شیوهٔ فروید در رویای ایرما
تداعیِ آزاد برای هر جزء، جانشینی و تراکم، و آرزویی پنهان که به گفتهٔ سخنران انگار فروید را تبرئه میکند.
جلسه با دشواری سخن گفتن امانتدارانه از نظریهٔ فروید آغاز میشود. سپس رؤیای ایرما و تحلیل خود فروید از آن خوانده میشود، همراه چند رؤیای دیگر و چند پرسش دربارهٔ تداعی. بعد بحث فروید دربارهٔ رشد جنسیت، عقدهٔ ادیپ و عشق میآید و جلسه با پرسش و پاسخ و گذار به پدیدههای فرهنگی پایان مییابد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
بحث کردن دربارهٔ نظرات فروید، چنانکه تا حدودی واضح است، برای من دشواریهایی دارد.
در دانشگاه شریف جلسههایی قدیمی دارم که همچنان ادامه دارد و در آنها وارد موضوعهایی شدهایم که به دلایلی چند بار در آغاز جلسهها گفتهام صحبت کردن دربارهٔ آنها، یعنی دربارهٔ همین موضوعهایی که از آنها حرف میزنیم، خیلی سخت است.
همین را اینجا هم میخواهم بگویم؛ شاید صحبتهایی که اینجا میکنم از آن صحبتها هم خیلی سختتر باشد. حرف زدن دربارهٔ تئوریای مثل تئوری فروید به دلیل محتوایش سخت است؛ محتوایی که بهنوعی پر از خط قرمز است و راحت نمیشود دربارهاش صحبت کرد.
بهعلاوه، من خیلی میکوشم توصیفی بسیار کوتاه و سرسری بدهم و این خودش به آدم فشار میآورد: خلاصه کردن، و بعد این احساس که آدم خوب نمیگوید. نمیشود فروید را در چهار جلسه خلاصه کرد.
ولی اگر فاصلههایی که افتاده نبود و تکرارهای حرفهایم را حذف کنیم، شاید مثل این باشد که در دو جلسه تئوری فروید و بخشهایی از آن را گفتهام. و نکتهٔ بسیار مهمتر این است که وقتی آدم تئوریای را توضیح میدهد که خودش بهنوعی چندان با آن همدلی ندارد، کار خیلی سختتر میشود.
اگر عقایدی را بگویم که خودم قبول دارم، برایم خیلی راحتتر است تا اینکه بکوشم با امانتداری حرفهای کسانی را بزنم که به هر حال کاملاً با آنها همدلی ندارم، و در عین حال امانتداری کنم و طوری بیان کنم که انگار همهاش درست است.
میکوشم بحث را طوری پیش ببرم که نشان دهم همهٔ اجزای تئوری منطقیاند؛ چون به هر حال این تئوری منطق درونی دارد: اگر چیزهایی را فرض بگیری، از جایی به بعد انگار با همان منطق درست پیش میرود. نکتهٔ دیگر این است که خالص فرویدی صحبت کردن اصلاً خیلی سخت است.
فرض کنید هر کتابی که من اینجا معرفی میکنم، ممکن است خود فروید اگر الان آن را بخواند بگوید این کاملاً فرویدی نیست؛ چون تئوریهای فروید اولاً در دوران زندگی خودش تغییراتی کرده و بعداً هم جانشینانش که راه او را ادامه دادند تغییراتی در آن دادند.
بعضیها، مثل لکان، تغییراتی را که بعداً پدید آمد انحراف از منظور اصلی فروید میدانستند، و واقعاً هم تا اندازهای چنین است؛ یعنی توصیفهایی که از نظریهٔ فروید هست، آنچه «توصیف ارتدوکس» از فروید میگویند، شاید کاملاً با نوشتههای خود فروید منطبق نباشد. به این هم باید افزود که فروید در طول دورهٔ عمرش تا اندازهای در عقایدش تغییر داد.
خلاصه، اینها در مجموع مرا در وضعیتی قرار داده که آماده کردن سخنرانی با این احتیاطها و در این شرایط خیلی سخت است. خیلی راحت است که آدم حرفهایی را که خودش قبول دارد بزند، بدون اینکه به کسی ارجاع دهد؛ این راحتترین کار است.
زیرا معمولاً وقتی دربارهٔ متفکری صحبت میکنید، همیشه این خطر هست که همهٔ آثارش را نخوانده باشید و ممکن است بعضی جاها را با مسامحه بگویید. در عرصهٔ فرهنگ، در همه جای دنیا، اصولاً عدهای هستند که متخصصاند، و در ایران این وضع شاید حالتی بحرانی داشته باشد. دربارهٔ هر متفکری حرفی بزنید، کسانی هستند که اصلاً در زمینهٔ آن متفکر دکترا گرفتهاند و میتوانند واقعاً به شما نشان دهند که حرفی که زدهاید دقیقاً همان حرفی نیست که او میخواهد بزند؛ حرف او کمی با آنچه شما گفتهاید فرق دارد.
معمولاً چنین است. فرض کنید کسی الان در ایران کتابی دربارهٔ هایدگر بنویسد؛ قطعاً منتقدانی پیدا میشوند که بگویند مطالب این کتاب به این دلیل و به آن دلیل با فلان متنی که هایدگر نوشته نمیخواند، و الی آخر.
بنابراین صحبت کردن دربارهٔ عقاید یک شخص معمولاً این خطر را در خود دارد. هیچوقت نمیتوانید کسی را واقعاً کامل بشناسید، مگر اینکه مثلاً ۵ سال، ۱۰ سال برای آدمی مثل فروید وقت بگذارید، همهٔ آثارش را بارها بخوانید و نقدهایی را که بر آثارش نوشتهاند، زمینههای فکریاش و تاریخچهٔ فکریاش را بدانید.
من اصولاً میل ندارم در موضعی قرار بگیرم که افکار کس دیگری را بیان کنم، به خاطر همین مشکلاتی که پیش میآید.
به هر حال هر بار که سخنرانیای آماده میکنم، فشاری را تحمل میکنم و اینگونه راحت میشوم که دستکم بگویم فشاری را تحمل کردهام.
قصدم این بود که در جلسهٔ قبل بحث رؤیا را تمام کنم، ولی توضیحهایی که برای یادآوری جلسههای پیشین، با توجه به فاصلهای که افتاده بود، لازم بود طول کشید.
پرسشهایی که مطرح شد جلسه را طولانی کرد و همهٔ آنچه را میخواستم بگویم نگفتم. بهویژه جای یک نکتهٔ خیلی مهم خالی ماند: کمتر نمونههایی آوردم از رؤیاهایی که خود فروید تفسیر کرده باشد، یا دستکم تفسیرهایی نزدیک به تفسیرهای فرویدی را دربارهٔ رؤیاها ببینیم.
از این رو، کاری که در این جلسه میخواهم بکنم این است که در آغاز، تعدادی از رؤیاهایی را که خود فروید یا کسانی با گرایشهای فرویدی تحلیل کردهاند، همراه با تحلیلهایشان بگویم و کمی دربارهشان بحث کنیم؛ بعد وارد موضوع دیگری میشویم. در واقع میتوانید اینطور در نظر بگیرید که ما از جلسهٔ قبل بهنوعی وارد کاربردهای تئوری شدهایم.
تفسیر رؤیا بهعنوان کاربرد نخست
فرض من این است که توصیف بسیار مختصری از تئوری فروید دادهام؛ یعنی فکر میکنم هستهٔ مرکزی افکارش را تقریباً و تا حدودی بیان کردهام. نخستین کاربرد آن بهنوعی مسئلهٔ تفسیر رؤیاست؛ یعنی با توجه به تئوری فروید ببینیم این دادهٔ بسیار خام که از ناخودآگاه به ما داده میشود چه منشأیی دارد و چگونه میشود با آن برخورد کرد. در این جلسه هم میخواهم همین موضوع را ادامه دهم.
موضوع دیگری که میخواهم امروز واردش شویم مجموعهای از بحثهایی است که فروید دربارهٔ جنسیت، انواع انحرافاتی که ممکن است در جنسیت پدید بیاید و ارتباط آنها با مسائل خانوادگی مطرح کرده است؛ مثلاً مطالبی حولوحوش همان عقدهٔ ادیپ، که آن را یکی از مرکزیترین مفاهیم نظریهٔ فروید میدانند و کاملاً مفهومی نو است که پیش از فروید واقعاً هیچ سابقهای ندارد؛ راستش نمیدانم که سابقهای داشته باشد.
و سرانجام، بهاختصار، اینکه با توجه به تئوری فروید رابطهٔ عاشقانه، یعنی عشق، میان انسانها چه معنایی پیدا میکند. این هم جزو چیزهای وابسته به همین بحثهای تئوریک دربارهٔ جنسیت است و جنبهای کاربردی دارد؛ این چیزها مطمئناً بازتابهای فرهنگی بسیار مشخصی دارند.
رؤیای ایرما بهعنوان نمونهٔ مرکزی
من آرزویی داشتهام، آرزویی نه ناخودآگاه، بلکه خودآگاه: در چند جلسهای که دربارهٔ رؤیا صحبت کردهام، یک جلسهاش اینجا و یک جلسه هم چند سال پیش در شریف، همیشه آرزویم این بوده که وقتی دربارهٔ تئوری رؤیای فروید صحبت میکنم، این رؤیای معروف تزریق ایرما و تحلیلی را که فروید از آن میکند کامل بگویم؛ بهعنوان نمونهای بسیار خاص که فروید انگار تئوری خودش را بهنوعی بر پایهٔ آن بنا میکند. ادعایش این است که اصلاً تحلیل همین رؤیا استارت نظریهاش دربارهٔ رؤیا را در ذهنش زده است.
کاری که امروز میخواهم در آغاز جلسه بکنم این است که متن رؤیا را از روی همین کتاب تفسیر رؤیای فروید کامل بخوانم و در ادامه، بخشهایی از تحلیلش را.
فکر میکنم این نمونهٔ بسیار خوبی است. جلسهٔ قبل، چون وقت نبود، همه را دعوت کردم که این قطعه از کتاب را بخوانند؛ اما تقریباً مطمئنم که بیشترِ افراد ممکن است آنقدر کنجکاو نباشند که بروند کتاب را بخرند و بخوانند.
فکر میکنم بد نیست به این رؤیا نگاهی بیندازیم؛ رؤیایی که در تاریخ روانکاوی بسیار خاص است و شهرتی تاریخی دارد. میکوشم به همهٔ چیزهایی اشاره کنم که به نظرم مهم میرسند و نشان میدهند فروید چگونه رؤیا را تحلیل میکند، جز قطعهای که شاید بیش از اندازه طولانی شود.
متن رؤیا و تحلیلش در این کتاب حدوداً ۱۰ تا ۱۲ صفحه است. با مقدمهای آغاز میشود که بیان میکند روز پیش از دیدن این رؤیا چه اتفاقهایی برای فروید افتاد که به دیدن آن انجامید؛ این از نظر فروید مهم است.
به نظر من همهٔ چیزهایی که اینجا میگویم حالوهوای تحلیل فرویدی را نشان میدهند: وقتی میخواهید رؤیایی را تحلیل کنید، مهم است که در زندگی روزمرهٔ آن فرد چه منشأیی داشته است. بخشهایی از مقدمهاش را الان میگویم.
میگوید: «در خلال تابستان ۱۸۹۵ مشغول درمان روانکاوانهٔ خانمی جوان بودم که با من و خانوادهام روابط بسیار دوستانهای داشت.» بعد توضیح میدهد که این روابط دوستانهٔ خانوادگی او را در وضعیتی از آشفتگی احساس قرار داده بود، چون شکست خوردن در چنین درمانی کمی با درمان معمولی فرق دارد؛ زیرا رودربایستیهای خانوادگی در کار بوده است.
«این درمان با موفقیت نسبی پایان گرفته بود. بیمار از اضطراب هیستریاییاش آسوده شده بود، ولی تمام نشانههای نوروتیک را از دست نداده بود.» همینجا تأکید کنم: هیستری یعنی اینکه بیمار عارضههایی جسمانی بروز میداد که منشأ روانی داشت، و فروید کوشیده بود این عارضهها را با شیوههای روانکاوی خودش برطرف کند.
«راهحلی به بیمار پیشنهاد کردم که به نظرم میرسید مایل به قبول آن نیست، و از این رو، در حالی که با هم مخالف بودیم، درمان را برای تعطیلات تابستانی قطع کرده بودیم.» بعد توضیح میدهد که روزی اتو رانک، همکار جوانش، به دیدنش آمد؛ او از همان ییلاقی میآمد که آنها در آن زندگی میکردند.
«از او پرسیدم که ایرما چطور است و جواب داد که بهتر است، ولی نه کاملاً خوب. من متوجه شدم که جواب دوستم، یا لحنی که در جوابش بود، مرا آزرد. تصور کردم که در جواب او سرزنشی هست، دایر بر اینکه من بیش از حد بیمار را امیدوار کرده بودم.» یعنی همهٔ نشانههای بیماریاش رفع نشده است.
دارم خلاصه میخوانم: «من همان شب تاریخچهٔ مورد ایرما را نوشتم، به این قصد که آن را به دکتر مین، دوست مشترک، که در آن زمان در حلقهٔ ما انسان بزرگی بود، بدهم تا خودم را توجیه کنم.»
در واقع فروید کلنجاری ذهنی دارد که آیا درمانش در مورد ایرما واقعاً موفق بوده یا نبوده؛ و میگوید همان شب، پیش از خواب، تاریخچه و شواهد را نوشتم تا نزد کسی بروم که او هم تأیید کند اشتباه از طرف من نبوده است. از نظر فروید، کل ماجرایی که منشأ رؤیای آن شب است همین است.
رؤیا را، که نزدیک یک صفحه است، کاملاً کلمهبهکلمه میخوانم، چون بعداً خواهید دید که فروید کلمهبهکلمه دربارهٔ متن رؤیا بحث میکند. این رؤیا را شب دیده و ادعا میکند که صبح، بلافاصله پس از بیدار شدن، آن را کامل و به همین شکلی که اینجا آورده نوشته است.
«رؤیای ۲۳ تا ۲۴ ژوئیهٔ ۱۸۹۵: تالاری بزرگ، مهمانان بسیار که میزبانشان ما بودیم. ایرما میان آنان بود. من بلافاصله ایرما را به کناری بردم، به گونهای که گویی به نامهاش پاسخ میدهم، و او را به خاطر اینکه هنوز راهحل من را نپذیرفته سرزنش میکنم.»
متن رؤیا و گفتوگو با ایرما
«من به او گفتم: اگر هنوز دچار درد میشوی، این واقعاً فقط تقصیر توست. او جواب داد: اگر فقط میدانستی چه دردهایی در گلو، معده و شکم دارم؛ خفهام میکند.»
فکر میکنم این جمله عین چیزی است که دستکم به یادش مانده و نوشته است؛ شاید اینجایش عادی نباشد، ولی دقیقاً همینطور نوشته است. «من هوشیار شدم و به او نگاه کردم. او رنگپریده و پفکرده به نظر میرسید.
من نزد خود فکر کردم: گذشته از هر چیز، من باید متوجه پارهای از ناراحتیهای جسمانی او نشده باشم. ایرما را کنار پنجره بردم تا به گلوی او نگاه کنم. او نشانههایی از اکراه، شبیه زنانی که دندان مصنوعی دارند، از خود نشان داد. من نزد خود فکر کردم: واقعاً نیازی نیست به او چنین کنم.
بعد او دهانش را درست باز کرد و من در طرف راست یک لکهٔ سفید بزرگ یافتم و در جای دیگر دلمههای خاکستری مایل به سفیدِ بسیار بر روی ساختارهای فردار برجسته که ظاهراً شبیه به استخوانهای توربینال بینی بود. من بلافاصله دکتر مین را صدا کردم و او معاینه را تکرار و تأیید کرد.
دکتر مین کاملاً متفاوت از معمول بود. او خیلی پریدهرنگ بود، لنگلنگان گام برمیداشت و ریش چانهاش با تیغ اصلاح شده بود. حال دوستم اتو رانک نیز کنار ایرما ایستاده بود و دوستم لئوپولد در حالی که به بالاتنهٔ ایرما تقه میزد میگفت: «آن ناحیهٔ تیره پایین طرف چپ دارد.» او همچنین نشان داد که قسمتی از پوست شانهٔ چپ تراویده بود. من متوجه شدم، درست مثل او،» یعنی مثل لئوپولد، «به رغم لباس ایرما.
میم گفت: شکی نیست که این یک عفونت است، ولی مهم نیست؛ بهزودی اسهال میگیرد و سم دفع میشود. ما نیز مستقیماً از منشأ عفونت آگاه بودیم. نهچندان قبل، هنگامی که ایرما ناخوش بود، دوستم اتو به او ترکیبی از پروپیل، پروپیل، پروپیونیک اسید و تریمتیلآمین تزریق کرده بود.» همهٔ اینها را نوشته است؛ یعنی چهار عبارت اینشکلی نوشته است. «من فرمول این آخری را با حروف بزرگ در برابرم دیدم. تزریقهایی از این دست نباید اینگونه با بیفکری صورت بگیرد و احتمالاً سرنگ آلوده بود.» این متن رؤیای فروید است.
حالا میخواهم بخشهایی از تحلیل فروید و نحوهٔ برخورد او با تحلیل همین رؤیا را برایتان بخوانم. این رؤیا ذهن فروید را به خود مشغول کرده است؛ بنابراین این رؤیا مشخصاً به آمدن اتو رانک، صحبتی که با هم کردند و احساسی که پس از آن به فروید دست داد مربوط میشود. در تحلیلش ابتدا این رؤیا را جملهبهجمله و کلمهبهکلمه نقل میکند و چیزهایی را که به نظرش میرسد دربارهٔ هر جمله توضیح میدهد. دربارهٔ جملهٔ اول میگوید: «چند روز قبل از سالگرد تولد همسرم دیدم.»
