فیزیکالیسم؛ فرضی روششناختی، نه متافیزیکی
علم ماتریالیسم را روشی فرض میگیرد و نمیتواند تأییدش کند؛ فرض واقعی «بیشتر» فرمالیستی است.
این جلسه سومین جلسهٔ نقد نظریهٔ فروید است و به مباحثی بنیادی با جنبهٔ فلسفهٔ علم میرسد. ابتدا فرض متدولوژیک ماتریالیسم در علم و مثال کیسهٔ گلولهها میآید، بعد بحث علمیبودن روانکاوی و مسئلهٔ ریداکشن. سپس از استقلال روانکاوی و وحدت دانش دفاع میشود و از علم حضوری و حصولی سخن میگوید. در پایان خود میل به ریداکشن را روانکاوانه تحلیل میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
نقد نظریهٔ فروید و بحث دربارهٔ اشکالهای احتمالی آن، که اکنون به سومین جلسهاش رسیده است، فکر میکنم بهطور کاملاً طبیعی ما را به مباحثی خیلی بنیادی رسانده است. احساس من این است که نظریهٔ فروید دقیقاً مشکلاتی خیلی بنیادی دارد؛ انگار اصولی را فرض گرفته است، مثل همین که میخواهد ریداکشن انجام دهد. فضای علمی اواخر قرن نوزدهم به نحوی در نظریهٔ فروید مشکلاتی ایجاد کرده و ریشهٔ مشکلات بیشتر همینجاست. دفعهٔ قبل هم گفتم و باز تکرار میکنم: احساسم این است که بحثهای بنیادیای که به نحوی جنبهٔ فلسفهٔ علم دارد احتمالاً مستقلاً برای شما جالب است؛ بنابراین هیچ نگرانیای ندارم که قدری از مباحث مستقیم روانکاوی فاصله میگیریم. اگر بحثش پیش بیاید، شاید در جلسات آینده هم گاهبهگاه وارد بحثهایی بنیادی شویم که مستقیماً به روانکاوی ربط ندارد.
پیش از شروع بحث، موضوعی فرعی را که در بحثهای قبل گفتم یادآوری کنم: فرض ماتریالیسم، یا به زبان امروزی فیزیکالیسم، فرضی متدولوژیک برای علم است، نه فرضی متافیزیکی. یعنی مثلاً یک شیمیست مجاز نیست از عناصری که مثلاً جنبهٔ ماورای طبیعی دارند در نظریههای خودش استفاده کند. هر دانشمندی، هرچه میگوید، باید به نحوی جنبهٔ تجربهگرایانه داشته باشد: برای اندازهگیری کمیتهایی که معرفی میکند یا مفاهیمی که وارد فرضیهاش میکند روشهای آزمایشگاهی داشته باشد و بگوید این مفاهیم را چگونه میشود با تجربه دیتکت کرد. این یک فرض متدولوژیک است. ممکن است یک شیمیست آدم خیلی متدینی هم باشد، ولی وقتی به آزمایشگاه میرود این فرض را رعایت میکند، چون مثلاً ساینس اینگونه تعریف شده است.
این تا حد زیادی برمیگردد به اینکه ساینس، هرچند این صراحتاً اعلام نمیشود، معطوف به پیشبینی است؛ یعنی نوع خاصی از دانش است. میبینید که معیاری که مثلاً پوپر هم میگذارد همین را به ما میگوید. ساینس نوعی دانش است که معطوف به کنترلکردن است. مثلاً فرض کنید من اعتقاد داشته باشم که در نتایج آزمایشگاهیام عناصری ماورای طبیعی هم دخالت میکنند. چنین نظریهای به چه دردی میخورد؟ من که آن عناصر ماورای طبیعی را نمیتوانم کنترل کنم؛ بنابراین نمیتوانم آزمایشهایی ترتیب بدهم که آنها، آنطور که من فکر میکنم، در آن دخالت کنند. اما اگر عناصری را وارد کنم و بگویم اینها، ماورای طبیعی باشند یا نباشند، از قوانینی پیروی میکنند، یعنی مثلاً همیشه این اتفاق رخ میدهد، این مشکل چندانی ایجاد نمیکند. میتوانم برایش پارامتر یا مفهومی تعریف کنم و لزومی هم ندارد بگویم اینها ماورای طبیعیاند. میگویم فعلاً نمیدانم توجیهش چیست و از نظر فیزیکی چه عناصری موجب آن میشوند، ولی قواعدش را مینویسم. این اشکالی ندارد. در ساینس، اینکه پارامترها یا عناصری که وارد میکنیم طبیعی باشند، یا توجیه فیزیکیشان را بدانیم یا ندانیم، آنقدر مهم نیست که برای ما مهم است بتوانیم قاعدهمندشان کنیم تا قابل کنترل باشند؛ بتوانم پیشگویی کنم که اگر آزمایش بعدی را با این شرایط انجام دهم چه اتفاقی میافتد. عناصر ماورای طبیعی تحت کنترل نیستند؛ مثلاً موجوداتی مختارند که هر وقت دلشان بخواهد میآیند و آزمایشهای مرا به هم میزنند و گاهی هم نمیآیند. سخنگفتن از اینهاست که به نحوی مجاز نیست.
متوجهاید منظورم چیست؟ فرض ماتریالیستی علم بیشتر معطوف به این است که اگر عنصر یا پارامتری را، حتی بدون توجیه فیزیکال، وارد نظریهٔ خودم میکنم، باید بتوانم آن را به نحوی تحت یک سری قواعد ریاضی درآورم؛ نه اینکه بگویم این عنصری بود که این دفعه برای خودش چنین کرد. مثلاً حرفی که نیوتن میزند، که خداوند پایداری منظومهٔ شمسی را گاهگداری با دخالتی مستقیم حفظ میکند: چیزی مثل ژیروسکوپ را در نظر بگیرید که آن را میچرخانید و گاهی که تعادلش دارد به هم میخورد، ضربهای به آن میزنید. معلوم نیست خداوند این ضربه را کی میزند؛ یعنی معادلهای وجود ندارد که به من بگوید این حفظ تعادل هر یک قرن یک بار انجام میشود. اگر نیوتن این را بگوید، مشکل چندانی نیست؛ لازم هم نیست نامی از خداوند ببرد. میگوید چنین پدیدهای وجود دارد و برای ما چیزی قابل پیشبینی است که مثلاً هر ۱۰۰ سال یک بار چنین اتفاقی در منظومهٔ شمسی میافتد و تعادل دوباره حفظ میشود. بنابراین بیش از آنکه وسواس داشته باشیم چیزی را که وارد نظریهٔ خود میکنیم معرفی کنیم، که چه عنصر فیزیکیای است و چه ماهیتی دارد، ماده است یا میدان، یا نامی برایش بگذاریم و به اصطلاح فلسفی اونتولوژیاش را معرفی کنیم که از نظر وجودشناسی در چه جایگاهی است، نظرمان معطوف به این است که اگر پارامتر یا مفهومی را وارد نظریهمان میکنیم، به نحوی قاعدهمند باشد؛ عنصری مختار و عجیب و غریب نباشد که نتوانم کنترلش کنم؛ چون ساینس ذاتاً به نحوی معطوف به پیشبینیکردن و معطوف به کنترلکردن است.
میخواهم نکتهای را که گفتم، و این مثال را هم برایش زدم، قدری تکمیل کنم. گفتم وقتی ساینس فرض متدولوژیک ماتریالیسم را میگذارد، یعنی قرار است در توجیهات علمی خود از عناصر ماورای طبیعی استفاده نکنید، و وقتی این فرض را گذاشتید، هرچه بهعنوان ساینس پیش میرود هیچگونه قضاوتی دربارهٔ درستی یا نادرستی این فرض متدولوژیک نمیتواند بکند. یعنی ساینس نمیتواند تأییدی باشد بر اینکه ماتریالیسم درست است یا غلط. طبعاً چون فرض متدولوژیک گذاشتهایم، خودمان را محدود کردهایم به اینکه در حوزهٔ خاصی تحقیق کنیم که ماتریالیستی است؛ بنابراین مطلقاً نمیتوانیم بگوییم همینطور که ساینس پیش میرود، آن فرض به نوعی تأیید میشود.
مثالی که زدم این بود: فرض کنید میخواهیم بگوییم در کیسهای فقط گلولههای آبی هست. آدم مدام گلولهها را درمیآورد؛ اگر آبی بود نشان میدهد و میگوید این آبی است، و اگر نبود دوباره آن را در کیسه میاندازد و گلولهٔ دیگری درمیآورد. میخواهم مثال بهتری بزنم که با این موضوع منطبق باشد. مثال خوب این است: فرض کنید در کیسهای مجموعهای گلوله داریم؛ ممکن است بعضی آهنی باشند و ممکن است بعضی نباشند؛ نمیدانیم. ولی فرض میگذاریم که برای درآوردن گلولهها از کیسه باید از آهنربا استفاده کنیم؛ یعنی بر کسانی که میخواهند این کیسه را امتحان کنند واجب میکنیم که از آهنربا استفاده کنند. اینها که از آهنربا استفاده میکنند، طبعاً هر گلولهای که درمیآورند آهنی است. ولی این به هیچ وجه تأیید نمیکند که هرچه در این کیسه هست، گلولههایش آهنی است، مگر اینکه همهٔ گلولههای کیسه تمام شود و کیسه خالی شود. این تنها حالتی است که ممکن است بگوییم تشخیص دادهایم؛ یعنی وقتی همهچیز خالی شده باشد.
یعنی اگر ساینس با فرض متدولوژیک ماتریالیستی خودش پیش برود و به فرض محال همهٔ مسائل را حل کند، به یک معنا شاید بشود گفت که دیگر مشکلی نمانده است. ولی آیا اصلاً ساینس به چنین جایی رسیده است، یعنی نزدیک شدهایم به اینکه مسائل خودمان را حل کنیم؟ فکر میکنم احساس همهٔ دانشمندان این است که هرچه جلو میرویم، مسائل به نحوی اضافه میشود؛ سؤالهای بیشتری پیدا میشود. امکانِ اینکه همهٔ مسائل را حل کنیم، مثلاً فرض کنید همهچیزِ سایکولوژی را هم بفهمیم، نه فقط دربارهٔ فیزیک، و همهچیز عالم را بفهمیم، اصلاً چیزی محال است. بنابراین هیچوقت این اتفاق نمیافتد که کیسهٔ من بهواسطهٔ آهنربا خالی شود؛ همیشه چیزهایی در آن هست و آنچه آهنی بوده با آهنربا درآوردهاند.
این مثال از جهاتی منطبقتر از مثال قبلی است، و فکر میکنم شما هم موافقید که مثال خوبی است برای فرضهای متدولوژیکی که ابزارهای ما را برای دیتکتکردن و برای مشاهداتمان محدود میکنند. فرضهای متدولوژیک به ما اجازه میدهند که در کانالهای خاصی کار کنیم؛ اینها طبعاً نمیتوانند صحت و سقم خودشان را تأیید کنند، مگر در حالتهای خیلی بعید و عجیب و غریب و خاص، مثل همان خالیشدن کیسه.
ولی اگر از من بپرسید که وضعیت علم را به صورت تمثیلی چگونه باید بیان کرد، تمثیل واقعی چیز دیگری است. مثالی که الان گفتم، نه فقط دربارهٔ ماتریالیسم و علم بلکه کلاً، مثال خوبی است برای اینکه فرض متدولوژیک چه میکند: وقتی ابزار را محدود میکنید، نتایج خاصی به دست میآورید، و از خاصبودن آن نتایج نتیجه نمیشود که ابزارتان درست است؛ مثل اینکه بگویم: ببین، هرچه درمیآورم آهن است. خب، داری از آهنربا استفاده میکنی دیگر! این یک مثال کلی است. ولی دربارهٔ علم، اگر از من بپرسید مثال خوب چیست، فکر میکنم مثال خوب این است که از آهنربا استفاده کنیم و مقداری آهن دربیاوریم، ولی گاهگداری چیزهای دیگری هم دربیاید که مثلاً آهن خالص نیستند، مثلاً آلیاژهایی هستند، یا چیزهای دیگری هم جذب آن آهنربا شوند. بعد ما بگوییم: خب، این هم از نظر ما همان آهن حساب میشود. میدانید؟ از اول تصورمان این نبود که با فرض ماتریالیستیای که در متدولوژی میگذاریم به چیزهای خیلی عجیب و غریبی در جهان برسیم؛ ولی مدام میرسیم و میگوییم: خب، این هم همان است. وقتی گفتیم ماده یا فیزیک، منظورمان این نبود که فقط جسم باشد؛ میدانها هم حساباند و از نظر ما جزو فیزیک شمرده میشوند. بعد پدیدهٔ عجیب و غریبی مثل انتنگلمنت در کوانتوم مکانیک پیش میآید و میگوییم: خب، آن هم اشکالی ندارد؛ پدیدهای که دیگر نه با جسم قابل توجیه است و نه با میدان، چون به نظر میرسد آنجا با سرعتی بیشتر از نور تأثیر میکند؛ آن هم قبول است. به نظر من مثال واقعی این است: از ابزاری استفاده میکنیم که فکر میکردیم فقط آهن درمیآورد، ولی میبینیم چیزهای دیگری هم درمیآورد؛ مثلاً رنگهایی هم دارند.
ولی ما به نحوی داریم تعریف میکنیم که آنچه این ابزار درمیآورد را ماده بنامیم؛ مثلاً آهن. تعریف آهن این شده است: آنچه این ابزار درمیآورد. این دیگر خیلی فرق میکند، میدانید؟ به نظر من وضعیت واقعی علم اینگونه است.
۳۰۰ سال پیش، ۲۰۰ سال پیش، ۱۵۰ سال پیش اگر کسی میگفت چیزی مثل میدان وجود دارد، تقریباً شبیه این بود که از ماورای طبیعت سخن میگوید. دقت میکنید؟ وقتی نیوتن از میدان جاذبه حرف زد، برای مردم به اندازهٔ کافی حالت ماورای طبیعی داشت: چیزی از آن سوی دنیا چیزی را در این سوی دنیا میکشد. شما این را از بچگی شنیدهاید و به آن عادت کردهاید؛ وگرنه محال بود آدمی چنین چیز عجیبی را بهطور طبیعی تصور کند. آن چگونه این را میکشد؟ اصلاً چیز خیلی عجیبی بود. اگر به یونانیها میگفتید، اصلاً به شما میخندیدند: مگر میشود؟ دو چیز با هم تماس ندارند، ولی بهواسطهٔ چیزی عجیب و غریب که معلوم نیست چیست به هم نیرو وارد میکنند. نیوتن هم نمیگوید این چیست؛ فقط معادلهاش را مینویسد. بعدها تا مدتها، تا پیش از معادلات ماکسول، فرض بر این بود که میدان چیز واقعیای نیست که وجود داشته باشد؛ میدان الکتریکی، مغناطیسی یا میدان جاذبه فرضهایی ریاضیاند، نه اینکه میدان واقعاً جزو اشیای عالم خارج باشد. ولی وقتی ماکسول موج الکترومغناطیسی را معرفی کرد، وضع دیگر این شد که بههرحال چیزی بهعنوان میدان، در کنار اجسامی که میشناسیم، واقعاً وجود دارد؛ یعنی یک موج الکترومغناطیسی واقعاً از اینجا راه میافتد و به آن سو میرود. مثلاً شما الان با آنتنهای خودتان واقعاً امواجی را از فضا میگیرید. دیگر اینطور نیست که بگویم فقط فرضی ریاضی بهعنوان میدان در کار است؛ میدانها به نحوی جزو اشیای فیزیکی شدهاند. حال آنکه اینها نه امتداد دارند و نه به آن صورت میشود برایشان جرم تعریف کرد؛ از تصوری که از ماده داشتیم خیلی دورند. ولی میگوییم خب، این هم انگار با همین آهنربا شکار شد؛ بنابراین میدان را هم به چیزهای فیزیکال اضافه میکنیم.
حالا چیز عجیب و غریبی مثل انتنگلمنت هم پیدا شده است؛ پدیدهای که به نظر میآید از میدان هم مرموزتر است، چون تأثیری میتواند با سرعتی بیشتر از نور منتقل شود. ولی کسی احساس نمیکند به چیزی ورای ماده رسیده است؛ دربارهٔ آن هم میگویند اشکالی ندارد و آن را به پدیدههای فیزیکال اضافه میکنیم. بنابراین تفسیر درست به نظر من این است: این آهنربا فقط آنچه را فکر میکردیم باید دربیاورد درنمیآورد، چیزهای دیگری هم درآورده است؛ ولی ما به نحوی میگوییم هرچه درآمد را جزو خانوادهٔ آهن حساب میکنیم و اینها هم به نحوی جزو فیزیک شمرده میشوند. اینگونه بدیهی است که هیچوقت به هیچ نتیجهای خلاف فیزیکالیسم نمیرسیم؛ چون بههرحال هرچه دربیاید، آن را جزو خانوادهٔ چیزهای فیزیکی میگذاریم.
پس عجیب نیست که کار به جایی برسد که مثلاً آدمی مثل چالمرز پیشنهاد کند کانشسنس را هم در آن بگذاریم؛ یعنی در میان اشیای فیزیکی چیزی به نام کانشسنس را بهعنوان پدیدهای کیهانی وارد کنیم. الان واقعاً دانشمندان از این خیلی خیلی احساس بدی پیدا میکنند. ولی به نظر میآید چون خودشان پیشتر چند بار این کار را کردهاند، یعنی چیزهایی را که فکر نمیکردند بتوانند به فیزیک اضافه کنند اضافه کردهاند، چالمرز هم برای خودش این حق را قائل است که چیزی را وارد کند. ولی دقت کنید: این پیشنهاد چالمرز پیشنهاد خوبی نیست و از نظر دانشمندان هم قابل قبول نیست، به این دلیل که آن کانشسنسی که او میگوید در هیچ معادلهای صدق نمیکند. ما وقتی میدان را وارد فیزیک میکنیم و به رسمیت میشناسیم، پیش از آن معادلاتش را درآوردهایم. یا وقتی انتنگلمنت را به رسمیت میشناسیم، دستکم جایی چیزی دربارهٔ آن میدانیم: در نوعی از فرمالیسم مکانیک کوانتوم چنین پدیدهای درمیآید و پیشبینی میشود. اینطور نیست که همینطوری، بنا به دیدگاههای شخصی یا فلسفی خودم، بخواهم چیزی را وارد کنم. فیزیکدانها همیشه این را رعایت میکنند که چیزهایی که وارد فیزیک میکنند به نوعی در فرمالیسمهایشان درگیر شود. این همان چیزی است که گفتم: فرض اصلی، یعنی فرض فیزیکالیستی یا فرض متدولوژیک، واقعاً فرض ماتریالیسم و فیزیکالیسم نیست؛ بیشتر فرضی فرمالیستی است؛ اینکه اگر پارامتر یا مفهومی را وارد میکنم، به نحوی در مدل من درگیر شود، با بقیهٔ چیزها برهمکنش داشته باشد و جایگاهی برایش پیدا کنم.
اگر بتوانیم این پیشفرض چالمرز را بپذیریم و کسی با آن موافق باشد، آنوقت فکر کنم مشکل اصلاً بهکلی حل میشود؛ چون همهٔ مفاهیم ماورای طبیعی، و خداوند را هم، میتوانید بهعنوان پارامتری جدید وارد فیزیکتان کنید و بگویید فیزیکالیسم درست است، ولی مثلاً خدا هم وجود دارد. این اصلاً معنای فیزیکالیسم را کاملاً از بین میبرد؛ فیزیکالیسم دیگر هیچ کرانهای پیدا نمیکند و به هر چیزی میتواند گسترش یابد. چون این دو مثال به ذهنم رسید و به نظرم آمد که مثال اول خیلی منطبق نبوده است، گفتم این دو را هم بگویم.
