریان پیدا کند. این جریانیافتن در واقع همان جریان الکترونها در عصبهاست.
ببینید اگر آدم بخواهد اینطور نگاه کند، چقدر فرق میکند؛ چقدر از این نگاه متعارف دور میشود که ما در نگاهکردن به رفتارهای خودمان بهشدت از غایتشناسی استفاده میکنیم: «چرا این کار را انجام میدهی؟» «چون باور دارم اگر این کار را نکنم، مثلاً در آینده چنین اتفاقی میافتد.» فروید میکوشد اینها را تبیین علمی کند؛ بنابراین غایتشناسی را کنار میگذارد.
اینها به نظر من نکتههای مهمیاند، چون بعدها حتی پیروان خود فروید، که الان با عنوان فرویدیسم شناخته میشوند، خیلی از آن چیزها را به نوعی فراموش کردند؛ یعنی اهداف اولیهای را که فروید داشت و الگویی را که کاملاً مثل نظریهٔ داروین در ذهنش بود، بعدها فراموش کردند.
دربارهٔ هر کسی که صحبت کنم، معمولاً به نظر میآید که بهشدت دارم از او دفاع میکنم. علتش، فکر میکنم، نوعی تعهد علمی است: آدم انگار میپرسد اگر خود فروید بود، الان چگونه از خودش دفاع میکرد؛ میکوشیم چیزی را خوب بفهمیم. ممکن است من واقعاً با نظریهٔ فروید خیلی همدلی نداشته باشم.
ولی مسئله این است که ایرادهای الکی به آن گرفته میشود، درست فهمیده نمیشود و بعد دربارهاش صحبت میکنند. حتی واقعاً بزرگترین مشکلی که برای نظریهٔ فروید پیش آمد این بود که تقریباً همهٔ کسانی که جانشین فروید شدند و خودشان را فرویدیست میدانند و مثلاً انجمنهای روانکاوی آمریکا را، که الان مرکز فرویدیسم در دنیاست، در دست خودشان گرفتند و به نوعی حکم میدهند که چه چیزی در نظر فروید هست، خودشان کاملاً از نظریات فروید انحراف دارند.
جایی خواندم که فروید به کسی گفته بود رابطهٔ روانکاوی با آمریکا مثل رابطهٔ سفیدی با کلاغ سیاه است.
اصلاً پیشبینی میکرد که در آمریکا بلایی سر این نظریه بیاید، چون اصولاً تیپ تفکر به اصطلاح آمریکایی با آنچه فروید دنبالش است تضاد دارد. و واقعاً این اتفاق افتاد. مثلاً الان کتابی هست به نام «نظریههای رواندرمانی و مشاوره» از کسی به اسم شارپ: فصل اولش دربارهٔ فروید است، فصل دومش دربارهٔ یونگ، و طبق عادت اصلاً لکان را ندارد؛ بعضیها لکان را دشنام هم میدهند.
یونگ الان دیگر تقریباً جا افتاده و یونگیها در آمریکا هم برای خودشان انجمن دارند، ولی به لکان همچنان به عنوان موجودی مزاحم و خارجی نگاه میشود. در فرانسه است که لکان هم طرفدارانی دارد، در واقع در همان انجمنهایی که خودش تأسیس کرده است. در این کتاب نگاه کنید: خود فروید را توضیح میدهد و بعد سراغ کسانی میرود که به اصطلاح پیرو فروید بودند؛ و چون اینها در همان فصل فروید معرفی میشوند، میبینید که نظریهها چقدر از آنچه فروید میگفت دور شدهاند. ممکن است این کتاب را بخوانید و متوجه نشوید، چون شرحی هم که خود کتاب از فروید میدهد خیلی عمیق نیست و کوتاه است.
ولی اگر با فرویدیسم آشنا باشید، میبینید که درست در جهت مخالف فرویدیسم پیش رفتهاند: قشر روانکاوی فرویدی، برخلاف دیدی که فروید داشت، به این سمت رفت که به خودآگاهی و به ایگو اهمیت فوقالعاده زیادی بدهد، در حالی که فروید میکوشید نشان بدهد بخش خودآگاه و ایگو بخش کوچکی از ذهن و از کنترل رفتارهای ماست. این مقدمات را گفتم و میکوشم با همین اصول کلی پیش بروم و چیزهایی را که تا حالا گفتهام و نگفتهام، در روندی کمی استدلالیتر بیان کنم.
بگذارید از دیدی که فروید دارد فکر کنیم: میخواهیم رفتار انسان را تبیین کنیم؛ وقتی انسان کاری را انجام میدهد، این کار را چگونه انجام میدهد؟
فروید میخواهد برای کارهای انسان تدوینی علمی انجام بدهد. مفهوم «کار» مفهومی است که با آن آشنا هستید؛ و مفهوم انرژی. در واقع از نظر فروید، اگر بخواهید علمی نگاه کنید، برای توضیح رفتار چیزی باقی نمیماند جز اینکه بگویید انرژی چگونه در سیستم عصبی جریان پیدا میکند.
همانطور که وقتی باران میآید باید نگاه کنم ببینم این ابرها چگونه شکل میگیرند و این پدیده چگونه اتفاق میافتد، رفتار هم چیزی نیست جز اینکه سلسلهای از سیگنالهای الکتریکی در اعصاب میآیند و جاری میشوند و رفتار ما شکل پیدا میکند، یا در مغز ما سلسلهای از فعالیتهای عصبی شکل میگیرد.
بنابراین مفاهیم اصلی در ذهن فروید بهطور طبیعی مفهوم انرژی است: تولید انرژی، توزیع انرژی روانی و نحوهٔ جریانیافتن این انرژی در اعصاب. از یک نظر خیلی واضح است که فروید چرا اینطور نگاه میکند: تجربهٔ عصبشناسی دارد؛ یعنی سالها کار عصبشناسی کرده است و بنابراین در حد زمان خودش عصبشناسی را خیلی خیلی خوب میداند.
ببینید، فروید به نوعی میخواهد برای آنچه ما به آن ذهن میگوییم و حالتی نرمافزاری دارد، توضیحات سختافزاری بیاورد؛ مثل یک مهندس سختافزار که اگر از او بپرسید کامپیوتر چرا این کار را کرد، به شما توضیحات سختافزاری میدهد، نه چیزی هایلول و به اصطلاح نرمافزاری.
تا حد ممکن میکوشد ریداکشن را انجام بدهد و سطح بحث را به حالتهای سختافزاری برساند. این را گفتم تا تعجب نکنید که مفهوم اساسی در دید فروید انرژی است. این تمثیل کانالهای آب واقعاً انگار در ذهنش هست؛ یا دستکم اگر در ذهن ما باشد، حرفهایش را خوب میفهمیم: انرژی هست، در کانالهایی میرود و ما رفتارهایی را انجام میدهیم.
دربارهٔ مهمترین اصلی که فروید دارد، باز نمیخواهم بگویم فروید این اصلها را صریحاً بیان کرده است؛ من خودم دارم میکوشم آنها را طوری بیان کنم که من و شما بهتر بخوانیم. مثلاً تمثیل آب و انرژی و اینها را ممکن است در آثار فروید خیلی نبینید، ولی میبینید که مرتب دربارهٔ انرژی، کنترل و اینها صحبت میکند.
بحثهای عصبشناسی هم میکند؛ دستکم در سالهای اول کارش کاملاً میکوشید بحثهای عصبشناسی در مقالاتش هم باشد. یک اصل پایه دارد که فکر میکنم از روز اول تا آخر، با اینکه در خیلی جاها تغییر موضع داده، همیشه در نظریهٔ فروید هست: اگر انسان را به عنوان ماشینی نگاه کنید که انرژی در آن جریان دارد، چیزی مشابه همهٔ چیزهایی که در طبیعت و فیزیک میبینیم در انسان هم وجود دارد. انگار این سیستمِ ماشین میکوشد همیشه در مینیمم انرژی، مینیمم تنش، قرار بگیرد؛ عین بقیهٔ سیستمهای فیزیکی.
این چیزی است که در نظریهٔ فروید هیچوقت تغییر نکرد. هرچند ممکن است مفهوم تنش یا مثلاً لذت در ذهنش تغییراتی کرده باشد، ولی اینکه انسان دنبال این است — اینکه هدف غایی این مکانیسم بدن انگار این است که کمترین تنش از بیرون به آن وارد شود و از تنش بگریزد — همیشه ماند.
از درون امیالی هست، مثلاً تمایل به گرسنگی و غذاخوردن: وقتی گرسنه میشود، یا به هر نوعی از درونش سیگنالهایی میآید که مزاحماند و چیزهایی از او میخواهند.
از بیرون هم فشارهایی هست، مثلاً محرکهای حسیای که مرتب به آن وارد میشوند. فروید میگوید این سیستم انگار همیشه میخواهد خودش را در مینیمم انرژی، مینیمم تنش، نگه دارد.
بنابراین دنبال غذاخوردن میرود و دنبال اینکه خودش را از محرکهای مزاحم خارجی خلاص کند. این دیدگاهی کاملاً به اصطلاح مجاز و علمی است. ما در فیزیک، همهجا، چنین احساسی داریم که سیستمها بهطور طبیعی انگار میکوشند خودشان را در مینیمم پتانسیل، مینیمم انرژی، قرار بدهند.
در دید فروید انسان هم به نوعی، مثل یک ماشین، از آن اصل دور نیست: از نظر فروید همهچیز را میشود با این اصل توجیه کرد که انسان به نوعی میخواهد در مینیمم تنش قرار بگیرد. من نمیگویم مینیمم انرژی؛ ولی به هر حال وقتی محرکهای خارجی یا درونی هست، سیگنالهایی مرتب رد و بدل میشوند.
خاموشکردن این سیگنالها و به حداقل رساندنشان مثل این است که انرژی جنبشی آنچه در درون هست را مینیمم کند. فروید جاهایی با احساسی خیلی قوی چهرهٔ کودکی را تصویر میکند که به اندازهٔ کافی از مادرش شیر خورده و در حالتی خلسهمانند به خواب رفته، در حالی که صورتش گل انداخته است: کاملاً دارد کیف میکند.
در حد خلسه لذت میبرد و دیگر هیچ نیازی ندارد. برای کودکی که تازه متولد شده، اینکه جایش در حد متعارفی گرم و نرم باشد، مثلاً در بغل مادرش باشد و به اندازه خورده باشد، دیگر چه جایی بهتر از این؟
دیگر نه ایدئولوژی دارد که مثلاً فکر کند «من به آرمانهای خودم تعهد دادهام، بلند شوم و کاری انجام بدهم»؛ هیچ چیزی ندارد. این احساسی است که فروید کلاً دارد: آدمیزاد اصولاً دنبال چیست؟ دنبال چنین چیزی است؛ دنبال رسیدن به لذتی خلسهآور که انگار از همهجا بریده باشد.
به هر حال حسی از این دست در نظریهٔ فروید هست. بعد از همین توصیف میگوید: نگاه کنید، آدمها در بزرگسالی هم اگر بخواهند به چنین حالتی برسند، مثلاً بعد از ارضای جنسی، میتوانید چنین حالتهایی را به حساب آورید.
در بزرگسالی، خوردن دیگر ممکن است آدمها را به آن حالت خلسهآور نرساند، ولی مثلاً لذت جنسی میرساند. اگر زنده بود، مطمئناً به شما میگفت که وقتی آدم به اندازهٔ کافی مثلاً مواد مخدر مصرف کرده، ممکن است حالتهایی شبیه آن حالت کودکیاش دست بدهد.
و این همان جاذبهٔ مواد مخدر برای انسان است. برای فروید، اگر بود، بدیهی است: اگر مادهای مخدر باشد که سیگنالها را خاموش کند، طوری که محرکها دیگر اثر نکنند و آدم از همهچیز فارغ شود، از نظر فروید طبیعی است که انسان به چنین مصرفی و چنین موادی گرایش خاصی پیدا کند.
آدمی که آرمانهایی دارد و میخواهد به آنها برسد، در واقع در درون خودش ناآرامیای دارد.
دنبال چیزی است، دنبال رسیدن؛ اگر به آن هدفش برسد، بعد به آن حالت آرامش میرسد. بنابراین همانطور که بچه ممکن است کلی گریه کند و جیغ بزند تا آن چیز به او برسد، او هم به هر حال دارد فعالیت میکند.
هدف چیست؟ نمیخواهیم بگوییم آدمها اصولاً از آن موجوداتیاند که میخواهند یکباره جایی بیفتند و تکان نخورند. نه؛ نیازهایی دارند و برای رفع آن نیازها ممکن است هر کاری انجام بدهند.
ولی نهایتاً انگار تنشی درونی در کار است. آدمی که خیلی فعالیت میکند، چیزی در درونش هست که اگر فعالیت نکند، بیشتر اذیتش میکند؛ اینکه «آنطور که باید نیستی، به اندازهٔ کافی کار نکردهای». مثلاً ژاپنیها را میتوانید اینطور شکنجه کنید: جایی بگذاریدشان و نگذارید کار کنند؛ بعد از مدتی ممکن است بیمار شوند.
فکر میکنم نکته این است که آن مرحلهٔ به اصطلاح خوردن، یعنی مرحلهٔ دهانی — این را در جلسهٔ صفر گفتم — نخستین مرحله است که در آن تمام لذت انگار در دستگاه گوارش متمرکز است.
بعدها، از نظر فروید، این مراکز لذت تغییر محل میدهند. بهعلاوه چیزهایی که جلسهٔ قبل گفتم، سوپرایگو و اینها، حالا خیلی مؤثر میشوند؛ و یک آدم ممکن است به یک معنا، بنا به فکر و ایدئولوژیای که دیگران — منظورم از دیگران والدین است — به او القا کردهاند، کلاً لذتبردن را کنار بگذارد.
بنابراین این یک اصل پایه است. از این جهت بر آن تأکید میکنم که فکر میکنم، چون فروید در نظریهاش خیلی تغییرات داده است، دستکم باید چیزهایی را که ثابت ماندهاند به نوعی جدا کنیم. بعدها اگر جاهایی برداشتهای مختلفی از نظریهٔ فروید دیدید، اگر واقعاً این چیزها در آنها نباشد، دیگر کاملاً برعکس میفهمند.
ولی دربارهٔ همین موضوع بگذارید این را هم بگویم، که قبلاً هم توضیح دادم: تا جایی، اساس حرف فروید کاملاً این است که رسیدن به این حالت چیزی جز رسیدن به لذت نیست. بنابراین در انسان بیشتر از یک اصل کار نمیکند و آن هم اصل لذت است.
انسانها انگار دنبال ایناند که لذت خودشان را ماکسیمم کنند. از دیدگاه فروید لذت درست نقطهٔ مقابل درد و تنش است: اگر مثلاً محرکهای خارجی دردناکی دارید، رفع آنها، یعنی رفع درد، را معادل لذت بگیرید.
فروید میگوید میبیند که همهٔ آدمها دنبال ماکسیممکردن لذت و مینیممکردن درد هستند. ولی بعدها در نظریهاش به چیز دیگری معتقد میشود که قبلاً به آن اشاره کردم: اینکه ما بهطور ذاتی نوعی غریزهٔ پرخاشگری و نابودکردن هم داریم که میتواند متوجه بیرون باشد و میتواند متوجه درون خودمان باشد.