همسرش به او گفته بوده که احتمالاً آن روز، روز تولدش، و چند روز بعد مهمانهایی میآیند که ایرما هم احتمالاً جزوشان هست. بنابراین فروید میگوید این رؤیای من سبقت جستن بر این رویداد بود. دربارهٔ عبارتی که میگوید ایرما را به کناری میبرد و به او میگوید «اگر هنوز دچار درد میشوی، این واقعاً فقط تقصیر توست» و جوابی که ایرما به او میدهد، توضیح میدهد: «واقعاً ممکن بود این حرف را در عالم بیداری به ایرما بگویم.»
بنابراین این جملهٔ عجیبی نیست؛ چیزی است که در ذهن خودآگاه فروید هم بوده است: «حرفهایی که در رؤیا به ایرما گفته بودم نشانگر این بود که من نگران آن بودم که مسئول دردهایی بوده باشم که او احساس میکرد.» پس نگرانی فروید این است که شاید واقعاً ایرما را خوب درمان نکرده باشد؛ و بعداً، همانطور که جلو میرویم، توضیح میدهد که انگار کل این رؤیا در خدمت این است که این نگرانی را رفع کند و این تسلی خاطر را با خود بیاورد. تئوری رؤیای فروید چیست؟
اینکه رؤیا سرانجام میخواهد به آرزویی پنهان جامهٔ عمل بپوشاند. چیزی که من میخواهم بر آن تأکید کنم این شیوهٔ برخورد است: فروید در هر قسمت رؤیا گویی ذهن خودش را آزاد میگذارد تا ببیند چه چیزهایی در ذهنش تداعی میشود. اگر حرف از مهمانیای است که ایرما هم در آن هست، نخستین چیزی که به ذهنش تداعی میشود این است که همسرش چند روز قبل به او گفته که احتمالاً چنین مهمانیای خواهند داشت؛ و به همین اکتفا کرده است.
او گاه این تداعیها را خیلی پیش میبرد. کلاً ایدهاش این است که اگر شما برای آدمی مثل فروید رؤیایی تعریف کنید، او همهٔ عبارتهایی را که به کار میبرید دوباره تکرار میکند و از شما میخواهد بگویید چه چیزهایی، چه خاطراتی یادتان میآید: این آدمی که دیدی شبیه چه کسی بود؟ این مکانی که دیدی شبیه چه مکانی بود؟ تو را یاد چه چیزی میاندازد؟ از مجموعهٔ این تداعیها یک سری امیال ناخودآگاه آشکار میشوند.
همینطور که جلو برویم، میبینید که این تداعیها چگونه چیزهای معنیداری میسازند. ایرما در رؤیا شکایت میکند، ولی مشکل گلو و معده و اینها را نداشت. میگوید: «حیران بودم که چرا خواستم در رؤیا چنین نشانههایی را انتخاب کنم.» یعنی چرا ناخودآگاه من در رؤیا چنین نشانههایی را که واقعی نیستند انتخاب کرد؟
گویا نشانههایی که فروید قبلاً درمان میکرد جزو اینها نیستند. در عین حال میگوید: «توضیحی به ذهنم نمیرسید. چرا ایرما پریدهرنگ و پفکرده بود؟ بیمار من همیشه چهرهای گلرنگ داشت. این ظن در من آغاز شد که کس دیگری داشت جانشین او میشد.»
اگر یادتان باشد، یکی از مکانیسمهای رؤیا جانشین کردن و جابهجا کردن است و دیگری متراکم کردن؛ یعنی شخصیتی در رؤیا هست که ترکیبی از چند شخصیت است. اینها را باید بکوشیم تشخیص دهیم.
هدف تفسیر رؤیا این است که کار آن باکسی را که مفهوم نهانی رؤیا را تغییر شکل میدهد و به شکلی تازه درمیآورد برعکس کنیم و رؤیا را به محتوای واقعیاش برگردانیم.
یکی از شیوههای ضمیر ناخودآگاه، یعنی یکی از مکانیسمهایی که در ساخت رؤیا دخالت دارند، همین متراکم کردن است. بنابراین ممکن است ایرما اینجا فقط ایرما نباشد. ویژگیهایی که ویژگیهای ایرما نیستند، مثل پریدهرنگ بودن و پف کردن، و نشانههایی که نشانههای ایرما نیستند، این گمان را برای فروید پدید میآورند که شاید ایرما با شخص دیگری جابهجا شده است.
کس دیگری دارد جانشینش میشود. «من از این تصور که یک بیماری جسمانی را در آن ندیدهام یکه خوردم.» دارد توصیف میکند که در خواب برایش عجیب بود که چطور هنگام درمان اصلاً متوجه این نشانهها نشده است. اینجا را کاملاً خلاصه میخوانم: «اگر دردهای ایرما ریشهٔ ارگانیک میداشت، باز من نمیتوانستم مسئول درمان او باشم. درمان من تنها معطوف به خلاصی از دردهای هیستریایی بود. در واقع چنین بود که من عملاً میل داشتم که تشخیصی خطا در میان باشد.» بر «میل داشتم» تأکید کرده است.
میل فروید این است که خیلی بهتر باشد اگر دردهایی بوده که او اصلاً متوجهشان نشده است؛ یعنی دردهایی را که متوجهشان شده درمان کرده و دردهای دیگری مانده باشد. پس این با میل فروید، یعنی اینکه در قبال ایرما مسئولیتی نداشته باشد، هماهنگ است. در واقع دارد توجیه میکند که چرا دردهایی جز دردهای واقعی ایرما در رؤیا ظاهر شده است.
«چون در آن صورت سرزنش من به خاطر عدم موفقیت منتفی بود.» بنابراین فروید دارد میگوید مشکلش پیش از خوابیدن، یعنی آنچه در زندگیاش بوده، و آن آرزوی نهانی به این برمیگردد که میترسید به دلیل عدم موفقیت در درمان ایرما سرزنش شود، همانطور که از لحن رانک چنین چیزی به او منتقل شده بود.
بعد به قسمتی میرسد که ایرما را کنار پنجره میبرد تا گلویش را نگاه کند و او «نشانههایی از اکراه، شبیه زنانی که دندان مصنوعی دارند، از خود نشان داد». میگوید: «من هرگز موردی نداشتم که حفرهٔ دهان ایرما را معاینه کنم.» بنابراین این قسمت اصلاً به هیچ صحنهٔ واقعی ارجاع نمیدهد.
«معاینهای را که چندی قبل از معلمی به عمل آوردم به یاد میآورد.» یعنی نخستین چیزی که این صحنهٔ رؤیا در ذهنش تداعی میکند معاینهٔ مشابهی است که از معلمی انجام داده بود: «زمان گشودن دهان، کوشش کرد دندانش را پنهان کند.» پس این خاطرهای است که اینجا با ماجرای ایرما قاطی شده است.
فروید بیمار دیگری دارد و این قسمت از رؤیا اکنون در ذهنش چیز دیگری را، مربوط به آدم دیگری، تداعی میکند. قسمتی را در پرانتز نوشته است. میگوید این خاطره به خاطرههای دیگری از معاینات پزشکی و رازهای کوچکی پیوند میخورد. این پرانتز را میخواهم بخوانم: «اگر انسان به دقت تحلیل را به پیش ببرد، همیشه این احساس را دارد که آیا از تمام افکار پسزمینهای آنطور که انتظار میرود بهره جسته است یا نه.» این جمله در پرانتز است.
منظورش این است که هر چقدر هم تداعیها را دنبال کنید، باز ممکن است پسزمینههایی باشد که به آنها نرسیدهاید. «طرزی که ایرما کنار پنجره ایستاد، مرا به یاد تجربهٔ دیگری افکند. ایرما دوستی صمیمی داشت.»
این باز جز آن مورد معلم است: نحوهٔ ایستادن ایرما، یعنی صحنهٔ ایستادنش کنار پنجره، این را تداعی میکند. ایرما دوست دیگری دارد که «در غروبی به دیدنش رفتم، کنار پنجره ایستاده بود.» پزشک معالجش همین دکتر M بوده و اعلام کرده بود که او یک غشای دیفتریایی دارد.
پس یک تداعی اینجا این است که ایرما، در آن وضعی که کنار پنجره ایستاده، با دوستش پیوند میخورد. فروید میگوید فکرش دربارهٔ آن دوست ایرما این است که احتمالاً نشانههای او هم هیستریک است و دکتر M متوجه نیست که آن بیماریها جسمانی نیستند.
فروید واقعاً در عالم بیداری چنین اعتقادی داشته و ظاهراً میل داشته که آن بیمار اگر به او مراجعه کند، شاید دردش را با شیوههای روانکاوی درمان کند. میگوید «او اکراه داشت»، یعنی نسبت به اینکه پیش من بیاید، «همانطور که در رؤیا نشان داده شد.
دلیل دیگر این بود که او احتیاجی به این کار نداشت. او تا آن زمان خود را آنقدر نیرومند نشان داده بود که بتواند بدون کمک دیگری بر اوضاع خود مسلط شود. با این همه هنوز مختصاتی وجود داشت که من نمیتوانستم نه به ایرما بچسبانم نه به دوستش.» هنوز دارد همین صحنه را ادامه میدهد؛ ببینید، صحنهای بسیار کوتاه از رؤیاست.
و الان نزدیک دو صفحه است که دربارهٔ آن بحث میکند. این را میگویم تا همه ببینید شیوهٔ کار فروید اینگونه است. برای قسمتی که محیط داستان را توصیف میکرد، یعنی مهمانیای که ایرما هم در آن هست، دو خط توضیح داد، چون واقعاً چنین چیزی به او گفته شده بود و منتظرش بود.
تداعی خیلی سادهای وجود دارد و خیلی هم لازم نیست؛ یعنی آن قسمت از رؤیا کاملاً رئال است و با خاطرهای بسیار مشخص یا چیزی در آینده تطبیق دارد، پس لازم نیست خیلی کنجکاوی به خرج دهید. ولی صحنهای که ایرما کنار پنجره میرود، با توجه به اینکه دردهای ایرما دردهای واقعیاش نیست، صحنهای واقعی نیست.
هرچه صحنه غیرواقعیتر باشد، باید بیشتر جستوجو کنید که این چیزهای غیرواقعی چرا اینجا آمدهاند. فرض کنید بروید و به فروید بگویید رؤیا دیدهاید که صبح از در خانهتان بیرون آمدهاید، طبق معمول سوار تاکسی شدهاید، به دانشکده رفتهاید و در کلاس نشستهاید و استادتان درس میدهد، و هیچ اتفاق خاصی هم نیفتاده است.
به نظر میآید جای چندانی برای کنجکاوی و تحلیل نیست. این اتفاقها واقعاً ممکن است در زندگی شما بیفتد؛ گویی اتفاقی روزمره را در رؤیا دیدهاید. ولی فرض کنید همین رؤیا را تعریف کنید و بگویید این بار با کامیون آمدم.
یک کامیون مرا سوار کرد، به دانشکده آمدم و در کلاس که ایستاده بودم، یکی از دوستانم به جای استاد درس میداد. اینها نکتههایی است که باید دربارهٔ آنها خیلی کنجکاوی به خرج داد: کامیون چه شکلی بوده؟ تا حالا در عمرت کی سوار کامیون شدهای؟ نسبت به سوار شدن کامیون چه احساسی داری؟ مثلاً احساس ایمنی بیشتری میکردی؟ اینها چیزهایی است که باید دربارهشان کنجکاوی نشان داد.
این قسمت از رؤیا که ایرما از دردهایی میگوید که واقعاً ندارد، واقعی نیست. طوری کنار پنجره ایستاده که فروید هیچوقت ایرما را در چنین وضعیتی ندیده است. میگوید هیچوقت دهانش را معاینه نکردهام، و اکراهی که ایرما نسبت به باز کردن دهانش داشت واقعی نیست. اینهاست که طول میکشد؛ همهٔ تداعیهایش را دارد میگوید.
چه چیزهایی شبیه این قبلاً در ذهن فروید بوده که ممکن است با هم قاطی شده باشد؟ تا اینجا به دو آدم اشاره میکند: به دلیل آن حالت اکراه در باز کردن دهان، و اصولاً معاینهٔ دهان، به معلمی ارجاع داد که چندی پیش معاینهاش کرده بود؛ و به دلیل قسمتی که به نحوهٔ ایستادن ایرما کنار پنجره مربوط است، به یکی از دوستان ایرما.
باز میگوید: «با این همه هنوز مختصاتی وجود داشت که من نمیتوانستم نه به ایرما بچسبانم نه به دوستش: پریدهرنگ، پفکرده و دندان مصنوعی.» میگوید دندان مصنوعی مرا به یاد آن معلم میانداخت. «بعد به کس دیگری فکر کردم که این مختصات ممکن بود به او اشاره کند.
او باز از بیماران من نبود و ظاهراً دوست نداشتم بیمار من باشد، چون متوجه شده بودم در حضور من خجولانه رفتار میکند و من نمیتوانستم فکر کنم که او بیمار مسئولی خواهد شد. او معمولاً پریدهرنگ بود و در برههای زمانی که از سلامت کامل بهره داشت، پفکرده به نظر آمده بود.» پس این ویژگیهای ظاهری تداعیای است با نفر سوم.
این نفر سومی است که توصیف شد. «من در حال مقایسهٔ بیمارم ایرما با این دو تن بودم.» آن معلم را زیاد در نظر نمیگیرد؛ منظورش دوست ایرما و این نفر دوم اصلی است، «که آنها نیز از درمان تن میزدند.» این همان چیزی است که دفعهٔ قبل بهطور تئوریک گفتم. مهمترین مکانیسم رؤیا شباهت است. در رؤیا نه از قیاس استفاده میشود و نه از هیچیک از ابزارهای منطقی.
تشبیه مهمترین مکانیسمی است که ناخودآگاه از آن استفاده میکند. چرا ایرما اینجا ویژگیهای دو نفر دیگر را به ارث برده است؟ وجه شباهت چیست؟ اینکه آن دو نفر هم از نظر فروید کسانی هستند که از درمان تن میزنند، و فروید در رؤیا میخواهد این بار این را بهنوعی به ایرما نسبت دهد.
من دارم احساسیترین رؤیایی را که فروید تحلیل کرده است میگویم. فروید، همانطور که در این رؤیا میبینید، بیش از آنکه به فرهنگی از نمادها با معناهای ثابت متکی باشد، به تداعی متکی است؛ یعنی به جای اینکه به محض گفتن «پفکرده» به ذهنش بیاید که پفکردگی نماد چه چیزی میتواند باشد، در ذهن خودش میگردد که آدم پفکرده را کجا دیده است.
این برایش چه چیزی را تداعی میکند؟ این خیلی مهم است که فروید اینگونه با رؤیاها برخورد میکند و بهشدت بر این است که نمیتوانیم فرهنگی از نمادها داشته باشیم؛ نمیتوانیم هرجا نمادی را دیدیم بگوییم این یعنی فلان چیز.
باید در هر مورد خاص از بیمار بخواهیم تداعیهایش را برای ما بگوید؛ برای او این نماد ممکن است معنای خاصی داشته باشد. شاید پفکردگی در زندگی آن آدم ویژگی خاصی داشته باشد. این را دقیقاً به این دلیل میخوانم که فروید از نمادها استفاده میکند، نه اینکه نکند.
حتی فرهنگی از نمادها در همین کتاب آمده که گفتم نگاه کردن به آنها جالب است. ولی اساس برخوردش بر تداعی است، نه بر نمادشناسی. گاهگداری از نمادها هم استفاده میکند؛ مخصوصاً در این رؤیا، جز در جاهایی بسیار کم، از نمادهای ثابت حرف نمیزند. در جاهای دیگر کتاب گاهگداری به رؤیاهای تیپیکالی اشاره میکند که معنای نمادین دارند.
ولی به هر حال این تکنیکی است که بعداً خیلیها به این شکل از آن استفاده نمیکنند. میگوید: «من باید دوست میداشتم او را تعویض کنم.» ببینید، باز با همین چیزهایی که بر آنها تأکید میکنم چگونه برخورد میکند: ایرما با دو تا از دوستانش قاطی شده یا در حال تعویض است.
اینها نشانههای جابهجا شدن است. فروید دنبال این میگردد که چه تمایلی به انجام این جابهجایی دارد. تئوریاش این است که همیشه میلی هست، آرزویی پنهان هست که میخواهد خودش را در رؤیا ظاهر کند. «یا با دوستش همدلی بیشتری احساس کرده بودم یا او را باهوشتر دانسته بودم، زیرا ایرما احمق به نظرم آمده بود، چون راهحل مرا نپذیرفته بود.» دوستش از نظر فروید مطلوبتر از ایرماست، چون به نظرش باهوشتر است؛ گویی از ایرما بدش آمده، برای اینکه راهحلش، یعنی راهحل روانکاوانهاش، را نپذیرفته است.
میگوید اگر آن جانشینی نمیشد، «او دهانش را درست باز میکرده است و بیش از ایرما با من سخن میگفته است.»
انگار در رؤیا ایرما را متهم میکند که به اندازهٔ کافی رازهای خودش را نگفته است؛ پس اگر ایرما درمان نشده، دلیلش مشکل خود اوست: چرا درست حرف نزده است؟ میگوید این توصیف که ایرما در رؤیا دهانش را با اکراه باز میکند مثل نمادی است برای اینکه در جلسات روانکاوی دهانش را درست باز نکرده است.