یادآوری خیلی مختصری بکنم که در جلسات قبل نهایتاً چه کردیم. بحثهایی کردم دربارهٔ اینکه ادعای علمیبودن نظریهٔ فروید را چقدر میشود جدی گرفت. نمیخواهم تکرار کنم؛ فقط همین را یادآوری میکنم: عدم دقت مشاهدات، و نکتهای که زیاد دربارهاش بحث نکردم، اینکه مشاهدات روانشناسی قابل تکرار نیستند. در فیزیک میتوانیم چیزی را اعلام کنیم و از همه بخواهیم آزمایش را دقیقاً تحت همین شرایط تکرار کنند و این را ببینند. ولی چون در سایکولوژی و سایکوآنالیز با آدمها سروکار داریم، نمیتوانیم بگوییم شما میتوانید دقیقاً تحت شرایط کنترلشده آزمایشی روی آدم انجام دهید و رفتار خاصی را ببینید. به هزار و یک دلیل، کنترل ما روی انسانها به اندازهٔ اشیا نیست. بنابراین طبیعی است که به آن معنایی که در فیزیک یک سری فکت وجود دارد که روی آن توافق داریم، در بحثهای روانکاوی نمیتوانیم فکتهای خیلی مشخصی داشته باشیم. نتیجهاش این است که همین عدم دقت باعث میشود نتوانیم از علمیبودن به آن معنایی سخن بگوییم که مثلاً فیزیک را علمی میدانیم، یا به آن معنایی که پوپر میگوید نظریه باید ابطالپذیر تجربی باشد، یعنی باید بتوانم آزمایشهایی ترتیب بدهم که نظریهام را بهطور کاملاً دقیق ابطال کند. بنابراین وقتی این محک پوپر صدق نکند، نمیتوانیم ادعا کنیم که نظریهمان پیشگوییهای دقیقی انجام میدهد؛ باید از این چیزها صرفنظر کنیم؛ یعنی باید یک سری سنگرها را، هرچند موقتاً، ترک کنیم. میگویم موقتاً، چون دفعهٔ قبل بحث کردم که ممکن است روزی بتوانید بعضی از مفاهیم سایکوآنالیز را مثلاً خیلی تجربی آزمایش کنید؛ شاید بشود رؤیاها را مثلاً روی پرده ظاهر کرد، یا هر چیز دیگری. بنابراین فعلاً دربارهٔ آینده بحث نمیکنیم؛ در حال حاضر واقعاً باید یک سری سنگرها را ترک کنیم. اینکه نظریهای علمی مثل فیزیک داشته باشیم، کاری است که اصلاً نمیتوانیم بکنیم؛ اینجا ایرادهای ذاتی وجود دارد.
دفعهٔ قبل قدری عقبتر هم نشستم و گفتم حتی به یک معنا شاید نتوانیم دانشی بینالاذهانی ترتیب بدهیم، حتی دانشی که علمی نباشد؛ چون هر نوع دانش بینالاذهانی به نوعی متدولوژی تثبیتشده و به فکتها و توافقهای جمعی احتیاج دارد، و به نظر نمیآید در حال حاضر در روانکاوی مجموعهٔ خوبی از فکتها و متدولوژی مشترک وجود داشته باشد، به دلیل همان عدم دقت. بنابراین نمیتوانیم خیلی انتظار داشته باشیم که مثلاً در سالهای آینده ناگهان یکی از این شاخههای روانکاوی کاملاً غلبه کند و مثلاً به میناستریم تبدیل شود، به این دلیل که بعضی از فکتها را توجیه کرده است.
ولی هیچکدام از اینها از نظر من مشکل جدیای نیست. یعنی اشکالی ندارد که در روانکاوی قدری عقب بنشینیم و بگوییم نمیخواهیم علمی مثل فیزیک داشته باشیم؛ علمی مثل خود روانکاوی میخواهیم. معنایش این نیست که این دانش نیست؛ نوعی معرفت است، دانش به معنای کلی. مثلاً فلسفه هم هیچکدام از این ویژگیها را ندارد؛ معنایش این نیست که فلسفه اصلاً چیزی نیست و هیچ معرفتی به ما منتقل نمیکند. ولی معرفتش معرفت تجربی نیست؛ قابلیت پیشگویی، مثلاً از آن نوع که بشود از آن تکنولوژی یا درمان درآورد، ندارد. البته روانکاوی بههرحال به سمت درمانکردن میرود و بنابراین باید تا حدودی قدرت پیشگویی داشته باشد. حرفهای ما به این معنا نیست که روانکاوی هیچ نوع پیشگوییای نمیتواند بکند؛ پیشگویی به آن حد از دقت که مثلاً پوپر میخواهد نمیشود کرد، وگرنه واقعاً اینطور نیست که هیچ پیشگوییای انجام ندهد. معنایش این هم نیست که بهطور کلی قابل تستکردن نیست. دفعهٔ اولی هم که بحث کردم، در کلاس، خود شما این پیشنهاد را کردید که ممکن است به یک معنای آماری بگوییم قابل تست است: مثلاً درمانهای مختلف را روی آدمهای مختلف امتحان کنیم و ببینیم بهطور آماری کلاً چه نتیجهای به دست میآید. اینطور نیست که هیچ محکی نداشته باشیم. این عقبنشینی را واقعاً در همهٔ جوانب میشود انجام داد، ولی نه بهطور کامل؛ چیزهایی برایمان باقی میماند.
فقط میخواهم از تمثیلی استفاده کنم، که البته تمثیل هم نیست و کموبیش واقعیت است، تا شما را متوجه این نکته کنم که حتی ترککردن سنگر بینالاذهانیبودن هم خدشهٔ چندان مهمی به روانکاوی وارد نمیکند. فرض کنید میخواهید در روانکاوی، مثلاً دربارهٔ رؤیا، تحقیق کنید. بهترین چیزی که دم دستتان هست رؤیاهای خودتان است. فرض کنید رؤیاهای خودتان را بهطور منظم بررسی کردهاید و بهطور قطع به این نتیجه رسیدهاید که در رؤیاهایتان چیزهایی مربوط به آینده ظاهر میشود. مثلاً یک بار در رؤیا بهطور کاملاً مشخص منظرهای دیدهاید و حتی آن را برای خودتان نقاشی کردهاید؛ یعنی چیزی کاملاً مشخص در دفترتان دارید. بعد روزی به جایی میروید که خودتان قطعاً مطمئنید نه هیچوقت در بیداری آنجا بودهاید و نه هیچوقت مثلاً فیلمی مربوط به آنجا دیدهاید، و عیناً همان منظرهای را که در خواب دیده بودید در واقعیت میبینید؛ و به این نتیجهٔ قطعی میرسید که در رؤیا حتی مکانهای دیدهنشده ممکن است ظاهر شوند. این یک چیز فرضی است. شما نمیتوانید این تجربهٔ خودتان را بینالاذهانی کنید؛ نمیتوانید بروید برای مردم قسم بخورید که آقا، من چنین تجربهای داشتم، و دیگران باور کنند. این را از شما باور نمیکنند و نمیپذیرند. دقت میکنید؟ این فکتی نیست که برای عموم قابل تأیید باشد، ولی شما که میدانید این مشاهده را انجام دادهاید. پس اگر محقق روانکاوی هستید، میتوانید آن را برای خودتان فکت در نظر بگیرید و نظریهٔ روانکاوی خودتان را بر اساس این فکتهایی که کاملاً خصوصیاند بنا بگذارید، بیآنکه دیگران دربارهٔ آن توافق کنند. ولی امید دارید، چون به واقعیاتی تکیه میکنید که به آنها مطمئنید، که نظریهتان درست یا نزدیک به حقیقت باشد و در آینده ممکن است دیگران هم بپذیرند که نظریهٔ شما درست است.
یعنی در حال حاضر نمیتوانیم روی درجهای از فکتها به توافق برسیم؛ چون در روانکاوی ممکن است مجموعهای از مشاهدات شخصی و درونی خودتان را فکت در نظر بگیرید و مثلاً از حالات روانی خودتان استفاده کنید. چیزهایی را در درون خودتان میبینید و مطمئنید که آنها را میبینید، از رؤیا گرفته تا حالتهای دیگر، و انگار دفترچهٔ فکتهایتان خصوصی است. نمیتوانید به دیگران ثابت کنید که این را دیدهاید. دقت میکنید؟ مثل فیزیک نیست که مشاهداتتان را ببرید و بگویید آقا، تو هم برو این کار را بکن، این را میبینی. شاید آدمی هیچوقت چنین چیزی را نبیند. فرض کنید در اثر مشاهدات خصوصی خودتان واقعاً به این نتیجهٔ قطعی رسیدهاید که در رؤیا اطلاعاتی دربارهٔ وقایع آینده هست، با اینکه این با فیزیک موجود خیلی سازگار نیست؛ اصلاً به نظر میآید از نظر فیزیکی نباید بتوانم اطلاعات چیزی مربوط به آینده را در زمان حال، مثلاً در خواب، ببینم. ولی چون تجربهٔ قطعی کردهاید که این اتفاق برایتان افتاده، مثلاً بارها تکرار شده، این چیزها را در دفترچهتان نوشتهاید و بعداً اطلاعاتی در آن بوده که در آینده تحقق یافته است، میدانید که این فکت درستی است. ممکن است اصلاً با بقیهٔ چیزهایی که بلدید هماهنگ نباشد، ولی آن را بهعنوان فکت وارد نظریهتان میکنید، نظریهتان را میسازید و برای آیندگان میگذارید. در زمان حال نمیتوانید به کسی ثابت کنید که نظریهتان درست است، ولی ممکن است ۲۰ یا ۳۰ سال بعد، اگر نظریهتان واقعاً نزدیک به حقیقت باشد، شاید کمکم جا بیفتد.
یک نوع بینالاذهانیشدن همین است: از مردم بخواهید که آنها هم رؤیاهای خودشان را یادداشت کنند، و شاید کمکم جمع کثیری از آدمها به اردوی شما بپیوندند. فکت اینگونه به وجود میآید. این را گفته بودم که در نظام علمی بینالاذهانی، مثل این است که دادگاهی تشکیل شود و چیزی را تصویب کنند. شاید جامعهٔ روانکاوی، چون در دفترچههای خصوصی همهشان چیزهای مشابهی ظاهر شده است، تصویب کند که این جزو فکتهاست. دقت میکنید؟ پس اصلاً نگرانی ندارید که در موضوعی مثل روانکاوی، که قرار است به درون انسانها و به پدیدههایی کاملاً خصوصی مثل رؤیا بپردازد، دفترچهٔ فکتهایمان خصوصی باشد و موقتاً نتوانیم علمی بینالاذهانی تولید کنیم. دقت میکنید؟ مشکلی نیست، آقا.
داریم از یک سری مواضع مثلاً خیلی فرویدی عقبنشینی میکنیم؛ مواضعی که از روانکاوی چیزی خیلی ساینتیفیک ساخته بودند، که گویا این شاخهای علمی و قابل تجربه است. من میگویم نهتنها به آن معنای علمی قابل تجربه نیست، بلکه در زمان حال حتی قابل بینالاذهانیشدن هم نیست، و از نظر من هیچ اشکالی ندارد. قدری عقبتر بنشینیم و ادعاهای گندهگنده نکنیم، ولی دانش خودمان را داریم؛ نظریهای داریم که روزی بتواند بینالاذهانی شود و حتی شاید روزی بتواند تستپذیر شود. همین الان هم حتی میشود بهطور آماری تستهایی انجام داد. اینطور هم نیست که از تستکردن، یا از بینالاذهانیشدن به این معنا که چیزی به فکت تبدیل شود، کاملاً دستمان خالی باشد. پس عقبنشینی میکنیم، ولی برای من خیلی نگرانی تولید نمیشود. اگر شما خیلی علاقه دارید که حتماً دیسیپلین سایکوآنالیز مثلاً در مجامع دانشگاهی تثبیت شود، یا تست شود و فوری تأییدش را بگیرید، ممکن است نگران شوید. من شخصاً چون به این چیزها خیلی علاقه ندارم، هیچ نگرانیای هم ندارم. فکر کنم تا آخر این جلسه کمکم احساس کنید که به دلایلی خیلی هم خوشحالم که به آن شکلی که فکر میکردیم نمیشود آن را ساینتیفیک کرد.
پیش از آنکه این موضوع را، که در واقع جنبهٔ تکراری دارد، با شرح و بسطی تمام کنم، میخواهم باز نکتهای کاملاً فرعی بگویم. ببینید، نکتهٔ خیلی خیلی بدیهیای است: وقتی جایی چنین دانشی به وجود میآید که فکتهایش آنقدر عینی نیستند که توافقهای قطعی روی آنها صورت بگیرد، نظریههای رقیب به وجود میآیند. روانکاوی، جامعهشناسی و علوم انسانی اصولاً اینگونهاند؛ فلسفه هم اینگونه است. فیزیک اینگونه نیست. تقریباً هیچ دورهای از فیزیک ندارید که دودستگی بزرگی میان فیزیکدانها ایجاد شده باشد؛ بههرحال بر اساس آزمایش، نظریههایی داده شده است. شاید مثلاً دودستگی بزرگی اوایل نظریهٔ کوانتوم به وجود آمد که انیشتین و دیگران به نحوی مقاومت میکردند و نمیپذیرفتند؛ حتی به فرمالیسم هم به نحوی ایرادهایی داشتند. هنوز هم که هنوز است، بههرحال آدمهایی هستند که حتی با فرمالیسم مکانیک کوانتوم هم قدری مشکل دارند، ولی کلاً چیز خیلی مهمی نیست.
وقتی شرایط اینگونه باشد، یعنی شواهد قطعی برای درست یا غلط بودن یک نظریه، یا برای داوری میان دو نظریه، وجود نداشته باشد، اینکه کدام نظریه غلبه میکند واقعاً به موضوعی بیرون از محدودهٔ علم تبدیل میشود و به چیزهای دیگری ربط پیدا میکند؛ به اینکه اکثریت کدام را بپذیرند. اینکه مثلاً الان میناستریم در فلسفه در فلان زمینه چیست، یعنی اکثریت چگونه فکر میکنند، یک دلیلش میتواند این باشد که یکی دو آدم بزرگ آمدهاند و از نظر فلسفی استدلالهای جالبی کردهاند، یا مثلاً کتاب خیلی مهمی نوشته شده و روی بقیه تأثیر گذاشته و اکثریت این دیدگاه را پذیرفتهاند. ولی بپذیرید که در خیلی جاها ممکن است این شکلی نباشد، و از نظر من الان مثلاً در فلسفه یا خیلی از دیسیپلینهای دیگری که علوم انسانیاند، واقعاً اینگونه نیست؛ بیشتر به چیزهایی فرعی و بیرون از محدودهٔ بحثهای علمی برمیگردد: به اینکه چقدر با مد روز تطبیق دارد یا ندارد، با فضای دانشگاهی و با سایر دیسیپلینها هماهنگ است یا نیست. گاهی واقعاً بستگی به این پیدا میکند که شخصیتی کاریزماتیک پیدا شود و با تبلیغات خوب نظریهٔ خودش را به اکثریت برساند.
من مثالهای خیلی واضحی دارم. چون بعضی نظریهها وعدهٔ ایجاد تکنولوژیهایی را میدهند، سرمایهگذاری بیشتری رویشان میشود؛ یعنی بیرون از محدودهٔ علم آدمهایی هستند که به هوس اینکه شاید این نظریه به تکنولوژی جدیدی منجر شود، در آن پول میریزند. پول که بریزند، آدمهای زیادی میآیند و در این زمینه کار میکنند، و بعد ممکن است این میناستریم شود. الان در فلسفهٔ ذهن گرایشی داریم که به آن کامپیوتشنالیسم میگویند. کامپیوتشنالیسم یعنی فرض اینکه ذهن ما دقیقاً مشابه یک کامپیوتر دیجیتال کار میکند و بنابراین میشود ذهن را با کامپیوتر مدل کرد؛ یعنی میشود با همین وسایل موجود، نه با تکنولوژی خیلی پیشرفتهٔ آینده، همین الان با چیزهایی مثل آیسیها و آنچه در کامپیوتر به کار میرود، رباتی ساخت که عین آدم فکر کند و حرف بزند. هوش مصنوعی میتواند مثلاً چنین ادعایی بکند که میتوانم به چنین چیزی نزدیک شوم، و این ادعا دستکم از دههٔ ۵۰ به این سو وجود داشته و در فلسفه هم نامی برای خودش پیدا کرده است. آدمهای مهمی هستند که این نظریه را بیان کردهاند و همین الان هم از آن دفاع میکنند.
اگر از من بپرسید، کامپیوتشنالیسم نظریهٔ فلسفی کاملاً بیبنیانی است؛ یعنی نه استدلالی برایش وجود دارد، نه هیچ چیز دیگری. بیشتر شبیه این است که آرزو داریم اینگونه باشد. از نظر من واقعاً هیچ چیزی، هیچ شاهدی، وجود ندارد که نشان دهد ذهن ما با کامپیوتر قابل مدلکردن است. مقالاتشان را هم بخوانید، نمیبینید واقعاً استدلال خاصی وجود داشته باشد که چرا این نظریه را میپذیرند. ولی آنها در حال حاضر میناستریم هستند، چون این نظریهای است که انگار به نحوی AI را تأیید میکند؛ یعنی انگار مهندسها را تشویق میکند که بروید جلو، به نتیجه میرسید. آنهایی که عقب میایستند و حرفهای منفی میزنند که نه، نمیشود، مثلاً به این دلیل نمیشود، به آن دلیل نمیشود، انگار دارند به نحوی جلوی پروژهای علمی را که پیش میرود میگیرند. اینها در اقلیتاند؛ و اینها کاملاً استدلالهای قویای دارند و آنها هیچ استدلالی ندارند. به نظر من اگر کسی همینطوری الان وارد محیط فلسفهٔ ذهن شود و استدلالهای اینها را ببیند، به نظر من تقریباً هیچ استدلالی برای کامپیوتشنالیسم وجود ندارد؛ فقط سعی میکنند استدلالهای منفیای را که طرف مقابل میآورد به نحوی جواب دهند؛ حداکثر تلاششان این شکلی است. به نظر من طرف مقابل، مثلاً جان سرل، که از مخالفان کامپیوتشنالیسم به معنایی است که گفتم، یکی دو استدلال خیلی واضح و روشن دارد که چرا معتقد است اینگونه نمیشود؛ یا همین راجر پنروز به دلیلی واضح سعی میکند استدلال کند که کامپیوتشنالیسم درست نیست، یعنی ذهن کامپیوتشنال کار نمیکند. ولی آنها میناستریماند، چون به نحوی با جریان موجود مهندسی موافقاند. آدمی مثل سرل نمیگوید حالا که ذهن کامپیوتشنال نیست و مثل کامپیوتر نیست، پس مثل چیست و چه کار کنیم؛ هیچ دستورالعمل مثبتی به ما نمیدهد. فقط نشسته و میگوید این کاری که میکنید، به این دلیل، به نتیجه نمیرسد؛ امیدوار نباشید. خب، مهندسها چه کار کنند؟ مهندسها دوست دارند با امیدی پیش بروند و فکر کنند دارند ذهن را مدل میکنند و میسازند. متوجهاید؟
میخواهم از این حرف استفاده کنم و بگویم که در قضاوت جامعهٔ علمی میان یونگ و فروید هم واقعاً ماجرا تقریباً همین است. بیش از آنکه بگوییم استدلالهای فروید بهتر یا مشاهداتش جالبتر است، ماجرا این است که فروید موفق شد عدهٔ زیادی را دور خودش جمع کند؛ بهطوری که فرویدیسم در روانکاوی هنوز هم که هنوز است شاید نسبت به طرفداران یونگ در اکثریت باشد. اگر میان این سه مکتب بزرگ روانکاوی مثلاً آمار بگیریم، شاید هنوز فروید اکثریت دارد. او در دوران خودش توانست جریانی ایجاد کند؛ شخصیتی بود. در حالی که یونگ بهشدت آدمی بود که نمیتوانست خوب ارتباط برقرار کند؛ هیچ احترامی برای مجامع دانشگاهی قائل نبود؛ اصلاً برایش مهم نبود که کسی حرفهایی را که میزند میپذیرد یا نمیپذیرد. آدمی منفرد بود که برای خودش کار میکرد و از همهٔ این جریانسازیها جدا بود. بنابراین اینکه در دیسیپلینی مثل روانکاوی، که شواهد دقیقی در آن وجود ندارد، چگونه یکی بر بقیه غلبه کرده است، به نظر من واقعاً به مسائلی فرعی و بیرون از محدودهٔ روانکاوی برمیگردد؛ بیشتر به شخصیت فروید، به اینکه چقدر آموزگار خوبی بود، کتابهایش چقدر خوب و منظماند و استدلالهایش مثلاً چقدر مرتباند. یک بار، یادم نیست در چه کتابی، خواندم که، اگر اشتباه نکنم، توماس مان دربارهٔ یکی از کتابهای فروید گفته است که اگر همهٔ چیزهایی هم که در آن نوشته غلط باشد، باز شاهکاری ادبی به زبان آلمانی است. آدمی بود که نثر خیلی خوبی داشت و عقاید خودش را خوب بیان و تبلیغ میکرد؛ برعکس یونگ. محال است مقالهٔ کوتاهی از یونگ بخوانید که از اول تا آخرش یک حرف را بزند؛ مثلاً در سخنرانیهایش وسط بحث چیزهای دیگری هم میگوید. ذهنش نسبت به فروید قدری نامنظمتر بود.