این به نوعی چگونه با آن اصل کلی قابل جمع است؟ نهایت آرامش و دوری از تنش این است که این سیستم عصبی اصلاً از کار بیفتد. به نوعی میتوانیم بگوییم چون تنشها به سبب حیات به انسان وارد میشوند، اگر انسان حیات خودش را از دست بدهد، مردن نوعی رسیدن به مینیمم تنش است.
پس جنبهای منفی هم دارد؛ مثل آدمی که زیر تنشهای خیلی زیادی قرار میگیرد و واقعاً آرزوی مردن میکند؛ انگار «ای کاش زنده نبودم». پس به نوعی غریزهای هم در درون ما هست که فقط به لذت و رفع درد فکر نمیکند و به از هم پاشیدن ارگانیسم هم فکر میکند.
این از هم پاشیدن، این پرخاشگری، میتواند متوجه بیرون باشد و میتواند متوجه درون باشد. این چیزی است که فروید در کنار اصل لذت، به قول معروف در «ماورای اصل لذت»، دربارهاش حرف میزند. از نظر فروید اصل دیگری هم وجود دارد: در کنار غریزهٔ زندگی، غریزهٔ مرگ هم هست.
هر ارگانیسم زندهای در کنار اینکه میل دارد حیات و لذت خودش را ادامه بدهد، به نوعی میل به مرگ هم در آن هست؛ و همهٔ ارگانیسمها در اثر غلبهٔ این غریزهٔ مرگ میروند و دوباره به مواد آلی تبدیل میشوند. به هر حال میخواهم بگویم این با آن اصل اولیه قابل جمع است، اگر قبول کنیم که مردن به نوعی رسیدن به تنش صفر است.
بنابراین یک راه رسیدن به تنش صفر، به جای لذتبردن، این است که ارگانیسم اصلاً از هم بپاشد. فروید بعد از اینکه وارد این مرحلهٔ آخر نظریهٔ خودش میشود، مدام تأکید میکند که اصولاً همهجا به نظر میآید این دو غریزه، در عین تضادی که دارند، همزمان با هم کار میکنند.
مثلاً خوردن را در نظر بگیرید. خوردن چیزی نیست جز این: در کاری که موقع خوردن انجام میدهید، در جویدن و پارهکردن، نوعی پرخاشگری هست؛ چیزهایی را در بیرون از هم میپاشید و ارگانیسمهایی را از بین میبرید، ولی موقع خوردن از آنها لذت هم میبرید.
خوردن نمونهای از تلفیق هر دو غریزه با هم است. در خیلی جاها، در روابط جنسی و در روابط میان انسانها، دفعکردن را همراه با جذبکردن، پرخاشگری را همراه با لذتبردن و نابودکردن را همراه با وحدتبخشیدن میبینید.
غریزهٔ مرگ نابودگر است، در حالی که غریزهٔ اصل لذت، به گفتهٔ فروید، وحدتبخش است. من ارگانیسمی را اصلاً از هم میپاشم، ولی اینها در درون خودم دوباره تجزیه میشوند و به چیز جدیدی تبدیل میشوند، و آنچه پدید میآید لذتبخش است.
بنابراین خوردن و خیلی چیزهای دیگر همزمان هر دو کنش را با هم دارند.
طبق مدلی که فروید ارائه میکند، ما در درون خودمان موجودی لذتطلب هستیم؛ و اگر این پرخاشگری را هم در نظر بگیریم، هر دو را در خود داریم. به سمت این میرویم که تنشها را از بین ببریم، لذت ببریم، به سیگنالهای امیال درونی خودمان پاسخ مثبت بدهیم و محرکهای خارجی را از خودمان دفع کنیم. این همان چیزی است که دفعهٔ قبل خیلی بر آن تأکید کردم و توضیح دادم: مفهوم ناخودآگاه، و مفهومی که فروید بعدها نامش را نهاد یا اید میگذارد.
نهاد انسان چیزی نیست جز حیوانی بیادراک که فقط و فقط به یک چیز مشغول است: لذت را ماکسیمم میکند و تنشها را از بین میبرد. دقت کنید که اصلاً لزومی ندارد اید از وجود جهان خارج آگاه باشد؛ لزومی ندارد میان درون و بیرون خودش فرق بگذارد.
سلسلهای از سیگنالها میآید؛ مثلاً میکوشد در پی سیگنالهای خوشایند کارهایی خوشایند انجام بدهد و سیگنالهای ناخوشایند را رفع کند؛ مثل موجودی که همینطور دارد زندگی میکند. تأکید فروید این است که ما در ابتدای تولد بهطور خالص نهاد هستیم؛ همین. نه خودآگاهی داریم و نه اصلاً فرق میان خودمان و جهان خارج را درک میکنیم.
در حالت وحدت کامل به سر میبریم و درون و بیرون خودمان را واقعاً درک نمیکنیم. سیگنالها هم از درون میآیند و هم از بیرون، و طول میکشد تا به نوعی میان خودمان و جهان خارج تفاوت قائل شویم. میخواهم همینجا مکثی کنم تا ببینیم این چقدر به تأثیر داروینیسم، به الگوی داروینیسم، نزدیک میشود.
از نظر فروید نهاد در درون ما، که اصل روان ماست، چیزی جز حالتی حیوانی نیست: همانطور که حیوانها دنبال لذتاند، ما هم در دوران کودکی مثل حیوان کوچکی هستیم که با مکانیسمهای حیوانی رفتار میکند.
بنابراین دقت کنید که چه تضاد عمیقی میان نظریهٔ فروید، یعنی نوع نگاه فروید به انسان، با نگاه متعارف مردم به خودشان وجود دارد. ما وقتی بهطور متعارف به خودمان نگاه میکنیم، منظورمان آن بخش خودآگاه، تفکرمان و ایگوی خودمان است. وقتی از خودتان میپرسید «شما چه هستید؟»، آن بخشی که از درون خودتان میبینید، بخش خودآگاهتان است.
در حالی که از دیدگاه فروید، نهاد، یعنی آن چیز واقعی که اساس همهچیز است، چیزی ناخودآگاه و تا اندازهای حیوانی است؛ چیزی که اصلاً ادراک به معنای واقعی کلمه در آن لازم نیست. اینکه نظریهٔ فروید را دربارهٔ انسان نظریهای سیاه میدانند، واقعاً از همینجاست.
وقتی نهاد انسان را اینطور تصور کنید، از نظر فروید خیلی چیزهایی که مثلاً ارزشهای انسانی تلقی میشوند، واقعاً در نهاد انسان اصلاً وجود ندارند. نهاد در ابتدا هیچ نوع صفت غیراخلاقی ندارد؛ غیراخلاقیبودن را در واقع ایگو و سوپرایگو به آن نسبت میدهند. بنابراین تصور فروید این است که اید موجودی طبیعی است که دنبال لذت است.
طبیعت انگار موجودات زنده را طوری خلق کرده که کاری که باید بکنند و مناسب ادامهٔ حیاتشان یا ادامهٔ نسلشان است، برایشان لذتبخش است و اگر کارهای اشتباه بکنند، دردناک است. بنابراین اید مثل چیزی خودکار انرژی را به کانالهای لذتبخش میفرستد و به کانالهای دردناک نمیفرستد و همینطور زندگی میکند.
با چه چیزی مواجه میشود؟ فقط همین تصور اولیه را در نظر بگیرید: با موانع بیرونی مواجه میشوید. یعنی بعد از مدتی میخواهید غذا بخورید ولی غذا در اختیارتان نیست، یا میخواهید کارهایی انجام بدهید و ممانعتی از طرف دیگران یا بهطور طبیعی در برابرتان هست.
اید ممکن است مثلاً خیالپردازیهایی داشته باشد. خیالپردازی را میشود به اید نسبت داد، ولی در جهان واقع نمیشود به آن تن داد. پس جهانی واقعی وجود دارد که مانع رسیدن اید به همهٔ اهداف خودش میشود: چیزهایی میخواهد که در دسترسش نیست، یا مانعی در برابرش هست که نمیگذارد آنها در دسترسش قرار بگیرند.
اتفاقی که میافتد این است: اگر کرمی را در مسیری بفرستید و هر وقت از مسیری که میخواهید منحرف شد، از بیرون مثلاً سیگنالی الکتریکی به آن وارد کنید، چه اتفاقی میافتد؟ بعد از مدتی میتوانید کرم را وادار کنید که کاملاً مستقیم حرکت کند، برخلاف عادتی که قبلاً داشت.
با الگوهای به اصطلاح مجازاتکردن و تقویتکردن میتوانید حیوانی را به چیزهایی، به رفتاری، عادت بدهید. اید هم در شروع کار چنین سیگنالهایی دریافت میکند. کارهایی میکند و ممکن است اصلاً نداند که پدر و مادری وجود دارد؛ ممکن است کاری انجام بدهد و کتک بخورد.
مثلاً بچهٔ نوزاد اصلاً کتک نمیخورد، ولی به هر حال رفتاری که انجام میدهد به حالتی دردناک منجر میشود؛ و رفتارهایی هم انجام میدهد، مثل خوردن یا خیلی چیزهای دیگر، که به لذت منجر میشوند. بنابراین انگار دارد یاد میگیرد که چه کار بکند و چه کار نکند.
به نظر میآید خیلی از حیوانها همینطور زندگی میکنند، بدون اینکه خودآگاهی را خیلی بسط بدهند. ولی نکته این است که انسان اینجا متوقف نمیشود، چون ما بهطور طبیعی بزرگترین مغز را داریم؛ یعنی سیستم عصبی بسیار پیچیدهای داریم، قوهٔ یادگیری داریم، قوهٔ استدلال و انتزاع داریم.
طبیعی است که اید، با توجه به اینکه در دنیایی پیچیدهتر از دنیای موجودات زندهٔ دیگر زندگی میکند، از همهٔ این امکانات استفاده کند؛ یعنی بعد از مدتی، به جای اینکه مرتب خطا کند تا عادت کند، مثلاً میتواند انتزاع کند، احکامی را نتیجه بگیرد و یاد بگیرد.
ذهن بچه میتواند به این گزاره برسد که «هرگاه این کار را میکنم، چنین اتفاقی افتاده است؛ پس دیگر این کار را نمیکنم».
ما با استفاده از مغز و سیستم پیچیدهٔ تفکر خودمان میتوانیم کمکم میان درون و بیرون تمایز قائل شویم، سیگنالهای درونی را از سیگنالهای بیرونی تفکیک کنیم و به قضاوتی کلی برسیم دربارهٔ اینکه چگونه زندگی کنیم.
این در واقع شکلگرفتن ایگو است، که به عنوان بخشی خودآگاه روی اید سوار میشود و خواستههای اید را کنترل میکند. در کنار این، مجموعهای از گزارهها هم در قالب کلام از بیرون به ما منتقل میشود که چه کارهایی را باید بکنیم و چه کارهایی را نباید بکنیم؛ و راه و چاه را میبینیم: بسته به اینکه برخلاف آن گفتهها رفتار کنیم یا نه، ممکن است تنبیه یا تشویق شویم.
بنابراین در کنار تجربهای که خود ایگو در کنترلکردن خواستههای اید به دست میآورد، چیزی به اسم سوپرایگو هم انگار دارد روی آن کپی میشود. اگر پدر و مادر خیلی سختگیر باشند، ممکن است سوپرایگو آنقدر قوی شود که همهچیز را تحتالشعاع قرار دهد.
یعنی کودک بیش از هر چیزی عادت کند دستورالعملهایی را که به او میدهند اجرا کند. اینکه آدمهایی که پدر و مادرهای بسیار سختگیر دارند معمولاً به اصطلاح عزتنفس و خلاقیت خیلی کمی دارند، از نظر فروید دلیلش همین است: وقتی سوپرایگو خیلی قوی باشد، خودبهخود ایگو کمتر فعالیت میکند.
برای چنین کسی همهچیز طبق الگوهایی از پیش تعیینشده بوده است؛ انگار رفتارهایش را به او دادهاند. و هرچه کمتر روی کسی برنامهریزی شده باشد، ایگویش فعالتر است. بنابراین این حتی در زمینههای علمی ممکن است بر خلاقیت اثر بگذارد. یاد چیزی افتادم: میگویند در کنفرانسی ریاضیدانی خیلی بزرگ، از آدمهایی که به خلاقیت شهرت داشتند، سخنرانی خیلی جالبی کرد.
میگویند ریاضیدان دیگری که روانکاوی هم بلد بود، بعد از سخنرانی که خیلی تحت تأثیر قرار گرفته بود، با اصطلاحات فرویدی دربارهٔ او گفت: «به نظر میآید پدر و مادرش هیچ آموزشی دربارهٔ نحوهٔ دستشوییرفتن به او ندادهاند.» چون واقعاً در تئوری فرویدیها حتی میزان آموزش، مثلاً آموزش دربارهٔ دستشوییرفتن و اینها، مهم است.
در تئوری فرویدیها بر این تأکید میشود — جزئیاتش را من نمیدانم — که اگر پدر و مادر در همهٔ موارد، از جمله همین، چیزهایی را خیلی با جزئیات توضیح داده باشند، اینجور آموزشهای خیلی پرجزئیات کمکم ایگو را تضعیف میکند؛ و طرف در آینده جز اینکه به ماشینی تبدیل شود که به آن دستورالعمل میدهند، ممکن است کارمند خیلی خوبی بشود.
ولی آدمی که اینطور بزرگ شده نمیتواند دانشمند شود، نمیتواند هنرمند شود. هنرمندها آدمهاییاند که به نوعی خلاقیت دارند و چیزهایی تولید میکنند؛ بنابراین از خلاقیتهای ایگو استفاده میکنند. حالا میخواهم برگردم به اینکه فروید میخواهد همهچیز را با انرژی و عصبشناسی توضیح بدهد.
آنچه فروید در این میان میبیند این است که این جریانهای عصبی مثل آبیاند که در کانال داریم: هر وقت در کانالی میروند که لذتبخش است، آن کانال به اصطلاح تسهیل میشود.
اینها چیزهایی است که فروید از عصبشناسی یاد گرفته: اینکه بعضی از کانالها در مغز و در جریان عصبی چگونه قابل مسدودشدن یا قابل تسهیلشدناند.
در این آثار اولیه مرتب اصطلاحی به کار میبرد: نیروگذاری. سیستم عصبی به نوعی میتواند بعضی از کانالها را تنگ یا اصلاً مسدود کند و بعضی از کانالها را برای عبور باز بگذارد؛ واقعاً مثل اینکه کانالهای آبی را در نظر بگیرید: بعضی را میشود بست، بعضی را میشود باریک کرد، بعضی از کانالها را میشود مسدود کرد و آب را به کانال دیگری هدایت کرد.
این چیزی است که فروید از عصبشناسی میداند که در سیستم عصبی ما شدنی است. بنابراین کل نظریهٔ فروید اینطور است که هر وقت کارهای لذتبخش انجام میدهید که تنش را رفع میکند، سلسلهای از کانالها، کانالهایی که در آنها به لذت رسیدهاید، تسهیل میشوند.
هر وقت به چیزی دردناک میرسید، کانالهایی که این جریان انرژی در آنها رفته و به درد منجر شده، مسدود میشوند، یا به هر حال رفتن در آنها برای دفعات بعد دشوار میشود. فروید میکوشد کل نظریهٔ خودش را تا حدودی اینطور توجیه کند که ما چگونه با کم و زیاد شدن جریان انرژی در این اعصاب به چیزهایی میرسیم.