گویی ناخودآگاه دارد از یک ایهام کلامی استفاده میکند؛ مثل اینکه در ضربالمثل، به معنایی، میگوییم فلانی دهانش را درست باز نمیکند، یعنی درست حرف نمیزند.
حالا «آن چیزهایی که در گلویش دیده» او را «به یاد دیفتری و نیز دیفتری دوست ایرما افکند.» دوست ایرما کسی است که دیفتری دارد. و اینکه بزرگترین دخترش، ماتیلدا، دو سال پیش دیفتری گرفته بود؛ منظور دختر خود فروید است.
کوکائین، دکتر M و خاطرات پزشکی
«چند روز قبل از این رؤیا شنیده بودم که یکی از زنان بیمار من که از سرمشق من پیروی کرده بود، دچار نکروز غشای مخاطی بینی شده بود»، به دلیل مصرف کوکائین؛ فروید بارها اشاره میکند که به بیمارانش توصیه میکرده کوکائین مصرف کنند. بعد به اینجا میرسد که میگوید «من بلافاصله دکتر M را صدا کردم»، یعنی قسمتی که دکتر M را صدا میکند و دکتر M میآید و چیزهایی را که فروید تشخیص داده تأیید میکند. ببینید، بر این میخواهم تأکید کنم: «بلافاصله» را در گیومه نوشته است؛ «بلافاصله» چنان تکاندهنده بود که به توضیح خاصی نیاز داشت.
در متنی که صبح پس از بیدار شدن نوشته، ابتدای جمله این است: «من بلافاصله دکتر M را صدا کردم.» میگوید چرا اینجا نوشتم «بلافاصله»؟ این «بلافاصله» باید چیز عجیبی باشد. میخواهم تأکید کنم: ببینید، بر متن، و بر هر جایی از آن که از حالتهای طبیعی انحرافی دارد، به اصطلاح فوکوس میکنیم.
چرا در متن رؤیا نوشته شده «بلافاصله»؟ عجیب است. بهطور طبیعی رؤیا باید اینطور نقل شود: من دکتر M را صدا کردم. با این «بلافاصله» میخواهم بر جزئینگری فروید تأکید کنم که تا چه اندازه با دقت کلمهها و جملهها را یکییکی تحلیل میکند.
شاید جز یکی دو رؤیا، هیچ رؤیایی را در این کتاب با این همه جزئیات نقل و تحلیل نکرده است. برای همین این رؤیا برای دیدن شیوهٔ برخورد فروید بسیار ارزش دارد.
بعد خاطرهای را نقل میکند که فروید باعث مسمومیت یک زن بیمار شده بود و بعد دکتر M را صدا کرده بود، و احساس میکند که این به آن خاطره ربط دارد.
این جایی در زندگیاش است که با شتاب و عجله سراغ دکتر M رفته و او را آورده بود، چون بیماری را در اثر تزریق دچار مشکل کرده بود. بهعلاوه، آن بیمار با دخترش همنام بود. دخترش در اثر دیفتری مرده است. یک بار به دلیل ماجرای دیفتریای که دوست ایرما داشت به دخترش اشاره کرده و اینجا دوباره سراغ دخترش رفته است.
ببینید، فروید معتقد است که عقدهها و ماجراهای بزرگ زندگی، چیزهایی که در دوران کودکی گذشته، مدام در رؤیاها جایی سر بیرون میآورند. مثلاً ماجرای دیفتری دخترش چند بار در طول تحلیل پیوندهایی پیدا میکند که نشان میدهد اینها به آن ربط دارد.
«گویی جایگزین کردن فردی با دیگری به معنای دیگری باید تداوم یابد: این ماتیلد به جای آن ماتیلد.» یعنی ماتیلد دختر اوست و آن مریض هم ماتیلد است، که بر اثر اشتباه فروید مسموم شده بود و مرد؛ ماتیلدی که فروید اینجا نقل میکند دکتر M را بالای سرش آورده، ظاهراً مرده است. و این در ذهن فروید چنین تداعی میشود که انگار این ماتیلد، دخترش که مرد، جای آن ماتیلدی است که من بر اثر اشتباه باعث مرگش شدم. ببینید، این شیوهٔ کار فروید است.
متن رؤیا را بارها و بارها میخواند و همهٔ چیزهایی را که به ذهنش میآید پی میگیرد؛ و از هر کسی هم که پیشش برود و تفسیر رؤیا بخواهد، همین را میخواهد: ذهنت را آزاد بگذار، ریلکس باش. واژهها و جملهها را مرتب برایش تکرار میکند و از او میخواهد ذهنش را آزاد بگذارد تا ببیند به کجاها میرود.
ذهن فروید در تداعیهایش مدام سراغ دخترش میرود، یا نه، سراغ آن بیماری که فاجعهای برایش اتفاق افتاده است. «گویی من در حال گردآوری تمام مواردی بودم که میتوانستم ضد خودم به مثابهٔ دلیل فقدان وجدان طبی ارائه کنم.» میگوید انگار چیزهایی که در این رؤیا میگذرد مدام با همهٔ اشتباههایی که در طول عمرم از نظر طبی کردهام پیوند پیدا میکند.
حالا سراغ ویژگیهای دکتر M میرود: اینکه دکتر M در رؤیا رنگپریده بود، ریش چانهاش را تراشیده بود، در حالی که در واقع اینطور نیست، و لنگلنگان گام برمیداشت. حالا باید توضیح دهد که چرا این دکتر در رؤیا این ویژگیهای غیرعادی را داشت.
میگوید رنگپریدگیاش خیلی مهم نیست، چون ظاهری ناسالم دارد، «ولی دو مختص دیگر را میتوان به فرد دیگری نسبت داد»: برادر بزرگتر خود فروید، که چند روز پیش از رؤیا دربارهٔ او شنیده بود به خاطر آرتروز مفصل رانش لنگان راه میرود؛ و اینکه برادر بزرگترش ریشش را میتراشد. بنابراین این دو ویژگی غیرعادی در ذهن فروید برادرش را تداعی میکند که این چیزها را دربارهاش میداند. «باید دلیلی برای در هم کردن این دو تن در یک تن در رؤیا وجود داشته باشد.»
بنابراین شخصیت دکتر M در این رؤیا ترکیبی از دکتر M واقعی و برادر فروید است. حالا میکوشد توضیح دهد: «به خاطر آوردم که من دلیل مشابهی برای دلخوری از هر یک از آنها داشتم. آنها هر دو پیشنهاد خاصی را که اخیراً به ایشان کرده بودم رد کرده بودند.»
دکتر M و برادرش با هم خلط شدند، چون متن رؤیا نسبت به دکتر M حالتی تحقیرآمیز دارد: هم ویژگیهایش و هم آن حرف بیربطی که بعداً از نظر پزشکی میزند در واقع تحقیر دکتر M است. فروید دارد میگوید که انگار این انتقامی است که در رؤیا از برادرم و دکتر M میگیرم.
بعد به قسمتی میرسد که دوستش اتو و همکار دیگرش لئوپولد میآیند و ایرما را معاینه میکنند و ناحیهٔ تیرهای در پایین طرف چپ تشخیص داده میشود؛ توضیح میدهد که روابطش با این دو نفر چگونه بوده و هر کدام چه ویژگیهایی داشتند.
رؤیا اینجا به نفع لئوپولد و علیه اتو است. اصلاً منشأ این رؤیا رنجش فروید از حرفی است که اتو رانک به او زده است. بنابراین لئوپولد اینجا پزشک حاضری است که بلافاصله میآید و چیزهایی میبیند که دیگران ندیده بودند، و فروید تشخیص میدهد که درست میبیند، در حالی که اتو اینجا نقشی ندارد.
دربارهٔ قسمتی که میگوید پوست شانهٔ چپ تراویده بود، میگوید: «من بلافاصله دیدم که این روماتیسم شانهٔ خود من بود»؛ یعنی این شبیه روماتیسم شانهٔ خود او بود.
عبارتهای مبهم رؤیا
این جملهبندی در رؤیا خیلی مبهم بود: «من متوجه شدم، درست مثل او.» ببینید، به متن رؤیا که بلافاصله پس از خواب نوشته تا این حد استناد میکند که مثلاً این عبارت عادی نیست. چرا عادی نیست؟
هر چیز غیرعادی باید توجیه شود. تا جایی که رؤیا منطقی پیش میرود، شاید جای چندانی برای کار نباشد؛ اما هر جا چیزهای عجیب و غریبی پیش میآید، حتی از نظر ادبی، باید توجیه کنید که چرا در متن رؤیا چنین است.
عبارت کوتاهی هم هست: در متن رؤیا میگوید متوجه آن تراویدگی پوست شانهٔ چپ شدم، «درست مثل او»، یعنی مثل لئوپولد، «به رغم لباس ایرما». دربارهٔ «به رغم لباس ایرما» میگوید: «به هر حال تنها یک جملهٔ معترضه بود.
ما بهطور طبیعی اطفال را در بیمارستان بدون لباس معاینه میکردیم.» ولی در آن دوران زنها را بدون لباس معاینه نمیکردند؛ این از محدودیتهای شیوهٔ پزشکی بود. و میگوید: «بیش از این نمیتوانستم چیزی ببینم. راست بگویم، میل نداشتم عمیقترین قسمتها را بکاوم.» منظورش چیست؟
این حسی که فروید دربارهٔ «به رغم لباس ایرما» دارد، که با وجود لباس باز هم آن ایراد معلوم است، گویی به تمایل پنهان فروید به دیدن ایرما بدون لباس اشاره میکند.
همانطور که بچهها را معاینه میکردند، ایرما را هم بدون لباس معاینه میکردند. انگار رؤیا وضعیتی پیش میآورد که لباس در آن مزاحم است، ولی به رغم لباس ایرما سرانجام آن چیز دیده میشود.
چیزی که میخواهم بگویم این است: میگوید «راست بگویم، میل نداشتم عمیقترین قسمتها را بکاوم.» فروید در خودش مقاومتی احساس میکند، چون الان بیدار شده است. این مشکلی است که بر آن تأکید میکنم: باید بفهمید که اگر بخواهید رؤیای خودتان را تحلیل کنید، بهطور طبیعی با مقاومتی مضاعف مواجه هستید.
ناخودآگاه چیزهایی را در رؤیا آورده که خودآگاه شما نمیخواهد آنها را ببیند: ویژگیهای سرکوبشده، چیزهایی که با عقاید شما مخالف است و به هر نحو این آرزوها را کنار گذاشتهاید، و ناخودآگاه میخواهد آنها را در رؤیا بروز دهد. بنابراین واضح است که هر فردی نسبت به تحلیل رؤیای خودش مقاومتهایی دارد.
اگر فروید نسبت به ایرما احساسی جنسی دارد، این احساسی سرکوبشده است و آن را کنار گذاشته است. اگر در رؤیا چنین چیزی میبیند، طبیعی است که وقتی تحلیلش میکند میل نداشته باشد با آن مواجه شود. اینجا صریحاً میگوید: «راست بگویم، میل نداشتم عمیقترین قسمتها را بکاوم.» انگار به خط قرمزی رسیده است، به چیزی سرکوبشده که همین الان هم در بیداری میل ندارد زیاد واردش شود؛ یعنی در درونش مقاومتی وجود دارد.
انتقام نمادین از دکتر M
بعد دربارهٔ حرف دکتر M، که گفته بود «بهزودی اسهال میگیرد و سم دفع میشود»، میگوید در ابتدا به نظرش مستحکم آمد، و توضیح میدهد که این حالت انتقامگیری از دکتر M دارد.
«نیت این عبارت تسلی بود و در بافتی که در پی میآید جای میگیرد. احساس ناخوشایندی داشتم که فقط برای برائت خودم چنین بیماری بدی برای ایرما ساختم.» میگوید ناخودآگاه من برای ایرما چیزی شبیه دیفتری ساخته است.
میگوید از اینکه برای برائت خودم در ناخودآگاه چنین بیماری بدی برای ایرما ساختهام احساس خوبی ندارم. «خیلی بیرحمانه به نظرم آمد. از این رو، به اطمینانبخشی نیاز داشتم که بگوید همهچیز بهخوبی تمام میشود.» بنابراین جملهٔ دکتر M را اینطور تحلیل میکند. چرا در رؤیا چیزی مسخره از نظر طبی آمده است؟
برای اینکه احساس فروید نسبت به ایرما این نیست که مثلاً بخواهد برای تبرئهٔ خودش ایرما بمیرد. بنابراین آن جملهای که از زبان دکتر M بیان میشود این صحنه را تأیید میکند: درست است که ایرما بیماریهای دیگری هم دارد که تقصیر خودش بوده، ولی خیلی هم مهم نیست؛ اسهال میگیرد، این سم دفع میشود و خوب میشود.
تحلیلش از معنای این جمله این است. و بعد ماجرایی نقل میکند: از جملهٔ «اسهال میگیرد و سم دفع میشود» به یاد بیماری افتاده که بعداً از مصر برایش نامه نوشته و دچار هیستری بوده است.
باز بر این جمله میخواهم تأکید کنم: «تلفظ اسهال به تلفظ دیفتری، واژهای بدشگون که در رؤیا نیامد، در زبان آلمانی بیشباهت نیست.» کمتر در کسانی که پس از فروید آمدند اینقدر حساسیت روی واژهها میبینید. فروید بهشدت از شباهت واژهها استفاده میکند. در ضمن میگوید: «این قسمت از رؤیا تمسخر طبیبانی بود که از هیستری چیزی نمیدانند»؛ از جمله دکتر M.
«انگیزهٔ من برای بدرفتاری بسیار با این دوست چه میتواند باشد؟» و بعد توضیح میدهد که چگونه انتقام خودش را اینجا از دکتر M گرفته است. سرانجام دربارهٔ قسمت پایانی بحث مفصلی دارد، دربارهٔ واژههای پروپیل و غیره: اینکه معنایشان چیست و چه چیزهایی را تداعی میکنند، و یک سری تداعیهای دیگر.
و دربارهٔ اینکه در آخر گفته میشود «و احتمالاً سرنگ تمیز نبوده» افتخار میکند و میگوید در دوران عمرم هیچوقت پیش نیامد که بیماران من در اثر تزریق دچار مشکلی شوند. این جزو افتخارات زندگی پزشکیاش بوده است.
بنابراین کل محتوای تحلیل فروید از رؤیا این است که فشاری که در اثر برخورد با ماجرای ایرما و نقلقول اتو رانک به او آمد، انگار چیزی را در وجودش تحلیل کرد.
همهٔ ناشایستگیهای طبی دوران زندگیاش انگار بهطور فشرده در تصاویری جمع شد، و فروید با این رؤیا گویی خودش را از همهٔ آن اتهامها مبرا میکند و در پایان در رؤیا به یکی از ویژگیهای بسیار خوب پزشکی خودش هم ارجاع میدهد: اینکه هیچوقت با سرنگ آلوده به کسی تزریق نکرده است، در حالی که برای دیگران زیاد پیش آمده است.
بنابراین این رؤیا مثل دفاعیهای از زندگی پزشکی فروید است که در طول شبانهروز با جملهٔ اتو رانک، که لحن خوبی نداشت، یعنی اینکه ایرما هنوز حالش خیلی خوب نیست، تهدید شده بود. این تحلیل طولانی سبک خاص فروید را در بررسی رؤیاها نشان میدهد: بیشتر بر کجاها تمرکز دارد؛ بر جاهایی که با زندگی عادی تداعیهای واضحی ندارند.
آنقدر تداعیها را پیش میبرد تا به شباهتهایی میان محتوای کلی رؤیا و اجزایش برسد؛ و بهعلاوه میبینید که به جای استفاده از مجموعهای از نمادهای ثابت، چقدر از تکنیک تداعی استفاده میکند. در خود کتاب فروید رؤیاهای زیادی تحلیل شده است.
من از روی این کتاب چند رؤیای نمونه انتخاب کردهام.
یکی از حاضران: فروید چگونه تشخیص میدهد که آن آدمهای متراکمشده چه کسانی هستند؟
کاری که میکند این است: ایرما را در خواب با ویژگیهایی دیده که واقعاً ندارد؛ پس ذهنش را آزاد میگذارد تا ببیند آن ویژگیها را قبلاً در چه آدمهایی دیده است.
چرا مثلاً باید این را به معلمی برگرداند؟ این نتیجهٔ تحلیل فروید، نتیجهٔ تداعیهای ذهن خود اوست. یعنی فروید میگوید آن وضعیت پوست ایرما که در خواب دیده شبیه روماتیسم خودش، دست خودش، است؛ تداعیاش این است. مهم این است که تداعی شما چیست.
از نظر فروید، وقتی چیزی را در رؤیا میبینید، مهم این است که وقتی ذهنتان را آزاد میگذارید، چه چیزی شبیه آن در ذهنتان هست که آن صحنه را تداعی میکند.
یکی از حاضران: ممکن است در تداعیها مفهومهای اضافیای هم وارد تحلیل شود.
منظورتان این است که ممکن است این شیوهٔ تحلیل شیوهٔ خوبی نباشد و چیزهای اضافی وارد کار ما شود. فروید معتقد است که تداعیها ناخودآگاه پیش میآیند: شما فکر نمیکنید، ذهنتان را آزاد میگذارید و تداعی برایتان پیش میآید. بهطور طبیعی باید انتظار داشته باشید که تداعیهای شما همان چیزهای مربوط به آن جابهجایی در رؤیا باشد.
چون انگار در بیداری از ناخودآگاهتان میپرسید: ذهن هوشیارتان را خاموش کنید و ببینید این تصویر شما را یاد چه چیزهایی میاندازد. اینکه در زندگی عادی چیزی میبینیم و یاد چیز دیگری میافتیم، کاری نیست که با خودآگاهیمان انجام دهیم؛ انگار عواملی ناخودآگاه در کارند.