این را گفتم که بههرحال این یک پدیده است: وقتی چیزی در جایی که مثل فیزیک نیست، مثلاً فلسفه، میناستریم میشود. مثلاً اقتصاد کاپیتالیستی الان میناستریم است. معنایش این نیست که این اقتصاد خیلی چیز خوبی است، یا استدلالهای خوبی دارد که به دلایلی بهتر از بقیهٔ نگاههایی است که میشود به علم اقتصاد داشت؛ ولی به نحوی کاربردیتر است. همهٔ کشورها اقتصادشان کاپیتالیستی است. اگر بیایم مدلی اقتصادی برای خودم ارائه کنم که اصلاً وجود ندارد و هیچ جا اجرا نمیشود، خب چند نفر میآیند آن را مطالعه کنند؟ اگر الان بخواهید اقتصاددان شوید و شغلی پیدا کنید و مثلاً متخصص نوعی مدل اقتصادی باشید که اصلاً وجود ندارد و هیچکس هم به آن علاقهمند نیست، چه کسی شما را استخدام میکند؟ بگویید مثلاً من در گونهٔ عجیب و غریبی از سوسیالیسم، با استفاده از فرضهایی، تخصص دارم؟ طرف میخواهد تو را استخدام کند تا در همان اقتصاد آمریکا به او بگویی چه بکند و چه نکند؛ این مدلی که کسی از آن تبعیت نمیکند به چه دردی میخورد؟ بنابراین اینکه دربارهٔ کدام نظریهٔ اقتصادی بیشتر بحث میشود، یک دلیلش این است که از نظر عملی واقعیتر است؛ به نحوی در دنیا همه دارند اینگونه رفتار میکنند.
دربارهٔ آن کتاب، گفتم نمیدانم؛ نگفتم. گفتم مثلاً کتابهای آخر فروید؛ واقعاً نمیدانم. یادم نیست این حرف را کجا خواندهام که بتوانم ارجاع بدهم. ولی بههرحال فروید به این شهرت دارد که در زبان آلمانی نثری خیلی خیلی شیوا و خوب مینویسد؛ کتابهایش، جدا از محتوا، از نظر نظم انشا خیلی خیلی خوباند.
نکتهٔ دومی که دربارهاش بحث میکردیم و ناتمام ماند، باز همین گرایش به ریداکشن بود. یادآوری کنم که دو چیز داریم. بحث بر سر علمیبودن است، اینکه نظریهٔ فروید علمی هست یا نیست. دستکم فروید تلاش میکرد به یک معنا علمی باشد و ادعا میکرد نظریهاش علمی است. شما یا باید بگویید متدولوژیتان علمی است، که این بحثهایی که الان کردم به نحوی معنایش این است که اگر متدولوژی علم را آنگونه که پوپر تعریف میکند، یا آنطور که در فیزیک هست، در نظر بگیرید، علمی نیست و به همان دلایلی که پوپر و گرونبام و دیگران میگویند نمیتوانید آن را علمی بدانید؛ یا اینکه بگویید علمی است به این معنا که نتیجهٔ دانشهای دیگر است؛ یعنی از دیسیپلینهای دیگری که بهعنوان علم میشناسیم نتیجه میشود که روان ما باید اینگونه کار کند. این هم نوعی ادعای علمیبودن است؛ در واقع ریداکشنکردن. میتوانم بگویم نظریهٔ من علمی است و از هیچ متد علمی هم استفاده نکردهام، ولی به نوعی میتوانم نشان دهم که از اصول موضوعهٔ سایر دیسیپلینها که پذیرفتهشدهاند، و از قوانین آنها، به دست میآید؛ آنچه من میگویم قابل ریدوسکردن مثلاً به قواعد فیزیکی یا زیستشناسی و از این قبیل است. این دومین نوع ادعایی است که علمیبودن میتواند به آن متکی شود، و داشتیم دربارهاش بحث میکردیم که اصلاً این هم ایرادهای خیلی اساسیای دارد.
من تعریف دقیقی از ریداکشن ندادم، چون فکر میکنم اصلاً لازم نیست؛ همه میفهمند ریداکشن چیست. اگر آدم بخواهد خیلی کلی بگوید، ریداکشن به این معناست که نظریهای را که ترمها و اصولی دارد و در محدوده یا لولی دیگر کار میکند، بتوانید ترمهایش را بر اساس ترمهای مدلی دیگر تعریف کنید و اصولش را از اصولی که آنجا هست نتیجه بگیرید؛ انگار نظریهٔ شما، بهعنوان یک مدل، نتیجهٔ منطقی مدلی از پیش تعریفشده باشد که بهعنوان نظریهای درست به آن اعتقاد دارید. این تعریفی خیلی کلاسیک از ریداکشن است که البته اصطلاحی هم دارد؛ به آن مثلاً ریداکشنِ، نمیدانم، تئوری میگویند. اگر مثلاً ریداکشن را سرچ کنید، میبینید که موضوعی فوقالعاده مورد بحث، دستکم در ۳۰ یا ۴۰ سال اخیر فلسفهٔ علم، بوده است و خیلی خیلی مطلب دربارهاش وجود دارد. من نمیخواهم وارد ظرافتها و پیچیدگیهایش شوم. مثال خیلی خیلی معروفی از ریداکشن که معمولاً بهعنوان مثالی کلاسیک به آن ارجاع میدهند، ریدوسکردن ترمودینامیک به فیزیک با استفاده از مکانیک آماری است. مثلاً فرض کنید در ترمودینامیک از ترمی به نام دما سخن میگویید؛ ولی دما را اصلاً میتوانید حذف کنید و بگویید دما عبارت است از مثلاً انرژی جنبشی متوسط مولکولها.
و میتوانید فرض کنید هر جا ترمودینامیک دارید، یک سری ذرات دارید، مثلاً مولکولهای یک جسم، که با قوانین مکانیکی حرکت میکنند؛ و گرما، یعنی مثلاً گرمشدن، یعنی انرژی جنبشی اینها را زیاد کنید. همهٔ ترمهای ترمودینامیک را به نحوی به ترمهایی در مدل فیزیکی معمولی تبدیل کنید، مثلاً فیزیک نیوتونی با این فرض که اجسام از ذره تشکیل شدهاند، و بعد همهٔ قوانین ترمودینامیک را بهطور آماری نتیجه بگیرید. این ریداکشنی خیلی خیلی معروف است. هرچند بهطور کامل انجام نشده است، و اگر بخواهید قانون دوم ترمودینامیک را ریدوس کنید ایرادی دارد، ولی معروفترین جایی است که به نظر میآید نظریهای دستکم تا حدود زیادی به نظریهای پایینتر از خودش ریدوس شده است. و میشود گفت دستکم آرزوی فیزیکدانها به نوعی این بوده است که دستکم دیسیپلینهای مختلف فیزیک و شیمی را به چیزهایی مربوط به فیزیک ذرات بنیادی ریدوس کنند؛ چند قاعدهٔ ساده و ترم ساده داشته باشند، همهچیز را بشود بر این اساس تعریف کرد و همهٔ قوانین را از این قواعد ساده نتیجه گرفت. این آرزوی خوبی است.
بحثی که دفعهٔ قبل کردم بیشتر معطوف به این بود که در ریداکشن، یا ریداکشنیسم، یعنی اینکه میخواهیم همهٔ نظریههای خودمان را به فیزیک ریدوس کنیم، به نوعی از فرضی متافیزیکی استفاده میکنیم؛ انگار فیزیکالیسم را نه بهعنوان فرضی متدولوژیک، بلکه بهعنوان فرضی واقعی، فرضی متافیزیکی، پذیرفتهایم. یعنی پذیرفتهایم که هرچه در جهان هست، که حالا فرض کنیم پدیدهٔ فیزیکی را دقیق معنا نکرده باشیم، پدیدهها و قوانین فیزیکی است، و هر چیز دیگری که مثلاً در زیستشناسی و روانشناسی میبینیم جزو عالم فیزیکی است و بنابراین تابع قوانین همانجاست. در واقع هر پدیدهای که مشاهده میکنیم، هر پیشآمدی که در روان انسان اتفاق میافتد، پیشآمدی فیزیکی است و تمام اصول و قواعدی که آنجا وجود دارد نتیجهٔ اصول و قواعدی است که در فیزیک وجود دارد؛ بنابراین همهچیز علیالاصول بر اساس قوانین فیزیکی قابل توضیح است.
حرفهایی که زدم این بود که اولاً چقدر امید داریم این ریداکشن قابل انجام باشد. چیزی را با عنوان نکتهٔ صفر گفتم: اول نکتهٔ یک داشتم، بعد چیزی گفتم که باید قبلتر گفته میشد و شد نکتهٔ صفر. این چیزی که الان میگویم نکتهٔ منهای یک میشود، چون از آن صفر هم قدری آن سوتر است: اصلاً چقدر امید داریم که بشود این کار را عملاً انجام داد؟ مثال خیلی سادهای میزنم. در برخورد با آدمیزاد ترمی داریم؛ مثلاً میگوییم طرف خندید. این چیزی در سایکولوژی است؛ پدیدهای که در انسانها مشاهده میشود. زمانی پوزیتیویستها، پوزیتیویستهای منطقی مثل کارنپ و دیگران، میگفتند این ترم چیزی نیست؛ یعنی چه خندید؟ باید از نظر فیزیکی تعریف کنید خندیدن یعنی چه؛ مثلاً بگویید لبهایش با زاویهٔ خاصی بالا رفت و صورتش به این شکل درآمد؛ خندیدن را به نحوی تعریف عملیاتی کنید که قابل مشاهده باشد. همینطوری بگویم یک نفر خندید، یعنی چه؟ باید لبخندزدن و خندیدن را طوری تعریف کنم که مشاهدهپذیر باشد. رفتارگرایان، رفتارگرا به معنای فلسفیاش در فلسفهٔ روانشناسی، از این سخن میگویند که هر چیزی به انسان نسبت میدهید، باید بگویید چگونه میتوانید آن را بهطور آزمایشی تشخیص دهید.
حالا فرض کنید واقعاً بخواهم پدیدهٔ خنده را به نحوی به فیزیک ریدوس کنم. با ظاهر طرف نمیتوانم بگویم خندید یا نخندید؛ طرف میتواند ادای خندیدن را دربیاورد. پس باید به فعل و انفعالات خیلی خیلی پیچیده و عجیبی در مغز طرف رفت؛ مثلاً با دستگاههایی پیچیده دید که وقتی خنده اتفاق میافتد در کجای مغز است و مکانیسم خنده در مغز چیست. ما هنوز دیدن و چیزهای خیلی ساده را نمیتوانیم بفهمیم که در مغز چگونه اتفاق میافتد، چه رسد به اینکه پدیدههایی خیلی پیچیدهتر مثل خندیدن یا گریهکردن را، یعنی حالتهای روانیاش را، بخواهیم به فیزیک ریدوس کنیم و به حالتهای مغز تبدیل کنیم؛ باید مغز را کامل بشناسیم. این آنقدر دور است از اینکه چنین کاری، یعنی ریداکشن، را بهطور کامل انجام دهیم که از نظر عملی میشود از آن صرفنظر کرد. این بحثی است که عدهای میکنند: ریداکشن جنبهٔ عملی ندارد، بنابراین خوب است که مثلاً زیستشناسی و حتی سایکولوژی مستقلاً دیسیپلینهایی باشند که کسی اینگونه به آنها نگاه نکند. این نکتهٔ منهای یک است.
نکتهٔ صفر، اگر یادتان باشد، این بود که اصولاً آدمهایی که مثلاً سایکولوژیستاند به اندازهٔ کافی فیزیک بلد نیستند. ایراد اینگونه پیش میآید که طرف فکر میکند نمیتواند از چنین پدیدهای در روان انسان حرف بزند، در حالی که اگر به اندازهٔ کافی فیزیک بلد باشد، ممکن است، مثلاً یک فیزیکدان خوب، بتواند بگوید نه؛ آن هم مثل مثالی است که زدم: شرودینگر در توجیه سازگاربودن به وجود آمدن حیات با اصل دوم ترمودینامیک استدلالی بسیار پیچیده میکند، و بهراحتی هم برای هر کسی قابل فهم نیست که چرا میشود اصل دوم ترمودینامیک را نگه داشت و پذیرفت که حیات، بهعنوان چیزی که ظاهراً اصل دوم ترمودینامیک را نقض میکند، به وجود بیاید؛ یعنی به نظر میآید آنتروپی در به وجود آمدن حیات کم میشود، در حالی که قرار است زیاد شود. بنابراین مشکل صرفاً این است که ممکن است امکانش به یک معنا وجود داشته باشد، ولی کار خیلی سختی باشد که من خودم نتوانم انجام دهم.
ولی نکتهٔ خیلی اساسی، که از اول هم خیلی روی آن تأکید کردم، این بود که فیزیکمان در حال حاضر آنقدر قابل اعتماد نیست؛ یعنی بهوضوح علمی ناکامل است، که بخواهم زحمت بکشم و دیسیپلینهایی را که به جایی رسیدهاند مدام با آن تطبیق دهم. هر لحظه ممکن است در فیزیک، مثلاً برای حل مسئلهٔ کوانتوم گراویتی، انقلابی خیلی بزرگ رخ دهد؛ بنابراین به درستبودن و تمامیت فیزیک در حال حاضر خیلی ایمان نداریم که بخواهیم دنبال ریداکشن برویم.
ولی جلسهٔ قبل در آخر به اینجا رسیدیم که باز مشکلی خیلی بزرگتر را مطرح کردم: اینکه آن فرض متافیزیکی را زیر سؤال ببریم. اصلاً چرا فکر میکنیم سایکولوژی باید قابل ریداکشن به فیزیک باشد؟ این نوعی نگاه خاص به دنیاست. فقط برای اینکه بفهمید چرا این نوعی نگاه خاص به دنیاست و از فرضی متافیزیکی و فیزیکالیستی نتیجه میشود، یعنی انگار یقین کردهایم که میشود این کار را انجام داد و هرچه در جهان هست، همهٔ پدیدهها، پدیدههای فیزیکیاند، مدلی را یادآوری کردم: پیشتر، مثلاً عرفا، بهگونهٔ دیگری نگاه میکردند. وقتی میخواستند بگویند چرا پدیدهای اتفاق میافتد و چیزی را توجیه کنند، انگار ریداکشن را به سمت بالا انجام میدادند.
مثلاً فرض کنید میخواستند بگویند چرا آدمها عاشق همدیگر میشوند؛ چرا مرد و زن وجود دارد. اگر از پایین نگاه کنید، مثلاً از طریق زیستشناسی، بنا به نظریهٔ تکامل استدلال میکنند که چرا دو جنس به وجود آمده است: چون تولید مثل تکجنسی از نظر ژنتیک تنوع کمتری ایجاد میکند و بنابراین از نظر تکامل خوب نیست؛ وقتی دوجنسی باشد، ژنها با همدیگر ترکیب میشوند و تکامل بهتر صورت میگیرد؛ تنوع بیشتری پدید میآید تا انواع جدیدی به وجود بیایند. فرض کنید نظریهٔ تکامل چنین استدلالی بکند که دوجنسیشدن در جهت بقا و به وجود آمدن انواع جدید بوده است. این به نحوی ریداکشنکردن این مسائل به پایین است. از طرف دیگر، میتوانم ریداکشن را به بالا انجام دهم و بگویم از همان اول که جهان خلق شد، نخستین چیزی که ظاهر شد اسمای الهی بود، که مثلاً اسمای جمال و جلالاند؛ بعد در کل جهان دوگانگیای به وجود آمد و این اسمای جمال و جلال به نحوی همدیگر را جذب میکنند؛ بنابراین پدیدهٔ عشق هم به نحوی برمیگردد به اتفاقی که در آغاز خلقت افتاد: اینکه اسما به وجود آمدند و نوعی کثرت میان اسمای الهی پدید آمد.
مثال ریاضی دیگری که دفعهٔ قبل دربارهاش صحبت کردم و در واقع در همین کلاس پیش آمد، اینکه بخواهید به اعداد طبیعی بهعنوان حالتی خاص نگاه کنید، شاید به معنای واقعی کلمه ریداکشن نباشد، ولی مثال خوبی است برای اینکه بفهمید ریداکشن میتواند در ابعاد و جهات مختلفی انجام شود. یا مثالی که در همین کلاس گفتند، که ممکن است بخواهیم اعداد صحیح را حلقهای جابهجایی در نظر بگیریم؛ انگار برای فهمیدن قواعدش به سمت بالا، به سمت چیزهای انتزاعیتر، میرویم. بنابراین اینکه برای فهمیدن یک دیسیپلین باید حتماً آن را به سمت پایین بیاورم یا به سمت بالا ببرم، قابل بحث است.
این حرفها را فقط زدم تا متوجه این نکته باشید که وقتی آدم بهطور بدیهی فکر میکند همهچیز باید به سمت فیزیک ریداکشن شود، انگار دربارهٔ خلقت و دربارهٔ جهان چیزی را از قبل فرض کرده است؛ مثلاً اینکه اول جهان فیزیکی با قواعدش به وجود آمده، بعد انسان خلق شده و بعد مفاهیم معنوی و معناها به وجود آمدهاند؛ نه اینکه اول معانی به وجود آمده و بعد به صورت جهان فیزیکی ظاهر شده باشند. دیدگاه دیگر این است که اولویت مثلاً با خداوند و اسمای الهی و مثلاً قوانین و مبادی منطق است؛ بعد، نمیدانم، یک سری معانی انگار به وجود آمدهاند و بعد برخی از این معانی انگار به صورت فیزیکی ظاهر شدهاند. جهان فیزیکی در دیدگاه عرفانی فقط نوعی ظهور چیزهایی است که انگار بهطور معنوی وجود دارند. پس به نظر میآید ریداکشن، دستکم به آن معنایی که بهعنوان روشی برای توضیح به کار میرود، به نحوی فرضهای متافیزیکی اضافی و ناگفتهای در خود دارد.
دربارهٔ این مفهوم که به یک معنا معانی پیشفرضاً مقدماند یا پدیدههای فیزیکی، بیایید مثالی را در نظر بگیرید: پدیدهٔ ترس. اگر بخواهم پدیدهٔ ترس را به فیزیک ریدوس کنم، نگاه میکنم و میگویم آقا، ترسیدن به معنای فیزیکی حالتی است که مثلاً وقتی هورمونی به نام آدرنالین بیش از این لول در خون به وجود میآید، برای یک نفر اتفاق میافتد. درست است؟ اینگونه ریدوسکردن، تبدیل یک پدیده و حالت انسانی به پدیدهای کاملاً فیزیولوژیک است، و خب میدانیم آن مولکولها چه هستند و مثلاً در شیمی و فیزیک ریدوس میشوند. به نظر میآید همینطور حل میشود.
ولی اگر خود مفهوم ترس را انگار به نحوی مفهومی اصیل بدانم و لزومی نبینم که ریداکشن را به این سمت انجام دهم، مثلاً فرض کنید ترس را باز به نحو عرفانی توضیح دهم، میگویم ترس حالتی است که در مواجهه با مثلاً اسم قهار به وجود میآید. اسمایی در عالم هستند، اسمای الهی، که در موجودات و مخلوقات انعکاسهایی پیدا میکنند؛ یعنی مخلوقات وقتی در مقابل آن اسم قرار میگیرند، حالتی به آنها دست میدهد که به آن مثلاً حالت خشیت یا ترس میگوییم. چون اسمایی شبیه قهار و جبار زیادند، در آن سو هم حالتهایی مثل خشیت و، نمیدانم، رهبت هست؛ در عربی واژههای خیلی متنوعی برای ترسیدن داریم که هر کدامشان مثلاً در مقابل یکی از اسمای الهی ظاهر میشوند. این هم نوعی توضیح پدیدهٔ ترس است دیگر.