آنچه ایگو از نظر عصبشناسی انجام میدهد — حالا میخواهیم اسمش را تفکر بگذاریم — این است که سلسلهای کامپیوتیشن در مغز انجام میشود؛ مغز اصلاً کارش این است. ولی نهایتاً، وقتی قرار است به رفتار منجر شود، ایگو بیش از هر چیزی این کار را میکند: کانالهایی را که به رفتار منجر میشوند تسهیل یا مسدود میکند.
و همین تضعیف و تقویت کانالها به نوعی رفتارهای ما را شکل میدهد. آنچه الان گفتم چیزی نیست جز اینکه مفهوم همان اید و ایگو و سوپرایگو را کمی اصولیتر بیان کردم.
فقط کوشیدم همهچیز را به آن مفروضات اولیهٔ فروید برگردانم: اینکه چرا به نوعی مجبور است اینطور نگاه کند، اگر بخواهد شرایطی را که فرض کرده برآورده کند، یعنی تبیینی علمی به معنای زمان خودش بدهد.
حالا فرض کنید همین مفروضاتی را که گفتم قبول کنیم. آنچه دربارهٔ انسان میبینیم این است که انسان دستکم از سه جهت دچار گرایشهای مختلفی است. یکی اینکه نهادی هست که لذتطلب است و پرخاشگر است؛ اصلاً میخواهد چیزهایی را در بیرون از بین ببرد؛ این نوعی فرایند اوست برای رسیدن به حداقل تنش. این از یک طرف سیگنال میدهد و فشار میآورد.
از طرف دیگر واقعیت را دارید: دیگران هم دارند زندگی میکنند. فرض کنید ممکن است از نظر اید، که هیچ محدودیت اخلاقیای ندارد، اسباببازیای خوب باشد و بخواهد به هر نحو ممکن آن را به دست بیاورد؛ ولی موجود دیگری هست که این اسباببازی مال اوست و مانع میشود.
بنابراین اید به هر چیزی که میخواهد نمیرسد.
واقعیت چیزی است که در برابر خواستههای اید میایستد و به آن تنش وارد میکند. ایگو میان این دو عامل قرار دارد. بهعلاوه، سوپرایگو هم ممکن است سازوکار دیگری در کنار اینها باشد: ممکن است چیزهایی را آموزش داده باشند که کاملاً برخلاف خواستهٔ درونی انسان، یعنی خواستهٔ نهاد، است و نه واقعیت.
ایگو میان این سه میانجیگری میکند، و میخواهم بر این تأکید کنم که دیدگاه فروید به انسان دیدگاهی است به موجودی که ذاتاً بهشدت دچار تعارض و تضاد است.
یعنی دستکم از سه جهت خواستههایی به آن تحمیل میشود و ایگو باید میان اینها داوری کند: جاهایی اید را سرکوب کند و مطابق خواست واقعیت رفتار کند، جاهایی از آن من آرمانی که سوپرایگو برایش در نظر گرفته تبعیت کند، و الی آخر.
در نظریهٔ فروید، ایگو کلاً به نوعی همزاد اضطراب است. انگار مرتب تنشهایی اساسی از درون و بیرون به ما وارد میشود و مضطرب هستیم، و ایگو باید به نوعی این اضطرابها را رفع کند.
یکی از مهمترین کارهایی که فروید انجام داده — و هنوز که هنوز است کسانی که به او اعتقاد دارند از اصطلاحاتی که وضع کرده زیاد استفاده میکنند، جز اید و ایگو و سوپرایگو که شاید معروفترین اصطلاحات نظریهٔ فروید باشند — این است که توصیفی از انواع مکانیسمهای دفاعی دارد که ایگو به کار میبرد تا به نوعی اوضاع و این تعارضها را کنترل کند.
این مکانیسمها صرفاً از نوع معقول رفتارکردن، درست فکرکردن و این حرفها نیستند. یکی از مکانیسمهای مثلاً دهگانهٔ فرویدی اینطور است که ممکن است خیلی عاقلانه بنشینید و میان تعارضهایی که دارید، تصمیم بگیرید که طبق استراتژیای معقول چگونه رفتار کنید.
ولی واقعیت این است که این اتفاق نمیافتد. یعنی خیلی از کارهایی که ایگو انجام میدهد، خیلی از این مکانیسمهای دفاعی ایگو، بیرون از محدودهٔ کارهای معقول است، و اینجور کارها خیلی هم متداول و زیاد است. حالا میخواهم این مکانیسمهای دفاعی را بگویم، و ببینید که به هر حال در همهٔ آدمهای نرمال هم کار میکنند.
منتها اگر در حدی متعارف از این مکانیسمهای دفاعی استفاده کنید، میتوانید آدم نرمالی بمانید؛ ولی اگر از حدی بگذرد — اگر در مواردی که دیگر نباید، از آنها استفاده کنید، یا به استفادهٔ زیاد از بعضی از این مکانیسمها عادت کنید — ممکن است کاملاً آدمی آنرمال و حتی بیمار روانی بشوید.
مثال میزنم. نخستین مکانیسم، که تقریباً حالت پایهٔ همهٔ مکانیسمها را دارد و قبلاً دربارهاش صحبت کردیم، چیزی است که فروید به آن واپسرانی میگوید. مجموعهای از احساسات، خاطرات و افکار در درونتان تولید شده، با آنها مواجه شدهاید، مشاهداتی داشتهاید، و اینها به خاطرههایی تبدیل شدهاند که بسیار نامطلوباند، یا دستکم حالا نامطلوباند.
آدم ممکن است در حالتهای خیلی شدید واکنشهای عجیبی نشان بدهد، ولی به هر حال خاطرات و افکار و احساسات نامطلوبی وجود دارد. یکی از مکانیسمهای دفاعی که ایگو میتواند از آن استفاده کند واپسرانی است. خاطرات خیلی آزارندهای دارید: خاطراتی از افکار ناشایست، از احساسات ناشایست، و از چیزها و مشاهداتی که برایتان خوشایند نیست.
یکی از کارهایی که میتوانید بکنید این است که این را به یک معنا اصلاً از حوزهٔ خودآگاه خودتان، از حافظهتان، پاک کنید. از نظر فروید پاککردن ممکن نیست، ولی واپسرانی، به این معنا که آن را از خودآگاه به پستویی، به جایی، ببرید — مثل اینکه زبالهها را جمع کنید و بیندازید — ممکن است.
این یکی از مکانیسمهای روانی اساسی، از مکانیسمهای دفاعی اساسی ایگو، است که خاطرات نامطلوب خودش را با واپسرانی به داخل ناخودآگاه میراند. این نخستین چیزی بود که در آن جلسه گفتم و باعث شد نظریهٔ فروید انگار شروع شود.
در مواردی که بیماریهای هیستریک را مشاهده میکردند، متوجه شدند که این بیماریهای هیستریک، یعنی فلجهای موضعیای که منشأ جسمانی ندارند و منشأ روانی دارند، انگار به سلسلهای از خاطرات واپسرانیشده برمیگردند؛ و اگر بتوانیم اینها را از ناخودآگاه بیاوریم و دوباره وارد خودآگاه کنیم، انگار همهچیز درست میشود.
حالا میخواهم، با آنچه اکنون از فروید میبینید، توضیح بدهم که فروید اصلاً این مکانیسم را چگونه توضیح میدهد. مثل این است که یک بار چیزی نامطلوب، مثلاً احساسی که باید بهشدت سرکوب میشده، در کانالی در شما پدید آمده و رفتهاید که این کانال را مسدود کنید.
ولی سیستم عصبی ما اینطور نیست که وقتی کانالی را مسدود میکنید، خیلی راحت باشد؛ نمیتوانید فرض کنید که ایگو با دستورالعملی ساده بتواند کانال خاصی را مسدود کند. آن کانال ممکن است کانالی باشد که خیلی چیزهای دیگر هم از آن رفتهاند.
مثل کانال آبی که علاوه بر آنکه مستقیماً به آن خاطرات شما، به آن جای خاصی که نمیخواهید آب به آنجا برود، میرود، ممکن است انشعابهای خیلی زیادی داشته باشد که به چیزهای خیلی حیاتی و مهم دیگری هم مربوطاند.
برای مسدودکردن یک راه، یعنی یک کانال عصبی، آن را مسدود میکنید و ممکن است همزمان خیلی چیزهای دیگر هم مسدود شوند.
اگر بخواهید خاطرهای را مسدود کنید، ممکن است خاطراتی که مضر نبودند هم همراهش از بین بروند. حتی ممکن است در حالتهای خیلی شدید وضع اینطور باشد که بخشی از اعصاب را مسدود میکنید که به حرکتکردن دستتان مربوط است. این واپسرانی، یعنی مسدودشدن این کانالها، ممکن است تا این حد جنبههای قویای پیدا کند؛ و از نظر فروید هیستری اینطور ایجاد میشود.
کانالی وجود دارد که میخواهید مسدودش کنید، چون قبلاً آن کانال به هیجان منفی فوقالعاده شدیدی منجر شده است. ایگو راهی نداشته است؛ میخواهد آن کانال را مسدود کند و آن خاطره را پاک کند، و این باعث شده است که نهتنها بخشهایی از خاطراتتان از بین برود — ممکن است بخشهایی از چیزهایی را که بلد بودید فراموش کرده باشید — بلکه ممکن است حتی بخشهایی از سیستم عصبی که به حرکت منجر میشود هم مسدود شده باشد.
هیستری ممکن است اینطور ایجاد شود. این توضیحی است که فروید میدهد: اینکه چگونه ممکن است دختری یک شب در اثر هیجانی که برایش پیش آمده، زبان مادری خودش را فراموش کند، دستش فلج شود و بلعیدن برایش مشکل شود؛ انگار خاطرهای طوری مسدود شده که باعث شده خیلی چیزهای پیرامونش هم مسدود شوند.
اصولاً در دیدگاه فروید این کانالهای عصبی به هم مربوطاند. بعضی از آنها مثلاً با هم جابهجاشدنیاند و بعضی وقتی مسدود میشوند، چیزهای دیگری را هم مسدود میکنند.
مثلاً همان دختری را در نظر بگیرید که قبلاً در آن جلسه دربارهاش توضیح دادم و دچار هیستری خیلی شدیدی شده بود. میگوید هیجانش ظاهراً این بود که در پرستاری مداومی که از پدرش میکرد دیگر خسته شده بود؛ انگار به ذهنش رسید، احساسی از این دست در او پدید آمد، که دیگر نمیخواهد این کار را ادامه بدهد؛ یا شاید مثلاً این احساس که «ای کاش پدرم زودتر بمیرد تا از این وضع خلاص شوم». این، با توجه به تعهد اخلاقیای که نسبت به پدرش احساس میکرد، آنقدر برایش هیجانزا بود که خیلی چیزهایی هم که همزمان با آن بودند مسدود شدند. مثلاً — نمیخواهم قطعی بگویم — شاید به این دلیل که این افکار به نوعی به زبان مادریاش از ذهنش گذشته بود، حتی کانال حرفزدن به زبان مادریاش مسدود شد.
هیجان در این حد زیاد بوده است. کانال به نوعی به چیزهای دیگری ربط داشته است. کار با بخشی از اعضایش و بخشی از کارهایی را که بلد بوده کاملاً فراموش کرده بود. فروید در اینجور توضیحات توجیه میکند که اگر بتوانید آن هیجان را دوباره برگردانید و آن لحظه را به نوعی حلوفصل کنید، طرف متوجه میشود که لازم نیست.
وقتی با این خاطره مواجه شود، مثل این است که آن کانال دارد باز میشود. اگر بتوانید با هیپنوتیزم یا هر شیوهٔ دیگری این خاطره را بیدار کنید، طوری که آن هیجان اولیه دیگر به طرف دست ندهد، واضح است که آن کانالها باز میشوند و همهچیز دوباره به حالت عادی خودش برمیگردد.
این توجیهی است که فروید از نظر عصبشناسی میکوشد بدهد: اینکه این نوع درمانی که بروئر و خودش برای هیستری پیشنهاد کرده بودند، چگونه ممکن است از نظر عصبشناسی کار کند.
نخستین مشاهدهٔ مهم فروید و بروئر این بود که هیستری اینطور درمان میشود؛ یعنی اگر خاطرههای نامطلوب بیان شوند، طرف بتواند هیجان خودش را کنترل کند. شما چه میکنید؟
فرض کنید یک سال گذشته است؛ هر چیزی بعد از گذشت زمان دیگر آن هیجان اولیهاش را از دست میدهد. حالا مثلاً در حضور کسی اعتراف میکنید که «بله، چنین چیزی به ذهن من رسید»، یا آن خاطرات نامطلوب را یادآوری میکنید؛ مثلاً خاطرهٔ آدمی که در دوران کودکی بهطور ناخودآگاه کسی را کشته است.
فیلمی هست، پیشکاست، که به شما میگویم. موضوعش این است: دختری که حالا جوان است، ناخودآگاه دزدی میکند، از رنگ قرمز میترسد و مشکلات روانی حادی دارد، طوری که آدم نرمالی به حساب نمیآید. اصلاً این فیلم بر پایهٔ نظریهٔ فروید ساخته شده است. نهایتاً در آخر فیلم میبینید که خاطرهای در ذهنش زنده میشود.
یادش میآید که در کودکی کسی را کشته است؛ خاطرهای که اصلاً به کل فراموشش کرده بود. نشانههایی که در آن لحظه بود، مثل خون که رنگش قرمز بود، چیزهایی بودند که برایش هیجانزا بودند و او را دچار اضطرابهایی میکردند که کنترلش را از دست میداد.
در آن لحظه آن خاطره با چیزهایی همراه شده بود، و همهٔ اینها انگار مسدود شده و اعوجاج پیدا کرده بودند. آن اتفاق ممکن است در بچگی فاجعه باشد؛ ولی وقتی در بزرگسالی آن خاطره را به یاد بیاورید و ببینید چه شد، و اینکه بهطور تصادفی اتفاق افتاد، ایگو حالا در بزرگسالی میتواند مکانیسمهای دیگری به کار ببرد و هیجان را کنترل کند.
در شرایط روانی خاصی ممکن است ایگوی ما نتواند کاری را که باید، انجام بدهد، مثلاً توجیهی معقول بیاورد؛ بنابراین به آن مکانیسمهای دفاعی پناه میبرد که معقول نیستند، مثل واپسرانی.
به فروید این آوانس را بدهید که به هر حال شناخت مغز و عصبشناسی اواخر قرن نوزدهم را بلد است و دارد با معلومات آن زمان نظریهای را میگوید؛ مثلاً اینکه آن موقع چقدر اطلاعات دربارهٔ بخشهایی از مغز که کنترل کلام را به عهده دارند وجود داشته است. این آوانس را به او بدهید.
من فکر میکنم فرویدیستها الان به این بخشهای کار فروید خیلی علاقهمند نیستند. اصلاً میگویند دیگر به آن معنایی که آن زمان بود ریداکشنیست نیستند. اتفاقاً تنها کسانی که الان کمی به این بخشهای کار فروید علاقهمندند، طرفداران لکاناند. لکان به این چیزها علاقهمند است، چون اینها جزو آثار اولیهٔ فروید هستند.