بنابراین تداعیها نشاندهندهٔ چیزهایی در ناخودآگاه شما هستند. ببینید، با تئوری فروید فکر کنید: فرض کنید میخواهید سانسوری انجام دهید، مفهومی یا چیزی را سانسور کنید؛ نمیخواهید آدمی را در رؤیا بیاورید و میخواهید آدم دیگری را جانشینش کنید. مناسبترین فرد برای جانشین شدن کیست؟
مناسبترین کار این است که کسی جانشین شود که به دلایلی نوعی نزدیکی با این آدم دارد، تا انرژی کمتری صرف شود. برای هر یک از کارهایی که ناخودآگاه در آن باکس دوم، یعنی باکس سانسور، انجام میدهد، باز آن مفهوم مصرف مینیمم انرژی را در نظر بگیرید که مفهومی فیزیکی است.
اینطور فکر کنید: شما جانشین پدرتان را کسی نمیکنید که از نظر ویژگیها خیلی دور باشد، چون چنین جانشینی انگار زحمت زیادی دارد. وقتی آدم نزدیکتری هست که ناخودآگاه میتواند جانشینش کند، چرا او را جانشین نکنید؟ در بیداری هم تداعیها همینطور صورت میگیرند.
نخستین و نزدیکترین چیزی که به یادتان میآید احتمالاً شبیه همان کاری است که آن مکانیسم در خواب انجام داده است. بنابراین از نظر فروید، بدون اینکه دلیل خیلی قاطعی داشته باشد، تداعیها مفیدند و به نظر او بهنوعی تنها راهاند؛ چارهٔ دیگری نداریم، چون ناخودآگاه برای هر آدمی عناصری را که جانشین میکند از تجربههای شخصی خود آن فرد انتخاب میکند.
یکی از حاضران: یعنی خواب را آگاهانه جلو میبرد؟
اید آن را جلو میبرد؛ بهعلاوه آن بخش، یعنی باکس دوم، توسط اید ساخته نمیشود؛ قسمتی است که سوپرایگو و خود ایگو انگار در آن دخالت دارند.
یکی از حاضران: گاهی متوجه میشویم که خوابیم و در عین اینکه متوجه میشویم خوابیم، خواب را ادامه میدهیم؛ آگاهانه ادامه میدهیم.
نه. اینها همه فریبهای همان باکس دوم است. در واقع یکی از راههای تلطیف کردن رؤیای وحشتناکی که تحمل دیدنش را نداریم این است که در رؤیا احساس کنیم خوابیم. بنابراین مثلاً حتی میتوانید در چنین حالتی هر کار خلاف اخلاقی بکنید و هر صحنهٔ وحشتناکی را ببینید، چون انگار میدانید که خوابید.
بنابراین این جزو ترفندهای باکس دوم است. این هیچ چیزی را نشان نمیدهد و هیچ چیزی را تغییر نمیدهد؛ بلکه وقتی چنین رؤیایی میبینید، باید احساستان این باشد که رؤیای خیلی مهمی دیدهاید و نکتههای بسیار حساسی در آن بوده که اینطور دیده شده است.
یعنی برای تلطیف کردنش از این ترفند کلی استفاده کردهاید که «من دارم خواب میبینم». معمولاً اینها وقتی متوجه میشوند خواب میبینند، نمیتوانند کنترل کنند و از خواب بیدار میشوند؛ بعضیها میتوانند ادامه دهند.
دوستی داشتم که ادعا میکرد این خواب را خیلی زیاد میبیند که گرگی به او حمله میکند، و همیشه در خواب متوجه میشود که دارد خواب میبیند. جدی میگفت: «چون میفهمم که خواب است، میگذارم خیلی نزدیک بیاید، چون مطمئنم بهموقع خودم بیدار میشوم؛ زیاد نمیترسم.»
رؤیای کامیون از گوتل
بگذارید چند رؤیا هم از روی این کتاب گوتل بخوانم تا ببینید نحوهٔ برخوردشان باز چگونه است. اول متن خواب را بگویم: «کامیون بزرگی میبینم. به طرف آن میروم که سوار شوم و به مقصد نامعلومی بروم.
همسر و دختر کوچک راننده در صندلی جلو نشستهاند، بنابراین جایی برای سوار شدن من نیست. در نتیجه تصمیم میگیرم که پیاده بروم.» این متن رؤیاست. مردی که این رؤیا را دیده روانکاو است و آن زنی که در رؤیا دیده شده از بیماران اوست.
روانکاو توضیح میدهد که آن بیمار به او گفته زندگی خانوادگی نابسامانی دارد و با شوهرش مشکلاتی دارد؛ و خود روانکاو توضیح میدهد که در حالی که به این داستان گوش میداده، برای لحظهای کوتاه به نوعی رؤیای بیداری، یعنی حالتی از خیالپردازی، فرو رفته و در این فانتزی خودش را شوهر آن خانم تصور کرده است.
یعنی روانکاو در عالم واقع، وقتی آن زن دربارهٔ مسائل خانوادگیاش توضیح میداد، لحظهای خودش را شوهر آن خانم تصور کرده؛ بعد، به قول خودش، در خیال تصور کرده که میتواند پدر بهتری برای فرزند آن خانم باشد، و پس از لحظاتی هوشیار شده و از این خیالبافی غیرحرفهای دست کشیده است.
ولی بقایای این خیالبافی مانده و شب به این خواب تبدیل شده است. این خواب به این روانکاو چه میگوید؟ بگذارید عین جملهای را که اینجا نوشته بخوانم: «در امور زندگی زن شوهردار دخالت ممنوع است. در کامیون این خانواده جایی برای مسافر اضافی وجود ندارد.»
پس رؤیا بهنوعی میگوید که انگار از این خیالپردازی دست کشیده است. نکتههایی که دربارهٔ این رؤیا میخواهم بگویم این است که ادامهٔ خیالپردازی روزانه است و اخطاری در آن وجود دارد. اینها چیزهایی است که شاید کمتر ببینید. این کتاب تقریباً ۲۰ سال پس از مرگ فروید نوشته شده است، بنابراین خالص فرویدی نیست.
مثلاً این مفهوم که رؤیا به ما اخطار میدهد خیلی فرویدی نیست.
و بر این میخواهم تأکید کنم: اینجا نماد اتومبیل، که اینجا کامیون است، به جای خانواده به کار رفته است؛ اتومبیلی که او نمیتواند سوارش شود، چون آنها سوارش هستند.
بعد میخواهم بگویم که از ۱۹۰۰، که این کتاب منتشر شد، تا الان، به دلیل تحلیلهای مفصلی که از رؤیاهای آدمهای مختلف کردهاند، کلی نماد تثبیت شده است. مثلاً اینکه اتومبیل میتواند جانشین خانواده یا جانشین شغل شود چیزی تثبیتشده است. زمانی که فروید کار را شروع کرد، این مقدار آگاهی نسبت به نمادها وجود نداشت.
مجموعههایی از نمادها بود، یعنی دیکشنریهای قبلی دربارهٔ نمادها، که معروفترینش مربوط به معبر معروف یونانی به نام آرتمی میدورس است؛ یا مثلاً ما در فرهنگ خودمان ابنسیرین را داریم که مجموعهای از رؤیاها را در کتابی جمع کرده است. فروید اصلاً به اینها اعتماد نداشت و خودش هم تعداد کمی را نماد معرفی کرد.
ولی هزاران هزار رؤیایی که تحلیل شدهاند کمکم یک سری نمادها را جا انداختهاند؛ مثلاً اینکه اتومبیل نماد خوبی برای خانواده است: تشکیل خانواده میتواند به صورت سوار شدن اتومبیل باشد، شغل میتواند به صورت سوار شدن یا سوار بودن یک اتومبیل باشد، و الی آخر.
چنین دیکشنریای هست؛ دفعهٔ قبل این کتاب را معرفی کردم، چون فکر میکنم کتاب بسیار خوبی است، و این دفعه یادم آمد و با خودم آوردم.
کتاب تعبیر رؤیا و تونل
اسمش «فرهنگ تعبیر خواب» از چت وینز است و انتشارات مروارید آن را چاپ کرده است. فکر میکنم احتمالاً هنوز موجود باشد؛ با اینکه چاپ دومش ۷۲ است، فکر میکنم هنوز چاپش تمام نشده است. کتاب بسیار خوبی است و دقیقاً همین کار را میکند.
مثلاً مجموعهٔ «تونل»: رفتن به تونل، بیرون آمدن از آن، ماندن در تونل، و اینکه تونل به گونهای زنی را تداعی کند؛ اینها مادههای زیر مفهوم تونل است؛ یا تیراندازی، و الی آخر. اینها سبک قدیم نیست؛ سبک قدیم چیزی شهودی بود.
ابنسیرین شاید توضیح نمیدهد؛ علم رؤیا علمی شگفتانگیز حساب میشد که بعضی از آدمها آن را مثل موهبتی الهی دارند. در حالی که این کتابها و این دیکشنریهای جدید، که جنبهٔ علمی دارند، نتیجهٔ هزاران هزار رؤیای تعبیرشدهاند که در آنها نمادها با فراوانی بسیار زیادی تکرار شدهاند.
یونگ ادعا میکند که در طول حیاتش ۱۰۰ هزار رؤیا را تفسیر کرده است. واضح است که از ۱۰۰ هزار رؤیا میشود کلی نماد مشترک یافت و فهرست کرد. با اینکه هم فروید و هم یونگ معتقدند که سرانجام باید متن هر رؤیا را مستقل بررسی کرد، قبول کنید که آن نمادها کمکم جمع میشوند و راهنماهای خوبی برای فهم مفهوم رؤیا هستند.
رؤیای بعدی، رؤیای شمارهٔ ۲۰: خانمی سربازی را دیده که جلوی پنجرهٔ خانهاش ایستاده بود و با تفنگش از آن طرف شیشهٔ پنجره به سوی او تیراندازی میکرد. این از رؤیاهایی است که زیاد تکرار میشود.
بعضی از رؤیاهایی که زیاد تکرار میشوند، یعنی آدمی یک رؤیا را بارها و بارها میبیند، رؤیاهای مهمیاند که انگار به مشکلی بسیار اساسی اشاره میکنند. روانکاوها طبعاً به اینجور رؤیاها علاقهٔ خاصی دارند. این رؤیای تکراری خانمی است که برای روانکاوی مراجعه کرده بود؛ هر بار این خواب را میدید و از هیجان و ترس از خواب میپرید، و الی آخر.
در تداعیهایی که روانکاو انجام داده، به این خاطره رسیده که روزی در خیابان نزدیک خانهاش قدم میزده و ناگهان دستهٔ سربازی را میبیند که پسرعمویش، که ستوان بوده و این دختر ۱۵ سال بود او را ندیده بود، میان آن سربازها بوده است.
رفته که با او صحبت کند؛ پسر گفته به دلیل دستورات نظامی حق ندارم با کسی صحبت کنم، و زن بهشدت مأیوس شده، احساس ضعف جسمانی کرده و تقریباً حالت ضعف به او دست داده است. در توضیحاتی که بیمار میدهد، میگوید این پسرعمو نخستین کسی بوده که در ۱۶ سالگی با او رابطهٔ جنسی داشته است.
کاشف به عمل آمد که مشکل او در تمام زندگی زناشوییاش به همین رابطه با پسرعمویش مربوط بوده و رؤیا محصول نمادین روابط جنسی با پسرعمویش است. بنابراین سرباز در این رؤیا پسرعموی اوست و تیراندازی به سمت زن بهطور نمادین به روابط جنسی اشاره میکند. میگوید باید بدانیم که تفنگ نماد شناختهشدهای برای عضو جنسی مرد است و همچنین پنجره نماد شناختهشدهای برای آلت جنسی زن.
بنابراین با توجه به دو فکتی که به تجربه میدانیم، معنای این رؤیا این است، و سرباز بودن آن آدم به آن خاطره ربط دارد، و این رؤیای تکراری منشأ مشکلات روانی این زن را آشکار میکند. چرا این رؤیا انتخاب شد؟
برای اینکه ببینید نقش تحلیل رؤیا در روانکاوی چگونه است. آدمی آمده که مشکلات روانی عمیقی دارد و روابط خانوادگیاش خوب نیست. این رؤیا انگار روانکاو را به معنایش میرساند، به آن خاطره، به ماجرایی که در زندگی این آدم هست و باعث عدم تعادلش در زندگی عادی شده است.
و معمولاً فروید معتقد بود که رسیدن به منشأ اتفاقهایی که باعث روانآزردگی شده باعث میشود بیماری اصلاً رفع شود. رؤیای بعدی باز شیوهای بسیار فرویدی دارد. پسری این خواب را دیده است: «همسایهٔ ما بیمار بود.» یعنی پدرِ خانوادهای که همسایهٔ او هستند بیمار است. «خواستم از پزشک استمداد کنم، اما او مخالف بود. فرزندش گفت که اگر او بمیرد، تنها مایهٔ خوشبختیاش از دست میرود.»
تعبیر فرویدی چیست؟ آرزوی مرگ: خود این فرد که خواب را دیده آرزوی مرگ پدرش را دارد، ولی آن را جابهجا کرده است؛ پدرِ پسر همسایه دارد میمیرد و آن پسر میگوید اگر بمیرد، تنها مایهٔ خوشبختیاش از دست میرود.
اتفاقاً این نشانهای است برای تعبیر فرویدی که اینجا آرزویی در میان است. اگر در رؤیا ببیند که مثلاً پدر خودش یا پدر کسی مرده، ولی همراه با ناراحتی زیاد نباشد، این نشانهٔ چنین آرزویی نیست. ولی وقتی با سوگواری یا ابراز ناراحتی زیاد همراه باشد، بیشتر این احتمال پیش میآید که این نشود. بعد توضیحاتی میدهد که رابطهٔ او با پدرش چگونه است؛ همه را نمیگویم.
رؤیای دیگر و صحنهٔ کودکی
بگذارید دستکم یک رؤیای دیگر را هم بگویم، رؤیای شمارهٔ ۲۹ در این کتاب. میگوید: «من به دختری اسکناس ۱۰ دلاری دادم. پدرم پول را برای خودش برمیدارد و علاوه بر آن به آن دختر تهمت میزند که پول را از من دزدیده است. ناگهان خشم شدیدی به من دست میدهد و پدرم را با مشت نقش زمین میکنم.»
میگوید رؤیا برای تعبیر خیلی آماده است: اینجا پول نماد عشق است و گویی این شخص با این رؤیا میخواهد بگوید: «این تقصیر توست که من هنوز کودکی خردسال باقی ماندهام و قادر نیستم عشق حقیقی خود را نثار دختری کنم.» این پیامی است که با این رؤیا به پدر خودش میدهد: «من از تو متنفرم، زیرا احساس میکنم ناچارم به تو عشق بورزم، حتی اگر این عشق باعث نابودیام شود.»
یک مورد جالب دیگر هم هست، رؤیای شمارهٔ ۳۶: دانشجویی در این رؤیا معلم خصوصی دوران بچگیاش را با پرستار دوران بچگیاش در بستر میبیند.
این پرستار تا سن ۱۱ سالگی در خانهٔ آنها بوده است. احساسش این است که چه رؤیای احمقانهای دیده، ولی وقتی با برادر بزرگترش مطرح میکند، برادرش میگوید اتفاقاً اینها با هم رابطه داشتند؛ منتها او آن موقع آنقدر کوچک بود که در ذهنش نمانده است.
نتیجه این است که رؤیا اینگونه پدید آمده: او واقعاً چنین صحنهای را در کودکیِ بسیار دور دیده است؛ پس این صحنه در حافظهاش، جایی که نمیتواند به خاطر بیاورد، هست و در رؤیا انگار به یادش آورده میشود. بنابراین رؤیا میتواند به مجموعهای از خاطرات اشاره کند که در دسترس شما نیستند و از ذهن شما بسیار دورند؛ یعنی حقیقتی را اینگونه فاش کند. این نمونهٔ رؤیایی است که به حقیقتی اشاره میکند.
من دیگر بحث رؤیا را از دیدگاه فرویدی تمام کنم و سراغ بحثهای مفصلی برویم که فروید دربارهٔ مراحل رشد جنسیت، دربارهٔ زن و مرد و اختلالهایی که ممکن است پیش بیاید، دارد.
بنا بر تئوری فروید، پشت هر رؤیایی بدون استثنا حتماً آرزویی ناخودآگاه و سرکوبشده وجود دارد. حتی فروید در کتاب تفسیر رؤیایش هم خودش را مقید نمیکند که آرزوها را دقیقاً مشخص کند. دلایل اعتقاد فروید به این موضوع لزوماً دلایل تجربی نیست.
تئوریاش چنین میگوید و بعد معتقد است که هر وقت تداعیها را خیلی ادامه دهید، به آرزویی میرسید که حتماً حتی به دوران کودکی برمیگردد. یک سری از مواردی را که مشکوک به نظر میرسند در کتابش نقل میکند و نشان میدهد که با اینکه در ظاهر اینطور نیست، حتی کابوسهای وحشتناکی که شما را میترسانند به آرزویی اشاره میکنند.
اگر دربارهٔ یکی از این رؤیاها از دیدگاه فروید بپرسید، شاید پیشتر هم گفته باشم: رؤیای کامیون بهوضوح ادامهٔ یک خیالپردازی روزانه است.
بنابراین آرزوی رسیدن به آن زن و عضو آن خانواده شدن، در بقایای آن خیالپردازی، در این آدم هست و همان آرزوی ناخودآگاه است که این رؤیا را راه میاندازد.