ببینید، میخواهم به چیزی اشاره کنم: اگر بهعنوان آدمی فیزیکالیست نگاه کنید، احساستان باید این باشد که اول آدرنالین ترشح میشود و بعد این حالت به وجود میآید. ولی اگر اعتقاد دیگری داشته باشید، میتوانید بگویید نه، حالت ترس به وجود میآید و بعد انگار روی آن پایهٔ فیزیکی سوار میشود؛ انگار آن تعرق جنبهٔ فیزیکی ترس است. انگار ترس به نحوی مقدم است؛ البته تقدم زمانی نیست و ممکن است همهچیز همزمان اتفاق بیفتد؛ تقدم علّی است: من اول ترسیدم و بعد مثلاً آدرنالین ترشح شد؛ یعنی اول موجباتی پیش آمد که میتوانست باعث ترس من شود و بعد این اتفاق افتاد.
حالا ببینید تجربهٔ ما چه نشان میدهد. میخواهم بگویم خیلی دور نیستیم از اینکه بفهمیم مقدمبودن معنا بر پدیدهٔ فیزیکی یعنی چه. آدمی که ترسیده، از چیزی ترسیده است. ممکن است جملهای به او بگویم که ترسش برطرف شود؛ بگویم این چیزی که از آن میترسی آن نیست که فکر میکنی، این است. بعد ترسش برطرف میشود و آدرنالینش هم خوب میشود. ترشح آدرنالینش به تبع معنایی است که من به ذهنش منتقل میکنم: بهطور ذهنی فکر میکند این چیزی که مقابلش است مثلاً موجودی است که میخواهد او را بخورد؛ بعد برایش توضیح میدهم که اصلاً این فیلم است، این پردهٔ سینماست؛ این آدم اصلاً سینما ندیده است؛ این اصلاً آن چیز نیست؛ و خاموشش میکنم. بعد آدرنالینش خوب میشود دیگر. انگار فقط معنایی در ذهنش، که ممکن است فقط معنای واژهای یا پدیدهای باشد که بهطور ذهنی برایش توضیح میدهم، ترسش را برطرف میکند، و آن آدرنالین، یعنی موجبات فیزیکیای هم که به وجود آمده بود، خودبهخود، حتی ممکن است با تأخیری زمانی، کمکم فروکش میکند.
از طرفی برعکسش هم میشود. این مثال را دوست دارم، چون میشود در آدمی ترشح آدرنالین ایجاد کرد و بعد طرف دچار ترس شود؛ حتی ممکن است معانی ترسناکی هم در ذهنش ظاهر شود. قبول دارید میشود این کار را کرد؟ الان روانپزشکی چه کار میکند؟ طرف اسکیزوفرنی دارد؛ به دلایل سابقهٔ زندگیاش ممکن است مشکلاتی برایش پیش آمده باشد و دچار ترومایی شده باشد؛ مثلاً حادثهای در زندگیاش تعادل روانیاش را از بین برده است.
روانپزشکی میرود و مطالعه میکند که اینکه این آدم دچار این حالتهای روانی مثلاً بیمارگونه شده، به چه یونهایی مربوط است و تعادل چه هورمونهایی در وجودش به هم خورده است. بعد داروهایی میسازند که آن تعادل را برمیگرداند و طرف واقعاً از آن حالتهای ذهنیاش درمیآید. دقت میکنید؟ روانپزشکی اصولاً اینگونه، از پایین به بالا، کار میکند. روانکاوی میخواهد از بالا به پایین کار کند؛ میخواهد با طرف حرف بزند و او را اساساً درست کند. چون در روانپزشکی همیشه اینطور است که اگر آن دارو را مصرف نکنید، دوباره همانطور میشوید. فیلم Beautiful Mind را چند نفر دیدهاند؟ بههرحال همه دیدهاند. خیلی جالب است: طرف تا داروهایش را به دلیلی قطع میکند، دوباره آن آدمها سراغش میآیند. دقت میکنید؟ روانپزشکی اینگونه است دیگر؛ به اصطلاح پزشکی، علّی درمان نمیکند؛ میگویند علامتی درمان میکند. درست است؟
به نظر من اینجا، در روانپزشکی و در این مثالی که زدم، آدم چیز خوبی میتواند بفهمد: اینکه تقدم معنا بر فیزیک، یا فیزیک بر معنا، اصلاً یعنی چه. ممکن است تقدم زمانی نداشته باشد؛ یعنی مثلاً اسکیزوفرنی همیشه همراه با این نشانه باشد؛ ولی معنایش این نیست که بگویید این نشانه عامل آن است. ممکن است چیزی ذهنی باعث شود که این اتفاق برای آن طرف بیفتد؛ کما اینکه میبینیم ممکن است با حرفزدن با طرف کل بیماریاش را حل کنیم. دستکم ترس یک آدم را بهراحتی میشود با حرفزدن برطرف کرد. پس روانپزشکی ثابت نمیکند که عوامل جسمانیاند که باعث آن اتفاق میشوند، یا برعکس. میدانید؟ به نظر میآید تعاملی وجود دارد میان حالتهای ذهنی ما، که ممکن است از معانی نشئت بگیرند، و حالتهای جسمانی که پایهاند؛ یعنی محال است بترسید و آدرنالین ترشح نشود؛ ولی ترسیدن معمولاً به نظر میآید چیزی ذهنی است دیگر. میخواهم بگویم از لحاظ شهودی، این تقدم معنا بر تحقق فیزیکی، یعنی آنچه عرفا به آن معتقدند، دور از ذهن نیست. دستکم در خودمان میبینیم که چنین اتفاقهایی میافتد؛ یعنی ترشح هورمونها تحت تأثیر ذهنیات ما قرار میگیرد: میتوانند با حرفزدن شما را بترسانند و بعد اتفاقی هورمونی در وجودتان بیفتد؛ و برعکس، اگر هورمونهای اضافه به شما تزریق کنم، حالتهایی ذهنی پیدا میکنید که شبیه حالتهای ترساند. به نظر میآید میان هر دوی اینها رفت و آمدی هست. بعداً میخواهم از این مثال استفادهای بکنم.
به یک معنا، خلاصه، این برای ما خیلی مهم است. وقتی دنبال علت میگردیم و میخواهیم پدیدهها را توضیح دهیم، به نحوی دوست داریم بفهمیم که اگر از نظر زمانی هم تقدم و تأخری وجود ندارد، کدام یک به نحوی از لحاظ علمی مقدم است. مثلاً دربارهٔ جهان، برای من این سؤال خیلی مهمی است: آیا جهان، مثلاً فرض کنید، از سمت قوانین پدید آمده است، یعنی همان چیزهایی که دفعهٔ قبل دربارهاش حرف زدم، که هاوکینگ و عدهٔ دیگری این حرف را میزنند که مثلاً میشود فرض کرد قوانین به نوعی تحقق پیدا کردند و بعد عالم ماده از دل قوانین به وجود آمد؛ یا نه، برعکس، فکر کنم از پایین است؛ یعنی هرم هستیای وجود دارد که لولهای مختلفی دارد، و آنهایی که فیزیکالیستاند معتقدند فقط یک لول وجود دارد، یعنی کف این هرم، و بقیهٔ چیزهایی که وجود دارد انعکاس آن در ذهن ماست. یعنی مثلاً خدایی بهعنوان نوک هرم وجود ندارد؛ خدا در ذهن من وجود دارد؛ مثلاً به جهان نگاه کردهام و چنین تصوری در من به وجود آمده است. یا مثلاً میگویند قوانین بهعنوان چیزهایی در بیرون وجود ندارند و واقعیت ندارند؛ من به جهان نگاه میکنم و نظمهایی که میبینم در ذهن من به شکل قوانین پیدا میشود.
این بحثی کاملاً در جریان در فلسفهٔ علم است: میشود گفت قوانین وجود ندارند؛ یا اگر میگویید وجود دارند، چه هستند؟ کجای این جهان قرار میگیرند؟ مثلاً از نوع مادهاند؟ قوانین چیزهای مادیاند؟ این از آن سؤالهایی است که چون خیلی به مفهوم قانون عادت کردهایم، فکر میکنم فهمیدن اینکه چقدر سؤال مهمی است قدری سخت است. همینطوری میگوییم قوانین هستند و دیگر هیچ. اگر کسی بپرسد چه هستند، میگوییم قانوناند دیگر. آیا قانونها ذهنیاند؟ و چگونه بر جهان حکمرانی میکنند؟ یا واقعاً در بیرون وجود دارند؟ یعنی اگر انسانها بمیرند، قوانین از بین میروند؟ این سؤال خیلی مهمی است دیگر. یعنی مثلاً فرض کن اگر نسبیت عام درست است، آدمها نباشند هم آن اتفاقها میافتد و آن قوانین حکمفرمایی میکنند. من وارد این بحث نمیشوم؛ با یکی دو نفر بحث کردم و دیدم چقدر سخت است این سؤال را ایجاد کردن که این قوانین هستند یا نیستند و اگر هستند چه هستند. ولی قدری فکر کنید؛ فکر میکنم این نکتهٔ خیلی خیلی مهمی است و جداً توصیه میکنم به این موضوع فکر کنید. شاید یک بار سعی کنم بهگونهٔ خوبی برایتان توضیح دهم تا معنادار بودن این سؤال را خوب بفهمید: اینکه نمیشود به این راحتی از این حرف زد که قوانین وجود دارند و بعد چیزی دربارهٔ اینکه وجودشان از چه نوعی است نگفت. این بحث روز است؛ نمیخواهم بگویم همین الان در فلسفهٔ علم خیلی داغ است، ولی چیزی است که دربارهاش تز دکترا مینویسند.
من معمولاً چیزهایی میگویم، بعضی از حرفها را میگویم و نظم میدهم و سعی میکنم خودم را به جایی برسانم که حرفی را که خودم قبول دارم بگویم. بیایید ایدهٔ خودم را بگویم. دربارهٔ ریداکشن، و اینکه سایکولوژی و مثلاً روانکاوی را سعی کنیم مدام با فیزیک موجود انطباق دهیم یا ندهیم، اعتقادم این است که این کار هم عملی نیست، هم فیزیک خیلی قابل اعتماد نیست، و هم اینکه، با مشکلی که بعد میگویم، صرفنظر از آن مجاز است. و اصلاً معتقد نیستم که خودمان را مجبور کنیم وقتی روانکاوی را مطالعه میکنیم، مدام نگران این باشیم که تحقق فیزیکیِ این چیزی که دربارهٔ روان میگویم چگونه ممکن است اتفاق افتاده باشد. میتوانیم خودمان را کلاً از این نگرانی خلاص کنیم و روانکاوی را بهعنوان دیسیپلینی کاملاً مستقل در نظر بگیریم و مشاهدات خودمان را انجام دهیم؛ حتی دربارهٔ مشاهدات لزومی ندارد فکر کنیم که میتوانیم آنها را به دیگران انتقال دهیم یا نه، یا مورد پذیرش جوامع علمی قرار میگیرند یا نه. میتوانید فکتهایی را که به آنها مطمئنید در دفترچهٔ خصوصی خودتان بنویسید و نظریهٔ خودتان را بسازید؛ یعنی حتی از بینالاذهانیبودن هم موقتاً صرفنظر کنید.
ولی دربارهٔ ریداکشن، این حرفی که الان میزنم خیلی عمومیت دارد؛ خیلیها میگویند سراغ این نرویم که دیسیپلینهایی مثل سایکولوژی را به وضعیتهای فیزیکی ریدیوس کنیم؛ حالا به همهٔ این دلایلی که گفتم، کمتر به دلیل متافیزیکیاش و بیشتر به آن دلایل عملی یا ناتمامبودن فیزیک و الی آخر. ولی من اصولاً، نه به چیزی به اسم ریداکشن، هرچند به یک معنا بگویم به ریداکشن هم خیلی علاقهمندم، بلکه به ایدهای که اصطلاحاً Unity of Science میگویند، یعنی وحدت دانش مثلاً تجربی، وحدت ساینس، خیلی خیلی علاقهمند و مقیدم. ببینید، یک بار این است که میگویید نمیخواهم سایکوآنالیز مدام برایم دستوپاگیر باشد که هر ترمی را که میآورم بگویم بر اساس فیزیک چگونه میخواهم تعبیرش کنم، و هر قاعدهای که میگویم بگویم از کجا آمده است؛ نمیخواهم اینگونه بحث کنم؛ یکی اینکه اصلاً علاقهای به این کار ندارم؛ یعنی این کار را خوب بلد نیستم. میفهمید منظورم چیست؟ یک بار این است که به دلایل عملی فعلاً صرفنظر میکنم از اینکه به روانکاوی جنبهٔ فیزیکی بدهم و میخواهم چیزی مستقل باشد؛ ولی از طرف دیگر، آیا اصلاً دوست دارم همهٔ دانش به نحوی یککاسه شود و دانشی داشته باشم که همهچیزش از اصولی ثابت و خوب پیروی کند، یا نه، اصلاً میلم به این کار یا امیدم را از دست دادهام؟
ایدهٔ شخصی من این است، و به دلایلی سعی میکنم آن را قوی کنم تا متوجه شوید چرا، که هم از چیزهایی که همین الان دربارهٔ فیزیک میدانیم میتوانیم ایدههایی بگیریم و در ساختن مدل روانکاوی خودمان از آن استفاده کنیم، و هم برعکس؛ یعنی مشاهدات روانکاوی میتواند به ما ایدههایی بدهد تا چیزهایی را که فیزیک کم دارد به آن اضافه کنیم. این چیزی است که معمولاً خیلی متداول نیست. آخر جلسهٔ قبل به پروژهای اشاره کردم که پنروز تعریف کرده است و در واقع همین کار را میکند: از اینکه به دلایلی معتقد است ذهن کامپیوتشنال کار نمیکند، میخواهد نتیجه بگیرد که ریاضیات بخشهایی از قوانین فیزیکی باید نانکامپیوتشنال باشد؛ از جمله، از نظر پنروز، کوانتوم گراویتی. این نوعی استفاده از لول بالا برای ترمیم یا گسترش دانشهایی است که در لول پایینترند. از نظر من هر دوی این کارها مجازند. یعنی درست است که من نمیتوانم روانکاوی را به فیزیک ریدیوس کنم، و شاید اصلاً مقدور و ممکن نباشد، و فیزیک موجود آنقدر به کمال نرسیده که بشود این کار را کرد؛ ولی اینکه تمام مدت، وقتی در دیسیپلینی کار میکنم، به نوعی رفت و برگشتی با سایر اجزای دانش و دیسیپلینهای دانش داشته باشم، چیز خیلی خیلی خوبی است.
ممکن است فیزیک، یا مثلاً عصبشناسی بهعنوان چیزی مقدم بر روانکاوی، ایدههای جالبی به من بدهد؛ مثلاً ایدههایی که فروید از عصبشناسی گرفته است. چرا استفاده نکنم؟ عصبشناسی را که دربارهٔ برخی چیزهایش مطمئنم؛ مثلاً اینکه اعصاب اینگونه کار میکنند. ممکن است بعضی از جزئیاتش را ندانم، ولی بههرحال جریانی الکتریکی میآید و پیامهایی را میفرستد و مثلاً عضله منقبض میشود. بنابراین آدمی که نمیتواند دستش را تکان دهد و مشکل روانیاش این است که دچار هیستری شده و مثلاً دستش حرکت نمیکند، پس مشکلی عصبی هم برایش پیش آمده است دیگر. این را دیگر میدانم؛ نمیتوانم بگویم نمیدانم. اینکه بخواهم استقلال را به این معنا حس کنم که انگار حرام است از ایدهای فیزیکی یا عصبشناختی استفاده کنم، این هم درست نیست. یعنی خیلی جاها ممکن است ایده بگیرم؛ بهاضافهٔ اینکه، و بهشدت میخواهم روی این تأکید کنم، میتوانم ایده بدهم. این چیزی است که معمولاً از آن غفلت میشود. به دلایلی که الان به آن میرسیم، به نظر من روانکاوی دیسیپلینی است که میتواند چیزهایی را دربارهٔ فیزیک روشن کند. یعنی اگر مطمئن شدم که در زمان حال، وقتی زندگی میکنم، ممکن است چیزی از آینده را ببینم، میتوانم این را بهعنوان فکتی در فیزیک ببینم: قوانین فیزیک را چگونه میشود تعریف کرد؟ چگونه میشود به فیزیک نگاه کرد که امکان چنین چیزی وجود داشته باشد؟
مثلاً من یک جلسه، بیرون از بحثهایی که در کلاس کردم، از تعبیری برای مکانیک کوانتوم یاد کردم که عنوانش Transactional Interpretation است؛ یعنی تعبیر Transactional. نه، چیز خوبی میگویند: مبادلهای، تعاملی؛ ولی فکر میکنم واژهٔ خیلی قشنگی برای Transaction وجود دارد. برهمکنش؟ برهمکنش Transaction نیست؛ Interaction است.
یکی از حاضران: تراکنش.
آفرین. Transaction را تراکنش ترجمه میکنم؛ بنابراین تعبیر تراکنشی. در تعبیر تراکنشی، به نوعی یکی از چیزهایی که از نظر متافیزیکی فرض میشود، امکان وجود بخشهایی از آینده است؛ یعنی ما در نقطهای سینگولار زندگی نمیکنیم. انگار آینده بهتدریج به وجود میآید و بعد، وقتی به آن میرسیم، کامل میشود؛ انگار همین الان چیزی از آینده وجود دارد. من میگویم: اگر آدمی در روانکاوی به این نتیجه رسیده باشد که آینده به نوعی میتواند روی زمان حال تأثیر بگذارد، در تعبیر Transactional هم آنچه در آینده بهتدریج به وجود میآید میتواند روی حال تأثیر علّی بگذارد؛ یعنی ما در خلاف جهت بردار زمان تأثیرهای علّی داریم، که چیز خیلی عجیبی است. کسانی که الان به این Transactional Interpretation علاقه دارند و به آن معتقدند، و کسی که این تعبیر را داده آدم معروفی است به نام کرامر، ایدهای از روانکاوی نگرفتند و به دلایل فیزیکی به اینجا رسیدند. ولی قبول دارید که ممکن بود کسی مثلاً از روانکاوی یونگ، حتی پیش از آنها، به چنین چیزی برسد؛ یعنی بگوید من در روانکاوی تجربه کردهام که چنین تأثیرهای علّیای وجود دارد؛ انگار چیزی در آینده ممکن است روی زمان حال در ذهن من تأثیری بگذارد؛ اینکه انسانها حالتهای پیشگویانه دارند و اصلاً در بیداری هم این حالتها را دارند. اگر این تجربهها را پذیرفته باشید، آدم میتواند بگردد و ببیند فیزیک کجا جایی دارد که چنین چیزی بتواند اتفاق بیفتد. دقت میکنید منظورم چیست؟ و بعد ممکن است بتوانیم مثلاً تعبیر خوبی برای نظریهٔ کوانتوم پیدا کنیم.
یا نمونهاش همان چیزی است که پنروز میگوید: اول ببینم ذهن من انگار خاصیتی نانکامپیوتشنال دارد؛ بعد نگاه کنم که خب، همهٔ فیزیک تا حالا کامپیوتشنال بوده است؛ کجا ممکن است چیزی نانکامپیوتشنال باشد؟ و به دلایلی میگوید کوانتوم گراویتی. بنابراین نتیجه میگیرد؛ یعنی از مطالعهٔ ذهن راهنمایی میگیرد که کوانتوم گراویتی را در چه نوع ریاضیاتی دنبال کند تا فرمولهایش را بنویسد: فرمولهایش نباید کامپیوتشنال باشد؛ نباید از نوع مشتقات جزئی باشد. این نتیجهای واقعی در فیزیک است دیگر.