لکان آن آثار اولیهٔ فروید را خیلی مهم میداند و خیلی به آنها اعتقاد دارد. ولی واقعاً اصولاً این بحثها به این شکل در روانکاوی خیلی وجود ندارد؛ و اگر هم هست، در میناستریم نیست. ممکن است آدمهای خاصی واقعاً به آن بپردازند. موضوع جالبی است که ببینیم الان با عصبشناسی موجود چقدر میشود این حرفها را توجیه کرد.
این واپسرانیای که در مورد این دختر، که یکی از شخصیتهای معروف تاریخ روانکاوی است، اتفاق افتاده، چیزی خیلی خیلی غیرعادی و غیرمعمول است.
واپسرانی در همهٔ ما در حدی خیلی نرمال وجود دارد. مثلاً چیزی که شاید همهٔ ما به آن توجه کردهایم این است که دچار فراموشیهایی میشویم؛ ممکن است بعضی از اسمها را فراموش کنیم، در حالی که این چیز مهمی نیست و خیلی طبیعی است که فراموش کنیم. بگذارید مثالی بزنم که فکر میکنم از خود فروید است.
مردی به زنی علاقهمند بود و بعد از مدتی کس دیگری با آن زن ازدواج میکند. این دو مرد با هم رابطهٔ کاری مستمری داشتند و دارند؛ ولی بعد از این اتفاق، این مرد هیچوقت نمیتواند اسم آن یارو را به یاد بیاورد. هر وقت میخواهد اسمش را ببرد، باید از کسی بپرسد: «آن یارو که مثلاً فلان چیز را نوشتی، اسمش چیست؟»
فردایش و پسفردایش هم انگار کانالی که این اسم در آن نوشته شده بود، دیگر راهی به این اسم ندارد. یعنی این آدم به سبب این چیز خیلی آنرمال به حساب نمیآید.
از این دیدگاه، همهٔ فراموشیهای ما به نوعی به این مربوط میشوند که بعضی از کانالهایی که به بعضی چیزها و به سلسلهای از اطلاعات مربوطاند، ممکن است در اثر هیجانهایی مسدود شده باشند.
یا مثلاً این چیزی که همهٔ ما کموبیش با آن مواجهیم، در واقع در همین مقولهٔ واپسرانی میگنجد: گاهوبیگاه کسی را میبینید و شروع میکنید از خاطرات قدیمی و خاطرات بچگیتان گفتن، و متوجه میشوید که خاطره در ذهن شما جور دیگری نقش بسته است تا آنچه دیگران میگویند.
نمیدانم برایتان پیش آمده یا نه. ذهن ما خاطرات را کمی دستکاری میکند. واقعاً گاهی بر این، به عنوان منبعی خوب برای شناسایی آدمها، خیلی تأکید میشود.
اینکه اصولاً چه خاطراتی در ذهن ما میماند و چه بخشهایی پاک میشود، نشان میدهد وضعیت روانیمان چگونه است: به چه چیزهایی حساسیت داریم و چه چیزهایی را تغییر شکل میدهیم و پاک میکنیم.
به هر حال انواع واپسرانی را داریم، از نوع فراموشکردن، تغییر شکلدادن و اینها، و اینها اصلاً چیزهای غیرعادیای نیستند؛ مگر اینکه بخواهیم چیزی خیلی عجیبوغریب، مثلاً احساسی فوقالعاده هیجانانگیز، را دچار واپسرانی کنیم، طوری که به تغییراتی مثلاً در شبکهٔ عصبی منجر شود؛ همانطور که فروید توضیح میدهد، و این باعث ایجاد هیستری یا خیلی چیزهای دیگر میشود.
مکانیسم دوم، که مکانیسمی مهم و خیلی خیلی خطرناک است، مکانیسم انکار است. انکار یعنی اینکه با احساسی مواجه شدهاید، احساسی را دارید، یا واقعیتی را دیدهاید، و اصلاً به کل منکرش میشوید. اینطور نیست که فراموشش کنید.
چیزی شبیه واپسرانی است، ولی فرق میکند. واپسرانی اینطور است که آن موضوع اصولاً از خودآگاه پاک میشود.
در واپسرانی، خودآگاه اصلاً دیگر آن را به یاد ندارد تا بخواهد دربارهٔ آن قضاوت کند. اینجا، در انکار، انگار خودآگاه به آن خاطره دسترسی دارد، ولی انکارش میکند و میگوید این نبوده است. بگذارید از موردهای ساده شروع کنم؛ حالتهای بیمارگونهاش را بعد میگویم.
مدلهای خیلی سادهاش این است که مثلاً آدمها نشانههای بیماری را در خودشان میبینند، ولی انگار از ترس اینکه نکند واقعاً پیش دکتر بروند و اسم خیلی بدی رویش بگذارند، چه میکنند؟ به نوعی انکار میکنند.
مثلاً مادری که در بچهٔ خودش آثار بیماری را میبیند؛ داستان معروفی است که در این کتاب ایستو به آن اشاره شده، یکی از داستانهای ایزون: آن مادر میداند که بچهاش سل دارد و این سرفهها سرفههای عادی نیست، ولی مرتب میگوید «سرما خورده است».
حال بچه مرتب بدتر میشود و او دارد چیزی را که بهطور طبیعی باید به آن توجه کند، به دلایلی انکار میکند. در شرایط خیلی طبیعی همهٔ ما ممکن است انکار را در سطحهای خیلی پایینی انجام بدهیم و دچار مشکل خاصی نشویم؛ ولی هرچه آنچه انکار میشود خودش انرژی بیشتری داشته باشد — یعنی واقعیتی مسلم و مثل روز روشن باشد و من دارم انکارش میکنم — ایگو برای انکارکردنش در واقع چیزهای بیشتری را خراب میکند و ممکن است تعادل روانی آدم کاملاً از بین برود. مثالی که از ادبیات و سینمای خودمان میتوانم بیاورم، اگر دیده باشید، فیلم خیلی معروف «گاو»، کار داریوش مهرجویی، است.
ماجرایش این است که مرد روستاییای که خیلی به گاو خودش علاقهمند است و از راه گاوش ارتزاق میکند، گاوش میمیرد. در فیلم هم معلوم نمیشود که گاو چگونه مرده است. وقتی برمیگردد، اهالی ده به او میگویند که گاوت مرده است. در این فیلم صحنهای هست، صحنهٔ خیلی جالبی: به طویله میرود و ما داخل طویله را نمیبینیم.
دوربین بیرون طویله میماند؛ فقط میبینیم وارد طویله شد، مکثی چند ثانیهای طول میکشد و بعد از طویله بیرون میآید، در حالی که هم دارد گریه میکند و هم دارد میخندد، و به کسی که این خبر را به او داده میگوید: «چه میگویی؟ گاو من که در طویله است.»
همانجا با حالتی هاج و واج مینشیند، یک حرف را میزند و قبول نمیکند که گاوش مرده است. در طول فیلم میبینید که این در واقع مکانیسمی دفاعی است در برابر اینکه به طویله رفته و گاو آنجا نیست؛ از این به بعد برای او گاو آنجا هست. بعدها مکانیسمهای دفاعی دیگری باعث میشوند که به کل از حالت طبیعی خارج شود.
آدمهایی هستند که چنین چیز بدیهیای را قبول نمیکنند: خبر مرگ کسی را به آنها میدهید و قبول نمیکنند. شاید در زندگی روزمرهتان شنیده باشید که مدتها طول میکشد تا کسی مرگ کسی را قبول کند؛ هر کس هم به او میگوید، به نوعی قبول نمیکند که مرده است.
این انکار نوعی مکانیسم دفاعی خیلی خطرناک است، چون آن بخش منطقیای را که ایگو به آن دسترسی دارد از بین میبرد یا تهدید میکند.
نتیجههای منطقیای را که باید بگیرید، دیگر نمیگیرید. بگذارید اینطور بگویم: چیزی که کسی که یک چیز واقعی خیلی بدیهی را انکار میکند — چه احساسات درونی خودش باشد و چه واقعیت خارجی — ممکن است اینجا از دست بدهد، حس واقعیت است.
آماده میشود که به بیماریهای خیلی خیلی سختی مثل اسکیزوفرنی، یا بیماریهای افسردگی خیلی خیلی سخت مثل ملانکولی و اینجور چیزها گرفتار شود. اسکیزوفرنیک آدمی است که دیگر میان خیال خودش و واقعیت فرق نمیگذارد؛ صداهایی میشنود و نمیداند کدامها در ذهنش است و کدامها در واقعیت.
وقتی جایی چیزی خیلی اساسی را که واقعی بود خیالی فرض کردید، چیزی میشکند؛ انگار ایگو دیگر نمیتواند بخشی از مکانیسم فعالیتهای خودش را انجام بدهد. مکانیسم سوم مکانیسمی است که نامش را واکنش وارونه گذاشتهاند.
دربارهٔ اینکه انکار چگونه شکل میگیرد: انکار مثل این است که فرض کنید کانالهایی که چیزهای تخیلی و چیزهای واقعی در آنها جریان پیدا میکنند ممکن است کاملاً از هم جدا باشند. فرض کنید وقتی دچار تخیل هستید با وقتی که واقعاً چیزی را میبینید، شباهتهایی هست، ولی واقعاً این دو مکانیسم یکی نیستند.
مثل این است که اینجا دستکاریای انجام میشود و چیزی که باید در جریان به اصطلاح واقعی باشد، به بخش خیالی منتقل میشود؛ مثل اینکه چیزی از کانالی به کانال دیگری منحرف میشود.
در واقع مثل این است که در آن بخشی از ایگو که تشخیص میدهد کدامها به خیال مربوطاند و کدامها به واقعیت، چیزی دارد از بین میرود.
مثل اینکه خیال مشخصاتی دارد. الان شما چگونه تشخیص میدهید که چیزی خیالی است یا واقعی؟ به هر حال این مکانیسم را دارید. اینکه ایگوی شما از نظر عصبشناسی چگونه این کار را میکند، من واقعاً نمیدانم و توضیح دقیقی ندارم.
اینکه چیزی که دیده شده چگونه انکار میشود: بخشی از فعالیتهای ایگو که به تفکر منطقی، یعنی همان تشخیص خیال و واقعیت، مربوط است، اینجا باید حذف شود.
فرض کنید در ذهنتان دستگاهی دارید که فرق میان خیال و واقعیت را تشخیص میدهد. انگار مجبورید آن را خاموش کنید؛ وگرنه آنچه دیدهاید واقعیت است، آنجا هست و نمیتوانید کاریاش بکنید.
مثل این است که اختلالی هم که بیشتر پدید میآید، واقعاً میتواند در همین میزان تشخیص آدم نسبت به واقعیت و خیال باشد.
در کارهای فروید، شاید خودش در اوایل همهچیز را توضیح میداد، ولی از جایی به بعد دیگر خیلی توضیح نداده است. اما به هر حال واضح است که اینها میتوانند منشأ عصبی داشته باشند.
همین که میتوانیم توضیحی عصبشناختی بدهیم، برای فروید کافی است. واکنش وارونه چیست؟ واکنش وارونه اینطور است که مثلاً احساسی دارید که نمیخواهید آن را داشته باشید. واپسزنی هم نمیکنید و انکارش هم نمیکنید.
یعنی به یک معنا تخیلی فرضش نمیکنید. ولی کاری که انجام میدهید این است که انگار بهطور مداوم حرفهایی میزنید و کارهایی میکنید که خلاف آن احساسی است که دارید. مثل این است که انرژیای در کانالی دارد میآید و شما، به جای اینکه آن را مسدود کنید، مرتب چیزی را در خلاف جهتش میفرستید تا جریان پیدا نکند.
در واکنش وارونه من بهطور مداوم رفتاری انجام میدهم یا حرفهایی میزنم و در بخش خودآگاه خودم افکاری تولید میکنم که با آنها جلوی جاریشدن آن انرژی را در کانالی که نباید در آن جاری شود میگیرم.
مثلاً زنی را در نظر بگیرید که بهشدت از شوهر خودش نفرت دارد، ولی احساس میکند نباید اینطور باشد و نمیتواند با این احساس خودش کنار بیاید؛ برعکس، مدام به شوهرش محبتی اغراقآمیز میکند.
انگار جلوی چیزی را که در درون خودش هست میگیرد، طوری که حتی خودش هم آن را نمیبیند. واقعیت این است — میخواهم این را بگویم — که آدمها برعکس آنچه در واقع در درونشان جریان دارد رفتار میکنند یا حرف میزنند.
مثلاً ممکن است کسی مدام ابراز کند که «من فلانی را خیلی دوست دارم» و مرتب این را بگوید، در حالی که همین افراطش انگار نشان میدهد که مسئلهای وجود دارد.
آدم اگر به کسی علاقه دارد، مرتب گفتنش چه فایدهای دارد؟ واکنش وارونه شبیه مسدودکردن یک کانال است، ولی با جریانی مخالف. این واکنشی خیلی اساسی است. در حالتهای نرمالش کمتر ممکن است پیش بیاید که این واکنشهای وارونه حالتهای مرضی پیدا کنند.
ولی واکنشهاییاند که بیشتر در آدمهای نرمال هم دیده میشوند و خیلی زیاد دیده میشوند. بهطور کلی بگویم: خیلی از تصوراتی که مثلاً شما دربارهٔ خودتان دارید، همه در واقع دروغاند.
دلیلش این است که زیر همین واکنش وارونه پدید آمدهاند. اصلاً یکی از شیوههای خودشناسی این است که از آدمها میپرسند: «مثلاً سه ویژگی خیلی خوبی را که فکر میکنید دارید بگویید»؛ یا در واقع ویژگیای که اگر بخواهید به چیزی مغرور شوید، به آن مغرور میشوید.
چه چیزی را نقطهٔ قوت خودتان در برابر دیگران میدانید؟ تقریباً با قاطعیت میشود گفت اینها چیزهاییاند که ندارید و برعکسشان را دارید. میدانید چرا؟ چون وقتی آدم بهطور نرمال به خودش و به ویژگیهای خودش نگاه میکند، جایی که حس افتخار و غرور و تأکید زیادی بر آن هست — آن چیزهایی که ذهن ناخودآگاهش بهطور غیرارادی خیلی بر آنها متمرکز میشود — نشان میدهد که آنجا مشکلی وجود دارد.
آدمهایی را در نظر بگیرید که دربارهٔ چیزی خیلی از خودشان تعریف میکنند؛ مثلاً آدمی که خیلی خسیس است. چه کار میکند؟ از درون خودش زیر فشار است. میداند که مثلاً باید کارهایی بکند، ولی نمیتواند. اینجا احساسی ناخوشایند وجود دارد که میخواهد با آن مقابله کند. کارهای کوچکی انجام میدهد؛ مثلاً یک بار ۱۰۰ تومان به کسی میدهد و بس.
اولاً به خودش فشار میآید، و ثانیاً چون میخواهد جلوی آن احساس نامطلوب را بگیرد، این در نظرش اگزجره میشود که «من اصلاً آدم خیلی باگذشتی هستم». باور کنید، دربارهٔ آدمی که در واقع میلیاردر است و آدم خسیسی است شنیدم که خیلی از خودش تعریف میکرد که آدم بخشندهای است.
دلیلش این بود که، فکر کنم، سرپرستی یکی از بچههای یتیم کمیتهٔ امداد را به عهده گرفته بود. فرض کنید ماهی یک میلیون درآمد دارد و از آن ماهی ۱۰ هزار تومان به این بچه میدهد.