اینکه میخواهید بگویید این کار آخرش به نتیجه نمیرسد، دیگر خیلی مهم نیست. مهم این است که هستهٔ مرکزی رؤیا، یعنی چیزی که رؤیا را راه میاندازد، یک آرزوست. مثلاً همین رؤیای ایرما را نگاه کنید: آرزوی مبرا بودن از آن تهمت، رؤیایی را راه انداخته است.
ممکن است در آن اجزایی هم باشد، مثلاً آرزویی فرعی، اینکه ایرما نمیرد؛ بنابراین دکتر N میگوید که او اسهال میگیرد و سم از بدنش دفع میشود، و الی آخر. به هر حال، در همهٔ این چیزها مرا در موضعی قرار میدهید که باید از فروید دفاع کنم.
واقعاً وقتی چیزی را خودم قبول ندارم، دفاع کردن از آن خیلی سخت است. من واقعاً همان تئوریهای فروید را قبول ندارم، ولی فکر میکنم فروید با مثالهایی که در خود کتاب میزند نشان میدهد که اگر تحلیل را خیلی ادامه دهید، سرانجام به آرزویی پنهان میرسیم.
تصور من این است که تئوری فروید دربارهٔ رؤیا از تئوری کلیاش دربارهٔ روان درمیآید، نه اینکه مثلاً هزار رؤیا را تفسیر کرده و به این نتیجه رسیده باشد. و فکر میکنم بد نیست آن کتاب را ببینید؛ قسمتی از آن اصلاً به همین اعتراض مربوط است.
رؤیاهایی را نقد کرده که در ظاهر درست مخالف آرزو هستند و بعد نشان میدهد که نه، اگر درست نگاه کنید، مثلاً اگر آرزو را این بگیرید، درست درمیآید. بنابراین تصور من دربارهٔ این کتاب این نیست که همهٔ تعبیرهایی که میکند همان چیزی است که اگر فروید بود میگفت.
فروید احتمالاً تداعیهای بسیار دیگری را وارد کار میکرد و میکوشید آرزو را طوری مطرح کند که به این راحتی نشود گفت اجزای رؤیا را به هم نمیچسباند. شما در واقع بهنوعی میخواهید بگویید که در این رؤیا شکست آن آرزو نشان داده شده است.
مثلاً فروید میتواند بگوید آرزوی دومی هم وجود دارد: احترامی که این شخص برای خانواده قائل است، اینکه خانواده از هم نپاشد. یا آن صحنهٔ پایانی را نتیجهٔ سانسور بداند؛ گویی این شخص به امری غیراخلاقی دست میزند و در رؤیا سانسور میشود و به نتیجه نمیرسد؛ مثل اینکه شما در رؤیا برای کاری غیراخلاقی اقدام کنید ولی به نتیجه نرسید. سرانجام آن میل به اقدام در رؤیا تا حدودی ارضا شده است. حالا من نمیدانم. بهترین مرجع این است که تعبیرهای خود فروید را در کتاب تفسیر رؤیا بخوانید.
دربارهٔ رشد جنسیت: فروید میخواهد با تئوری خودش توجیه کند که زن و مرد، از نظر روانی، چگونه پدید میآیند؛ ویژگیهای زنانه و مردانه چگونه پدید میآیند؛ و زن و مرد چگونه طرف مقابل را بهعنوان آبجکت جنسی خود میگیرند.
و سرانجام میخواهد مکانیسمها را طوری توضیح دهد که بتواند انواع و اقسام انحرافات جنسی عجیب و غریب را در آن توجیه کند: چرا مردی همجنسگرا میشود؟ چرا بعضیها دوجنسیتیاند؟ و الی آخر. بنابراین هدف رسیدن به تئوریای است که با آن بکوشیم جنسیت را در حالت نرمال و در حالتهای انحرافیاش درک کنیم.
فرض فروید این است که حالت نرمال ناهمجنسخواهی است. بعضی از منتقدان خیلی مدرن فروید به همین نقطه از تئوری فروید ایراد میگیرند که همجنسگرایی را انحراف میداند. الان میدانید که در دنیا خیلی مد است که بگویند همجنسگرایی اصلاً انحراف نیست. بنابراین فروید جزو کسانی است که مطابق همان دوران بهطور بدیهی همجنسگرایی را انحراف و حالت طبیعی را ناهمجنسخواهی میداند.
مشخص است که میخواهیم چه کار کنیم: میخواهیم مفهوم روانی جنسیت را درک کنیم؛ اینکه ویژگیهای جنسی چگونه پدید میآیند و چطور ممکن است اختلالهایی پدید بیاید که فرد نقشهای جنسی طبیعی خودش را بازی نکند یا همراه با یک سری انحرافات بازی کند.
بگذارید نکتهای را بگویم که معمولاً در کتابها به آن اشاره میشود: از نظر تاریخی، در دورانی که فروید مشغول کار روانکاوی بود، کتاب بسیار معروفی منتشر شد.
تقریباً میتوانم بگویم مطالبی که الان میگویم بهشدت به فصل چهارم این کتاب ایستو وابسته و مبتنی بر آن است.
پیش از آنکه فروید کارهای خودش را انجام دهد، Richard von Krafft-Ebing در سال ۱۸۸۶ کتابی منتشر کرد که شهرت بسیار زیادی پیدا کرد. در این کتاب، همانطور که اینجا توصیف میکند، فهرست حیرتآوری از انحرافهای جنسی ردیف شده بود؛ مردم اصلاً در ذهن نداشتند که آدمها ممکن است اینقدر دچار انحرافهایی غیر از همجنسخواهی و سادیسم و مازوخیسم و عورتنمایی و فتیشیسم شوند، که چیزهای معروفی بودند.
این کتاب مفصل مجموعهای از چیزهای عجیب و غریب بود. کتاب بسیار معروفی است و میگویند شاید بر ذهن فروید خیلی تأثیر گذاشته باشد، از این نظر که جنسیت، درست است که در جامعه نمود زیادی ندارد، ولی در خلوت، انگار مردم خیلی درگیر مسائل جنسی و انواع و اقسام انحرافات هستند.
بنابراین بخشی از تئوری فروید، طبق معمول، معطوف به این است که انحرافها و بیماریهای مختلف را در تئوری کلی بگنجاند. بگذارید از فکتی آغاز کنیم که فروید کاملاً بر آن تأکید میکند: در ابتدای زندگی، پس از تولد، به اصطلاح لکانی، تنها ابژهٔ زندگی نوزاد مادر است.
اصلاً این یک فکت روانشناسانه است که نوزاد در ابتدای تولد خودش را انگار با مادرش یکی میداند. پیش از تولد که یکی بوده؛ واقعاً حالتی از وحدت داشته و انگار جزئی از وجود مادرش بوده است. تا مثلاً دو ماه پس از تولد هم انگار کودک متوجه نیست که مادرش موجودی غیر از خودش است.
تمام جهان در مادر خلاصه میشود و خودش هم با مادر آمیختگی دارد، تا اینکه کمکم این تفکیک پدید میآید که این مادر من است. بنابراین به قول فروید همه از اینجا شروع میکنند، از نوعی اتحاد با مادر، و آبجکتشان مادر است. این را بهعنوان یک فکت در ذهن داشته باشید.
بهعلاوه، خیلی سریع یادآوری کنم که فروید معتقد است اگر بخواهید مراحل رشد را ببینید و بعد به جنسیت و رشد جنسیت برسید، طبیعی است که به این دقت کنید که پیش از رسیدن به رشد جنسی، ما مرحلهٔ دهانی و مقعدی داریم و بعد به مرحلهٔ جنسی میرسیم؛ این را چندین بار در این جلسات گفتهام. زیرا از نظر فروید مهم این است که نقاط حساس و تحریکپذیر کودک چه مسیری را طی میکنند.
به نظر میآید نخستین دورهٔ زندگی نوزاد اینگونه است که فقط از خوردن، از مکیدن، لذت میبرد؛ بعد به مرحلهای میرسد که هر چیزی را در دهانش میگذارد؛ بعد وارد دورانی میشود که دفع بیشترین لذت اوست؛ و سرانجام وارد دوران جنسی میشود که دورهٔ اصلی زندگی است و تا پایان عمر هم باقی میماند.
توضیحات خوبی دربارهٔ این مراحل دهانی و مقعدی در این کتاب ایستاپ هست که به دلیل کمبود وقت فکر میکنم بهتر است از آن بگذرم.
یکی از مکانیسمهای انحراف این است که آدمها در این مسیرهای رشد، که بهطور طبیعی پیش میرود، از مراحل بهطور کامل نمیگذرند؛ یعنی فردی مثلاً در دوران دهانی دچار فیکساسیون میشود. فیکساسیون اصطلاحی مهم در توصیفهای فرویدی است: یعنی انگار در دوران دهانی بیش از اندازه از راه دهان، از راه خوردن، لذت میبرد و این باعث میشود بخشی از لیبیدویش همینجا بماند. قرار است لیبیدو کمکم به مرحلهٔ مقعدی و بعد مرحلهٔ جنسی برود؛ آدم نرمال آدمی است که این مراحل را طی کند.
بنابراین مثلاً یکی از انحرافهایی که بهطور طبیعی میبینید آدمهاییاند که زیاد میخورند؛ حتی پدیدههای عجیب و غریبی مثل آدمخواری از نظر فروید همه نتیجهٔ فیکساسیون در مرحلهٔ دهانی یا اختلالاتی در این مرحلهاند. ممکن است کمبود لذت دهانی هم باعث شود مشکلاتی پیش بیاید. به هر حال وقتی فروید میکوشد مسیر رشد طبیعی را پیدا کند، هر اختلالی در هر مرحلهاش باعث انحرافی میشود.
بنابراین اگر مسیر رشد را درست تشخیص دهید، میتوانید دیکشنریای از انحرافات برای خودتان داشته باشید. کتابی که برایتان گفتم کتابی است مثل یک کتاب آشپزی: انحراف اول، انحراف دوم؛ چیزهایی که مشاهده کرده، یعنی مجموعهای از تجربیات. هیچ مکانیسمی، هیچ چیزی توصیف نشده که اینها چگونه پدید میآیند، و بنابراین طبعاً راهی هم برای درمانشان وجود ندارد؛ مثل دیکشنریای از انواع و اقسام انحرافات بدون ارتباط با یکدیگر.
فروید میکوشد بگوید جنسیت چگونه پیش میرود، رشد ما چگونه صورت میگیرد تا به مرحلهٔ جنسی برسیم، و مرحلهٔ جنسی را چگونه طی میکنیم تا به آن مرحلهٔ آخرِ نرمال برسیم.
هر چند مرحله که داشته باشیم، با فیکساسیون یا انواع چیزهایی که توصیف میکند میتوانیم انحرافهای مختلف را حدس بزنیم و بعد در کتاب دیکشنری نگاه کنیم ببینیم چنین انحرافی مشاهده شده یا نه.
بنابراین این یک مدلسازی علمی بر اساس فکتهاست. میخواهم بر این تأکید کنم که انحرافها و انواع بیماریها همیشه در ذهن فروید هست و میکوشد تئوریهای خودش را طوری ارائه دهد که این بیماریها و انحرافها تحت مدلی خوب مدل شوند، به این قصد که به هر حال روانپزشک است و میل دارد راههای درمان پیدا کند.
در مرحلهٔ جنسی بگذارید بر نکتهٔ خاصی تأکید کنم: اصلاً نسبت دادن مسائل جنسی به کودکان ظاهراً برای نخستین بار توسط فروید انجام گرفت؛ یعنی حتی در فرهنگ غربی کسی نداشتیم که بیاید از مسائل جنسی دربارهٔ کودکان صحبت کند.
در حالی که فروید کودک را از سهسالگی به بعد بهنوعی وارد مرحلهٔ جنسی میکند، البته به معنایی ضعیف، و فوقالعاده هم بر این تأکید دارد، در حدی که تمام منش انسان در بزرگسالی را به همین اتفاقهای دوران کودکی نسبت میدهد. این نکتهٔ خاصی است که خوب است دربارهٔ فروید بدانید.
این کار حالتی ابتکاری دارد و این نسبت دادن جنسیت و صحبت کردن از مسائل جنسی و کودکان تکاندهنده بوده است؛ و بعدها، پس از فروید، به نظر میآید مشاهدات بسیار زیادی وجود دارد که بهنوعی دستکم تمایلات جنسی ضعیفی در بچهها مشاهده شده است.
فکر میکنم عموماً روانکاوها موافقاند که جنسیت از بدو تولد بهنوعی وجود دارد. بیایید بکوشیم مراحل تغییر و تحول جنسیت در یک پسر را آنطور که فروید توصیف میکند توصیف کنیم. توصیف فروید در مورد پسر این است.
واضح است که باید روند رشد جنسیت در پسر و دختر را جداگانه بررسی کنیم، که اصلاً اینها چطور از هم جدا میشوند. پسر بهطور طبیعی از ابتدای تولد آبجکت جنسیاش مادر است؛ یعنی بهنوعی تمایلش به مادر است. این از نظر فروید با توجه به آن فکت بدیهی است؛ انگار اصلاً چیز دیگری در دنیایش وجود ندارد. مطلوبترین چیز در جهان برای نوزاد مادر است.
بنابراین پسر انگار لیبیدوی خودش، نیروی جنسی خودش، را معطوف به مادر میکند، بدون اینکه هنوز سوپرایگو یا ممنوعیتی در کار باشد. بنابراین مطلوبترین و محبوبترین شیء دنیا مادر است و بهنوعی آبجکت جنسی پسر میشود. بعد پسر دچار تعارض میشود. چرا؟
زیرا انگار این آبجکتی که به سمتش هدفگیری کرده، آبجکت پدر است. ممنوعیت از طرف پدر پدید میآید: این آبجکت در دسترس نوزاد، در دسترس کودک، نیست. چرا؟ زیرا پدری وجود دارد که از آن ممانعت میکند. اینجا قانون منع روابط جنسی با محارم وجود دارد و بنابراین حرمتی پدید میآید.
فروید معتقد است احساسی که به پسر دست میدهد تهدید اختهگی از طرف پدر است؛ این مکانیسمی است که فروید توصیف میکند. انگار تمایل جنسی پسر معطوف به مادر میشود و بعد دچار این مشکل میشود که احساس میکند از طرف پدر تهدید اختهگی برایش وجود دارد: پدر نمیخواهد او به مادر نزدیک شود و میخواهد او را از مادر جدا کند.
بنابراین از نظر فروید ترس از اختهگی تجربهٔ کودکی هر پسری است، و اینجا مسئلهٔ ادیپ پیش میآید: رقابت پسر و پدر برای تصاحب مادر؛ تمایل به اینکه پدر از بین برود تا پسر بتواند مادر را تصاحب کند. پنج مرحله را دارم میگویم: تمایل به مادر؛ ترس از اختهگی؛ مرحلهٔ سوم، سرکوب کردن میل به مادر، یعنی پسر برای اینکه از اختهگی رها شود میل به مادر را سرکوب میکند؛ مرحلهٔ چهارم این است که پس از این سرکوب، آبجکت جنسی جدیدی، یعنی زن دیگری را که مثلاً شباهتی به مادر دارد، بهعنوان آبجکت جنسی انتخاب میکند که آن محدودیت داخل خانه دربارهٔ او وجود نداشته باشد و آبجکت پدر را انتخاب نکرده باشد.
و سرانجام، با این انتخاب دوم، برای حل تعارضش با پدر، با پدر خودش همزادپنداری میکند. بنابراین پسر به سمت پدر میرود و این مسیر طبیعی است که به حل عقدهٔ ادیپ منجر میشود: پسر با پدر یکی میشود.
بنابراین در سلک مردها قرار میگیرد و زنی را بهعنوان آبجکت خود دارد. این وضعیت نرمال است؛ فروید اینطور توصیف میکند. حالا فرض کنید میخواهیم توصیف کنیم چه مکانیسمهایی ممکن است باعث شوند پسری همجنسگرا شود، یعنی نقش زنها را بپذیرد. همجنسگرایی در روانکاوی به این معنا مطرح است: مردی که نقش مرد را در روابط جنسی بازی نمیکند و تمایل دارد نقش زن را بازی کند. این دستکم در زمان فروید بهعنوان انحرافی روانی و کاملاً تثبیتشده مطرح بوده است. در این مراحل پنجگانه چه اختلالهایی ممکن است باعث این مشکل شود؟ مهمترین اختلال، و تأکید از من است، این است که کودک اصلاً از آن مرحلهٔ آبجکت، از مرحلهٔ همزادپنداری با مادر، عبور نکند.
یعنی انگار به جای اینکه به سمت پدر برود، بهنوعی به سمت مادر برود و همزادپنداریاش با مادر باشد. چگونه ممکن است این اتفاق بیفتد؟
یکی از مکانیسمهایی که فروید شرح میدهد این است که ممکن است فرزندی در برابر ترس از اختهگی، به جای اینکه مادر را رها کند، آبجکت جنسی جدیدی انتخاب کند و با پدر خودش همزادپنداری کند، بکوشد خودش را شبیه مادر درآورد.
زیرا گویی از پدر ترسیده است؛ حالا چه کند که از این ترس خلاص شود؟ مثل مادرش شود. بنابراین از نظر ویژگیها به نوعی اتحاد با مادر خودش میرسد تا از ترسی که از ناحیهٔ پدرش تحمل میکند رها شود.