پس کلاً میخواهم به این نتیجه برسم که روانکاوی را کلاً مستقل کنیم؛ دستکم همشأن فیزیک کنیم، اگر بالاتر قرارش نمیدهیم. به دلایلی که الان میگویم، میخواهم بگویم به نحوی بالاتر از فیزیک هم میشود قرارش داد. و این یعنی به این سمت برویم که دیگر مدام دنبال این نباشیم که چیزی را که در روانکاوی میگوییم با استفاده از انرژی و، نمیدانم، ترمهای فیزیکی به نحوی تعبیر کنیم، و اگر نه، از این مسئله احساس گناه کنیم؛ از اینکه در دیسیپلین کار میکنیم و حرفهای عجیب و غریبی میزنیم و اصلاً هم نمیدانیم اینها از نظر فیزیکی چگونه ممکن است تلاقی پیدا کنند.
یکی از حاضران: ببینید، این یک نکته دارد: آدم میخواهد ببیند که، بگوییم که نه. مثلاً فرض کن باید از این سو دید، و آن یکی هم باید ببیند که آن یکی باید به این برسد. یک سیستم هست؛ قطعاً آن را داریم و این را هم میبینیم. حالا این بازدارنده را خودش دیده؛ آن یکی بازدارنده را نمیشود گفت بازدارندهٔ آنهاست، چون بازدارندهٔ من نزدیکتر نیست؛ باید یک بازدارنده من به آن بدهم. اینکه نه، بازدارندهٔ من را بیا بزرگتر کن تا بیشتر ببینیم، و بعد بگوییم خب، شما هم دیدید.
شما خودتان مدام از این واژهٔ «یک» استفاده میکنید: چیزی هست که داریم نگاهش میکنیم؛ یک سیستم هست. بنابراین بهطور بدیهی فیلی هست؛ من دارم به خرطومش دست میزنم، یکی به پایش دست میزند، یکی به دمش. خلاصه باید بتوانیم اینها را روی هم بگذاریم و بگوییم این یک فیل است دیگر؛ چراغها را روشن کنیم و بگوییم بابا، این همهاش فیل بود. در روانکاوی من اینجایش را دست میزدم و فکر میکردم خرطوم است؛ آن یکی در فیزیک، در علوم پایه، پایش را دست میزد؛ در روانکاوی مثلاً مغزش را دست میزنند؛ یکی دستش را در دماغش میکند و میگوید این تونل است. بههرحال این یک چیز است دیگر؛ ما عالمی را نگاه میکنیم که از نظر ما یونیتیای دارد؛ یک عالم است. خب، دوست داریم. من شخصاً، و واقعاً همین واژه را هم به کار بردم، خیلی به یونیتی آف ساینس علاقهمندم. شاید نشود؛ شاید مثلاً خیلی مشکل باشد؛ ولی آدم دوست دارد که همهچیزش اینگونه نباشد.
الان چرا فیزیکدانها احساس ناراحتی میکنند و شبها خوابشان نمیبرد؟ چون یک سری فرمول برای لولهای ساباتومیک دارند و یک سری فرمول برای لول ماکروسکوپیک. جایی که پای جاذبه در میان باشد، تأثیر جاذبه را در لول ماکروسکوپیک با فرمولهای نسبیت عام مینویسند؛ بعد اگر بخواهند نسبیت عام را در لول ساباتومیک به کار ببرند، اصلاً نمیدانند فرمولهایش چیست. برای همین شبها خوابشان نمیبرد. خلاصه احساس میکنند که باید بشود نسبیت عام و خاص و مکانیک کوانتوم را با همدیگر تلفیق کرد؛ به نحوی یک فرمالیسم، هرقدر هم پیچیده، به وجود بیاید که مثلاً در حالتهای حدی مکانیک کوانتوم به مکانیک نیوتونی تبدیل شود. خب، نمیشود. این چهجور دانشی است؟ واقعاً شبیه کتاب آشپزی است دیگر. مثل اینکه به تو بگویم اگر میخواهی نیمرو درست کنی، اول روغن را داغ کن و بعد، نمیدانم، تخممرغها را در آن بزن؛ و تو بگویی نه، من میخواهم فلان خورشت را درست کنم؛ دستورالعمل آن چیز دیگری است. الان فیزیکدانها تقریباً چیزی شبیه کتاب آشپزی دارند: تو باید بگویی چه کار میخواهی بکنی تا قانونش را به تو بگوید. دقت کن چه میگویم؛ چیز خیلی بدی است. یعنی باید بگویی در کدام سرعت و در چه لولی، میکروسکوپیک یا ماکروسکوپیک، میخواهی کار کنی؛ باید بگویی صورت مسئلهات چیست تا به تو بگوید آقا، قانونهایش اینهاست، اینها را به کار ببر. این جالب نیست. زمانی که مکانیک نیوتونی حکمفرما بود، در قرن نوزدهم، اصلاً اینگونه نبود؛ فیزیک یک چیز بود. درست است که مثلاً ترمودینامیک بهگونهای دیگر فرمولهایی داشت، ولی دستکم احساسشان این بود که قانونی که در تمام جهان برقرار است قانون نیوتون است. الان نمیتوانیم چنین احساسی داشته باشیم؛ یعنی در حال حاضر حتی یونیتی آف فیزیک هم نداریم.
دوست داریم داشته باشیم دیگر. واضح است که دلمان میخواهد. من فکر میکنم این خاصیت ذاتی بشر است: دلش میخواهد ذهنش یکپارچه باشد؛ نه اینکه چیزهایی را جدا جدا بفهمد و نتواند دریابد ارتباط این با آن چیست. من احساسم این است که بنا به روانشناسی گشتالت، این حرفها کاملاً درست است؛ اصلاً دانستن یعنی همین: مدام به چیزهای پراکنده وحدتدادن. فکر میکنم در همهٔ دانشها اصولاً همین کار را میکنیم: مثلاً فرض کنید چیزهایی را میبینید و بعد که میفهمید ربط اینها با همدیگر چه بود، مثلاً همه یک پدیده بود که از دو طرف دیده بودید، احساس میکنید آها، حالا فهمیدم. پس اینکه مثلاً رعد و برق و، نمیدانم، آن پدیدهٔ کهربا در چیزی قابل جمعاند؛ انگار مدام سعی میکنیم به فکتهای پراکنده وحدت ببخشیم و هرمی درست کنیم که همه از جایی منشأ بگیرد. بنابراین فکر میکنم این احساس خوب نسبت به یونیتی آف ساینس اصلاً احساس خوب نسبت به نالج است؛ یعنی آدم دانش را دوست دارد. فکر میکنم دانستن همهجا اینگونه است که دلمان میخواهد همهچیز را با همدیگر ترکیب کنیم و ناگهان انگار چیزی را بفهمیم که همهچیز از آن دربیاید؛ نه اینکه مثل آشپزی مدام دستورالعملهای مختلف صادر کنیم. درست است؛ ولی این دلیل نمیشود که بگوییم حالا که ایدهای تازه داریم، شما هم باید بیایید سراغ آن؛ بههرحال خوب است که به Unity of Science برسیم.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که الان وقتی روانکاوی را دنبال میکنم، دیگر این احتیاط را، که مشاهدات من چقدر جنبهٔ فیزیکی دارند، ترمهایی که به کار میبرند تعبیر فیزیکیشان چیست، یا چگونه ممکن است چنین اتفاقی در عالم بیفتد که مثلاً تأثیر آینده روی زمان حال ظاهر شود، اصلاً خیلی جدی نمیگیرم. یعنی لزومی نمیبینم که اول فیزیکدانها بیایند و به من بگویند این اتفاق چگونه میافتد. یا اگر همهٔ دانشمندان فیزیک هم جمع شوند و بگویند این حرفی که میزنی با فیزیک حال حاضر ما جور درنمیآید، خیلی متزلزل نمیشوم. اگر مشاهدات من این را نشان داده باشد، میگویم خب، فیزیکتان را درست کنید. یعنی میخواهم روانکاویای خیلی مغرور درست کنم که برای خودش استقلال قائل است، بهعنوان یک دیسیپلین مشاهدات خودش را دارد، و اصلاً هم فعلاً عجلهای برای بینالرشتهایشدن یا ساینتیفیکشدن ندارد، ولی اینطور نیست که بیمعنا باشد. با مشاهداتی از خودمان، که ممکن است خصوصیتر باشند و دقتشان از حد استاندارد فیزیکی کمتر باشد، مثلاً نظریهٔ خودم را میسازم و جلو میروم؛ و هر وقت به جایی رسیدم، اگر مطمئن بودم که چیزی در روانکاوی ممکن است بهعنوان فکت خیلی تثبیت شود، فرض کنید همین مثالی که میزنم، یعنی تأثیر آینده روی زمان حال، اگر خیلی تثبیت شود، نامهای به جامعهٔ فیزیکدانها مینویسم و میگویم دنبال این بگردید که چگونه ممکن است در فیزیک، در عالم فیزیکی شما، چنین اتفاقی بیفتد. هرقدر هم مرا دست بیندازند و مسخره کنند، مینشینم و به آنها میخندم و میگویم اینها نمیفهمند.
به نظر من روانکاوی فروید اینگونه نیست؛ خیلی با ترس و دلهره است؛ میخواهد آن حرفهایی که میزنیم با حرفهای دیگران بخواند، و حالا مثلاً کلمهٔ انرژی را هم بگوید تا شاید خوششان بیاید؛ قدری اینگونه است؛ مستقل نیست. به نظر من این روانکاوی خوبی است که دارم زمینهاش را برای یونگ آماده میکنم. یونگ اصلاً این چیزها حالیاش نیست. کلاً انگار در عمرش به هیچ چیزی غیر از روانکاوی فکر نکرده است؛ اصلاً عصبشناسی هم بلد بود و پزشک بود، ولی در مطالعاتش ذرهای حس ریداکشن و اینها نمیبینید. در عین حال، ببینید، میگویم دارم زمینه را آماده میکنم تا به یونگ برسیم، ولی از این جنبهٔ کار فروید خوشم میآید. بههرحال دستکم باید ذرهای دغدغهاش را داشته باشیم. ببینید، فروید بهطور افراطی میخواست ریداکشن کند، و یونگ و لکان انگار اصلاً این چیزها حالیشان نیست؛ اصلاً برایشان مهم نیست که اگر به نتیجهای رسیدی، دستکم به فیزیکدانها بگو، اگر فکر میکنی درست است. میدانید، انگار اصلاً به Unity of Science اعتقادی ندارند؛ دانشهای دیگر را نمیبینند؛ فقط دارند روانکاوی درست میکنند. به نظر من در فروید دستکم به نحوی چیز خوبی هست؛ ذرهای به فیزیک هم فکر میکند. منتها جهتش همهاش گیرندگی است؛ یعنی انگار هیچ آن اعتمادبهنفس را ندارد که چیزی بدهد. فقط از فیزیک و زیستشناسی و داروینیسم و چیزهایی میگیرد که قبلاً بودهاند و هویت خوبی دارند و محکماند. واقعاً فیزیک در زمانی که فروید کارهای خودش را اعلام میکرد خیلی محکم بود؛ این را فراموش نکنید. اصلاً مکانیک نیوتونی کار را تمام کرده بود؛ بعد ناگهان دچار فروپاشی شد. ۱۹۰۰ اوج نظریهپردازی فروید است؛ اصلاً این کتاب تفسیر رؤیایش ۱۹۰۰ است و ۱۹۰۵ مقالهٔ انیشتین؛ یعنی اولین قدم در این جهت که مکانیک نیوتونی انگار حوزهای را از دست داد. اواخر عمر فروید هم که اصلاً مکانیک کوانتوم کار را کلاً تمام کرد؛ یعنی تقریباً هیچ چیزی برای مکانیک نیوتونی باقی نگذاشت.
نمیدانم؛ از نگاه من موضوع کاملاً روشن است: روانکاوی را بهعنوان دیسیپلینی کاملاً مستقل، با دل و جرئت خیلی زیاد، نگاه کنید. اصلاً کاری به این نداشته باشید که دیگران تا حالا چه گفتهاند؛ حتی به زیستشناسی و عصبشناسی هم خیلی مقید نباشید. ولی در عین حال دوست داشته باشید که مدام میان این دیسیپلینهای مختلف رفت و آمد کنید و سعی کنید نظریهها را به همدیگر مربوط کنید؛ چون فکر میکنم هم برای روانکاوی مفید است و هم برای آنجاها. ممکن است ما چیزهای خوبی به فیزیکدانها بگوییم و آنها به ما بگویند. این را دستکم بهعنوان فعالیتی ترویجی در نظر داشته باشید. اگر فروید زیادی روی آن تأکید میکند، به نظر من اصلاً خوب نیست که آدمهایی مثل یونگ و لکان به کل هیچ کاری به اینجور چیزها نداشته باشند؛ انگار هر یک در دفتر خودش نشسته و نسخهاش را مینویسد. بگذریم؛ دعانویسها مثلاً به عصبشناسی و اینها کاری ندارند؛ به نحوی میشود دیگر. ولی اگر ما خلاصه در دانشهای دیگر چیزهایی فهمیدهایم، چرا از آن استفاده نکنیم؟ چرا احساس نکنیم که آنها ممکن است بتوانند به ما کمک کنند و ما بتوانیم به آنها کمکی بکنیم؟ بههرحال طرفدار استقلال و مغروربودن کسانی هستم که در روانکاوی کار میکنند؛ اینکه به جای آنکه همهاش حالت گرفتن داشته باشند، به این فکر کنند که ممکن است بتوانند چیزهای خیلی جالب و ایدههای جالبی به دیگران بدهند.
حالا بیایم وارد بحث سوم شوم. اگر تا حالا به این نتیجه رسیده باشیم که روانکاوی باید چیزی در حد فیزیک باشد، من میخواهم شأن روانکاوی را حتی قدری بالاتر ببرم؛ یعنی نهتنها روانکاو ترسویی نباشیم، بلکه قدری بقیه را بترسانیم؛ همه از روانکاوی و سایکولوژی، و اصلاً از آنچه دربارهٔ دانش میگویند، حساب ببرند.
بیایید ماجرا را اینگونه نگاه کنیم. ببینید، بنا به تقسیماتی خیلی خیلی قدیمی در فلسفه، دو جور دانش داریم. یک جور دانش حضوری داریم؛ آنگونه که مثلاً وجود خودمان را درک میکنیم یا با ادراکات خودمان ارتباط داریم. یک جور دانش حصولی داریم؛ دانشی که مثلاً به عالم خارج پیدا میکنیم؛ دانشی که با آن مثلاً از طریق کتاب و مطالعه و حرف دیگران چیزهایی میفهمیم. یک جور دانش بیواسطه داریم: اصلاً لازم نیست حواس پنجگانهام کار کنند، ولی انگار وجود خودم را از درون حس میکنم؛ از درون خودم چیزهایی میبینم. مثل این حرف دکارت که اگر به هر چیزی شک کنم، به این نمیتوانم شک کنم که هستم. ممکن است اصلاً عالم خارج وجود نداشته باشد و همهچیز خواب و خیال باشد، ولی میدانم که دستکم چیزی اینجا وجود دارد؛ منی اینجا وجود دارد. یا هوسرل، آدمی که شکاکترین آدم تاریخ است و به همهچیز شک میکند؛ شکاکترین میگویم، چون واقعاً تا آخرش میرود تا سعی کند مبنای دانش را چیزی یقینی قرار دهد. ببینید، ممکن است این میز وجود نداشته باشد، ولی اینکه من الان رنگهایی، پترنی مثلاً به رنگ قهوهای روشن، را میبینم دیگر قابل تردید نیست؛ دارم چنین چیزی را میبینم. ممکن است این اصلاً در ذهن من ایجاد شده باشد و عالم خارجی وجود نداشته باشد، ولی اینکه این پترن در ذهن من است، اینکه الان پترنهایی میبینم که شما هم تقریباً در آن هستید، دیگر غیرقابل تردید است. اصلاً شما خواب و خیال باشید و وجود نداشته باشید، ولی اینکه به نور نگاه میکنم و تأثیری مثلاً از رنگ زرد در ذهنم ایجاد میشود، دیگر غیرقابل شککردن است؛ تأثیری ایجاد شده است دیگر. اینکه این چیست، اینکه اصلاً ذهنی وجود دارد، عالم خارجی وجود دارد، زرد، نمیدانم، با چیز دیگر فرقی دارد یا ندارد، مهم نیست؛ آن لکه، آن تأثیری که در ذهن من است، هست دیگر، بیآنکه هیچ تعبیری دربارهاش بکنم.
یعنی یک سری مشاهدات درونی دارم که ممکن است اصلاً به عالم خارج ربط نداشته باشد. ولی اینکه احساس میکنم وجود دارم، اینکه به قول دکارت دارم فکر میکنم، اینکه مثلاً در درون خودم احساس ترس میکنم، حالا اصلاً از چه ترسیدهام مهم نیست و چرا ترسیدهام مهم نیست، ولی اینکه ترسیدهام، خلاص. اینکه آدرنالین باعث شده، یا مثلاً آدرنالین وجود دارد، یا اصلاً من جسم دارم یا ندارم، همهٔ اینها را کنار بگذارید؛ ولی آن حالت را که در خودتان دارید، آن را میبینید دیگر. متوجه هستید منظورم چیست؟ چیزهایی وجود دارد که انگار بیواسطه به آنها دسترسی داریم؛ یعنی لزومی ندارد حتی از حواس پنجگانهٔ خودم استفاده کنم. انگار نوعی شهود در درون من هست که یک سری دانشها را به من میدهد، بیآنکه بخواهم خیلی آنها را تعبیر کنم. درست است؟
در فلسفهٔ قدیم یکی از بدیهیترین چیزها این بود که علوم حضوری بر علوم حصولی تقدم دارند؛ قویتر و یقینیترند؛ و حصولی هر چیزی است که واسطهٔ بیشتری خورده باشد، مثلاً از کانال حواس من گذشته باشد. مثلاً فرض کنید به وجود عالم خارج معتقدم؛ انگار دارم به چیزی حصولی اعتقاد پیدا میکنم. من در درون خودم که گزارهای با عنوان «عالم خارج وجود دارد» نمیبینم؛ انگار دارم مشاهدات خودم را اینگونه نظم میدهم و میگویم خب، عالمی خارجی وجود دارد. وگرنه میتوانم فرض کنم همهٔ این چیزهایی که در اعصاب من، حالا فرض کنید اصلاً عصب معنا داشته باشد، و در ذهن من ایجاد میشود، آن تأثیر و تأثرها، فقط در ذهن من است. مثل اینکه میگویند نمیتوانیم نشان دهیم که مغزی در خمره نیستیم؛ مثال فلسفی خیلی معروفی است. میگویند مثل این فیلم ماتریکس، ممکن است شما اصلاً فقط یک مغز باشید و جسم هم نداشته باشید؛ دانشمند دیوانهای مغز شما را برداشته، در دستگاهی گذاشته و به آن یک سری الکترود وصل کرده است؛ و تمام این چیزهایی که میبینید و احساس میکنید، و اینکه میآیید و کارهایی میکنید، هیچکدام اصلاً اتفاق نمیافتد؛ یک کامپیوتر مرکزی این سیگنالها را در مغز شما ایجاد میکند و شما فکر میکنید دارید این کارها را میکنید و این چیزها را میبینید. هیچ استدلال فلسفیای وجود ندارد که این را نقض کند و بگوید اینگونه نیست. چه کار میخواهید بکنید؟ استدلالی هست که شاید شما مغزی در خمره باشید و همهٔ این احساساتتان هم الکی باشد؛ همهٔ فکرهایی هم که به ذهنتان میرسد تحت کنترل چیزی باشد، کامپیوتری خیلی خیلی بزرگ، سوپرکامپیوتری. تمام خاطراتی هم که دارید، از جایی به بعد، الکیاند؛ از آن روزی که مغزتان را در شیشه گذاشتند، یک سری خاطرات هم مثلاً در حافظهتان ایجاد کردند. خیلی پیشرفتهاند دیگر؛ این اتفاق بهطور خیلی پیشرفتهای در آینده رخ میدهد؛ همان که ماتریکس میگفت.