این را برای خودش بزرگ کرده بود و دلیلی قاطع میدانست بر اینکه «من آدم بخشندهای هستم»؛ میگفت «من چنین کار خیلی بزرگی انجام دادهام». این نظریه میگوید خیلی خیلی از چیزهایی که ما دربارهٔ خودمان فکر میکنیم کاذب است، و یکی از دلایل کاذببودنش وجود همین مکانیسم واکنش وارونه است.
ما میکوشیم ضعفهای خودمان را زیر افکاری خودآگاه، با تأکیدکردن روی چیزهایی خودآگاه، بپوشانیم. خیلی از چیزهایی که دربارهٔ خودتان فکر میکنید غلط است. یکی از معروفترین مکانیسمهای دفاعی فرافکنی است: چیزی که در درون من هست و مرا اذیت میکند، به دیگران نسبت میدهم و از آن راحت میشوم.
اگر من از درون خودم احساس بدی داشته باشم، مثلاً خیلی خسیس باشم، شروع میکنم به تئوریبافی که مردم خیلی خسیساند؛ مردم اینطورند، مردم همه دزدند. وقتی در درون خودم جایی احساس کنم که میل دارم دزدی کنم، شروع میکنم دربارهٔ دیگران تئوری درستکردن که همهٔ مردم دزدند.
اصلاً انگار این مکانیسم در درون ما وجود دارد که همانطور که میشود دربارهٔ خیال و واقعیت مکانیسمهایی ساخت که جایشان عوض شود، درون و بیرون را هم میشود به نوعی با ایگو تغییر داد؛ یعنی چیزی را که درون من است میشود به بیرون فرستاد و از آن استفاده کرد.
این دقیقاً در ادامهٔ همان آزمون خودشناسی است که میگویند صفتهایی را بگویید که احساس میکنید خیلی دارید، نه بهطور نرمال. ممکن است آدمها بهطور نرمال، بیآنکه روی صفتی از خودشان فشار غیرعادی بیاورند، مثلاً بگویند «من این صفت را دارم»؛ این مهم نیست. مهم آن جاهایی است که حس افتخار و غرور و اینها میآید، آدم خیلی روی چیزی تأکید میکند و میل دارد مدام از این صفت ویژهای که دارد برای دیگران حرف بزند.
اینجا نشان میدهد که مکانیسم واکنش وارونه در کار است.
آدمها ممکن است همیشه ویژگیهای خوبی داشته باشند و از آنها خبر داشته باشند. دربارهٔ جاهایی که از چیزی خیلی بدتان میآید، بخش دوم آن آزمون این است: چه صفتی را اگر در آدمهای بیرون ببینید، اصلاً برایتان قابل تحمل نیست؟ اینها همان چیزهاییاند که شما دارید و در درون خودتان هست. فرض کنید کسی بگوید: «آدمهایی که اینطورند، من به هیچوجه نمیتوانم با آنها زندگی کنم؛ به نظر من بدترین صفت همین است.» همین احساس که انگار میگردید تا چنین چیزی را در دیگران پیدا کنید، زیر تأثیر همین مکانیسم فرافکنی است.
بگذارید واقعاً حرفی سیاسی بزنم. آمریکاییها واقعاً ملت خاصی هستند؛ آنقدر ملت خاصی هستند که خیلی از جامعهشناسها، مثلاً ژان بودریار، دربارهٔ آنها نوشتهاند؛ ژان بودریار کتابی دربارهٔ آمریکا نوشته است.
همهشان کنجکاوند که این دیگر چهجور ملتی است؛ ملتی که از این نظر در تاریخ سابقه نداشته است: از نظر این حالت به اصطلاح گوسفندواری که دارند. فرانسویها را نگاه کنید: قانونی تصویب شد که میشود سلسلهای از آدمها را با شرایطی تازه اخراج کرد؛ این قانون چه کرد؟
در آمریکا هر کسی را که بخواهند اخراج میکنند. هیچ تأمین اجتماعیای ندارند؛ ولو از گرسنگی و بیماری بمیرند. واقعاً شرایط کار از نظر تأمین اجتماعی در آمریکا در حد صفر است: پول داشته باشید، میتوانید پیش دکتر بروید؛ نداشته باشید، نمیتوانید. ملتی چگونه با اینها میسازد، بسیار هم زیاد کار میکند و اصلاً هم احساس بدی ندارد؟
نه، این پدیدهای است. چیزی در آمریکاییها هست که الان خیلی مورد توجه بعضی از روشنفکرهای اروپایی قرار گرفته است. اروپاییها اصولاً آمریکاییها را موجوداتی میدانند که قابل مطالعهاند و مرتب دربارهٔ آنها کتاب مینویسند. این حس هست که انگار — اصلاً نیمهٔ دوم قرن بیستم را نگاه کنید — تمام گرفتاریهای دنیا واقعاً از آمریکا شروع میشود.
تمام این ابتذال فرهنگی از آمریکا شروع شده است. هر چیز بدی که الان در دنیا به عنوان پدیدههای بد قرن بیستم میبینید، بهشدت به آمریکا و فرهنگ آمریکایی مربوط است؛ مثل اینکه در این سیستم آمریکایی پدیدههایی شیطانی وجود دارد که مرتب چیزهای بد برای جهان تولید میکند.
بمب اتم و اینها را فقط آنها استفاده کردند. تمام مدت دارند جنگ راه میاندازند. موج زیستمحیطی را بخواهید، همه ملاحظهٔ آلودگی محیطزیست را میکنند جز آمریکاییها. هرچه بگویید، انگار میتوانید منشأش را از نظر فرهنگی و اجتماعی به ملت آمریکا برگردانید. و ببینید چه توجیهی ملت آمریکا همیشه، طبق این مکانیسم فرافکنی، دارد: مثل اینکه زشتی و پلیدیای از اول در کار است. اصلاً این چگونه شکل گرفته است؟
تاریخ آمریکا را نگاه کنید: مدام کارهایی انجام دادهاند که واقعاً قابل بخشش نیست. بمب اتم را استفاده کردند؛ هر کاری بگویید کردهاند. هیچ معیار اخلاقیای در زمینههای سیاسی ندارند، در حالی که در اروپا، مثلاً انگلیسیها، باز چیزهایی را رعایت میکنند.
به جنبش به اصطلاح استقلالطلبی هند نگاه کنید. برای انگلیسیها خیلی مهم بود که هند را داشته باشند، ولی به نظر میآید خطقرمزهای اخلاقیای داشتند تا کارهایی را نکنند؛ به اصطلاح اینکه دستکم باید شبیه جنتلمنها رفتار کنند.
ولی از آمریکا شروع شد که در سیاست دیگر نباید اخلاقی وجود داشته باشد. واقعیت این است که چیز بغرنجی در درون این ملت هست؛ نیرویی مخرب انگار از اول در درون این ملت پدید آمده و رشد هم کرده است. سیستم اقتصادیشان سیستم اقتصادیای مخرب و غیراخلاقی است.
و برای اینکه آمریکاییها احساس خوبی داشته باشند — فکر نمیکنم هیچ ملتی به اندازهٔ آمریکاییها احساس کند که خیلی خوب است و از این بهتر نمیشود — نگاه کنید: در طول تاریخشان همیشه چیزی شیطانی را بیرون از خودشان نشانه میگیرند و علیه آن میجنگند. یعنی حس فرافکنی خیلی خیلی شدیدی در ملت آمریکا وجود دارد.
مثلاً در دورهای سالها به عنوان سردمدار — نمیدانم — آزادی با کمونیستها میجنگیدند. کمونیسم که از بین رفت، الان دوباره حرف از این است که جنگ جدیدی را علیه تروریستها شروع کردهاند. این چیزی است که روشنفکرهای اروپایی به عنوان ویژگی ملت آمریکا از آن حرف میزنند: اینکه ملت آمریکا نمیتواند وجود داشته باشد و حیات خودش را ادامه بدهد، مگر اینکه دشمنی را بیرون از خودش فرض کند و با تمام وجود علیه آن بجنگد. اینطور است که حس خوببودن را پیدا میکنند.
این حس را دارند که «ما در خط مقدم، مثلاً، دفاع از آزادی و دموکراسی هستیم». زمانی احساس میکردند تنها کشور واقعاً مسیحی دنیا هستند که باید مثلاً مسیحیت را در دنیا پیش ببرند. همیشه حسی از این دست دارند که چیزی شیطانی و خیلی خیلی بد وجود دارد و باید با آن بجنگند. این در واقع نشاندهندهٔ نوعی مکانیسم فرافکنی است.
یعنی این ملتها واقعاً روزی متوجه میشوند که چیز خیلی وحشتناکی در درون خودشان هست؛ اینکه تا حالا در همهٔ جنگها، تمام جنگهای نیمهٔ دوم قرن بیستم، یک طرف آمریکا یا انگلیس بوده است. همیشه دارند برای صلح و آزادی میجنگند؛ اصلاً شعار و اسم ریگان همین بود: صلح، جنگ برای صلح.
میجنگند و همهٔ آدمهای دنیا را میکشند تا مثلاً صلح برقرار شود. فرافکنی پدیدهای است که همهٔ ما در واقع از آن استفاده میکنیم. در شرایط حاد، همهٔ این مکانیسمها میتوانند به بیماری روانی منجر شوند؛ اگر کسی زیاد به این مکانیسمها رجوع کند، اینطور میشود. مکانیسم خیلی جالبی هم هست که فروید اسمش را جابهجایی میگذارد.
این را خیلی راحت میشود با همان تمثیل کانال و انرژی و اینها توضیح داد: وقتی چیزهایی برایمان نامطلوب است، میتوانیم چیز دیگری را جانشینشان کنیم. یک مثال خیلی ساده این است که میتوانید خشم خودتان را از کسی که واقعاً به شما آسیب رسانده ولی از شما قویتر است، به موجودی ضعیفتر منتقل کنید.
مثلاً بچهای، به جای کسی که کتکش زده و زورش به او نمیرسد، میتواند برود موجودی کوچکتر از خودش را بزند. همهٔ حیوانات هم این مکانیسم را به کار میبرند.
میگویند در حیوانات، وقتی حیوانی بزرگتر نسبت به حیوانی کوچکتر پرخاشگری میکند، او را میترساند یا کتکش میزند، سلسلهای پدید میآید که در آخرش به پرندههای کوچک میرسد؛ و واقعاً دیده شده است که سینهسرخها وقتی چنین شرایطی برایشان پیش میآید، برگها را کتک میزنند.
این تنبیه در چیزی خیلی کوچک، نهایتاً یک مکانیسم جابهجایی است: جای دیگری عصبانیاند و در جای دیگری خالی میکنند. این مکانیسم جابهجایی مکانیسمی خیلی خیلی مهم در فعالیتهای ناخودآگاه است.
مثلاً بیماری روانی که فروید از او میگوید و در همان سالهای خیلی اول کارش از او یاد گرفته، دختری است که نمیتواند هیچ ملاقاتی ترتیب بدهد یا هیچ کاری بکند، مگر اینکه چند بار به دستشویی برود؛ این نیاز بهطور غیرعادی در او پیدا شده است.
رواندرمانی فروید او را به این نتیجه میرساند که آنچه در واقع برای این دختر اتفاق افتاده این است که یک بار، مثلاً در تماشاخانه یا تئاتری، نسبت به مردی احساس خیلی شدیدی پیدا کرده است؛ مثلاً احساسی جنسی و خیلی شدید که ممنوع بوده است.
در آن لحظه این احساس انگار آنقدر شدید بوده که تنها راه چارهای که ایگو پیدا کرده این بوده که حس جنسی را به نوعی تبدیل کند و با حس مثلاً نیاز به دستشوییرفتن جابهجا کند. خود دختر توضیح داد که چنین اتفاقی افتاد: «یکدفعه بهشدت احساس کردم که باید به دستشویی بروم.»
از آن به بعد این جابهجایی مرتب صورت میگیرد؛ مثل اینکه کانالهایی به سمت چیزی بیربط باز شدهاند و انرژیهایی جابهجا میشوند و در کانال دیگری میروند. این نمونهای خیلی حاد از جابهجایی است که باعث مشکل روانی میشود. اینهایی که میگویم مکانیسمهاییاند که میتوانند کاملاً مخرب باشند.
مکانیسم دیگر همانندسازی است؛ مثلاً وقتی آرمانهایی دارم که به آنها نرسیدهام، میتوانم به نوعی خودم را با کسانی که آن آرمان را دارند همانند کنم. مثلاً در توضیح اینکه چگونه است که تیمی فوتبال قهرمان میشود و عدهای آدم که اصلاً هیچ ربطی به آن ندارند خوشحال میشوند، میگویند این نوعی مکانیسم روانی است: انگار من میان خودم و آن آدمهای دیگر پیوندی الکی ایجاد کردهام.
چه ارتباطی در کار است؟ آدم ممکن است تا حدی خوشحال شود که — اگر بخواهیم حالت افراطیاش را در نظر بگیریم — من از اینکه کسی به موفقیتی رسیده، طوری خوشحال شوم که انگار خودم آن موفقیت را به دست آوردهام.
این دیگر حالتی غیرعادی است، نه عادی. یا نمونهای از همانندسازی در همان ماجرای عقدهٔ ادیپ: پسر بعد از اینکه خودش را از طرف پدر در خطر احساس میکند، به توضیح فروید، با همانندسازیای که میکند احساس امنیت میکند. بنابراین این مکانیسمی است که میتواند در مکانیسمهای دفاعی ایگو به کار برود.
چند مکانیسم دفاعی دیگر هم هست که به نوعی مکانیسمهایی خیلی موضعی نیستند. مثلاً یکی از مکانیسمهای دفاعی نرمال ایگو این است که میتواند برای شکستهایی که میخورد و حالتهای ناراحتکنندهای که پیش میآید، به اصطلاح دلیلتراشی کند.
چیزهایی را که در واقع درست نیستند فرض میکند؛ مثلاً شکست خودش را در زمینهای، یا هر چیز دیگری، توجیه میکند؛ توجیههایی با دلایلی که در واقع نوعی فرار از واقعیت است. ولی این در سطحی خیلی نرمال است و همهٔ ما ممکن است در شرایطی این کارها را کرده باشیم یا بکنیم.
یا پدیدهای که برای فروید در رفتارهای طبیعیای که انسانها از خودشان بروز میدهند خیلی مهم است، چیزی است که به آن والایش میگوید. والایش، که قبلاً هم دربارهاش صحبت کردم، ممکن است باعث پدیدآمدن هنر و خیلی چیزهای دیگر شود.
احساسات و هیجانهایی را که دارند، وارد کانالهایی میکنند که مقبولیت اجتماعی داشته باشند.
مثلاً هنرمند ممکن است احساسات حاد جنسیاش را به نوعی در هنر خودش بیان کند، و هیجانهایی از این دست که در هنر بیان میشود ممکن است دیگر از نظر اجتماعی نامقبول نباشد.
بنابراین هنر و خیلی کانالهای دیگر، یعنی رفتارهایی که انسان انجام میدهد و رفتارهای والاییاند — ممکن است رفتارهای اخلاقی باشند، و از نظر فروید رفتارهای دینی — همهٔ اینها میتوانند در واقع نتیجهٔ مکانیسم دفاعی والایش باشند.