این یک مکانیسم است. مکانیسم دیگری که فروید شرح میدهد، و در این کتاب خیلی بر آن تأکید نشده، شاید چون با این نوع توضیح هماهنگ نیست، این است که اصطلاحش را فروید به کار میبرد: غیبت پدر. فرض کنید اصلاً پدری در کار نیست: مرده است، یا از خانواده جدا شده و در خانواده حضور فیزیکی ندارد؛ مثلاً همیشه دور از خانواده زندگی میکند. یا ممکن است حضور فیزیکی داشته باشد، ولی حضور معنوی نداشته باشد. چه اختلالی برای پسر پیش میآید؟ پسر اصولاً دچار این تحولات، یعنی ترس از پدر، سرکوب، گرفتن آبجکت جنسی دیگر و همزادپنداری با پدر، نمیشود؛ اصلاً این مکانیسمها پیش نمیرود، چون پدر حضور ندارد.
فرض کنید پسری تنها با مادر خودش زندگی میکند؛ بنابراین انگار میتواند آمیختگی با مادرش را برای ابد حفظ کند و میتواند نقشی زنانه برای خودش قائل شود.
مثل مثالهایی که از رفتارشناسی حیوانات میزنند: مثلاً تخم مرغی را زیر اردک بگذارید؛ میگویند بعضی از این حیوانات وقتی نخستین بار از تخم درمیآیند، نخستین موجودی را که میبینند بهعنوان مادر میپذیرند و میکوشند شبیه آن رفتار کنند.
مثلاً ممکن است جوجهٔ مرغ اشتباهاً وارد آب شود، چون فکر میکند اردک است. وقتی پسری تنها با یک مادر زندگی میکند، خیلی طبیعی است که نوعی همزادپنداری میان آنها پدید بیاید.
اصولاً عاملی نیست که او را از مادر جدا کند؛ گویی در همان همزادپنداری اولیه باقی میماند. و میخواهم تأکید کنم که این شیوه، یعنی این مکانیسم پدید آمدن مردهای همجنسگرا، از نظر تجربی خیلی تأیید شده است؛ اینطور به نظر میآید. یعنی هنوز هم میبینید که در کتابهای روانپزشکی این را به یادگار از فروید نقل میکنند که این توصیف فروید خیلی تأیید شده است.
وقتی پدر به اندازهٔ کافی در خانواده نقش ندارد، و این غیبت کاملاً میتواند غیبتی معنوی باشد، یعنی در خانهای که زن قدرتمندتر است و تصمیمات را بیشتر میگیرد و پدری ضعیف در خانواده حضور دارد، یعنی بود و نبودش در خانه فعل و انفعال زیادی ایجاد نمیکند، اینجا پسرها دچار این مشکل میشوند: رفتارها و تمایلات زنانه پیدا میکنند و ممکن است در آینده دچار انحرافات جنسی واقعی یا به هر حال دچار اختلالاتی شوند. وجود پدری قدرتمند در خانواده است که مثل یک قطب اینجا هست و پسرها را جذب خودش میکند و به آنها هویت جنسی میدهد.
منتها با اینکه فروید این حرف را زده است، میخواهم بر این تأکید کنم که لازم نیست به این سلسله تغییراتی که اینجا بیان کردیم، یعنی اینکه عقدهٔ ادیپ چگونه حل میشود، اعتقاد داشته باشید تا این حرف را بپذیرید. میخواهم بگویم این لزوماً تأییدی بر نظریات فروید نیست.
بلکه مثلاً میتوانید از این فرض استفاده کنید که پسر و دختر بهطور طبیعی با پدر یا مادر خودشان همزادپنداری میکنند: پسرها با پدر، دخترها با مادر. یعنی گویی ما الگویی برای زندگی خودمان در نظر میگیریم و آن را از درون خانهٔ خودمان انتخاب میکنیم.
وقتی پدر و مادر هر دو حضور دارند، به سمت الگو گرفتن از یکی از این دو میرویم: دخترها به مادر گرایش پیدا میکنند و پسرها به پدر؛ و در واقع میشود گفت غیبت پدر از این جهت باعث رفتارهای زنانه میشود که آن الگو وجود ندارد.
بنابراین فرد شخصی را ندارد که بهعنوان الگو برایش مطرح باشد. میخواهم بگویم لزوماً لازم نیست عقدهٔ ادیپ را بپذیرید تا این فکت را دریابید. حالا مسئله این است که روند مشابه در دخترها چیست.
نخستین چیزی که میشود گفت این است که دختر اول پدر را بهعنوان آبجکت در نظر میگیرد، بعد احساس ترس از اختهگی میکند، بعد سرکوب میکند، مرد دیگری را بهعنوان آبجکت جدید انتخاب میکند و با مادر خودش همزادپنداری میکند.
منتها بهوضوح نمیشود این حرف را زد؛ زیرا اولاً این فکت وجود دارد که دختر و پسر از یک جا شروع میکنند: آبجکت هر دو مادر است، یعنی دنیای نوزاد. مشکلی که دربارهٔ جنسیت زنانه وجود دارد این است که آن شیوهٔ حل عقدهٔ ادیپ دربارهٔ دخترها معنا ندارد؛ زیرا به نظر میآید دخترها باید روند پیچیدهتری داشته باشند.
پسر برای احراز جنسیت خودش، که آبجکتش را مادر انتخاب کرده، باید کاملاً به زن دیگری سوئیچ کند؛ اینگونه به جنسیتی طبیعی میرسد و عقدهٔ ادیپش حل میشود. ولی دختر دستکم باید اول از مادر به پدر سوئیچ کند و بعد، تحت مکانیسمی، به مرد دیگری. بنابراین پیچیدگی بیشتری پیدا میکند تا به جنسیت طبیعی خودش برسد.
حالا فروید، که خودش هیچوقت از تئوریهایش دربارهٔ زنها ابراز رضایت نکرده، سرانجام با تغییراتی که در تئوری خودش داد، اواخر عمرش در مقالهٔ معروفی این مکانیسم را پیشنهاد کرد: شباهت دختر و پسر این است که هر دو از مادر شروع میکنند.
تفاوت در این است که دختر اصلاً مثل پسر ترس از اختهگی را تجربه نمیکند، بلکه اختهگی را بهعنوان یک واقعیت تجربه میکند. یعنی گویی تجربهٔ دختر این است که از طرف مادر یا کسی دچار نارضایتیای است. این توصیفی است که فروید از جنسیت زنانه دارد: جنسیت زنانه همراه با احساس اختهگی و نارضایتی است، مثل محروم بودن از یک ویژگی جنسی.
بنابراین اتفاقی که برای دختر میافتد این است که وقتی مادر را بهعنوان آبجکت قبول میکند و بعد دچار احساس اختهگی میشود، مادر را مسئول این اختهگی میداند؛ یعنی مهمترین شیء زندگی خودش را مسئول این اختهگی میداند و سرزنش میکند، و آبجکت جنسی خودش را پدر قرار میدهد. بعد چیزی شبیه حل عقدهٔ ادیپ پیش میآید: ترس از دست دادن محبوبیتش نزد مادر، بعد سرکوب کردن رابطهاش با پدر، انتخاب آبجکت جنسی جدید و همزادپنداری با مادر. بنابراین این پیچیدگی کمی طولانیتر است و تفاوت عمده این است که از نظر فروید اینجا ترس از اختهگی، به آن شکلی که در مردها وجود دارد، اصولاً وجود ندارد.
از نظر فروید، این مکانیسمها توجیهکنندهٔ بخشی از انحرافهایی است که در دیکشنریهای انحراف آمده، مثل توجیه فتیشیسم و توجیه همجنسگرایی؛ مثلاً همجنسگرایی زنانه را فروید اینگونه توصیف میکند.
وقتی دختر در مرحلهای با واقعیتی مواجه میشود که احساس اختهگی میکند، نه ترس از اختهگی، راهحلهایی که میتواند پیدا کند این است: یا جنسیت خودش را انکار میکند، یا، به اصطلاح فرویدی، انگار در توهم خودش به سمت احراز جنسیت مردانهای میرود که احساس میکند از دست داده است.
دربارهٔ این تئوریهای فروید، من با رعایت یک سری خطوط قرمز بعضی چیزها را نمیگویم. اگر واقعاً اینجا ابهامی هست، میتوانید به همین کتابها مراجعه کنید که منظور از ترس از اختهگی یا تجربهٔ اختهگی بهعنوان یک واقعیت دقیقاً چیست.
به هر حال این توصیفها نسبت به زنها بهشدت حالتی تحقیرآمیز دارد. در واقع فروید انگار در تئوری خودش جنسیت زنانه را نوعی محروم شدن میداند: گویی اساس، جنسیت مردانه است و آنهایی که از این جنسیت مردانه محروماند زن هستند. انگار اساساً احساس جنسی زن از نظر فروید احساس محرومیت از چیزی است.
این بعداً در لکان هم هست؛ و طبعاً احساسهای فمینیستی دشمنی بسیار عمیقی با تئوریهای فروید و لکان دارند. بعد، ببینید، مکانیسم دومی که فروید توصیف میکند این است که واکنش دختر در برابر اختهگی، یعنی تجربهٔ اختهگی بهعنوان یک واقعیت، این است که بکوشد و گویی آرزومند شود که میتواند مرد باشد؛ گویی چیزی را از دست داده ولی میتواند به دست بیاورد.
و این ایستاپ، که معمولاً توصیفهایش با شوخی همراه است، میگوید این حالت زنها میتواند به انحرافهایی منجر شود: زن نمیخواهد بپذیرد که زن است؛ گویی هر زنی در درون خودش میخواسته مرد باشد ولی نیست و نمیخواهد این را بپذیرد. واکنش بعضی از زنها این است که میخواهند همچنان مرد باشند؛ بنابراین سراغ این میروند که به شکل مردها رفتار کنند، و این میتواند به همجنسگرایی زنانه منجر شود. یعنی همجنسگرایی وقتی دربارهٔ زنها به کار برده میشود، یعنی اینکه زن بکوشد نقش مردانه را قبول کند، یعنی دنبال زنها بهعنوان آبجکت جنسیاش برود.
این واکنشی بیمارگونه است: با واقعیت اختهگی مواجه میشود ولی نمیخواهد آن را بپذیرد؛ بهنوعی در ذهن خودش، در خودآگاه خودش، از آن مکانیسمهای دفاعی استفاده میکند، انکار میکند و سراغ این میرود که ویژگیهای مردانه را، اگر بهطور آناتومیک ندارد، در رفتار خودش نشان دهد.
و با همان شوخیای که این نویسنده میکند، میگوید این میتواند به چیزهای وحشتناکی منجر شود، مثل همجنسگرایی زنانه و حتی فمینیسم. یعنی فمینیسم را به آن معنای متعارفش، اینکه زنها نمیخواهند قبول کنند که زن هستند و میخواهند بگویند ما هم همهٔ تواناییهای مردها را داریم، بهنوعی واکنشی بیمارگونه در برابر آن واقعیتِ در کودکی حلنشده میدانند.
و سومین ریاکشن، ریاکشنی کاملاً طبیعی است: اینکه این را بپذیرد، آبجکت جنسی خودش را از مادر به سمت پدر عوض کند و بعد مراحل حل عقدهٔ ادیپ زنانه را طی کند. فروید تأکید میکند که بچهدار شدن برای زنها بهنوعی بازیافتن آن چیزی است که انگار از دست دادهاند؛ بنابراین زن گویی با تولد فرزند به چیز از دست رفتهٔ خودش میرسد.
میکوشم دستکم کنجکاوی شما را برانگیزم که این کتاب و این بخشش را بخوانید. و سرانجام بگذارید اشارهای کنم به اینکه فروید با این توصیفهای خودش چه توصیفی میتواند از عشق داشته باشد.
سرانجام ما باید در تئوریای که دربارهٔ جنسیت میدهیم، علاوه بر اینکه بکوشیم انحرافهای مختلف را توضیح دهیم، که من خیلی مختصر به بعضی از آنها اشاره کردم، جنبهٔ مثبتی را هم که در جنسیت وجود دارد توضیح دهیم؛ مثلاً روابط عاشقانه در شرایط نرمال، یعنی اینکه ناهمجنسخواهی میان زن و مرد احساسی عاشقانه پدید میآورد.
طبیعی است که اگر با فضای فکری فروید آشنا باشید، انتظار ندارید چیز خیلی جالبی دربارهٔ عشق بشنوید. مثلاً چیزهایی که فروید دربارهٔ عشق میگوید این است که عشق همیشه چیزی از بقایای کودکی است؛ در واقع چیزی کودکانه است که در بزرگسالی هم بروز میکند. جملههایی که نقل میکنم عین جملههای فروید است.
میگوید عشق یک new edition، یعنی ویرایش جدیدی از رفتارهای کهنه است؛ یعنی همان اتفاقهایی که مثلاً برای مردها میافتد: همان تمایل کودکانهشان به مادر بعداً در بزرگسالی به شوری عاشقانه نسبت به زنی دیگر تبدیل میشود. در واقع انسان وقتی عاشق میشود واکنشهای کودکانه را تکرار میکند. دقیقاً به دلیل سرشت کودکانهاش است که سرشت compulsive دارد؛ یعنی به اصطلاح همراه با هیجان و تحریک زیاد است.
احساس فروید این است که بزرگسالی یعنی منطقی بودن و آرام بودن. بنابراین وقتی کسی گرفتار احساسات عجیب و غریبی میشود که دیگر عنان اختیار خودش را از دست میدهد، گویی به چیزهای کودکی خودش برگشته است. یا رابطهٔ عشق با غریزهٔ جنسی: از نظر فروید واضح است که عشق اصولاً نوعی تظاهر غریزهٔ جنسی است که تحت مکانیسمهایی مثل والایش ممکن است رنگ اشعار و افکار رمانتیک بگیرد، ولی واقعیتش این است که سرانجام چیزی کاملاً مربوط به همان مسائل جنسی ساده است. میگوید: «اعضای جنسی خودشان بدن را در جهت زیبایی رشد نمیدهند.»
میگوید اعضای جنسی اصولاً انگار بهرهای از زیبایی ندارند و حیوانی میمانند؛ بنابراین عشق هم ذاتاً به همان اندازه حیوانی باقی میماند. احساسش این است که عشق اصولاً همان ویژگیهای حیوانی است. حالا چیزی که فروید خیلی بر آن تأکید میکند، و اگر به این کتاب نگاه کنید، سکشن کوتاهی برای توضیح این حرف فروید گذاشته است، این است که فروید میگوید احترام یک مرد نسبت به زن تقریباً همیشه محدودکنندهٔ فعالیت جنسی اوست؛ یعنی تا وقتی مردی نسبت به زنی احساس احترام میکند، نمیتواند با او رابطهٔ جنسی برقرار کند.
و فقط وقتی میتواند ظرفیت کامل جنسی خودش را بروز دهد که با آبجکت جنسیای باشد که دیگر آن حالت احترام را نسبت به او ندارد؛ یعنی زن در نظرش تنزل پیدا کرده باشد.
و این به نوبهٔ خود باعث وارد شدن مؤلفههای انحراف در هدفهای جنسی مرد میشود. اینجا چیزی یادداشت کردهام ولی خط خودم را نمیتوانم بخوانم؛ یعنی مرد نمیتواند با زنی باشد که برایش احترام قائل است. معنای چیزی که اینجا هست این است.
در واقع نکته این است: این کتاب ایستاپ، که میگویم، سکشن کوتاهی در این مورد دارد که اگر زنی واقعاً مورد احترام باشد و بتواند مورد تحسین باشد، حتی نمیتواند آبجکت جنسی باشد.
آرزوی نهفته و تحقق در رؤیا
بنابراین وقتی مرد با زنی رابطهٔ جنسی برقرار میکند، انگار اگر احترامی هم داشته از بین رفته، یا باید پیش از آن از بین رفته باشد تا بتواند چنین کند.
و برای همین مردها مؤلفههای دیگری را، که منظورش مثلاً فانتزیهایی و نوعی روابط عجیب و غریب است، وارد روابط جنسی خودشان میکنند، انگار تا بتوانند به آن چیزی برسند که فروید ظرفیت کامل در رابطهٔ جنسی مینامد.
این چیزی است که در این کتاب بر آن تأکید میشود: اینکه انگار دوگانگیای در رفتار مردها نسبت به زنها وجود دارد. ضربالمثلی ایتالیایی نقل میکند که میگوید زنها همهشان روسپی هستند، به جز مادر من که مثلاً بسیار مقدس است.
در این کتاب بر این احساس دوگانهای که مردها نسبت به زنها دارند تأکید میکند: گویی آنهایی که پاکاند دور از دسترساند، و اگر در دسترس باشند، احساس آلوده بودن، کثیف بودن و غیرقابل احترام بودن پیدا میشود. میخواهد چه بگوید؟
فروید معتقد است که بنابراین اصلاً رابطهٔ عاشقانه میان زن و مرد، اگر رابطهٔ جنسی وجود داشته باشد، پدید نمیآید. اینجا مشکلی وجود دارد، زیرا مرد نمیتواند به زنی که با او رابطهٔ جنسی دارد این نگاه تحسینآمیز و همراه با احترام را داشته باشد. تقریباً پیداست که این وحشتناک است.
یعنی این دیدگاهها نسبت به مسائل عاشقانه بهشدت حالتی تحقیرآمیز و حتی نوعی امتناع دارند، و تقریباً میشود گفت این نتیجهٔ همان تئوری پایهای است که فروید بیان کرده: اینکه سرانجام همهٔ ویژگیهای ما قرار است بهنوعی به چیزهای حیوانی تنزل داده شود، از جمله رابطهٔ عاشقانه. و عبارتی را ایشان جلسهٔ قبل نقل کردند که فروید در کتاب «ناخوشایندیهای فرهنگ» به آن اشاره میکند.