ولی دانش حضوریتان که از بین نمیرود؛ آن حسهایتان را دارید دیگر. ممکن است تعبیراتتان اشتباه باشد که اینها مربوط به عالمی خارجیاند، یا آدمهای دیگری وجود دارند یا ندارند؛ ولی چیزهایی را در درون خودتان میبینید که دیگر دارید میبینید. احساس وجود میکنید؛ خب، وجود دارید دیگر. حالا در احساس وجودتان، واقعاً آن مغز وجود دارد دیگر، هرچند نمیدانید چه هستید. من میگویم وجود دارم؛ نمیدانم چه هستم، ولی اینکه وجود دارم را میدانم؛ من چیزی هستم که وجود دارد. در این دیگر نمیتوانم شک کنم. چون اینها قویتر و غیرقابل تردیدند، در فلسفهٔ قدیم مقدم بودند و علوم حصولی به نحوی مؤخر بودند؛ مثل چیزهایی که در طول زندگی یاد میگیریم، از دیگران یاد میگیریم، فرضهایی که میکنیم، همهٔ نظریههای علمی؛ اینها همه در واقع جزو علوم حصولیاند.
یکی از حاضران: الان چیزی که بههرحال، مثلاً از چیزهایی که میشود جزو کامپیوتر باشد، یعنی چه؟ خود روانکاوی هم بههرحال آن را دارد.
نه؛ آن مثال ماتریکس فرض شما را در اینکه این چیزهایی که میبینید واقعی است زیر سؤال میبرد، ولی اینکه دارید اینها را میبینید، دستکم بهعنوان چیزهایی ذهنی، زیر سؤال نمیرود. یعنی تمام آنها در درون شماست؛ بههرحال چنین تصاویری دیدهاید دیگر؛ پترنهایی آمدند و رد شدند. احساس اینکه فعلی انجام دادید درست بود؛ در حد درونیاش درست بود. اینکه فکر میکنید این فعل در خارج چگونه تحقق پیدا کرده، آن غلط است. شاید احساساتمان را، مثلاً شرم یا هر چیز دیگر، دیگران القا کرده باشند؛ ولی شما در جایی ترسیدید دیگر. کس دیگری القا کرد، باشد؛ اصلاً جهانی وجود ندارد و آن اتفاقهایی که شما را ترساند وجود ندارد، ولی ترسیدید؛ آن حس ترس دیگر وجود داشت. آن را که نمیتوانید بگویید وجود نداشته است.
پس خیلی از حسهای ما یقیناً وجود دارند: حس وجودداشتن، ترسیدن، دیدن پترنهای رنگی؛ اینها یقینیاند و نمیشود در آنها شک کرد؛ بهوضوح قویترند. این همان حرفی است که علوم حضوری بر علوم حصولی تقدم دارند. در فلسفهٔ قدیم، و نمیخواهم وارد این بحثهای خیلی فلسفی شوم، حرفشان این بود که همهٔ علوم حصولی نهایتاً به علوم حضوری تکیه میکنند؛ یعنی مقدمبودن اینها یعنی آنها باید چنین پایگاهی داشته باشند، وگرنه انگار اصلاً ایجاد نمیشوند. یعنی من، خلاصه، هرچه میخواهم دربارهٔ جهان بدانم، باید آن را به درون خودم بکشم، به احساسهایی تبدیل کنم و پترنهایی را تعبیر و تفسیر کنم تا به دانشی، حالا دربارهٔ جهان خارج، برسم.
بیایید حالا ماجرا را اینگونه نگاه کنیم: فیزیک را با روانکاوی مقایسه کنید. روانکاوی بهشدت از مشاهداتی استفاده میکند که حضوریاند، یا خیلی نزدیک به حضوریاند؛ چیزهایی که در درون من اتفاق میافتند. درست است؟ در حالی که فیزیک اینگونه نیست؛ به مشاهداتی خارجیتر اتکا میکند که بهشدت با نظریهها تعبیر و تفسیر میشوند. یعنی مشاهدهٔ من دربارهٔ اینکه خوابی دیدهام، بهعنوان مشاهده، قویتر و قابل اتکاتر است تا اینکه کسی بیاید و به من بگوید در آزمایشگاه، تحت شرایطی که فکر میکند درست کنترلشان کرده، چنین پدیدهای را مشاهده کرده است و من این را در کتاب بخوانم. دانش خودتان از فیزیک را با دانشتان دربارهٔ رؤیاهای خودتان مقایسه کنید؛ کدام بدیهیتر و یقینیتر است که چنین اتفاقی افتاده؟ اگر در کتاب فیزیک میخوانم، باید به نویسندهٔ کتاب و به جامعهٔ علمیای که کتاب را تأیید کرده اعتقاد داشته باشم؛ نظریههایی پشت آن آزمایش هست؛ باید به اینکه دستگاههای آن آزمایش درست کار کردهاند و کلی چیز دیگر اعتماد کنم تا بفهمم پدیدهای که دربارهاش صحبت میکند واقعاً اتفاق افتاده است.
و بعد تازه تفسیرش هم میکند، با ترمهایی که معلوم نیست اصلاً ترمهای خوبی باشند؛ مثلاً مطمئن نیستید که ترم انرژی ترم خوبی است. زمانی، خلاصه، طبیعیاتی داشتیم که مفهوم انرژی در آن نبود؛ بعد از جایی به بعد مفهوم انرژی بهعنوان مفهومی خوب وارد فیزیک شد؛ یا مثلاً مفهوم پتانسیل، که به یک معنا مفهومی بود که قبلاً به این شکل وجود نداشت. میشود فیزیکی را تصور کرد که مثلاً ترم انرژی در آن نباشد و چیزهای دیگری در آن باشد. بنابراین تمام مشاهدات خودم را بر اساس یک سری نظریهها و ترمهایی که یاد گرفتهام بیان میکنم. ببینید دانش فیزیک چقدر از ما دورتر است تا دانش روانکاوی. در روانکاوی داریم دربارهٔ خودمان حرف میزنیم. اگر میگویم خندیدم، این ترم خندیدن برای من چیز بدیهیتری است تا مثلاً اینکه در اتاقک، نمیدانم، ابر مسیری این شکلی، مسیری حلزونی، دیده شده است. ببینید آن مفهوم چقدر پیچیدهتر است؛ کلی چیز آموزش دیدهام و یاد گرفتهام و اسامی را بلدم تا تازه بفهمم طرف اصلاً دربارهٔ آن چیزها صحبت میکند. ولی حالتهای انسانی مگر برای من بدیهی نیستند؟ وقتی دربارهٔ روانکاوی صحبت میکنم، آیا دربارهٔ چیزهای آشناتری صحبت نمیکنم تا وقتی مثلاً دربارهٔ اتاقک ابر ویلسون صحبت کنم؟ یا دربارهٔ مشاهداتی در ساباتومیک که با دتکتورهایی انجام میشود که اوه، چه عرض و طولی دارند؛ چقدر نظریه صرف شده تا آن دتکتور را ساختهاند، و اگر آن آزمایش را تعبیر و تفسیر میکنیم، از چقدر نظریه استفاده میکنیم؟ در حالی که وقتی از این حرف میزنم که مثلاً در رؤیاها، فرض کنید، چنین چیزی ظاهر میشود، به چیزهایی خیلی نزدیکتر و ملموستر اشاره میکنم.
بنابراین وقتی به دانشی مثل روانکاوی میرسید، احساس طبیعیمان باید این باشد که دربارهٔ چیزی نزدیکتر و قابل مشاهدهتر، دربارهٔ دانشی سادهتر و ملموستر، صحبت میکنیم تا وقتی دربارهٔ فیزیک و شیمی صحبت میکنیم؛ چیزهایی که هیچوقت ندیدهایم و نمیتوانیم ببینیم. در مکانیک کوانتوم، نهایتش بگویید پدیدهٔ موج و ذره را اینگونه دتکت میکنید که صفحهای آنجا هست و نقاطی روی آن ظاهر میشود، و پترنهایش فرق میکند اگر دو شکاف بگذارید یا یک شکاف. خود آن فوتونها را که هیچوقت نمیبینید؛ آثاری را، یعنی بهطور غیرمستقیم، چیزی را مشاهده میکنید. تازه مشاهدهتان با دستگاههایی انجام میشود و از چشمتان استفاده میکنید؛ در حالی که واقعاً در روانکاوی مفاهیمی داریم که هیچکدام از این ابزارها را نمیخواهد؛ حتی ممکن است بعضی از حالتهای روانی که از آنها صحبت میکنیم حواس پنجگانهٔ ما را هم نخواهد. اینقدر به دانش اساسی ما، به دانش حضوری ما، نزدیکاند. درست است؟ پس اصلاً میشود نوعی اولویت برای روانکاوی قائل شد.
بیایید بهگونهٔ دیگری نگاه کنید. میخواهم با زبانی به شما بگویم که چرا سایکولوژی میتواند مقدم بر فیزیک دانسته شود. وقتی دربارهٔ فیزیک بحث میکنید، دربارهٔ جهان فیزیکی بحث نمیکنید؛ دربارهٔ شاخهای از علم بحث میکنید که بشر آن را درست کرده است و میفهمد؛ از ریاضیاتی که در ذهن بشر هست؛ و فیزیک هم چیزی ذهنی است دیگر. خلاصه ذهن بشر دانشی درست کرده است؛ اینکه این دانش با جهان خارج تطبیق میکند یا نه، بحث جداست. دانش فیزیک دانش است؛ پدیدهای ذهنی است. درست است؟ بشر در طول تاریخ فعالیتی ذهنی انجام داده و این را ساخته است. پس خود فیزیک، بهعنوان شاخهای از علم، چیزی در ذهن بشر است. مقدم این است که اصلاً ذهن بشر را بشناسم. میخواهم بگویم هر احساسی که نسبت به فیزیک دارید نتیجهٔ این است که به نحوی به ذهن بشر اعتماد میکنید؛ به اینکه مثلاً لاجیکش درست است و استنتاجهایی که میکند درست است. فعالیتی ذهنی اتفاق افتاده تا دانشی مثل فیزیک به وجود آمده است. تا وقتی ذهن را نشناسم، یعنی دستکم شناختی اجمالی از ذهن نداشته باشم و انگار چیزی از سایکولوژی ندانم، به هیچ وجه نمیتوانم اصلاً دانش فیزیک را بهعنوان یک دانش داشته باشم. دانش فیزیک مفهومی ذهنی است.
این حرفی است که کوآر، فیلسوف خیلی خیلی معروف معاصر، به آن معتقد است: اینکه فلسفه جزئی از روانشناسی است، به دلیلی مشابه آنچه الان میگویم. میگوید چون کل دانش ما انعکاس، مثلاً فرض کنید، حوادثی در ذهن ماست؛ مثل اینکه در آینهای چیزهایی را میبینیم؛ اولین چیزی که مقدم است این است که دربارهٔ این آینه چیزهایی بدانیم. فلسفه هم در این آینهٔ ذهن ما افتاده است. بنابراین به نحوی سایکولوژی، یعنی اینکه بدانم ذهنم چگونه کار میکند، مقدم است بر اینکه بفهمم مثلاً فلسفه چقدر قابل اعتماد است و به گزارههای فلسفی، که ذهن من تولید کرده، چقدر میتوانم اعتماد کنم. در صورتی که به نحوی به ذهن خودم اعتماد کنم و مثلاً کارکردش را بدانم، میتوانم دربارهٔ فلسفه چیزهایی بگویم؛ که قابل اعتماد است یا نیست. همهٔ دانشها، همهٔ معرفت، انگار در روان ما تولید میشود؛ بنابراین روانشناسی انگار به یک معنا میتواند دانش اول و مقدم باشد. باید دستکم اجمالاً بدانم که اینجا با چه فرایندهای ذهنی و چگونه دانشها به وجود میآیند؛ کدام فرایندهای ذهنی که به دانش منجر میشوند قابل اعتمادند و کدامها نیستند. پس اول باید قدری روانشناسی بدانم تا اصلاً بتوانم دربارهٔ کل معرفت اظهارنظری بکنم: اینکه میتوانم به فیزیک اعتماد کنم یا نمیتوانم به دانش فیزیک اعتماد کنم.
ببینید، وقتی به سایکولوژی و روانکاوی میرسیم، داریم دربارهٔ خودمان، دربارهٔ نزدیکترین چیزها به خودمان، بحث میکنیم و در واقع یقینیترین اطلاعات را اینجا به کار میبریم؛ هرچند ممکن است نتوانیم این اطلاعات را وسط بگذاریم. اینکه من رؤیا میبینم؛ ممکن است نتوانم رؤیایی را که دیدهام به نحوی وسط بگذارم که همه ببینندش. و نقص روانکاوی همین است دیگر: علوم حضوری به نحوی خصوصیاند، نه عمومی. درست است؟ من به چیزهایی که در درون خودم هست اشرافی دارم و چیزهایی را درک میکنم که نمیتوانم با دیگران شیر کنم. ولی علوم حصولی انگار به اینکه آدمها روی آنها به توافق برسند نزدیکترند. واقعاً مثلاً فرض کنید نوری آنجا هست که من با چشمم آن را میبینم؛ ممکن است بگویید آره، من هم دارم همان را میبینم؛ میتوانیم توافق کنیم؛ چیزی را دوتایی میبینیم. ولی اگر بگویم الان در ذهن خودم به چیزی فکر میکنم و شما هم بگویید آره، داری فکر میکنی، خب از کجا میدانید به چه فکر میکنم؟ این چیزی نیست که شما هم داشته باشید؛ اختصاصی خودم است.
بخشی از روانکاوی بر اساس علم حضوری است و بنابراین نمیشود بهراحتی آن را بینالاذهانی کرد. ولی فراموش نکنیم که علم حضوری از هر نوع علم و دانش دیگری قویتر است. بنابراین اگر این فرض را که میخواهید روانکاویای بنا بگذارید که همه روی آن توافق کنند کنار بگذارید و فکر کنید تنها آدم دنیا هستید و میخواهید برای خودتان روانکاویای درست کنید، روانکاوی دانشی معتبرتر و مقدمتر بر بقیهٔ دانشهاست؛ چون انگار از نزدیکترین مشاهدات خودتان استفاده میکنید، بدون هیچ نظریهای، یا با حداقل نظریهها.
و این ماجرایی تاریخی است: همینطور علوم حصولی ارزش و اهمیت بیشتری پیدا کردند، و در حالی که مثلاً ۲۰۰۰ سال قبل از بدیهیات فلسفه بود که علم حضوری مقدم است، ما مدام به سمتی رفتیم که انگار علوم حضوری به نحوی اصلاً از دایرهٔ دانش ما خارج شدند. دلیلش چیست؟ دلیلش این است که در طول تاریخ دانش مدام بیشتر معطوف به این شد که بینالاذهانی شود، چون وقتی بینالاذهانی میشود، قابل انتقال است. روزگاری که آدمها مدرسه نمیرفتند و دانشهایشان را خودشان به دست میآوردند و آنچه میدانستند از تجربههای مستقیم خودشان بود، طبیعی بود که بیشتر به علوم حضوری خودشان اتکا کنند. ولی اگر بخواهید مدرسه داشته باشید و حرفهایی بزنید که به دیگران قابل انتقال باشد، طبیعی است که باید مدام به چیزهای مشترکی ارجاع دهید که بیرون از آدمهاست. درست است؟ هرقدر دانش بیشتر بر مبنای آموزش استوار شد، طبعاً استفاده از چیزهای درونی کمتر شد. به توافق نیاز داریم: در مدرسه باید چیزی بگویید که دیگران هم قبول کنند و اگر شواهدی خواستند، بتوانید به آنها نشان دهید. بنابراین چیزهای بیرونی، آنهایی که عینیاند، بینالاذهانیترند و بنابراین دانشهای مدرسهای را بهتر میشود بر مبنای آنها ساخت. اینگونه است، چون علم، خلاصه، در مدرسه پیش میرود دیگر: آدمهایی میآیند و چیزهایی میگویند و کتاب مینویسند؛ دیگران هم میآیند و همان تجربهها را تکرار میکنند و روی آن سوار میکنند؛ و همینطور دانشی مثل فیزیک را نگاه کنید: چند هزار سال تجربهٔ بشر انتقال پیدا کرده و به علمی خیلی پیچیده تبدیل شده است. ولی دانشهای حضوری خیلی قابل انتقال نیستند، مگر اینکه همینطوری مثلاً آدمی را قبول داشته باشید که این حرفهایی را که میزند واقعاً دیده است. میدانید؟ اینطور نیست که اگر به حرفهایش اعتماد کنید، شما هم بتوانید همان چیزی را که او مشاهده کرده در درون خودتان مشاهده کنید.
در واقع انتقال علم حضوری به چیزهایی شبیه تعالیم عرفانی احتیاج دارد: باید بروید و در محضر کسی بنشینید تا تمرینهایی به شما بدهد و حالاتی را در درون خودتان مشاهده کنید. امکان انتقال دانشهایی که بر مبنای علم حضوریاند خیلی خیلی کمتر از امکان انتقال دانشهای حصولی است. طبعاً آنها بیشتر رشد کردهاند، جا باز کردهاند و کمکم همهجا را گرفتهاند؛ طوری که الان اگر بخواهم از خندیدن صحبت کنم، آدمی که فیزیکدان است به من میگوید: خندیدن چیست؟ بر مبنای علم من بگو خندیدن چیست؛ در حالی که ما دیگر بهتر میدانیم خندیدن چیست و دربارهٔ چه حرف میزنیم. ولی آنها قدرتمندترند دیگر؛ جایگاه دانشگاهی قویتری دارند و علوم پیچیدهتریاند. و اگر بخواهیم خیلی خوشبین باشیم، میتوانیم بگوییم دلیل اینکه علوم حضوری به نحوی اهمیت خودشان را از دست دادند تا کار به جایی برسد که وقتی نوبت روانکاوی میشود، بخواهند روانکاوی را روی دانشی پیچیده و حصولی مثل فیزیک بنا کنند، همین است؛ در حالی که روانکاوی به خود ما و به تجربههای ما نزدیکتر است و چیزهای یقینیتری دربارهاش میدانیم. یعنی اگر با خوشبینی نگاه کنیم، اینگونه میشود. اگر بدبین باشیم، باید باز سراغ کاپیتالیسم و این حرفها برویم که فعلاً در این جلسات قصد ندارم واردش شوم؛ ولی بههرحال همهٔ چیزهای بد را به نحوی میشود به آن مسائل اجتماعیای که از سر میگذرانیم منتسب کرد.
با استفاده از حرفهایی که زدیم، تمام جاهایی را که نظریهٔ فروید مبنا را بر این میگذارد که مثلاً بنا به داروینیسم یا بنا به عصبشناسی صحبت میکند، یا بنا به اینکه مثلاً همهٔ لذتها باید مبنای جسمانی داشته باشند، میتوانیم کلاً فراموش کنیم. هرجا که بیشتر از مشاهدات استفاده کرده است، میتوانیم بیشتر به آن اتکا کنیم و نگهش داریم. آنجا که مستقلاً، بهعنوان یک روانکاو، مثلاً از تجربهای که با بیماران داشته به نتیجهای رسیده، قابل اعتمادتر است؛ و نتایجی را که به دلایلی مثل اصول موضوعهای که در ذهنش بوده گرفته، میشود کاملاً زیر سؤال برد.
بگذارید برای اولین بار، پیش از آنکه روانکاوی را تثبیت کرده باشیم، تحلیلی انجام دهم. از اول بنایمان بر این بوده است که قدری صحبت کنم تا انگار بر سر یک نظریهٔ روانکاوی میان خودمان به توافق برسیم و بعد با استفاده از آن تحلیلهای فرهنگی انجام دهیم: فروید را قدری گفتم؛ قدری نقدش کنیم؛ بعد قدری حرفهای یونگ و لکان و دیگران را بزنیم تا بر سر چیزهایی به توافق برسیم که دستکم از نظر من در این سه شاخهٔ روانکاوی درستاند و به آدم قدرت تحلیل میدهند و میشود با آنها تحلیل کرد؛ بعد هم وقتی کاربردش را ببینید، بیشتر جا میافتد که اینها ابزارهای خوبیاند. پیش از آنکه هیچ چیزی جا بیفتد، میخواهم از روانکاوی برای تحلیل همین موضوع استفاده کنم.