من سلسلهای هیجان واقعی دارم که مثلاً از نظر اجتماع نامقبول است؛ ممکن است مسائل جنسی یا چیز دیگری باشد. آدمها اینها را به رفتارهایی تبدیل میکنند که رفتارهای بدی محسوب نمیشوند.
مثلاً توضیح این است که خیلی از آدمها پرخاشگریهایی دارند و نمیتوانند این پرخاشگریها را در اجتماع بروز بدهند — اجتماع اجازه نمیدهد — ولی میتوانند در میدانهای ورزشی کارهایی انجام بدهند.
میتوانند مثلاً ورزشکار شوند، بوکسور شوند، و در زمینههای ورزشی فعالیت کنند. مثلاً این نوع هیجان را در نظر بگیرید: رفتارها و کارهای عجیبوغریبی که ورزشکارها بعد از زدن گل انجام میدهند، در خیابان که نمیشود کرد.
این مثل چیزی در درون این آدمهاست، و خیلیها گرایشهایی پیدا میکنند و به جاهایی میروند که بعد بتوانند این هیجانها را تخلیه کنند. هیجانهای شدید پرخاشگرانه را میشود در میدان ورزشی بهراحتی تخلیه کرد.
و نهایتاً فلسفهبافی و توجیه عقلی هم در واقع چیزی شبیه همین دلیلتراشی است در سطحی بالاتر، که همهٔ آدمها ممکن است در شرایطی از آن استفاده کنند.
مکانیسمهای مشترک
ولی مکانیسم خیلی اساسیای هست که به نظر من خوب نیست در کنار این مکانیسمها بررسی شود؛ چیزی که فروید به آن واپسروی میگوید: اینکه ما در شرایط حادی ممکن است به مراحل رشدی که از آنها گذشتهایم واپسروی کنیم.
مثلاً همان توضیحهایی را در نظر بگیرید که در جلسهٔ صفر دربارهٔ مراحل رشد، از جمله مرحلهٔ دهانی و مرحلهٔ جنسی، دادم. ممکن است آدمی در شرایطی واپسروی کند؛ مثلاً آدمی که استرس و اضطراب شدیدی به او وارد میشود. بعضیها شروع میکنند به مکیدن شست خودشان.
مثلاً کارتون معروفی هست که رابینز در آن میگوید: بله، پادشاهها وقتی خیلی به آنها فشار میآید، دیگر مثل بچهها رفتار میکنند و به لذتی کودکانه پناه میبرند که باید از آن گذشته باشند. از نظر فروید، با همان توضیح فرویدی، هیچ آدمی مراحل رشد خودش را بهطور کامل طی نمیکند.
همیشه بازماندههایی از آن لذتهای دوران کودکی باقی میماند، و طبیعی هم هست. اینطور نیست که بشود کاملاً و بهطور کامل از آن مراحل گذشت. آدمهای بزرگسال در شرایطی ممکن است به بعضی از مکانیسمهای کودکانهای برگردند که باید ترکشان کرده باشند. فروید اسم این را واپسروی میگذارد. چرا میگویم خوب نیست این را کنار مکانیسمهای دفاعی دیگر بررسی کرد؟
چون این چیزی بیش از یک مکانیسم دفاعی است؛ مثل یک فرایند روانی است. این فرایند روانی ممکن است به نوعی باعث تحولات خیلی بزرگی شود؛ چیزی نیست که در یک لحظه انجام شود. ممکن است فرایندی باشد که واقعاً طول بکشد تا شخصیت آدمی تغییر کند و به حالت واپسروی دچار شود.
این واپسروی شاید بزرگترین مکانیسمی است که به نوعی، از میان مکانیسمهای دیگر، به ما نشان میدهد انحرافات چگونه پدید میآیند — نه فقط انحرافات جنسی — و در کنارش اینکه بیماریهای روانی چگونه پدید میآیند.
فروید با این مکانیسم الگو و مدلی کلی ارائه میدهد که در آن انحرافات و بیماریهای روانی به نوعی به هم مربوطاند؛ به اصطلاح خودش، انحرافات نگاتیو بیماریهای روانیاند.
فرایندهای دیگری هم هست؛ مثلاً رؤیادیدن یک فرایند است و دیگر نمیشود گفت مکانیسم دفاعی است. انواع مکانیسمهای دفاعی ممکن است در رؤیا دخالت کنند.
رؤیادیدن، خیالپردازی و خلق آثار هنری همه در واقع فرایندهاییاند که به نوعی تلفیقی از مکانیسمهای دفاعی مختلفاند، و به هر حال باعث میشوند آدم بتواند از اضطرابهایی که تعارضهای درونیاش به او وارد میکنند فرار کند.
دربارهٔ شرطیشدن و نسبتش با این فرایندها: شرطیشدن مکانیسم دفاعی نیست؛ پدیدهای روانی است و اصلاً مقولهٔ شرطیشدن جایش اینجا نیست. شرطیشدن در نظریهٔ فروید بیشتر چیزی است که توضیح میدهد ما چگونه سوپرایگو را درونی میکنیم.
شرطیشدن سلسلهای از مکانیسمهاست که باعث میشود چیزهایی از بیرون در درون ما جا بگیرند. مثال معروفش را احتمالاً همهتان دیدهاید: فرض کنید هر وقت سگی غذا میخورد، زنگی بزنند؛ بعدها این سگ بهطور طبیعی وقتی صدای زنگ را میشنود، بزاقش ترشح میشود.
یعنی سلسلهای از مکانیسمهای درونیاش با چیزی فعال میشوند که مستقیماً به غذا مربوط نیست، ولی این دو همیشه با هم دیده شدهاند. شرطیشدن در مکانیسمهای تقویتکردن هم هست: کسی را تشویق میکنید، تنبیه میکنید و میگویند مثلاً چیزی در درونش شرطی شده است. مکتبی در روانشناسی هست که به آن مکتب رفتارگرایی میگویند.
رفتارگراها میکوشیدند همهٔ رفتارهای انسان را به نوعی با شرطیشدن توضیح بدهند. بنابراین مدلی دارند که میخواهند بگویند همهٔ رفتارهای ما، حتی یادگیری زبان، با شرطیشدن انجام میشود.
یعنی بچه شروع میکند به حرفزدن، اشتباه میکند، به او میگویند اشتباه کردی؛ بعد که درست حرف میزند تشویقش میکنند، و کمکم الگوهای درست حرفزدن را یاد میگیرد. در مورد آن دختر، او مثلاً چیزی را جابهجا کرده بود: هیجانهای جنسی را جابهجا کرده بود و دچار حالت فیزیولوژیک دیگری شده بود.
شرطیشدن همیشه با تکرار به دست میآید؛ اینجا اصلاً تکراری وجود ندارد.
در لحظهای که هیجان خیلی شدید بوده، در کانالی که ممنوع بوده چیزی مسدود شده و کانالی انگار به کانال دیگری راه پیدا کرده که اصلاً ربطی به آن ندارد. اتفاقاً این شرطیشدن نیست. ولی در سوپرایگو همیشه شرطیشدن وجود دارد. البته یادتان باشد که فروید پیش از آنکه اصلاً مفهوم شرطیشدن یا مکتب رفتارگرایی پدید بیاید کار میکرد.
بیشتر مکانیسمهایی که به بیماری منجر میشوند، در وضعیتهای خیلی حاد و ناگهانی پدید میآیند؛ مثلاً همین جابهجایی. یعنی در شرایطی که انرژی هیجانی خیلی شدیدی آزاد میشود که نمیتوانیم آن را تخلیه کنیم، و بنابراین میبینیم که چیزهایی را خراب میکند و به جای دیگری راه پیدا میکند؛ چنین وضعیتی است که به اختلال منجر میشود.
این معمولاً تدریجی اتفاق میافتد و آدمها کمتر اینطور دچار اختلال میشوند؛ اختلال معمولاً در ضربههاست. فروید دستکم در بخشهای اول نظریهٔ خودش، در دورههای اول، خیلی بر مفهوم ضربه تأکید میکرد: اینکه این بیماریهای روانی همه از ضربههایی پدید آمدهاند.
ناخودآگاه شما بخشی از ایگو و سوپرایگوی شما را هم شامل میشود؛ بخشهایی از سوپرایگوی شما هم ناخودآگاه است.
شما الان همهٔ چیزهایی را که به عنوان ارزش به شما تلقین شده نمیدانید. ممکن است مثلاً یک عمر به دلیلی کارهایی را نکنید یا بکنید، ولی واقعاً ندانید که این دستورالعملی است که خودش ناخودآگاه است. ما حتی به همهٔ جوانب دیدگاهها و ارزشهای اخلاقی خودمان هم آگاه نیستیم.
بنابراین کل آنچه ما به عنوان خودآگاهی داریم ایگو است. این ایگو ممکن است به بخشی از سوپرایگو هم دسترسی خودآگاهانه داشته باشد، و کاری که از نظر نظریهٔ فروید انجام میدهد، میانجیگری میان تعارضهایی است که پیرامونش وجود دارد.
وقتی به خودتان اشاره میکنید، از نظر نظریهٔ فروید، اصل شما نهادتان است؛ یعنی آن بخش ناخودآگاه، اید، که دنبال لذت است. وقتی نظریهٔ فروید را میخوانید، باید اینطور به انسان نگاه کنید. خودآگاه بخشی مدیریتی است که چیزهایی را مدیریت میکند.
از نظر فروید، در تمام تفکرات شما و به نوعی در همهچیز، هیچ چیزی به عنوان مثلاً زیباییشناسی و اینها اصالت ندارد. واقعیت را باید بفهمید، چون لازم دارید با واقعیت کنار بیایید. ممکن است در شرایطی هر کدام از اینها به سبب والایش به چیزی تبدیل شوند که همهٔ زندگی شما را پر کند.
ممکن است شما بهطور طبیعی به اندازهای نیاز داشته باشید که واقعیت را ببینید؛ ولی ممکن است انرژیهایی که جاهایی سرکوب کردهاید وارد آن بخش حقیقتگویی شود و شما همهٔ عمرتان از همهٔ لذتها صرفنظر کنید و سراغ این بروید که حقیقتگویی را پیش ببرید و به دنبال حقیقت بروید. این دیدگاه، یعنی دیدگاه فروید نسبت به انسان، کاملاً دیدگاهی منفی است.
جایی در یکی از نامههایش به یکی از دوستانش نوشته است: «من کلاً دربارهٔ آدمها چیز چندان جالبی ندارم؛ به نظر من اکثرشان آشغالاند.» کلاً دید فروید نسبت به انسان به نظر واقعیتر است؛ یعنی از نظر اجتماعی هم دید مثبتی نیست، و نظریهاش هم کاملاً همینطور است: آن بخش اصلی کاملاً حیوانی است. به نظر من اصلاً همین را میخواهد: میکوشد در ادامهٔ کار داروین، ما را، رفتارهای ما را هم، به ریشهای حیوانی برساند.
یعنی این چیزی نیست که بخواهد از آن فرار کند؛ دوست دارد اینطور باشد. حالا من نمیدانم — واقعاً زیاد مهم نیست — ممکن است کسی الان فرویدیسم را قبول داشته باشد و برایش خیلی ارزش قائل باشد، ولی همهٔ دیدگاههای منفی فروید را نداشته باشد.
الان خیلیها هستند که رواندرمانی میکنند و اصولاً خیلی از چیزهای فروید را قبول دارند، ولی ممکن است دیدگاهشان اینقدر منفی نباشد. ولی به هر حال خود نظریهٔ فروید آن حالت منفی نسبت به انسان را دارد.
به نظر من مکانیسم اصلی درمان فروید آوردن چیزهایی از ناخودآگاه به خودآگاه است. جایی شرایط خاصی وجود داشته که در آن برخورد منطقی و آرام با هیجانی ممکن نبوده است؛ بنابراین مکانیسمی دفاعی راه افتاده و انحرافی پدید آمده است؛ مثلاً مسیر انرژی جابهجا یا واپسزده شده است.
اگر در شرایطی آرام پزشکی آن مسئله را یادآوری و تحلیل کند، یعنی بتواند برخورد منطقی و عقلانی، همان برخورد متعارف ایگو، را آنجا با آن احساس پدید بیاورد، دیگر آنچه قبلاً اتفاق افتاده — انگار آن کانالهایی که مسدود یا اضافه باز شدهاند — به نوعی از بین میرود.
نه؛ میل وجود دارد، ولی طرف با این خاطره کنار میآید. ببینید، در آن لحظه مثل این است که آبی با فشار خیلی زیاد آمده و چیزهایی را خراب کرده است. اگر طرف در آن لحظه میتوانست برخورد عقلانی بکند، اصلاً این مشکل پیش نمیآمد.
ولی دفعهٔ دوم، این بار با خاطره مواجه میشوید. در واقع این ایگو مثل کارگزاری است که چیزی را خاموش و روشن میکند.
ایگو یک بار این کار را انجام داده است؛ با یادآوری و برخورد عقلانی، کاری را که کرده برمیگرداند. آن کار لازم نبوده است. از اینکه مواجه میشود، چیزی درست میشود. ایگو همانطور که میتواند کانالها را یک بار مسدود کند، بعدها میتواند آنها را باز کند.
ایگو مثل کارگزاری است که به سیستم اعصاب دسترسی دارد و میتواند کنترل کند. بنابراین کل درمان فروید این است که دوباره بکوشید برخوردی معقول داشته باشید: چون در این شرایط دیگر آن هیجان واقعی وجود ندارد، آن را یادآوری میکنید، در این لحظه میتوانید برخوردی عقلانی داشته باشید و پزشک هم به شما کمک میکند.
درمان فروید این است: همهٔ بیماریها به نوعی با محتویات واپسزدهٔ ناخودآگاه ارتباط دارند، و اگر بتوانید اینها را به خودآگاه بیاورید، بیمار کاملاً نرمال میشود.
در جلسهٔ اول، جلسهٔ صفر، اشاره کردم که آدمهایی که مخالف فروید هستند، کلاً منکر هر نوع درمانگری فروید هستند.
میگویند همهٔ مواردی که گزارش کرده، یا به نوعی دچار مشکل شدهاند یا بعدها بیماریهایشان دوباره برگشته است؛ و اصلاً قبول ندارند که این شیوه بهکلی شیوهای درمانی باشد. واقعاً آدمهایی هستند که کلاً معتقدند این شیوه هیچ ارزش درمانیای ندارد.
معلوم است که آدم ممکن است، در مورد تنشهای درونی و رفتار نامعقول خودش، با یادآوری و حالتی از بازپروری در بسیاری موارد چیزی را در ذهن خودش سالم کند. من تمام سعیام را میکنم که وارد مسائل درمانی نشوم.
جواب پرسش شما این است که این شیوههای درمانی اصلاً مهم نیستند، چون اینها به آن معنایی که فروید میخواهد بیماری به حساب نمیآیند.
بنابراین مشاهداتشان را بیماریهای خاصی تشکیل میداد و نظریهٔ خودشان را با همین مشاهدات ساختند. بیشتر کسانی که ایراد میگیرند معتقدند ردهٔ بیماریهایی که به آنها سایکوز میگویند، مثل اسکیزوفرنی، اصولاً بیرون از نظریهٔ فروید است و نظریهٔ فروید نمیتواند کاری برایشان بکند. خود فروید هم خیلی جاها تأکید میکند که نظرش بیشتر به نوروز است، نه چیزهای دیگر و نه همهٔ انواع بیماریها.