من اتفاقاً با همین نگاه آن کتاب را دیدم. این حس، که در ادبیات خیلی به آن اشاره میکنند، که روابط عاشقانه همراه با احساس اتحاد است و من و تو از بین میرود و انگار عاشق و معشوق به یک موجود تبدیل میشوند، فروید آن را به برگشتن به آن حالت بسیار نوزادی نسبت میدهد که نوزاد هنوز اصلاً از غیر خودش آگاه نیست.
بنابراین آن چیزی که در ادبیات اینقدر ستایش شده، از نظر فروید در واقع برگشتن به، انگار، روزهای نخست تولد، از دست دادن خودآگاهی و برگشتن به دنیایی است که در آن تمایزها از بین میروند.
بنابراین همهٔ این پدیدههایی که روی هم روابط و احساسات عاشقانه مینامیم، از نظر فروید بهنوعی شبیه بیماریاند؛ اگر کسی با چنین احساساتی به فروید مراجعه کند، فروید طبعاً دنبال درمانش است، نه اینکه مثلاً تحسینش کند که به چه جایی رسیده است.
بنابراین بخشی از نظرات فروید دربارهٔ چیزهایی که حولوحوش جنسیت میگذرد، نظرش دربارهٔ عشق است که بسیار تحقیرآمیز است. چیزهایی که اینجا نقل کردم از چند کار مختلف فروید است که همهشان به هر حال فضایی از تحقیر دارند: نسبت دادن حالتهای کودکانه و حیوانی و حتی انکار اینکه مردی بتواند با زنی به رابطهای عاشقانه همراه با رابطهٔ جنسی برسد.
بنابراین مثلاً عشق نمیتواند در خانواده وجود داشته باشد. فکر میکنم این طبیعی است. من بهطور طبیعی وارد جزئیات نشدم، چون در صحبت کردن دربارهٔ این چیزها راحت نیستم؛ ولی در واقع خلاصهای را، با سانسور زیاد، از یکی از فصلهای این کتاب برایتان گفتم که اگر مایل باشید میتوانید کتاب را کمی دقیقتر بخوانید.
و هر کتابی پیدا کنید، معمولاً دربارهٔ این روند تکامل جنسیت از دیدگاه فروید چیزی مینویسد، و اینکه بیماریهای مختلف چگونه با این مکانیسمها توجیه میشوند و آیا درمان دارند یا ندارند؛ یعنی این مکانیسمها درمانی پیشنهاد میکنند یا نه.
یکی از حاضران: آیا از نظر فروید، مثلاً از سهسالگی تا پنجسالگی، دورانی است که بهطور طبیعی مشکل ادیپ پیش میآید و قرار است حل شود؟
فکر میکنم چنین است. حل کامل آن اصولاً بسیار نادر است؛ یعنی از نظر فروید اینطور نیست که کسی بتواند این مراحل را بهطور کامل طی کند: از مرحلهٔ دهانی و مقعدی بگذرد، وارد مرحلهٔ جنسی شود و این مکانیسم، یعنی پیدا کردن آبجکتی دیگر و متحد شدن با والد همجنس، را انجام دهد. بنابراین حتماً این اختلالها در همهٔ آدمها هست.
حالا که این صحبت را کردید، بگذارید چیزی بگویم که فرویدی نیست، نوفرویدی است؛ یعنی در حالوهوای تئوری فروید است. به نظر میآید که هویت جنسی پیدا کردن پسر و دختر تحت تأثیر روابط پدر و مادر است. اگر پدر و مادر روابط صمیمانهای داشته باشند، آنوقت این مکانیسمهایی که فروید توصیف میکند میتوانند بهطور طبیعی اتفاق بیفتند.
زیرا ببینید، پسر باید امیدش را از به دست آوردن مادر بهعنوان آبجکت جنسی از دست بدهد تا وارد مرحلهٔ طبیعی رشد جنسی خودش شود. اگر روابط پدر و مادر دچار اختلال باشد، پسر ممکن است، به قول شما، تا سن ۵ سالگی برسد ولی هنوز احساس کند که میتواند با پدر رقابت کند.
فرض کنید مادری را در نظر بگیرید که جلوی بچهها با پدر اختلاف دارد، یا وقتی پدر نیست، پشت سرش پرخاش میکند. بنابراین از تئوری فروید برمیآید که مشکل ادیپی حل نمیشود؛ یعنی اگر پسر در تصاحب مادرش احساس رقابت با پدرش دارد، میتواند این را ادامه دهد، چون انگار مادر تمایلی به پدر نشان نمیدهد.
این احساس که «آبجکتی که انتخاب کردهام اشتباه است و مال کس دیگری است، بنابراین باید سراغ آبجکت دیگری بروم» ممکن است پیش نیاید؛ و همینطور برای دختر. بنابراین یکی از عوامل اختلال جنسی در پسرها و دخترها میتواند این باشد که شکافی میان پدر و مادر وجود داشته باشد که بچهها احساس کنند میتوانند در آن شکاف جا بگیرند.
اگر روابط پدر و مادر طوری باشد که اصولاً این ابهام وجود نداشته باشد که آیا میشود مادر را تصاحب کرد، آیا میشود پدر را تصاحب کرد یا نه، آنوقت بچهها از نظر جنسیت سیر طبیعیتری طی میکنند. فکر میکنم این فکت تأییدشدهای است؛ یعنی تقریباً همهٔ اختلالهای هویت جنسی در خانوادههایی دیده میشود که روابط در آنها خوب نیست، جاهایی که روابط طبیعی و خوبی میان پدر و مادر نیست یا اصلاً پدر یا مادر به هر طریقی از زندگی حذف شده است. یعنی مثلاً همهٔ پسرهایی که با مادرشان تنها زندگی میکنند در معرض اختلالات جنسی هستند. یعنی به نظر میآید حضور پدر و مادر در هویتیابی جنسی لازم است و روابط صمیمانهشان بهشدت مهم است.
فکر میکنم این فکت تأییدشدهای است که همهٔ اختلالهای جنسی، در فرزندانی که نمیتوانند هویت جنسی خودشان را پیدا کنند، در خانوادههایی دیده میشود که همیشه اختلالهایی در روابط پدر و مادر هست. کمکم دارم خسته میشوم از اینکه هیچ حالت انتقادی نسبت به تئوری فروید ندارم؛ بگذارید دستکم کمکم چیزهایی بگویم.
این فکت تأییدشده به معنای تأیید همهٔ حرفهای فروید نیست. لازم نیست آن ۵ مرحلهٔ حل ادیپ را تأیید کنید تا بتوانید این فکت، این پدیده، را توجیه کنید؛ ممکن است به شیوههای دیگری بشود آن را توجیه کرد. ولی اگر از فروید میپرسیدید که شکاف میان پدر و مادر مؤثر هست یا نیست، تئوری فروید میگفت هست.
بنابراین این تأییدی برای تئوری فروید است که پسر ممکن است همچنان روابط خصمانهٔ خودش را با پدر ادامه دهد و بنابراین به هویت جنسی خوبی نرسد؛ یعنی مثلاً انگار از مادر خودش جدا نمیشود و آبجکت دوم را پیدا نمیکند، چون هنوز امیدوار است. و همینطور دختر ممکن است نسبت به پدر چنین احساسی داشته باشد.
اینها آدمهایی هستند که در بزرگسالی دچار اختلالاتی میشوند؛ مثلاً نمیتوانند بهطور طبیعی وارد رابطه با جنس مخالف شوند؛ و از نظر تئوری فروید دلیلش این است که آن مراحل را طی نکردهاند. انگار ناامید نشدهاند: پسری که از تصاحب مادر ناامید نشده، در جنسیتش در وضعیتی کودکانه باقی مانده و وارد مرحلهٔ بزرگسالی نشده است.
یکی از حاضران: در نظریهٔ فروید رفتار همجنسگرایی را چطور توضیح میدهند؟ آیا در روابط همجنسگرایی نقش زنانه و مردانه وجود دارد؟
اصلاً در تکستهای روانکاوی وقتی از انحراف همجنسگرایی حرف زده میشود، منظور این است که مرد در رابطهٔ جنسی بخواهد حالت زنانه داشته باشد و زن حالت مردانه.
عکس آن را معمولاً جزو انحراف همجنسگرایی نمیآورند، چون معمولاً مشاهدات چنین است که عموماً آنها سطحیترند؛ یعنی مشکلات عمیقی در آنها وجود ندارد که بخواهد بهعنوان انحراف ردهبندی شود. یعنی مثلاً اکثریت مردهایی که همجنسگرا هستند، به این معنا که به مردها بهعنوان آبجکت جنسی تمایل دارند، به زنها هم تمایل دارند.
ممکن است در اثر تنوعطلبی دچار چنین انحرافی شوند، یا ممکن است سوابق مشخصی در زندگیشان وجود داشته باشد که خیلی عمیق نیست؛ مثلاً عمدتاً مردهایی که چنین وضعیتی دارند ممکن است در شرایطی که در محیطی کاملاً مردانه زندگی کردهاند دچار این انحراف شده باشند.
مثلاً شایعترین جا برای این انحرافها محیطهای سربازی، زندانها و جاهایی مثل دارالتأدیبها و آموزشگاههای پسرانهٔ شبانهروزی است؛ اگر واقعاً آمار بگیرید، فکر میکنم درصد عمدهای از این نوع انحراف در این جاها دیده میشود؛ یا جاهایی که از نظر فرهنگی این انحراف شایع باشد. در واقع انگار یک سوپرایگو بهنوعی دخالت میکند.
بنابراین از نظر فروید اینها چیزی نیستند که بخواهیم با این مکانیسمها توجیهشان کنیم؛ سطحیتر از آناند. و میگویم که هنوز هم، الان، حدود ۵۰ درصد کتابهای تکست روانپزشکی، در اثر تلاشهای فراوانی که انجمنهای همجنسگرا در جهان انجام دادهاند، همجنسگرایی را از فهرست بیماریهای روانی حذف کردهاند و آن را انحراف حساب نمیکنند؛ و آن نصفهٔ دیگر هم که حساب میکنند، فقط همین را بهعنوان انحراف ذکر میکنند، نه چیز دیگری.
از رؤیا به پدیدههای فرهنگی
کمکم میکوشم کاربرد نظریهٔ فروید را به جاهایی برسانم که از نظر فرهنگی سطح بالاتری دارند. یعنی اگر مثلاً جلسهٔ قبل دربارهٔ رؤیا صحبت کردیم، رؤیا به آن صورت پدیدهای فرهنگی حساب نمیشود.
ولی پدیدهٔ مهمی است که بعداً میبینیم شیوهٔ برخورد فروید با آن در جاهای دیگر کاربرد دارد. اگر امروز دربارهٔ جنسیت و عشق و این چیزها صحبت کردم، این هنوز حداکثر میتواند به روابط خانوادگی مربوط باشد، و خانواده به هر حال یک پدیدهٔ فرهنگی هم هست.
فکر میکنم در نحوهٔ برخورد روانکاوانه با مسائل اجتماعی، و مخصوصاً با ادبیات و هنر بهعنوان یک فعالیت، نکته این است: اگر مدلی برای روان انسان داشته باشید، باید بتوانید با آن مدل دربارهٔ هر فعالیتی که انسان انجام میدهد، هر فعالیت فرهنگی و اجتماعی، حرفی بزنید.
باید بگویید آثار هنری چگونه توسط انسان تولید میشوند؛ و وقتی بتوانید بگویید چگونه تولید میشوند، در تحلیلشان میتوانید از این شیوهٔ تولید، یعنی از این مدلتان، استفاده کنید. کمکم میکوشم که دیگر بحثهای تئوریک نداشته باشیم.
بحثهای امروز و بحثهای جلسهٔ قبل همچنان برای روشن کردن ابعادی از تئوری و مدل فروید بود.
دربارهٔ خواب دیدن، خود خواب دیدن اصلاً مقداری ابهام تئوریک دارد.
به نظر میآید همه هر شب خواب میبینند؛ بعضیها یادشان میماند و بعضیها یادشان نمیماند. از نظر فروید رؤیا مکانیسمهایی دارد که خود رؤیا کاری را که میخواهد انجام میدهد، چه شما تعبیرش را بفهمید و چه نفهمید. ولی در رؤیاهای شما اطلاعاتی دربارهٔ ویژگیهای روانی خودتان وجود دارد.
مثلاً این مثال را زدم که با تحلیل رؤیای یک بیمار میتوانید به منشأ نوروزش دسترسی پیدا کنید: اینکه چه اتفاقی در زندگیاش باعث مشکلات فعلیاش شده است؛ مخصوصاً رؤیاهایی که تکرار میشوند و رؤیاهایی که بسیار تأثیرگذارند. اینها معمولاً به ویژگیهایی بسیار عمیق در زندگی آدمها اشاره میکنند.
بنابراین در رؤیاها اطلاعاتی هست و با پیگیری آنها به چیزهایی میرسید که ممکن است در حالت بیداری هیچ راهی برای رسیدن به آنها نداشته باشید. برای همین در سنت رواندرمانی فرویدی رواندرمانگر همیشه میکوشد از رؤیاهای بیمار بپرسد.
در حیطهٔ یونگ، که اصلاً فکر میکنم بهطور بدیهی چنین است، هر کس جلسهٔ اول برود، از آن به بعد یکی از وظایفش این است که رؤیاهایش را بنویسد و بیاورد.
و اینها در تحلیل خیلی کمک میکند. این حرفی که میزنید کاملاً درست است: همهٔ مکاتب روانکاوی معتقدند که تحلیل رؤیا میتواند خیلی به آدم کمک کند. خود رؤیا هم چیزهایی دارد که کمک میکند؛ رؤیا میتواند خودش کمک کرده باشد، ولی نه خیلی.
مثلاً فرض کنید اگر رؤیاهایی وجود داشته باشند که حالت اخطاردهنده دارند، اگر شما اخطار را نفهمید، ممکن است هیچ نفع خاصی از آن نبرید. ولی طبق تئوری فروید، که رؤیا تحقق آرزوست، به نظر میآید هر رؤیایی به هر حال عمل خودش را انجام میدهد؛ یعنی بخشی از آن آرزوی سرکوبشده در رؤیا محقق میشود.
بنابراین گویی با دیدن یک رؤیا تنشی رفع میشود؛ ولی تحلیلش میتواند فواید مضاعفی داشته باشد. همهٔ رؤیاها مفیدند، چه تحلیلشان کنید چه نکنید، چه یادتان بماند چه نماند؛ ولی تحلیل کردنشان ممکن است شما را به اعماقی از وجود خودتان برساند که در زندگیتان تغییراتی بسیار اساسی ایجاد شود.
منظورتان از تقویت رؤیا چیست؟
یکی از حاضران: یعنی اینکه یا از آن بخش به اطلاعاتی میرسیم، یا با توجه به نیرویی که دارد، بعضی چیزهایش را بارز کنیم و بعضی را از آن بگیریم؛ یعنی فرد بتواند در بیداری آن رؤیا را، یعنی رؤیا دیدن را، تقویت کند و کسی در رؤیا دیدن از دیگری قویتر شود.
من اینطور فهمیدم: منظورتان این است که اگر به رؤیاهایتان توجه کنید و مثلاً بکوشید یادتان بماند و تحلیلشان کنید، مکانیسم رؤیا دیدنتان تقویت شود؛ نه اینکه همینطوری تقویت شود.
حالا چگونه تقویت شود؟ نمیدانم. میدانم جواب بدیهی یونگ این است که بله. ولی فکر نمیکنم؛ جایی ندیدهام که فروید چنین اعتقادی داشته باشد که اگر رؤیا را تحلیل کنید، آنوقت بیشتر رؤیا میبینید یا رؤیای مهمتری میبینید، در حالی که یونگ بهطور بدیهی بارها بر این تأکید کرده است که توجه به رؤیاها باعث میشود رؤیاهای مهمتر و بزرگتری ببینید.
بگذارید چیزی از یونگ نقل کنم. میگوید من در طول سالها به این عادت کردهام که هر وقت بیماری پیش من آمده و از او خواستهام رؤیاهایش را یادداشت کند و برایم بیاورد، همان شب اول، نخستین رؤیایی که برایم میآورد دقیقاً مهمترین مشکل روانی این آدم در آن هست.
گویی اگر ناخودآگاه بفهمد که به آن توجه میشود، حرفهای خودش را میزند. ولی اگر تلاش نکنید، رؤیاهایتان یادتان نمیماند؛ اگر هم یادتان بماند و یادداشت نکنید، بعداً طبق آن مکانیسم دومی که رؤیاها را در بیداری تحریف میکند، تحریف میشوند؛ و اگر تحلیلشان نکنید، ممکن است ناخودآگاه به فرستادن پیامهای خودش ادامه ندهد.
ولی این حرفهایی که میزنم در چارچوب یونگی است، که به نظر میآید ناخودآگاه پیامی میفرستد. فروید مکانیسمها را بسیار مکانیکیتر میبیند. اینکه شما با رؤیا چه میکنید، به نظر من نباید دیدگاهی فرویدی باشد. جایی ندیدهام که فروید در این مورد اظهارنظری کند.
یادم نمیآید چه گفته است، ولی احساسم این است که نه؛ جواب فروید باید نه باشد، یعنی مهم نیست شما چه میکنید: تغییراتی گویی شیمیایی و فیزیکی در بدنتان باعث رؤیا میشود، چه به آن توجه کنید چه نکنید؛ آن اتفاق برایتان میافتد.
منظورتان خیالپردازیهاست. چون خیالپردازیها خیلی به تولید ادبیات و هنر نزدیک است، وقتی دربارهٔ آن صحبت کنم، دربارهٔ این هم صحبت میکنم. کموبیش تئوری مشترکی دربارهٔ خیالپردازی و رؤیا وجود دارد، ولی نه کاملاً؛ تمایزهایی هم هست.