فرض کنید وقتی به روانکاوی رسیدیم، این خودش پدیدهای است دیگر: آدمی به نام فروید، که انسان است، کاری انجام میدهد. فروید را کنار بگذارید؛ فرض کنید الان روانکاو دیگری است که خیلی دوست دارد ریداکشن را انجام دهد. چرا دارد این کار را میکند؟ به نظر من خیلی واضح است که در روانکاوی اطلاعات خیلی قوی و خوبی هست که مثلاً از همهٔ فیزیک قویتر است. چطور این آدم ممکن است از بدیهیترین چیزی که میبیند، مثلاً اینکه رؤیاهایی دربارهٔ آینده میبیند، صرفنظر کند و این تجربهٔ خودش را پاک کند، به این دلیل که دیسیپلینی فیزیکی آن بیرون هست که به او میگوید نباید چنین رؤیایی دیده باشی؟ این پذیرش خودش پدیدهای روانی است که به توجیه احتیاج دارد دیگر. بشر چطور چنین کاری میکند؟ من چیزی را ببینم، بعد کسی بیاید و به من بگوید نه، تو این را ندیدی؛ نمیتوانی چنین چیزی دیده باشی؛ و من بگویم آره، پس لابد ندیدم. انگار تحت تأثیر تلقین چیزی در خارج قرار میگیرم و مشاهدات خودم را به نحوی با دیسیپلینی که در خارج به وجود آمده تطبیق میدهم. چه تحلیل روانکاوانهای برای این داریم؟
یکی از حاضران: والد.
والد، آره؛ سوپرایگو. ببینید، آن را بهعنوان چیزی پذیرفتهایم دیگر؛ انگار همه میگویند آن خوب است، همه میگویند آن درست است. از ۶ سالگی ما را به مدرسه فرستادند و در واقع معلم این چیزها را به ما یاد داده است. در دنیای مدرن، معلم، یعنی نظام آموزشی، پس از پدر و مادر مهمترین منبع گزارههایی است که وارد سوپرایگو میشود. دانشمندان اینگونه میگویند؛ در تلویزیون هم نسبت به این خیلی حساساند: دانشمندان مثلاً علوم زیستشناسی میگویند مثلاً سیب بخورید سرطان میگیرید، و بعد مثلاً دیگر آن سیب را نمیخورند. چیزی وجود دارد به نام دانشمندان؛ جامعهای که آنجا نشسته است، و وقتی اخبار میگوید دانشمندان گفتند، دیگر همه میگویند خب، این حتماً درست است. این نمونهای از تأثیر سوپرایگوست. ممکن است من تمام عمرم، و آبا و اجدادم هم، سیب خورده باشیم و هیچکس هم طوریاش نشده باشد، ولی اگر دانشمندان بگویند سیب مثلاً چیز بدی است، آنوقت در این تجربهٔ خودم شک میکنم؛ آن بخش از دانش که خودم با آن مواجه شدهام و تجربهاش کردهام، جزو قسمت ایگوست.
البته من دوست ندارم از این اصطلاحهای ایگو و سوپرایگو و اید استفاده کنم؛ مشابهشان کودک و والد و بالغ است، به دلایلی که شاید بعداً روشن شود. فیزیک چیزی است که والد به من گفته است، و خیلی هم شدیداللحن گفته است، چون دانشمندان گفتهاند؛ دانشمندان بزرگترین عنصر والد در ذهن ما هستند. الان واقعاً با همان قدرت، شاید با قدرتی که ۵ قرن پیش کسی میگفت کلیسا گفته است. وقتی کلیسا گفته بود، دیگر اصلاً حق نداشتی؛ یعنی اگر شک میکردی و حرفی علیه آن میزدی، مجازات هم میشدی. حالا دانشمندان، الحمدلله، مجازاتهای خیلی سختی نمیکنند؛ فوقش کسی را به دلیل حرفهایی که میزند از دانشگاه بیرون بیندازند؛ ولی اینطور نیست که دانشمندان بیایند و آدمی را مثلاً به زندان بیندازند؛ معمولاً نمیکنند؛ کم پیش آمده که دانشمندان به دلیل مخالفت با خودشان چنین کاری بکنند.
الان در دورانی زندگی میکنیم که واقعاً همانطور است که فایرابند خیلی روی آن تأکید میکند. فایرابند یکی از مهمترین فیلسوفان علم قرن بیستم است؛ اگر معمولاً در کتابها به ۴ نفر پرداخته شود، یعنی به حداقل آدمهایی که در فلسفهٔ علم مطرحاند، حتماً یکیشان فایرابند است، که متأخرترینشان هم هست و از همه هم رادیکالتر است. مثلاً معتقد است روش علمی اصلاً وجود ندارد، و معتقد است دانشمندان چیزی بیشتر از همان کلیسا نیستند؛ این جامعهٔ علمی هم همینطور، مثل کلیسا، حکم میدهد. با نگاهی خیلی منفی، مثلاً مقالهای دارد که به فارسی ترجمه شده است: «دانش به مثابهٔ قصههای پریان». معتقد است ساینس چیزی در حد همان قصههای پریان است؛ که مثلاً یونانیها چیزهایی میگفتند: زئوس آمد؛ نمیدانم، مثلاً چرا خورشید درمیآید؟ چون زئوس، نمیدانم، با آن یکی خدا اختلاف پیدا کرده است. بعد مثلاً خورشید را درست کرده که اینگونه شود؛ چرت و پرتی مثلاً میگفتند. فایرابند دربارهٔ همهٔ نظریههای فیزیکی هم کاملاً میگوید اینها چیزی در حد همان قصهها هستند؛ یعنی فقط قدرت پیشگویی به آدم میدهند، ولی از نظر رئالیستیبودن معتقد است چیزی بیشتر از قصههای پریان نیستند. حرف فایرابند، خلاصه، دربارهٔ همین مسئله است: این هیئت حاکمهٔ دانشگاهی که میگوید چه درست است و چه غلط، و اخبار اعلام میکند که دانشمندان چنین گفتهاند.
چند وقت پیش، به دلیلی، دو نفر از دانشجویانی که قدیم با من در ارتباط بودند و به این جلسات میآمدند تقریباً همزمان به من ایمیل زدند؛ خبری خیلی جالب: قرار است جلسهای در چکسلواکی تشکیل شود و تمام ستارهشناسهای بزرگ بروند و دربارهٔ تعداد سیارات منظومهٔ شمسی تصمیم بگیرند؛ یعنی سیارهای مشاهده شده است و باید تصمیم بگیرند که آن را خلاصه به رسمیت بشناسیم و بگوییم این یک سیاره است؛ چون تعداد زیادی سیارهٔ خرد وجود دارد که آنها را حساب نمیکنند؛ ما الان میگوییم منظومهٔ شمسی ۹ سیاره دارد؛ دانشمندان به آنها سیاره نمیگویند، مثلاً سیارک میگویند. ولی یکی دیده شده که دربارهٔ آن مشکوکاند. واقعاً خیلی یادم نیست؛ خبر را همینطور با عجله خواندم؛ فکر میکنم قرار بر این بود که در آن جلسه رأیگیری شود تا رسماً اعلام کنند که خلاصه ۱۰ تاست یا ۹ تا. عین این اتفاق در کلیسا میافتاد. این شوراهای کلیسا در طول تاریخ، مثلاً در قرن پنجم بعد از میلاد، نشستند و تصمیم گرفتند که حضرت عیسی پسر خداست؛ شبیه رأیگیری؛ و بعد از آن اگر کسی میگفت نیست، مجازات میشد. کتابی هست از آدمی به نام دیوید لینگ با عنوان تاریخ تفکر مسیحی، که واقعاً کتاب جالبی است: اینها در طول تاریخ مثلاً یک بار چنین تصمیمی گرفتند و عدهای مخالفت کردند و این مخالفان کشته شدند. در شورای بعدی، که مثلاً ۵۰ سال پیش اتفاق افتاد، نظر شورا برگشت و بعد عدهای از کسانی را که آنها را کشته بودند کشتند، چون از حرف خودشان، از رأیی که قبلاً داده بودند، برنگشتند.
آخرین تصمیمی که کلیسا گرفته، در همین قرن بیستم، دربارهٔ حضرت مریم بوده است که یادم هست؛ نه، اخیراً شنیدم که ۵۰ سال قبل کلیسا تصویب کرد که مثلاً فلان ویژگی را باید برای مریم قائل شویم. یا حتماً شنیدهاید که الان هم بهطور مداوم جلساتی تشکیل میشود و کسی را قدیس اعلام میکنند؛ مثلاً اخیراً، در قرن بیستم، قدیس ترز را قدیس اعلام کردند؛ ترز شخصیتی تاریخی است که از او خاطراتی به جا مانده و کلیسا بر مبنای آن نوشتهها تصمیم گرفت و قدیس اعلامش کرد. ژان دارک، اگر اشتباه نکنم، از کسانی است که توسط خود کلیسا اعدام شد ولی بعداً در شورایی بعدی قدیس اعلام شد.
البته اینکه جلسهای تشکیل شود و دانشمندان مثلاً تعداد را به ما بگویند، به آن مسخرگیای که دربارهٔ کلیسا هست نیست؛ ولی بههرحال اتوریتهای وجود دارد دیگر که تصمیم میگیرد از این به بعد کتابها را مثلاً اینگونه بنویسند و اینگونه آموزش دهیم. مجامعی اصلاً تصمیم میگیرند آموزشها چگونه انجام شود و چه چیزهایی. مثلاً مکانیک کوانتوم در آموزش عمومی نیست؛ نسبیت نیست؛ مکانیک نیوتونی هست. خلاصه آدمهایی در سطح بالا تصمیمگیریهایی میکنند. خود این پدیده، که چرا روانکاوی بر فیزیک اولویت پیدا نکرده است، دقیقاً به نظر من نشانهٔ این است که آدمها چقدر تحت تأثیر آن آموزشهای عمومی، تحت تأثیر سوپرایگو، یعنی والد خودشان، هستند؛ و تقریباً میشود گفت بزرگترین بخش والد ما را آموزش شکل میدهد. بنابراین فیزیک جایگاهی فوقالعاده عمیق در والد ما دارد. راحت نمیتوانید؛ فیزیک را خیلی زود، در بچگی، به شما گفتهاند. من همیشه حرفها را به اینجا میرسانم که چقدر مهم است که ما از ۶ سالگی به مدرسه میفرستیم. اگر ۱۵ ساله باشید و به مدرسه بروید، اصلاً ممکن است این حرفهایی را که در فیزیک هست نپذیرید و با معلم کلنجار بروید که این چه چرندیاتی است و بگویید من اینها را قبول ندارم. ولی وقتی ۶ سالگی میروید، خانم معلم و آقا معلم که چیزی بگویند، آدم اصلاً فکر نمیکند؛ حتماً درست است.
یکی از حاضران: آقا، دربارهٔ آن مسئلهٔ تفاوت فیزیک و سیاره و اینها؟
آره، خب. آره، نه، اصلاً آره؛ ولی ببینید، همین الان آدمهایی هستند، آدمهای مذهبی، که برایشان کلی مسئله است که چرا مثلاً در قرآن از هفت آسمان حرف زده شده است؛ اینکه مثلاً تعداد در واقع همان است که آن موقع در مجامع علمی آن زمان، مثلاً بطلمیوس و دیگران، تا جایی را مثلاً بهعنوان سیارهها اعلام میکردند دیگر. ببینید، این یک ملاک است: آنچه با چشم غیرمسلح دیده میشود حساب کنیم و آنهایی را که دیده نمیشوند حساب نکنیم.
یکی از حاضران: مهم نیست چند چیز وجود دارد. الان ما نمیگوییم ۱۰ چیز وجود دارد یا ۹ تا؛ میدانیم خیلی زیادند.
آره، ولی بحث اینجاست؛ نه، میخواهم بگویم دانشمندان تعداد را بر اساس ملاک بزرگی و کوچکی تعیین میکنند. این ملاک زمانی چیز دیگری بود: دیدهشدن و دیدهنشدن؛ چون اصلاً طبیعیات قدیم، دانش قدیم، زیاد بر اساس کمیات کار نمیکرد. واقعاً مثلاً برای شاعر، وقتی به دنیا نگاه میکند، مهمتر این است که چه چیزهایی را میبیند و چه چیزهایی را نمیبیند؛ اندازهٔ، نمیدانم، سیاره و اینها چه اهمیتی برایش دارد؟ بگویید سیارهٔ خیلی خیلی بزرگی وجود دارد ولی آنقدر دور است که دیده نمیشود؛ خب، شاعر میگوید من نمیبینمش دیگر، بنابراین در احساسات من تأثیری نمیگذارد. درست است؟ میخواهم بگویم همین که آدمهای مذهبی، بعضیهایشان، اینقدر دچار وسواساند که چرا هفت تا گفته شده و دانشمندان میگویند ۹ تاست، نشان میدهد اینکه آن دانشمندان چیز دیگری میگویند چقدر در ذهنشان انرژی دارد و آنها را اذیت میکند. فکر نمیکنند که خب، ما با ملاک دیگری نگاه کردیم و چیز دیگری گفتیم. همین الان برای کسی توضیح بدهید که آقا، خب، با ملاک دیدن میتوانی نگاه کنی؛ راحت نمیشود. میدانید؟ دانشمندان ملاک دیگری دارند؛ بزرگی و کوچکی برایشان ملاک است. دیسیپلین مثلاً مذهبی ملاکی برای شمردن تعداد سیارهها دارد و دیسیپلین مثلاً دانشگاهی و علمی ملاکی دیگر؛ و آن یکی واقعاً قدرت دارد.
ما الان در جامعهای زندگی میکنیم که در مدرسه هم تعلیمات دینی میبینی و هم تعلیمات علمی، و اصلاً تعلیم و تربیت این دو خیلی جاها به نحوی با همدیگر تناقض دارد. به نظر من همهٔ آدمهای مذهبی هم این مشکلات را در ذهن خودشان دارند که به جایی میرسند که آن چیزی میگوید و این چیز دیگری، و باید به نحوی با این دو کنار بیایند. دربارهٔ سوپرایگو که صحبت میکردم، بهعنوان مثال گفتم که مثل مجموعهای از اطلاعات است که خودتان به دست نیاوردهاید و در ذهنتان کپی شده است. یک مجموعه اطلاعات دینی در ذهنمان کپی شده و یک مجموعه اطلاعات علمی. بعد بعضی از آدمها اینگونه به موفقیت دست پیدا میکنند که انگار اینها را در دو جای ذهنشان ذخیره کردهاند و هیچوقت، وقتی اینجا هستند، اصلاً کاری به آن ندارند؛ یعنی جاهایی مذهبیاند و به دین فکر میکنند، و جاهایی هم مثلاً در جامعهٔ دانشگاهیاند و از آن استفاده میکنند. به نظر من بهوضوح، نه فقط در گزارهها، و یک جلسه در همین دانشگاه دربارهاش صحبت کردم، تناقضهایی اساسی میان پیشفرضهای دانش و مذهب واقعاً وجود دارد. حتی ریزالتها هم، مثل همین هفت آسمان، ممکن است با همدیگر فرق داشته باشند. و بعضی از آدمها هر دو را کنار همدیگر دارند دیگر؛ فقط به نحوی سعی میکنند این دو را اصلاً از هم دور نگه دارند تا با همدیگر تصادم نکنند؛ یعنی همزمان فکر نکنند که مثلاً ملاک علم این است و ملاک مذهب چیز دیگری است. اینها نشانهٔ قدرت آموزش و قدرت آن جامعهٔ علمی در هر زمانی است.
کلیسا دقیقاً جامعهٔ علمی زمان خودش بود که تصویب میکرد. حالا ممکن است اینکه دربارهٔ مسائل مذهبیاش تصمیم بگیرند قدری مسخره به نظر برسد؛ مسخره هم نیست، چون کسانی که به کلیسا اعتقاد دارند کلیسا را وصل به خداوند میدانند. میدانید؟ یعنی معتقدند مثلاً پطرس، که بنیانگذار نخست کلیساست، به دستور مسیح وارث بوده و الهامات الهی داشته است؛ و اصلاً اعتقاد مسیحیان واقعاً این نیست که کسی همینطوری الکی پاپ شود؛ این دستگاه کلیسا به نحوی به آسمان وصل است؛ بنابراین وقتی تصویب میکنند، حتماً نظر خداوند هم همین است. حالا فقط چنین اعتقادهایی دارند. و در قرون وسطی، به همین معنا، ممکن بود کلیسا مسائل علمی را تصویب کند: اینکه زمین مثلاً حرکت میکند یا نمیکند. از کتاب مقدس هم استفاده نمیکردند؛ از طبیعیات ارسطو استفاده میکردند؛ ولی جلسه تشکیل میدادند و معلوم میشد که زمین حرکت میکند یا نمیکند دیگر. فوقش رأیگیری میکردند، و وقتی تصویب میشد که اینگونه است، دیگر کسی حق نداشت مخالفت کند. آنها بهگونهای شدیدتر برخورد میکردند.
فقط نکتهٔ کوتاه دیگری بگویم. فقط خواستم اولین تحلیل روانکاوانهمان را اینجا بگوییم: اینکه این خودش پدیدهای روانی است که به نظر من چیز عجیبی است و احتیاج به توجیه دارد. چطور ما مثلاً میخواهیم ترم خندیدن را به چیزهای عجیب و غریبی مثلاً در نوروساینس، که هنوز هم نیامدهاند، ریدوس کنیم، و تا وقتی نکنیم، خندیدن مثلاً مشکوک است؟ یعنی چه؟ خندیدن برای من مشکوک است؟ نوروساینس برای من مشکوک است. اصلاً اگر خیلی هم پیش برود، باز من خندیدن را راحتتر و بهتر میفهمم تا چیزی را در نوروساینس؛ آنوقت بیاییم این را به آن ریدوس کنیم؟ بگذریم.
به نکتهٔ دیگری دقت کنید: زبان در یادگیری چیزی مثل فیزیک چقدر نقش دارد. این همه ترم؛ اصلاً وقتی فیزیک را از کتاب یاد میگیرید، از زبان استفاده میکنید. ما هیچ نوع مشاهدهٔ فیزیکی نداریم که در دانش فیزیک ثبت شود و بیرون از حیطهٔ زبان باشد؛ در حالی که بخشی از علوم ما، اصلاً رؤیایی که میبینیم، به نظر میآید حتی از اصول زبان فارغ است. میدانید؟ در تمام این علم دانشگاهی، علم حصولی، به نحوی زبان خیلی خیلی زیاد، یا بههرحال تا حدودی، تأثیر دارد؛ در حالی که بخشی از فکتهای روانکاوی تقریباً حتی از زبان فارغاند. دقت میکنید؟ وقتی رؤیایی تصویری میبینم و بعد مثلاً در آینده دوباره آن را بهطور واقعی میبینم، زبان اینجا خیلی کم دخالت کرده است. زبان همیشه دخالتی میکند، ولی آنجا دخالتش خیلی کمتر است تا وقتی بخواهید گزارهای فیزیکی را یاد بگیرید؛ آنجا اصلاً از زبانی مجعول استفاده میکنید که ترمهایش خیلی برایتان طبیعی نیست. دقت میکنید؟ ترمهای فیزیکی را، برای اینکه شما بفهمید، باید با جملههایی مثلاً به زبان فارسی بیان کنیم تا بفهمید این ترم یعنی چه؛ یعنی باز از ابزار زبان اوردینری، زبان روزمره، استفاده میکنیم تا ترمی را تعریف کنیم و به آن شهود پیدا کنیم.
در روانکاوی که داریم دربارهاش بحث میکنیم، مستقیماً به ترمهایی که به کار میبریم شهود داریم. لازم نیست کسی خندیدن را برای ما تعریف کند؛ ترسیدن حالتی است که لازم نیست کسی برای ما تعریف کند. اصلاً نمیشود ترسیدن را به چیزی زبانی ارجاع داد؛ خودش انگار از همهچیز واضحتر است. ما فقط به نحوی دربارهٔ ترسیدن یک سری جمله و کلمه میگوییم تا شما آن را پیدا کنید؛ وقتی پیدا کردید، مستقیماً میدانید ترسیدن یعنی چه و دیگر احتیاجی نیست به آن تعریف رجوع کنید؛ فهمیدهاید که اسم آن حالتتان ترسیدن است. دقت میکنید؟ پس این هم باز نشانهای خیلی واضح است که فیزیک، و اصولاً دانش، خیلی خیلی از بداهت دور است؛ از زبانی جعلی، زبان فرمال، استفاده میکنیم که بهتدریج در طول تاریخ ساخته شده است.