ولی جاهایی با نظریهٔ خودش به شرح بعضی بیماریها، مثل بیماریهای سایکوز، مثلاً پارانویا، توجه کرده است. به هر حال، در جواب شما، میخواهم این نکته را بگویم و فراموشش نکنید: این بیماریهایی که الان به آنها بیماریهای روانی میگوییم، اصلاً در دیدگاه فروید مطرح نیستند و بیماری حساب نمیشوند.
چیزی را هم فروید واقعاً کم دارد: مشاهدات بالینی فروید روی افرادی با بیماریهایی مثل پارانویا یا مثلاً مانیا خیلی کم و خیلی محدود است؛ برخلاف یونگ. یونگ بیش از ۱۰ سال در بیمارستان بزرگ یانگ کار کرده و هر جور بیماری عجیبوغریبی، مثل سایکوز، را دیده است.
یونگ بیش از ۱۰۰ برابر فروید مشاهدات دارد، در هر زمینهای: ۱۰۰ هزار رؤیا تحلیل کرده و، نمیدانم، ۱۰۰ هزار بیمار دیده است. بنابراین مشکل یونگ اصلاً این است که مشاهداتش آنقدر زیاد است که به نوعی از خیر مدلسازی گذشته است.
آنچه در فروید میبینید این است که مشاهدات را خیلی محدود نگه داشته و توانسته مدلی بسازد که اینها را در بر بگیرد. خود فروید هم اشاره میکند که دارد برای این بیماریها نظریه میدهد.
نکتهٔ خیلی مهمی دربارهٔ فروید هست که نباید فراموشش کنید: فروید نخستین کسی است که به نوعی مدلی داده که در آن میتوانید طبقهبندیهایی داشته باشید: انحرافات، مکانیسمهایی که انحرافها را پدید میآورند و مکانیسمهایی که بیماریهای نوروز را پدید میآورند.
منظورم چیست؟ یونگ در خاطراتش چیز خیلی جالبی مینویسد دربارهٔ اینکه چرا اینقدر جذب فروید شد.
در شروع کار، وقتی فروید نظریهٔ خودش را داد، هیچکس از او حمایت نکرد. یکی از مهمترین آدمهایی که از فروید حمایت کرد یونگ بود؛ و از نظر تاریخی هم خیلی مهم بود که آدمی با این شهرت، موجه، که مثلاً در بهترین کلینیک درمانی کار میکرد و مدارک علمی خیلی خوبی داشت، طرفدار فروید شد.
یونگ در خاطراتش میگوید: نخستین بار بود که میدیدم کسی به منشأ بیماریها توجه میکند؛ مکانیسم ارائه میکند، مدل میدهد و به نوعی نظریهای میسازد که این بیماریها چگونه ایجاد میشوند. ما آن موقع در کلینیکهایمان فقط این کار را میکردیم: کسی را میآوردند، میدیدیم مثلاً دچار اسکیزوفرنی است و فقط قرصی به او میدادیم یا چیزی به او میگفتیم.
اینکه این بیماری از کجا آمده، یا اینکه گروههایی از بیماریها، مثل شاخههای یک چیز، در نظریه به هم ربط پیدا کنند، اصلاً مطرح نبود. فروید برای نخستین بار این مدل را ارائه میدهد که چنین کاری میکند؛ و واقعاً بعد از آن هم مدل دیگری ارائه نشد.
الان هم این را میبینید؛ برای همین است که روانکاوی، یعنی روانکاوی فروید، هنوز طرفداران خودش را دارد. نه لکان، نه یونگ — که اصلاً دو روانکاوی بعدیاند — و نه آدلر کاری را که فروید کرده انجام نمیدهند؛ یعنی اصلاً اینطور نیست که با خواندن مثلاً یونگ به نوعی دیدگاهی کلی دربارهٔ عوامل پیدایش انحراف و بیماری و اینها پیدا کنید.
ممکن است دیدگاههای فروید ناقص باشند و درست نباشند، ولی به هر حال جذابیتی برای آدمها داشته و هنوز هم دارد: به نوعی ذهن آدمها را دربارهٔ مکانیسم و منشأ بیماری و انحراف مرتب میکند، طوری که وقتی بیماریای را میبینید، میتوانید بگویید در این نظریه جایگاهی دارد و میدانید دنبال چه باید بگردید: مثلاً در گذشتهاش، در حالش.
همین که مدلی ارائه شده، هرچند ناقص، کمی جذاب است. میخواهم بگویم این را فراموش نکنید: هنوز که هنوز است ما واقعاً چیزی در حد مدل فرویدی نداریم. بقیهٔ کارهایی که شده، نوعی اصلاحات در بحث مدل مثلاً رفتار انسان بوده، نه در بحث بیماریها و انحرافها؛ آنجا پیشرفت چندانی نسبت به فروید نبوده است.
به گفتهٔ سخنران داروین الگوی کارِ فروید است، نه منبعِ مبانیِ نظریاش؛ فروید در ادامهٔ کارِ داروین میخواهد رفتارهای ما را هم به ریشهای حیوانی برساند.
به گفتهٔ سخنران، علم پیشگویی میکند و غایت ندارد؛ فروید غایتشناسی را کنار میگذارد و روان را، مثل مهندسِ سختافزار، به زیستشناسی و عصبشناسی فرومیکاهد.
اصلی ثابت به روایتِ سخنران: انسان انگار در پیِ کمینهٔ تنش است ــ نخست در صورتِ اصلِ لذت، سپس در کنارِ غریزهٔ مرگ.
چرا ناخودآگاه: لغزش، رؤیا، بیماری؛ نهادِ لذتطلب، ایگوی خودآگاهی که روی آن سوار میشود، و سوپرایگو ــ در تضاد با تصویرِ متعارفِ ما از خود.
واپسرانی، واکنشِ وارونه، جابهجایی و والایش: سازوکارهایی که ایگو با آنها تعارض را مهار میکند و بسیاریشان، به گفتهٔ سخنران، معقول نیستند.
به گفتهٔ سخنران، جانشینانی که انجمنهای آمریکا را گرفتند از فروید دور شدند و به ایگو بها دادند؛ و گریزی سیاسی دربارهٔ فرافکنی در ملتِ آمریکا.
به گفتهٔ سخنران، یونگ بیشتر دیده و فروید مدل ساخته: از مشاهداتِ محدودِ فروید نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز برآمد ــ مدلی که یونگ را جذب کرد.
دیدِ فروید به انسان به گفتهٔ سخنران کاملاً منفی است؛ حتی حقیقتجویی ممکن است حاصلِ والایش باشد ــ ولی میتوان فرویدیسم را پذیرفت بیآنکه همهٔ دیدگاههای منفیِ فروید را داشت، هرچند خودِ نظریه آن حالتِ منفی را دارد.
کاری که فروید انجام میدهد این است که نهایت سعی خودش را میکند تا، به معنایی که در زمان خودش مرسوم است، مدلی علمی ارائه بدهد که بتوانیم با آن همهٔ چیزهایی را که دربارهٔ انسان هست توضیح بدهیم: رفتارها، بیماریهای روانی، اختلالها و هر نوع پدیدهٔ روانی که در انسان هست.
در عین حال فروید، چون پزشک است، دنبال این هم هست که از تبیینهای خودش نتایج درمانی بگیرد.
این به اصطلاح جزو آرمانهای فروید است: بکوشد به توضیحهایی برسد که به نوعی به آناتومی، فیزیولوژی و عصبشناسی مربوط باشند؛
و من فکر میکنم این فرضی فراموششده در فرویدیسم است که فروید بهشدت میکوشد به مسائل مربوط به ذهن و روان به عنوان پدیدهای بیولوژیک نگاه کند.
همانطور که قبلاً توضیح دادم، مطابق دوران خودش دید مکانیستی و دید دترمینیستی دارد؛
چون فکر میکنم کسانی که بعد از فروید آمدند خیلی راحت این محدودیتی را که فروید برای خودش گذاشته بود کنار گذاشتند و خیلی حرفها زدند که فروید — نه اینکه نمیتوانست آن حرفها را بزند — نمیخواست بزند.
ممکن است من واقعاً با نظریهٔ فروید خیلی همدلی نداشته باشم.
حتی واقعاً بزرگترین مشکلی که برای نظریهٔ فروید پیش آمد این بود که تقریباً همهٔ کسانی که جانشین فروید شدند و خودشان را فرویدیست میدانند و مثلاً انجمنهای روانکاوی آمریکا را، که الان مرکز فرویدیسم در دنیاست، در دست خودشان گرفتند و به نوعی حکم میدهند که چه چیزی در نظر فروید هست، خودشان کاملاً از نظریات فروید انحراف دارند.
یک اصل پایه دارد که فکر میکنم از روز اول تا آخر، با اینکه در خیلی جاها تغییر موضع داده، همیشه در نظریهٔ فروید هست: اگر انسان را به عنوان ماشینی نگاه کنید که انرژی در آن جریان دارد، چیزی مشابه همهٔ چیزهایی که در طبیعت و فیزیک میبینیم در انسان هم وجود دارد.
انگار این سیستمِ ماشین میکوشد همیشه در مینیمم انرژی، مینیمم تنش، قرار بگیرد؛ عین بقیهٔ سیستمهای فیزیکی.
دربارهٔ مهمترین اصلی که فروید دارد، باز نمیخواهم بگویم فروید این اصلها را صریحاً بیان کرده است؛
ولی دربارهٔ همین موضوع بگذارید این را هم بگویم، که قبلاً هم توضیح دادم: تا جایی، اساس حرف فروید کاملاً این است که رسیدن به این حالت چیزی جز رسیدن به لذت نیست. بنابراین در انسان بیشتر از یک اصل کار نمیکند و آن هم اصل لذت است.
فروید بعد از اینکه وارد این مرحلهٔ آخر نظریهٔ خودش میشود، مدام تأکید میکند که اصولاً همهجا به نظر میآید این دو غریزه، در عین تضادی که دارند، همزمان با هم کار میکنند.
خوردن نمونهای از تلفیق هر دو غریزه با هم است.
یکی از مهمترین کارهایی که فروید انجام داده — و هنوز که هنوز است کسانی که به او اعتقاد دارند از اصطلاحاتی که وضع کرده زیاد استفاده میکنند، جز اید و ایگو و سوپرایگو که شاید معروفترین اصطلاحات نظریهٔ فروید باشند — این است که توصیفی از انواع مکانیسمهای دفاعی دارد که ایگو به کار میبرد تا به نوعی اوضاع و این تعارضها را کنترل کند.
خیلی از این مکانیسمهای دفاعی ایگو، بیرون از محدودهٔ کارهای معقول است
در نظریهٔ فروید، ایگو کلاً به نوعی همزاد اضطراب است.
این توجیهی است که فروید از نظر عصبشناسی میکوشد بدهد: اینکه این نوع درمانی که بروئر و خودش برای هیستری پیشنهاد کرده بودند، چگونه ممکن است از نظر عصبشناسی کار کند.
واضح است که آن کانالها باز میشوند و همهچیز دوباره به حالت عادی خودش برمیگردد.
بگذارید مثالی بزنم که فکر میکنم از خود فروید است.
ولی بعد از این اتفاق، این مرد هیچوقت نمیتواند اسم آن یارو را به یاد بیاورد.
مثلاً بیماری روانی که فروید از او میگوید و در همان سالهای خیلی اول کارش از او یاد گرفته
دختری است که نمیتواند هیچ ملاقاتی ترتیب بدهد یا هیچ کاری بکند، مگر اینکه چند بار به دستشویی برود
در آن لحظه این احساس انگار آنقدر شدید بوده که تنها راه چارهای که ایگو پیدا کرده این بوده که حس جنسی را به نوعی تبدیل کند و با حس مثلاً نیاز به دستشوییرفتن جابهجا کند.
این دیدگاه، یعنی دیدگاه فروید نسبت به انسان، کاملاً دیدگاهی منفی است.
جایی در یکی از نامههایش به یکی از دوستانش نوشته است: «من کلاً دربارهٔ آدمها چیز چندان جالبی ندارم؛ به نظر من اکثرشان آشغالاند.» کلاً دید فروید نسبت به انسان به نظر واقعیتر است؛
و نظریهاش هم کاملاً همینطور است: آن بخش اصلی کاملاً حیوانی است.
حالا من نمیدانم — واقعاً زیاد مهم نیست — ممکن است کسی الان فرویدیسم را قبول داشته باشد و برایش خیلی ارزش قائل باشد، ولی همهٔ دیدگاههای منفی فروید را نداشته باشد.
نکتهٔ خیلی مهمی دربارهٔ فروید هست که نباید فراموشش کنید: فروید نخستین کسی است که به نوعی مدلی داده که در آن میتوانید طبقهبندیهایی داشته باشید: انحرافات، مکانیسمهایی که انحرافها را پدید میآورند و مکانیسمهایی که بیماریهای نوروز را پدید میآورند.
خود فروید هم خیلی جاها تأکید میکند که نظرش بیشتر به نوروز است، نه چیزهای دیگر و نه همهٔ انواع بیماریها.
بیشتر کسانی که ایراد میگیرند معتقدند ردهٔ بیماریهایی که به آنها سایکوز میگویند، مثل اسکیزوفرنی، اصولاً بیرون از نظریهٔ فروید است و نظریهٔ فروید نمیتواند کاری برایشان بکند.
نه لکان، نه یونگ — که اصلاً دو روانکاوی بعدیاند — و نه آدلر کاری را که فروید کرده انجام نمیدهند؛
میخواهم بگویم این را فراموش نکنید: هنوز که هنوز است ما واقعاً چیزی در حد مدل فرویدی نداریم.
ممکن است دیدگاههای فروید ناقص باشند و درست نباشند، ولی به هر حال جذابیتی برای آدمها داشته و هنوز هم دارد: به نوعی ذهن آدمها را دربارهٔ مکانیسم و منشأ بیماری و انحراف مرتب میکند، طوری که وقتی بیماریای را میبینید، میتوانید بگویید در این نظریه جایگاهی دارد و میدانید دنبال چه باید بگردید: مثلاً در گذشتهاش، در حالش.
همین که مدلی ارائه شده، هرچند ناقص، کمی جذاب است.
مثلاً میخواهید کلمهای را بگویید — و فروید، به سبب همان ایدههای دترمینیستی که دارد، به این چیزها خیلی دقت میکرد — و اشتباهاً واژهٔ دیگری را جایگزینش میکنید. پس چیزی بیرون از اختیارتان بروز کرده است.
از نظر نظریهٔ فروید بدیهی است که باید به مسئلهٔ ناخودآگاه رسید، یا مثلاً به آنچه به اصطلاح پیشآگاهی است و در این میانه، به صورت نیمهخودآگاه، قرار میگیرد.
این همان چیزی است که دفعهٔ قبل خیلی بر آن تأکید کردم و توضیح دادم: مفهوم ناخودآگاه، و مفهومی که فروید بعدها نامش را نهاد یا اید میگذارد.
نهاد انسان چیزی نیست جز حیوانی بیادراک که فقط و فقط به یک چیز مشغول است: لذت را ماکسیمم میکند و تنشها را از بین میبرد.
تأکید فروید این است که ما در ابتدای تولد بهطور خالص نهاد هستیم
این یکی از مکانیسمهای روانی اساسی، از مکانیسمهای دفاعی اساسی ایگو، است که خاطرات نامطلوب خودش را با واپسرانی به داخل ناخودآگاه میراند.