یکی از حاضران: تفسیر رؤیایش را خواندهام. کتابی دارد، پنج تا مرحله دربارهٔ روانکاوی، که خیلی جالب است؛ این کتاب دربارهٔ روانکاوی ترجمهٔ خوبی ندارد. بخشی از آن را خواندهام، و کتاب توکن و تابو را هم فکر میکنم خواندهام؛ قسمتهایی از آن را.
این مسئلهای است که دنبال میشود: اینکه این پدیدهای خاص با ترکیبی خاص است، برای اینکه بفهمیم کار روانکاوی در اینگونه اختلالها چگونه پیش میرود. در روانکاوی هم چیزی هست که فروید آن را ترنسفرنس مینامد و بعدها در حوزهٔ رواندرمانی جدید یکی از مهمترین موضوعات است.
چون بهویژه با بخشهای رواندرمانی کاری ندارم، همانجا هم دربارهٔ آن صحبت میکنم. فروید همیشه این هشدار را میدهد که مواظب باشید روابط میان شما و بیمار حالت عاطفی پیدا نکند؛ بدانید که بیمار گاهی شما را با کس دیگری اشتباه میگیرد و این خودش مشکلی دارد.
میخواهم بگویم این فقط از نظر فروید چنین نیست؛ روانکاوها هم همین را میگویند، چون در همهٔ کتابها، در شمار اینگونه اختلالهایی که دربارهٔ بیمارها به آنها اشاره میشود، از جمله همین مقاومت، چیزی هست که همیشه وجود دارد: مقاومتی که بیمار در برابر واقعیت دارد. بهعنوان رواندرمانگر همیشه این را میبینید که بیمار، جایی که به یکی از نقاط حساس اختلالهای روانیاش نزدیک میشوید، مقاومت میکند و نمیخواهد با این چالش مواجه شود که چیزی ناهنجار و ناخوشایند از ناخودآگاهش بیرون کشیده شود.
بنابراین ترجیح میدهد فرار کند. مثلاً یکی از توجیههای فروید این است؛ همیشه میگویند وقتی با بیمارانشان دربارهٔ رؤیاهایشان صحبت میکنند و میکوشند با استفاده از تئوری خود به آنها بگویند که این رؤیاها را دارید، ناگهان همانجا بیماران رؤیاهایی میبینند که تلاطم زیادی دارند، انگار ناخودآگاهشان در برابر چنین حرفهایی که به آنها زده میشود واکنش نشان میدهد.
ولی اینها خیلی به کاری که من میخواهم بکنم مربوط نیست. اینها چیزهایی مربوط به رواندرمانی و رابطهٔ رواندرمانگر و بیمار است که تکنیکهای بسیار مشخصی برای کار رواندرمانگر دارد: اینکه بیمار حتماً در اتاق دراز بکشد، درمانگر حتماً جایی قرار بگیرد که بیمار او را نبیند، پشت سرش وقتی بیمار دراز کشیده، و مستقیماً همدیگر را نگاه نکنند، و الی آخر.
همهٔ اینها نتیجهٔ همین چیزهاست: ترنسفرنس و از بین بردن آن، و اینکه بیمار ریلکس باشد و دربارهٔ آن صحبت کند. آنطور که من میفهمم، ترنسفرنس از نظر فروید صددرصد مانع درمان است، بزرگترین مانع درمان، چون روابط از حالت طبیعی خودشان خارج میشوند.
تداعیِ آزاد برای هر جزء، جانشینی و تراکم، و آرزویی پنهان که به گفتهٔ سخنران انگار فروید را تبرئه میکند.
فروید بر تداعیِ شخصی تکیه دارد؛ سخنران یادآوری میکند که نمادها از آن پس کمکم تثبیت شدهاند.
سخنران نظریه را امانتدارانه شرح میدهد ولی قبولش ندارد؛ دلایل نظریهٔ آرزو را لزوماً تجربی نمیداند.
به تقریر سخنران: ترس از اختهگی در پسر، تجربهٔ اختهگی در مقام واقعیت در دختر.
سخنران تقریر فروید از زن و عشق را تحقیرآمیز میخواند: زن در مقام محرومیت، عشق در مقام بازماندهٔ کودکی.
رویا در درمان از چشم فروید و یونگ، و گذرِ پیشرو به کاربرد فرهنگیِ نظریه در ادبیات و هنر.
بحث کردن دربارهٔ نظرات فروید، چنانکه تا حدودی واضح است، برای من دشواریهایی دارد.
و نکتهٔ بسیار مهمتر این است که وقتی آدم تئوریای را توضیح میدهد که خودش بهنوعی چندان با آن همدلی ندارد، کار خیلی سختتر میشود.
چون به هر حال این تئوری منطق درونی دارد: اگر چیزهایی را فرض بگیری، از جایی به بعد انگار با همان منطق درست پیش میرود. نکتهٔ دیگر این است که خالص فرویدی صحبت کردن اصلاً خیلی سخت است.
فروید، همانطور که در این رؤیا میبینید، بیش از آنکه به فرهنگی از نمادها با معناهای ثابت متکی باشد، به تداعی متکی است
این تحلیل طولانی سبک خاص فروید را در بررسی رؤیاها نشان میدهد
و بهعلاوه میبینید که به جای استفاده از مجموعهای از نمادهای ثابت، چقدر از تکنیک تداعی استفاده میکند.
من واقعاً همان تئوریهای فروید را قبول ندارم، ولی فکر میکنم فروید با مثالهایی که در خود کتاب میزند نشان میدهد که اگر تحلیل را خیلی ادامه دهید، سرانجام به آرزویی پنهان میرسیم.
تصور من این است که تئوری فروید دربارهٔ رؤیا از تئوری کلیاش دربارهٔ روان درمیآید، نه اینکه مثلاً هزار رؤیا را تفسیر کرده و به این نتیجه رسیده باشد.
در مرحلهٔ جنسی بگذارید بر نکتهٔ خاصی تأکید کنم: اصلاً نسبت دادن مسائل جنسی به کودکان ظاهراً برای نخستین بار توسط فروید انجام گرفت؛
میخواهم بر این تأکید کنم که انحرافها و انواع بیماریها همیشه در ذهن فروید هست و میکوشد تئوریهای خودش را طوری ارائه دهد که این بیماریها و انحرافها تحت مدلی خوب مدل شوند
کتابی که برایتان گفتم کتابی است مثل یک کتاب آشپزی: انحراف اول، انحراف دوم؛ چیزهایی که مشاهده کرده، یعنی مجموعهای از تجربیات.
پیش از آنکه فروید کارهای خودش را انجام دهد، Richard von Krafft-Ebing در سال ۱۸۸۶ کتابی منتشر کرد که شهرت بسیار زیادی پیدا کرد.
کمکم دارم خسته میشوم از اینکه هیچ حالت انتقادی نسبت به تئوری فروید ندارم؛
این فکت تأییدشده به معنای تأیید همهٔ حرفهای فروید نیست.
ممکن است به شیوههای دیگری بشود آن را توجیه کرد.
حالا که این صحبت را کردید، بگذارید چیزی بگویم که فرویدی نیست، نوفرویدی است
یعنی با توجه به تئوری فروید ببینیم این دادهٔ بسیار خام که از ناخودآگاه به ما داده میشود چه منشأیی دارد و چگونه میشود با آن برخورد کرد.
اینکه رؤیا سرانجام میخواهد به آرزویی پنهان جامهٔ عمل بپوشاند.
چیزی که من میخواهم بر آن تأکید کنم این شیوهٔ برخورد است: فروید در هر قسمت رؤیا گویی ذهن خودش را آزاد میگذارد تا ببیند چه چیزهایی در ذهنش تداعی میشود.
هرچه صحنه غیرواقعیتر باشد، باید بیشتر جستوجو کنید که این چیزهای غیرواقعی چرا اینجا آمدهاند.
یعنی آن قسمت از رؤیا کاملاً رئال است و با خاطرهای بسیار مشخص یا چیزی در آینده تطبیق دارد، پس لازم نیست خیلی کنجکاوی به خرج دهید.
و فروید با این رؤیا گویی خودش را از همهٔ آن اتهامها مبرا میکند و در پایان در رؤیا به یکی از ویژگیهای بسیار خوب پزشکی خودش هم ارجاع میدهد
بگذارید چند رؤیا هم از روی این کتاب گوتل بخوانم تا ببینید نحوهٔ برخوردشان باز چگونه است.
نکتههایی که دربارهٔ این رؤیا میخواهم بگویم این است که ادامهٔ خیالپردازی روزانه است و اخطاری در آن وجود دارد.
این کتاب تقریباً ۲۰ سال پس از مرگ فروید نوشته شده است، بنابراین خالص فرویدی نیست.
بنا بر تئوری فروید، پشت هر رؤیایی بدون استثنا حتماً آرزویی ناخودآگاه و سرکوبشده وجود دارد.
دلایل اعتقاد فروید به این موضوع لزوماً دلایل تجربی نیست
یونگ ادعا میکند که در طول حیاتش ۱۰۰ هزار رؤیا را تفسیر کرده است.
با اینکه هم فروید و هم یونگ معتقدند که سرانجام باید متن هر رؤیا را مستقل بررسی کرد، قبول کنید که آن نمادها کمکم جمع میشوند و راهنماهای خوبی برای فهم مفهوم رؤیا هستند.
جایی ندیدهام که فروید چنین اعتقادی داشته باشد که اگر رؤیا را تحلیل کنید، آنوقت بیشتر رؤیا میبینید یا رؤیای مهمتری میبینید، در حالی که یونگ بهطور بدیهی بارها بر این تأکید کرده است که توجه به رؤیاها باعث میشود رؤیاهای مهمتر و بزرگتری ببینید.
ولی فکر نمیکنم؛ جایی ندیدهام که فروید چنین اعتقادی داشته باشد که اگر رؤیا را تحلیل کنید
جایی ندیدهام که فروید چنین اعتقادی داشته باشد که اگر رؤیا را تحلیل کنید، آنوقت بیشتر رؤیا میبینید یا رؤیای مهمتری میبینید، در حالی که یونگ بهطور بدیهی بارها بر این تأکید کرده است که توجه به رؤیاها باعث میشود رؤیاهای مهمتر و بزرگتری ببینید.
همان شب اول، نخستین رؤیایی که برایم میآورد دقیقاً مهمترین مشکل روانی این آدم در آن هست.
ولی این حرفهایی که میزنم در چارچوب یونگی است، که به نظر میآید ناخودآگاه پیامی میفرستد. فروید مکانیسمها را بسیار مکانیکیتر میبیند.
یکی از شیوههای ضمیر ناخودآگاه، یعنی یکی از مکانیسمهایی که در ساخت رؤیا دخالت دارند، همین متراکم کردن است.
بنابراین ممکن است ایرما اینجا فقط ایرما نباشد.
تشبیه مهمترین مکانیسمی است که ناخودآگاه از آن استفاده میکند.
تداعی بهمثابه دسترسی به ناخودآگاه بنابراین تداعیها نشاندهندهٔ چیزهایی در ناخودآگاه شما هستند.
بنابراین از نظر فروید، بدون اینکه دلیل خیلی قاطعی داشته باشد، تداعیها مفیدند و به نظر او بهنوعی تنها راهاند
مثلاً چیزهایی که فروید دربارهٔ عشق میگوید این است که عشق همیشه چیزی از بقایای کودکی است؛
میگوید عشق یک new edition، یعنی ویرایش جدیدی از رفتارهای کهنه است؛
بنابراین عشق هم ذاتاً به همان اندازه حیوانی باقی میماند
فروید معتقد است که بنابراین اصلاً رابطهٔ عاشقانه میان زن و مرد، اگر رابطهٔ جنسی وجود داشته باشد، پدید نمیآید.
فروید آن را به برگشتن به آن حالت بسیار نوزادی نسبت میدهد که نوزاد هنوز اصلاً از غیر خودش آگاه نیست.
بنابراین بخشی از نظرات فروید دربارهٔ چیزهایی که حولوحوش جنسیت میگذرد، نظرش دربارهٔ عشق است که بسیار تحقیرآمیز است.
نخستین کاربرد آن بهنوعی مسئلهٔ تفسیر رؤیاست
این رؤیای معروف تزریق ایرما و تحلیلی را که فروید از آن میکند کامل بگویم
ادعایش این است که اصلاً تحلیل همین رؤیا استارت نظریهاش دربارهٔ رؤیا را در ذهنش زده است.
کاری که امروز میخواهم در آغاز جلسه بکنم این است که متن رؤیا را از روی همین کتاب تفسیر رؤیای فروید کامل بخوانم و در ادامه
بعضیها، مثل لکان، تغییراتی را که بعداً پدید آمد انحراف از منظور اصلی فروید میدانستند، و واقعاً هم تا اندازهای چنین است
این بعداً در لکان هم هست؛ و طبعاً احساسهای فمینیستی دشمنی بسیار عمیقی با تئوریهای فروید و لکان دارند.
نمیتوانیم هرجا نمادی را دیدیم بگوییم این یعنی فلان چیز.
این را دقیقاً به این دلیل میخوانم که فروید از نمادها استفاده میکند، نه اینکه نکند.
ولی اساس برخوردش بر تداعی است، نه بر نمادشناسی.
بعد میخواهم بگویم که از ۱۹۰۰، که این کتاب منتشر شد، تا الان، به دلیل تحلیلهای مفصلی که از رؤیاهای آدمهای مختلف کردهاند، کلی نماد تثبیت شده است.
مجموعههایی از نمادها بود، یعنی دیکشنریهای قبلی دربارهٔ نمادها، که معروفترینش مربوط به معبر معروف یونانی به نام آرتمی میدورس است؛ یا مثلاً ما در فرهنگ خودمان ابنسیرین را داریم که مجموعهای از رؤیاها را در کتابی جمع کرده است.
فروید اصلاً به اینها اعتماد نداشت و خودش هم تعداد کمی را نماد معرفی کرد.
برای اینکه ببینید نقش تحلیل رؤیا در روانکاوی چگونه است.
و معمولاً فروید معتقد بود که رسیدن به منشأ اتفاقهایی که باعث روانآزردگی شده باعث میشود بیماری اصلاً رفع شود.
در روانکاوی هم چیزی هست که فروید آن را ترنسفرنس مینامد و بعدها در حوزهٔ رواندرمانی جدید یکی از مهمترین موضوعات است.
آنطور که من میفهمم، ترنسفرنس از نظر فروید صددرصد مانع درمان است، بزرگترین مانع درمان، چون روابط از حالت طبیعی خودشان خارج میشوند.
تفاوت در این است که دختر اصلاً مثل پسر ترس از اختهگی را تجربه نمیکند، بلکه اختهگی را بهعنوان یک واقعیت تجربه میکند.
جنسیت زنانه همراه با احساس اختهگی و نارضایتی است
حالا فروید، که خودش هیچوقت از تئوریهایش دربارهٔ زنها ابراز رضایت نکرده
مقاومت و سانسور در بیداری به هر حال این توصیفها نسبت به زنها بهشدت حالتی تحقیرآمیز دارد.
کمکم میکوشم کاربرد نظریهٔ فروید را به جاهایی برسانم که از نظر فرهنگی سطح بالاتری دارند.
خانواده به هر حال یک پدیده فرهنگی هم هست
این بعداً در لکان هم هست؛ و طبعاً احساسهای فمینیستی دشمنی بسیار عمیقی با تئوریهای فروید و لکان دارند.
و با همان شوخیای که این نویسنده میکند، میگوید این میتواند به چیزهای وحشتناکی منجر شود، مثل همجنسگرایی زنانه و حتی فمینیسم.
و این ایستاپ، که معمولاً توصیفهایش با شوخی همراه است، میگوید این حالت زنها میتواند به انحرافهایی منجر شود: زن نمیخواهد بپذیرد که زن است
یعنی حقیقتی را اینگونه فاش کند. این نمونهٔ رؤیایی است که به حقیقتی اشاره میکند.
فکر میکنم در نحوهٔ برخورد روانکاوانه با مسائل اجتماعی، و مخصوصاً با ادبیات و هنر بهعنوان یک فعالیت، نکته این است: اگر مدلی برای روان انسان داشته باشید، باید بتوانید با آن مدل دربارهٔ هر فعالیتی که انسان انجام میدهد، هر فعالیت فرهنگی و اجتماعی، حرفی بزنید.
باید بگویید آثار هنری چگونه توسط انسان تولید میشوند
باید بفهمید که اگر بخواهید رؤیای خودتان را تحلیل کنید، بهطور طبیعی با مقاومتی مضاعف مواجه هستید.
ناخودآگاه چیزهایی را در رؤیا آورده که خودآگاه شما نمیخواهد آنها را ببیند
تمایل به مادر، ترس از اختهگی، مرحله سوم سرکوب کردن میل به مادر
بنابراین در سلک مردها قرار میگیرد و زنی را بهعنوان آبجکت خود دارد. این وضعیت نرمال است؛ فروید اینطور توصیف میکند.
ببینید، به متن رؤیا که بلافاصله پس از خواب نوشته تا این حد استناد میکند که مثلاً این عبارت عادی نیست.
اما هر جا چیزهای عجیب و غریبی پیش میآید، حتی از نظر ادبی، باید توجیه کنید که چرا در متن رؤیا چنین است.
باز بر این جمله میخواهم تأکید کنم: «تلفظ اسهال به تلفظ دیفتری، واژهای بدشگون که در رؤیا نیامد، در زبان آلمانی بیشباهت نیست.» کمتر در کسانی که پس از فروید آمدند اینقدر حساسیت روی واژهها میبینید.
فروید به شدت از شباهت واژهها استفاده میکند
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.