یک نشانهٔ خیلی واضح برای اینکه ببینید کدام علم واقعاً مقدم است: به تاریخ نگاه کنید و ببینید کدام علوم زودتر پا گرفتند. فیزیک، به این معنای جدید، اصلاً چند قرن بیشتر سابقه ندارد؛ خیلی خیلی چیزها بنا شد تا زبانی ریاضی پیشرفت کند و زبانی فرمال پیدا کنیم تا اصلاً بتوانیم فیزیک را بیان کنیم. در حالی که فکر میکنم مجموعهای از اطلاعات دربارهٔ روانشناسی، اصطلاحاً عامیانه، از بدو خلقت بشر بوده است؛ هر بشری خلاصه مفاهیمی مثل باورداشتن، ترسیدن و خندیدن در ذهنش بوده است. این ترمها طبیعیترین ترمهایند؛ و ایدههایی هم دربارهٔ یک سری قواعد روانی داشته است؛ مثلاً اینکه اگر کسی بترسد، بعد چنین حالتی به او دست میدهد؛ مثل گزارهای، مثل قانونی، که از ترمهای خیلی آشنا استفاده میکند.
بههرحال میخواهم به اینجا برسم که تعجب کنید از اینکه آدم، وقتی روانکاوی را بنیان میگذارد، سعی کند آن را به فیزیک ریدوس کند؛ و احساسمان بیشتر این باشد که اتفاقاً به دانشی رسیدهایم که، به نظر من، روانکاوی جایی است که محک خوبی است برای اینکه فیزیک درست است یا غلط. یعنی اگر در روانکاوی فکتهایی دیدیم و فیزیک اینها را تأیید نکرد و این فکتها در فیزیک جایگاهی نداشتند، فیزیک غلط است. کاملاً همین است. محکم بایستیم و بگوییم آقا، مشاهداتمان این را به ما نشان میدهد که چنین پدیدهای در جهان وجود دارد؛ حالا شما تا حالا به آن نرسیدهاید؛ بروید مشکل خودتان را حل کنید؛ مثلاً از ریاضیات نانکامپیوتشنال استفاده کنید، یا بروید، نمیدانم، تعبیرهایی درست کنید که در آنها آینده در زمان حال وجود داشته باشد، و الی آخر. دقت میکنید؟ این دانش روانکاوی دانشی است که میتواند به نحوی حتی دانش مادر باشد، به جای اینکه دانشی تابع باشد. سعی کردم به شما روحیه بدهم که دیگر از فیزیک و فیزیکدانها نترسید؛ از این به بعد دیگر لازم نباشد حتماً از مفهومهای فیزیکی و ترمهای عجیب و غریب استفاده کنید؛ مستقلاً بروید و ببینید خود روانکاوی به ما چه میگوید.
نه؛ من تأکید کردم، و با صراحت خیلی زیاد همین را اعلام کردم: نظر من این است که روانکاوی و فیزیک و همهٔ دیسیپلینها باید با هم بدهبستان داشته باشند، نه فقط بستانبستان؛ نه اینکه در روانکاوی فقط مدام نگاه کنم ببینم آن چه به من میگوید؛ اگر چیزی نداد، بگویم خب، نداد، و اگر داد، بگویم از آن استفاده میکنم. اصولاً آدم باید اینگونه به یونیتی آف ساینس نگاه کند. زیستشناسی چه چیزی از فیزیک کم دارد که محتاج این باشد که مدام، مثلاً فرض کنید دربارهٔ سادهترین چیزهایی که میبینند، بگویند آقا، شما چون این پدیدههای فانکشنال بیولوژی را نتوانستید به مولکولار بیولوژی تحویل کنید، اصلاً اینها دانش نیستند و باید حتماً تحویلشان کنید؟ این را که من دارم میبینم؛ مولکولار بیولوژی را که نمیبینم. چیز خیلی بدیهیای است: میبینم که چنین فانکشن بیولوژیکیای وجود دارد؛ تو برو، اگر مشکلی دارد، آن را دستکاری کن. میدانید؟
میخواهم بگویم: من فروید را تحسین میکنم، چون قدری به فیزیک فکر میکند. من واقعاً از این تعبیرهای انرژتیک فروید خوشم میآید؛ به نظر من جالباند. اگر هم کامل نباشند، ایدههایی به آدم میدهند که ممکن است در ساختن مثلاً دیسیپلینی روانکاوانه کمک کند. ولی اصلاً اینطور نیست که آدم مقید باشد که اگر جایی تطبیق نکرد، آن را رها کند، یا مدام خودش را در چارچوبی محدود کند.
علم ماتریالیسم را روشی فرض میگیرد و نمیتواند تأییدش کند؛ فرض واقعی «بیشتر» فرمالیستی است.
روانکاوی به معنای پوپری علمی نیست و این اشکالی ندارد؛ غلبهٔ فروید بر یونگ بیشتر از عواملی بیرون از علم است.
ریداکشنِ روان به فیزیک نه عملی است، نه فیزیک کامل است، و پیشفرضی متافیزیکی دارد؛ ولی «وحدت علم» میماند.
روانکاوی همشأن فیزیک و ایدهدهنده به آن؛ جهتِ فروید «همهاش گیرندگی» است و یونگ و لکان «انگار» به وحدت علم بیاعتنا.
علم حضوری از هر دانشی قویتر است؛ پس روانکاوی میتواند محکِ فیزیک و «یک جوری» دانش مادر باشد.
اولویتِ فیزیک بر روانکاوی نشانهٔ «والد»ی است که آموزش میسازد؛ مرجعیت دانشمندان به شوراهای کلیسا مانند شده است.
نقد نظریهٔ فروید و بحث دربارهٔ اشکالهای احتمالی آن، که اکنون به سومین جلسهاش رسیده است، فکر میکنم بهطور کاملاً طبیعی ما را به مباحثی خیلی بنیادی رسانده است
احساس من این است که نظریهٔ فروید دقیقاً مشکلاتی خیلی بنیادی دارد؛
فضای علمی اواخر قرن نوزدهم به نحوی در نظریهٔ فروید مشکلاتی ایجاد کرده و ریشهٔ مشکلات بیشتر همینجاست.
بیش از آنکه بگوییم استدلالهای فروید بهتر یا مشاهداتش جالبتر است، ماجرا این است که فروید موفق شد عدهٔ زیادی را دور خودش جمع کند؛
بهطوری که فرویدیسم در روانکاوی هنوز هم که هنوز است شاید نسبت به طرفداران یونگ در اکثریت باشد.
بیشتر به شخصیت فروید، به اینکه چقدر آموزگار خوبی بود، کتابهایش چقدر خوب و منظماند و استدلالهایش مثلاً چقدر مرتباند.
یک بار، یادم نیست در چه کتابی، خواندم که، اگر اشتباه نکنم، توماس مان دربارهٔ یکی از کتابهای فروید گفته است که اگر همهٔ چیزهایی هم که در آن نوشته غلط باشد، باز شاهکاری ادبی به زبان آلمانی است.
به نظر من روانکاوی فروید اینگونه نیست؛ خیلی با ترس و دلهره است؛
ببینید، فروید بهطور افراطی میخواست ریداکشن کند، و یونگ و لکان انگار اصلاً این چیزها حالیشان نیست؛
ذرهای به فیزیک هم فکر میکند. منتها جهتش همهاش گیرندگی است
با استفاده از حرفهایی که زدیم، تمام جاهایی را که نظریهٔ فروید مبنا را بر این میگذارد که مثلاً بنا به داروینیسم یا بنا به عصبشناسی صحبت میکند، یا بنا به اینکه مثلاً همهٔ لذتها باید مبنای جسمانی داشته باشند، میتوانیم کلاً فراموش کنیم.
هرجا که بیشتر از مشاهدات استفاده کرده است، میتوانیم بیشتر به آن اتکا کنیم و نگهش داریم.
نظر من این است که روانکاوی و فیزیک و همهٔ دیسیپلینها باید با هم بدهبستان داشته باشند
میخواهم بگویم: من فروید را تحسین میکنم، چون قدری به فیزیک فکر میکند.
من واقعاً از این تعبیرهای انرژتیک فروید خوشم میآید؛ به نظر من جالباند.
یعنی اشکالی ندارد که در روانکاوی قدری عقب بنشینیم و بگوییم نمیخواهیم علمی مثل فیزیک داشته باشیم؛ علمی مثل خود روانکاوی میخواهیم.
معنایش این نیست که این دانش نیست؛ نوعی معرفت است، دانش به معنای کلی.
روانپزشکی اصولاً اینگونه، از پایین به بالا، کار میکند. روانکاوی میخواهد از بالا به پایین کار کند
به اصطلاح پزشکی، علّی درمان نمیکند؛ میگویند علامتی درمان میکند.
پس کلاً میخواهم به این نتیجه برسم که روانکاوی را کلاً مستقل کنیم؛ دستکم همشأن فیزیک کنیم، اگر بالاتر قرارش نمیدهیم.
به دلایلی که الان میگویم، میخواهم بگویم به نحوی بالاتر از فیزیک هم میشود قرارش داد.
بخشی از روانکاوی بر اساس علم حضوری است و بنابراین نمیشود بهراحتی آن را بینالاذهانی کرد.
روانکاوی دانشی معتبرتر و مقدمتر بر بقیهٔ دانشهاست
و احساسمان بیشتر این باشد که اتفاقاً به دانشی رسیدهایم که، به نظر من، روانکاوی جایی است که محک خوبی است برای اینکه فیزیک درست است یا غلط.
این دانش روانکاوی دانشی است که میتواند به نحوی حتی دانش مادر باشد، به جای اینکه دانشی تابع باشد.
این هم نوعی ادعای علمیبودن است؛ در واقع ریداکشنکردن.
بتوانید ترمهایش را بر اساس ترمهای مدلی دیگر تعریف کنید و اصولش را از اصولی که آنجا هست نتیجه بگیرید
مثال خیلی خیلی معروفی از ریداکشن که معمولاً بهعنوان مثالی کلاسیک به آن ارجاع میدهند، ریدوسکردن ترمودینامیک به فیزیک با استفاده از مکانیک آماری است.
هرچند بهطور کامل انجام نشده است، و اگر بخواهید قانون دوم ترمودینامیک را ریدوس کنید ایرادی دارد، ولی معروفترین جایی است که به نظر میآید نظریهای دستکم تا حدود زیادی به نظریهای پایینتر از خودش ریدوس شده است.
بحثی که دفعهٔ قبل کردم بیشتر معطوف به این بود که در ریداکشن، یا ریداکشنیسم، یعنی اینکه میخواهیم همهٔ نظریههای خودمان را به فیزیک ریدوس کنیم، به نوعی از فرضی متافیزیکی استفاده میکنیم؛ انگار فیزیکالیسم را نه بهعنوان فرضی متدولوژیک، بلکه بهعنوان فرضی واقعی، فرضی متافیزیکی، پذیرفتهایم.
این آنقدر دور است از اینکه چنین کاری، یعنی ریداکشن، را بهطور کامل انجام دهیم که از نظر عملی میشود از آن صرفنظر کرد.
این بود که فیزیکمان در حال حاضر آنقدر قابل اعتماد نیست؛ یعنی بهوضوح علمی ناکامل است
مدلی را یادآوری کردم: پیشتر، مثلاً عرفا، بهگونهٔ دیگری نگاه میکردند
وقتی میخواستند بگویند چرا پدیدهای اتفاق میافتد و چیزی را توجیه کنند، انگار ریداکشن را به سمت بالا انجام میدادند.
فرض کنید نظریهٔ تکامل چنین استدلالی بکند که دوجنسیشدن در جهت بقا و به وجود آمدن انواع جدید بوده است. این به نحوی ریداکشنکردن این مسائل به پایین است.
دربارهٔ ریداکشن، و اینکه سایکولوژی و مثلاً روانکاوی را سعی کنیم مدام با فیزیک موجود انطباق دهیم یا ندهیم، اعتقادم این است که این کار هم عملی نیست، هم فیزیک خیلی قابل اعتماد نیست، و هم اینکه، با مشکلی که بعد میگویم، صرفنظر از آن مجاز است.
ولی من اصولاً، نه به چیزی به اسم ریداکشن، هرچند به یک معنا بگویم به ریداکشن هم خیلی علاقهمندم، بلکه به ایدهای که اصطلاحاً Unity of Science میگویند، یعنی وحدت دانش مثلاً تجربی، وحدت ساینس، خیلی خیلی علاقهمند و مقیدم.
در حالی که یونگ بهشدت آدمی بود که نمیتوانست خوب ارتباط برقرار کند؛ هیچ احترامی برای مجامع دانشگاهی قائل نبود؛
ذهنش نسبت به فروید قدری نامنظمتر بود.
ولی قبول دارید که ممکن بود کسی مثلاً از روانکاوی یونگ، حتی پیش از آنها، به چنین چیزی برسد
به نظر من این روانکاوی خوبی است که دارم زمینهاش را برای یونگ آماده میکنم.
ببینید، فروید بهطور افراطی میخواست ریداکشن کند، و یونگ و لکان انگار اصلاً این چیزها حالیشان نیست؛
میدانید، انگار اصلاً به Unity of Science اعتقادی ندارند؛ دانشهای دیگر را نمیبینند
فرض ماتریالیسم، یا به زبان امروزی فیزیکالیسم، فرضی متدولوژیک برای علم است، نه فرضی متافیزیکی.
این همان چیزی است که گفتم: فرض اصلی، یعنی فرض فیزیکالیستی یا فرض متدولوژیک، واقعاً فرض ماتریالیسم و فیزیکالیسم نیست؛
این اصلاً معنای فیزیکالیسم را کاملاً از بین میبرد؛ فیزیکالیسم دیگر هیچ کرانهای پیدا نمیکند و به هر چیزی میتواند گسترش یابد.
پس خود فیزیک، بهعنوان شاخهای از علم، چیزی در ذهن بشر است. مقدم این است که اصلاً ذهن بشر را بشناسم.
میخواهم با زبانی به شما بگویم که چرا سایکولوژی میتواند مقدم بر فیزیک دانسته شود.
خود این پدیده، که چرا روانکاوی بر فیزیک اولویت پیدا نکرده است، دقیقاً به نظر من نشانهٔ این است که آدمها چقدر تحت تأثیر آن آموزشهای عمومی، تحت تأثیر سوپرایگو، یعنی والد خودشان، هستند؛
بنابراین فیزیک جایگاهی فوقالعاده عمیق در والد ما دارد.
یا وقتی انتنگلمنت را به رسمیت میشناسیم، دستکم جایی چیزی دربارهٔ آن میدانیم: در نوعی از فرمالیسم مکانیک کوانتوم چنین پدیدهای درمیآید و پیشبینی میشود.
ولی دقت کنید: این پیشنهاد چالمرز پیشنهاد خوبی نیست و از نظر دانشمندان هم قابل قبول نیست، به این دلیل که آن کانشسنسی که او میگوید در هیچ معادلهای صدق نمیکند.
یعنی در میان اشیای فیزیکی چیزی به نام کانشسنس را بهعنوان پدیدهای کیهانی وارد کنیم.
مثلاً من یک جلسه، بیرون از بحثهایی که در کلاس کردم، از تعبیری برای مکانیک کوانتوم یاد کردم که عنوانش Transactional Interpretation است؛
در تعبیر تراکنشی، به نوعی یکی از چیزهایی که از نظر متافیزیکی فرض میشود، امکان وجود بخشهایی از آینده است
کسانی که الان به این Transactional Interpretation علاقه دارند و به آن معتقدند، و کسی که این تعبیر را داده آدم معروفی است به نام کرامر، ایدهای از روانکاوی نگرفتند و به دلایل فیزیکی به اینجا رسیدند.
با استفاده از حرفهایی که زدیم، تمام جاهایی را که نظریهٔ فروید مبنا را بر این میگذارد که مثلاً بنا به داروینیسم یا بنا به عصبشناسی صحبت میکند، یا بنا به اینکه مثلاً همهٔ لذتها باید مبنای جسمانی داشته باشند، میتوانیم کلاً فراموش کنیم.
یک جور دانش حضوری داریم؛ آنگونه که مثلاً وجود خودمان را درک میکنیم یا با ادراکات خودمان ارتباط داریم.
مثل این حرف دکارت که اگر به هر چیزی شک کنم، به این نمیتوانم شک کنم که هستم.
این حرفی است که کوآر، فیلسوف خیلی خیلی معروف معاصر، به آن معتقد است: اینکه فلسفه جزئی از روانشناسی است، به دلیلی مشابه آنچه الان میگویم.
فایرابند یکی از مهمترین فیلسوفان علم قرن بیستم است؛
مثلاً معتقد است روش علمی اصلاً وجود ندارد، و معتقد است دانشمندان چیزی بیشتر از همان کلیسا نیستند
معتقد است ساینس چیزی در حد همان قصههای پریان است
مثلاً دربارهٔ جهان، برای من این سؤال خیلی مهمی است: آیا جهان، مثلاً فرض کنید، از سمت قوانین پدید آمده است، یعنی همان چیزهایی که دفعهٔ قبل دربارهاش حرف زدم، که هاوکینگ و عدهٔ دیگری این حرف را میزنند که مثلاً میشود فرض کرد قوانین به نوعی تحقق پیدا کردند و بعد عالم ماده از دل قوانین به وجود آمد؛
جهان فیزیکی در دیدگاه عرفانی فقط نوعی ظهور چیزهایی است که انگار بهطور معنوی وجود دارند.
این حرفها را فقط زدم تا متوجه این نکته باشید که وقتی آدم بهطور بدیهی فکر میکند همهچیز باید به سمت فیزیک ریداکشن شود، انگار دربارهٔ خلقت و دربارهٔ جهان چیزی را از قبل فرض کرده است
اگر فروید زیادی روی آن تأکید میکند، به نظر من اصلاً خوب نیست که آدمهایی مثل یونگ و لکان به کل هیچ کاری به اینجور چیزها نداشته باشند؛
بههرحال طرفدار استقلال و مغروربودن کسانی هستم که در روانکاوی کار میکنند
نتیجهاش این است که همین عدم دقت باعث میشود نتوانیم از علمیبودن به آن معنایی سخن بگوییم که مثلاً فیزیک را علمی میدانیم، یا به آن معنایی که پوپر میگوید نظریه باید ابطالپذیر تجربی باشد، یعنی باید بتوانم آزمایشهایی ترتیب بدهم که نظریهام را بهطور کاملاً دقیق ابطال کند.
مشاهدات روانشناسی قابل تکرار نیستند
عین این اتفاق در کلیسا میافتاد
البته اینکه جلسهای تشکیل شود و دانشمندان مثلاً تعداد را به ما بگویند، به آن مسخرگیای که دربارهٔ کلیسا هست نیست؛ ولی بههرحال اتوریتهای وجود دارد دیگر که تصمیم میگیرد از این به بعد کتابها را مثلاً اینگونه بنویسند و اینگونه آموزش دهیم.
یعنی ساینس نمیتواند تأییدی باشد بر اینکه ماتریالیسم درست است یا غلط.
ولی این به هیچ وجه تأیید نمیکند که هرچه در این کیسه هست، گلولههایش آهنی است، مگر اینکه همهٔ گلولههای کیسه تمام شود و کیسه خالی شود.
فرض کنید نظریهٔ تکامل چنین استدلالی بکند که دوجنسیشدن در جهت بقا و به وجود آمدن انواع جدید بوده است.
مثلاً حرفی که نیوتن میزند، که خداوند پایداری منظومهٔ شمسی را گاهگداری با دخالتی مستقیم حفظ میکند: چیزی مثل ژیروسکوپ را در نظر بگیرید که آن را میچرخانید و گاهی که تعادلش دارد به هم میخورد، ضربهای به آن میزنید.
اگر نیوتن این را بگوید، مشکل چندانی نیست؛ لازم هم نیست نامی از خداوند ببرد.
فرض کنید رؤیاهای خودتان را بهطور منظم بررسی کردهاید و بهطور قطع به این نتیجه رسیدهاید که در رؤیاهایتان چیزهایی مربوط به آینده ظاهر میشود.
مثلاً اقتصاد کاپیتالیستی الان میناستریم است. معنایش این نیست که این اقتصاد خیلی چیز خوبی است، یا استدلالهای خوبی دارد که به دلایلی بهتر از بقیهٔ نگاههایی است که میشود به علم اقتصاد داشت
ما هیچ نوع مشاهدهٔ فیزیکی نداریم که در دانش فیزیک ثبت شود و بیرون از حیطهٔ زبان باشد؛
در حالی که بخشی از فکتهای روانکاوی تقریباً حتی از زبان فارغاند.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.