این بیماریهای هیستریک، یعنی فلجهای موضعیای که منشأ جسمانی ندارند و منشأ روانی دارند، انگار به سلسلهای از خاطرات واپسرانیشده برمیگردند
بهطور کلی بگویم: خیلی از تصوراتی که مثلاً شما دربارهٔ خودتان دارید، همه در واقع دروغاند.
تقریباً با قاطعیت میشود گفت اینها چیزهاییاند که ندارید و برعکسشان را دارید.
آن چیزهایی که ذهن ناخودآگاهش بهطور غیرارادی خیلی بر آنها متمرکز میشود — نشان میدهد که آنجا مشکلی وجود دارد.
ناخودآگاه شما بخشی از ایگو و سوپرایگوی شما را هم شامل میشود؛
مشاهدات فروید مشاهداتی است که واقعاً مورد قبول عام است.
بیشتر آدمی مشاهدهگر است و مجموعهٔ مشاهدات خودش را هم هرچقدر که دلش بخواهد وسیع میگیرد.
به نظر من فرق اساسی نظریهٔ فروید و یونگ همین است: به نظر میآید یونگ به نوعی دارد نظریهای خصوصی برای خودش میسازد، و برای هر کسی که به حرفهایش اعتماد دارد.
البته این از جهتی نقطهٔ قوت یونگ هم هست: یونگ خیلی چیزها را وارد نظریهٔ خودش میکند و میکوشد نظریهای برای توضیح مجموعهٔ مشاهداتی خیلی وسیعتر ارائه بدهد.
چیزی را هم فروید واقعاً کم دارد: مشاهدات بالینی فروید روی افرادی با بیماریهایی مثل پارانویا یا مثلاً مانیا خیلی کم و خیلی محدود است؛ برخلاف یونگ.
یونگ بیش از ۱۰ سال در بیمارستان بزرگ یانگ کار کرده و هر جور بیماری عجیبوغریبی، مثل سایکوز، را دیده است.
یونگ بیش از ۱۰۰ برابر فروید مشاهدات دارد، در هر زمینهای: ۱۰۰ هزار رؤیا تحلیل کرده و، نمیدانم، ۱۰۰ هزار بیمار دیده است.
بنابراین مشکل یونگ اصلاً این است که مشاهداتش آنقدر زیاد است که به نوعی از خیر مدلسازی گذشته است.
در شروع کار، وقتی فروید نظریهٔ خودش را داد، هیچکس از او حمایت نکرد.
یکی از مهمترین آدمهایی که از فروید حمایت کرد یونگ بود.
یونگ در خاطراتش چیز خیلی جالبی مینویسد دربارهٔ اینکه چرا اینقدر جذب فروید شد.
یونگ در خاطراتش میگوید: نخستین بار بود که میدیدم کسی به منشأ بیماریها توجه میکند؛
مثلاً علاقهٔ شدیدی که آن زمان به نظریهٔ داروین وجود داشت بر فروید تأثیر گذاشته است.
البته در این مورد فکر میکنم کاملاً آگاه بوده است.
الگوی داروین و کار علمی منظورم این نیست که فروید از مبانی نظری داروین استفاده میکند، بلکه منظورم الگوی کاری است که انجام میدهد.
بدون اینکه لازم باشد به مبانی ماورای طبیعی رجوع کنیم — من فقط دارم بازسازی میکنم. داروین به عنوان یک تبیین علمی میکوشد بیان کند که انواع چگونه از حیاتی خیلی ابتدایی شروع شدهاند و طی قوانینی
فروید میکوشد غیرعادیبودنِ این امکان را هم از بین ببرد.
به نظر من اصلاً همین را میخواهد: میکوشد در ادامهٔ کار داروین، ما را، رفتارهای ما را هم، به ریشهای حیوانی برساند.
یعنی این چیزی نیست که بخواهد از آن فرار کند؛ دوست دارد اینطور باشد.
بنابراین دقت کنید که چه تضاد عمیقی میان نظریهٔ فروید، یعنی نوع نگاه فروید به انسان، با نگاه متعارف مردم به خودشان وجود دارد.
ما وقتی بهطور متعارف به خودمان نگاه میکنیم، منظورمان آن بخش خودآگاه، تفکرمان و ایگوی خودمان است.
در حالی که از دیدگاه فروید، نهاد، یعنی آن چیز واقعی که اساس همهچیز است، چیزی ناخودآگاه و تا اندازهای حیوانی است
ما با استفاده از مغز و سیستم پیچیدهٔ تفکر خودمان میتوانیم کمکم میان درون و بیرون تمایز قائل شویم
این در واقع شکلگرفتن ایگو است، که به عنوان بخشی خودآگاه روی اید سوار میشود و خواستههای اید را کنترل میکند.
و یکی از دلایل کاذببودنش وجود همین مکانیسم واکنش وارونه است.
ما میکوشیم ضعفهای خودمان را زیر افکاری خودآگاه، با تأکیدکردن روی چیزهایی خودآگاه، بپوشانیم.
جایی خواندم که فروید به کسی گفته بود رابطهٔ روانکاوی با آمریکا مثل رابطهٔ سفیدی با کلاغ سیاه است.
اصلاً پیشبینی میکرد که در آمریکا بلایی سر این نظریه بیاید، چون اصولاً تیپ تفکر به اصطلاح آمریکایی با آنچه فروید دنبالش است تضاد دارد.
یعنی حس فرافکنی خیلی خیلی شدیدی در ملت آمریکا وجود دارد.
فکر نمیکنم هیچ ملتی به اندازهٔ آمریکاییها احساس کند که خیلی خوب است و از این بهتر نمیشود — نگاه کنید: در طول تاریخشان همیشه چیزی شیطانی را بیرون از خودشان نشانه میگیرند و علیه آن میجنگند.
کمونیسم که از بین رفت، الان دوباره حرف از این است که جنگ جدیدی را علیه تروریستها شروع کردهاند.
این چیزی است که روشنفکرهای اروپایی به عنوان ویژگی ملت آمریکا از آن حرف میزنند: اینکه ملت آمریکا نمیتواند وجود داشته باشد و حیات خودش را ادامه بدهد، مگر اینکه دشمنی را بیرون از خودش فرض کند و با تمام وجود علیه آن بجنگد.
ما از تبیین علمی معمولاً انتظار داریم که بشود با آن پیشگوییهایی انجام داد؛ صرفِ توصیف یک چیز کافی نیست.
نهایت سعیاش را میکند که از این مبانی ساده شروع کند و «علمی» باشد، به این معنا که میخواهد تبیینی به معنای علمی ارائه بدهد. صریحاً این را در ذهن داشته که مبانی را طوری تنظیم کند که تا حدودی قدرت پیشگویی داشته باشند.
اصلاً علم، ساینس، تئولوژی ندارد.
اگر بپرسید باران چرا میآید، به شما توضیح میدهند که ابرها چگونه میآیند و باران چگونه تشکیل میشود، نه اینکه هدف طبیعت از فرستادن باران چیست؛ آن دومی بیشتر شبیه تبیینهای دینی است.
فروید میکوشد اینها را تبیین علمی کند؛ بنابراین غایتشناسی را کنار میگذارد.
فصل اولش دربارهٔ فروید است، فصل دومش دربارهٔ یونگ، و طبق عادت اصلاً لکان را ندارد
یونگ الان دیگر تقریباً جا افتاده و یونگیها در آمریکا هم برای خودشان انجمن دارند، ولی به لکان همچنان به عنوان موجودی مزاحم و خارجی نگاه میشود.
من فکر میکنم فرویدیستها الان به این بخشهای کار فروید خیلی علاقهمند نیستند.
اتفاقاً تنها کسانی که الان کمی به این بخشهای کار فروید علاقهمندند، طرفداران لکاناند.
لکان آن آثار اولیهٔ فروید را خیلی مهم میداند و خیلی به آنها اعتقاد دارد.
فروید جاهایی با احساسی خیلی قوی چهرهٔ کودکی را تصویر میکند که به اندازهٔ کافی از مادرش شیر خورده و در حالتی خلسهمانند به خواب رفته، در حالی که صورتش گل انداخته است: کاملاً دارد کیف میکند.
مثلاً بعد از ارضای جنسی، میتوانید چنین حالتهایی را به حساب آورید.
اینکه آدمهایی که پدر و مادرهای بسیار سختگیر دارند معمولاً به اصطلاح عزتنفس و خلاقیت خیلی کمی دارند، از نظر فروید دلیلش همین است: وقتی سوپرایگو خیلی قوی باشد، خودبهخود ایگو کمتر فعالیت میکند.
یعنی کودک بیش از هر چیزی عادت کند دستورالعملهایی را که به او میدهند اجرا کند.
با اعتقادی که به تبیین علمی دارد، ریداکشنیست است: میکوشد همهٔ پدیدههای مربوط به روان را به پدیدههای زیستشناسی و بیولوژی ریداکشن کند.
کتابی دربارهٔ فروید هست که اخیراً دیدم و عنوانش را گذاشته Biologist of the Mind: فروید به عنوان بیولوژیست ذهن.
مثل یک مهندس سختافزار که اگر از او بپرسید کامپیوتر چرا این کار را کرد، به شما توضیحات سختافزاری میدهد، نه چیزی هایلول و به اصطلاح نرمافزاری.
تا حد ممکن میکوشد ریداکشن را انجام بدهد و سطح بحث را به حالتهای سختافزاری برساند.
از یک نظر خیلی واضح است که فروید چرا اینطور نگاه میکند: تجربهٔ عصبشناسی دارد؛ یعنی سالها کار عصبشناسی کرده است و بنابراین در حد زمان خودش عصبشناسی را خیلی خیلی خوب میداند.
یا میخوابید، یعنی کاری که در آن اختیارتان کاملاً خاموش میشود، ولی رؤیاهایی عجیبوغریب و معنادار میبینید.
مثلاً رؤیادیدن یک فرایند است و دیگر نمیشود گفت مکانیسم دفاعی است. انواع مکانیسمهای دفاعی ممکن است در رؤیا دخالت کنند.
رؤیادیدن، خیالپردازی و خلق آثار هنری همه در واقع فرایندهاییاند که به نوعی تلفیقی از مکانیسمهای دفاعی مختلفاند
و به هر حال باعث میشوند آدم بتواند از اضطرابهایی که تعارضهای درونیاش به او وارد میکنند فرار کند.
آنقدر ملت خاصی هستند که خیلی از جامعهشناسها، مثلاً ژان بودریار، دربارهٔ آنها نوشتهاند؛ ژان بودریار کتابی دربارهٔ آمریکا نوشته است.
یعنی اهداف اولیهای را که فروید داشت و الگویی را که کاملاً مثل نظریهٔ داروین در ذهنش بود، بعدها فراموش کردند.
میخواهم همینجا مکثی کنم تا ببینیم این چقدر به تأثیر داروینیسم، به الگوی داروینیسم، نزدیک میشود.
از نظر فروید نهاد در درون ما، که اصل روان ماست، چیزی جز حالتی حیوانی نیست
واقعیت را باید بفهمید، چون لازم دارید با واقعیت کنار بیایید.
ممکن است در شرایطی هر کدام از اینها به سبب والایش به چیزی تبدیل شوند که همهٔ زندگی شما را پر کند.
ولی ممکن است انرژیهایی که جاهایی سرکوب کردهاید وارد آن بخش حقیقتگویی شود و شما همهٔ عمرتان از همهٔ لذتها صرفنظر کنید و سراغ این بروید که حقیقتگویی را پیش ببرید و به دنبال حقیقت بروید.
یا پدیدهای که برای فروید در رفتارهای طبیعیای که انسانها از خودشان بروز میدهند خیلی مهم است، چیزی است که به آن والایش میگوید. والایش، که قبلاً هم دربارهاش صحبت کردم، ممکن است باعث پدیدآمدن هنر و خیلی چیزهای دیگر شود. احساسات و هیجانهایی را که دارند، وارد کانالهایی میکنند که مقبولیت اجتماعی داشته باشند. مثلاً هنرمند ممکن است احساسات حاد جنسیاش را به نوعی در هنر خودش بیان کند، و هیجانهایی از این دست که در
بنابراین هنر و خیلی کانالهای دیگر، یعنی رفتارهایی که انسان انجام میدهد و رفتارهای والاییاند — ممکن است رفتارهای اخلاقی باشند، و از نظر فروید رفتارهای دینی — همهٔ اینها میتوانند در واقع نتیجهٔ مکانیسم دفاعی والایش باشند.
ولی بعدها در نظریهاش به چیز دیگری معتقد میشود که قبلاً به آن اشاره کردم: اینکه ما بهطور ذاتی نوعی غریزهٔ پرخاشگری و نابودکردن هم داریم که میتواند متوجه بیرون باشد و میتواند متوجه درون خودمان باشد.
از نظر فروید اصل دیگری هم وجود دارد: در کنار غریزهٔ زندگی، غریزهٔ مرگ هم هست.
به هر حال میخواهم بگویم این با آن اصل اولیه قابل جمع است، اگر قبول کنیم که مردن به نوعی رسیدن به تنش صفر است.
این دیدگاهی کاملاً به اصطلاح مجاز و علمی است.
ما در فیزیک، همهجا، چنین احساسی داریم که سیستمها بهطور طبیعی انگار میکوشند خودشان را در مینیمم پتانسیل، مینیمم انرژی، قرار بدهند.
امروز همهٔ کتابهای جدید دربارهٔ فروید به این اشاره و بر آن تأکید میکنند که تمثیلی ماشینی در ذهن فروید هست: انگار روان را به یک سیستم آبرسانی تشبیه میکند؛
چنین تشبیهی در ذهن اوست، هرچند شاید فروید هیچجا بهصراحت از این تمثیل استفاده نکرده باشد.
حتی واقعاً بزرگترین مشکلی که برای نظریهٔ فروید پیش آمد این بود که تقریباً همهٔ کسانی که جانشین فروید شدند و خودشان را فرویدیست میدانند و مثلاً انجمنهای روانکاوی آمریکا را، که الان مرکز فرویدیسم در دنیاست، در دست خودشان گرفتند و به نوعی حکم میدهند که چه چیزی در نظر فروید هست
ولی اگر با فرویدیسم آشنا باشید، میبینید که درست در جهت مخالف فرویدیسم پیش رفتهاند: قشر روانکاوی فرویدی، برخلاف دیدی که فروید داشت، به این سمت رفت که به خودآگاهی و به ایگو اهمیت فوقالعاده زیادی بدهد، در حالی که فروید میکوشید نشان بدهد بخش خودآگاه و ایگو بخش کوچکی از ذهن و از کنترل رفتارهای ماست.
طبیعت انگار موجودات زنده را طوری خلق کرده که کاری که باید بکنند و مناسب ادامهٔ حیاتشان یا ادامهٔ نسلشان است، برایشان لذتبخش است و اگر کارهای اشتباه بکنند، دردناک است.
بنابراین اید مثل چیزی خودکار انرژی را به کانالهای لذتبخش میفرستد و به کانالهای دردناک نمیفرستد و همینطور زندگی میکند.
بنابراین مدلی دارند که میخواهند بگویند همهٔ رفتارهای ما، حتی یادگیری زبان، با شرطیشدن انجام میشود.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.