سینما، رؤیا و مسئلهٔ مؤلف
سینما از یک جهت به رؤیا نزدیک است، اما مؤلفِ واحد ندارد و قاعدهها و بازار آن را خودآگاهتر میکنند.
او پس از «انجمن شاعران مرده» در جلسهٔ قبل، نقد روانکاوانهٔ فرویدی را با فیلم «شبهای زایندهرود» ساختهٔ مخملباف ادامه میدهد. نخست میگوید سینما برای این نقد هم مناسب است و هم مشکل دارد، بعد دلیل انتخاب این فیلم و روش ورود به نقد را میآورد. سپس از خود مخملباف و مسیر سیاسیاش شروع میکند تا شخصیتهای فیلم را به او ربط دهد، و در پایان به خودکشی در فیلم میرسد و از قصدش برای جلسهای دربارهٔ آدلر میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
فکر میکنم در برخورد اول اینجور نگاهکردن به آثار هنری ممکن است عجیب و غریب باشد؛ مثلاً واقعاً احساس میکنید هر فیلمی را بشود اینطور تحلیل کرد؟ هر داستانی — مثلاً شخصیتهایش موجودهای پراکنده درون آدمها باشند — کاملاً چیز قانعکنندهای بوده برایتان؟ این در نقد روانکاوانه نوعی ادعا است که به درد تحلیل هر جور اثر هنری میخورد؛ در واقع روانکاوی اصولاً ادعای پنهانی در آن هست که به درد تحلیل هر چیزی میخورد، هر پدیدهٔ فرهنگی.
انتظار داشتم عدهای اعتراضهایی داشته باشند؛ اگر ندارید، خوب است و به نفع من است و با خیال آسوده وارد بحث میشویم. انتهای جلسهٔ قبل نکاتی گفتم دربارهٔ اینکه نقد روانکاوانه از جهتی در سینما خیلی خوب کار میکند؛ به این دلیل که منشأ اینکه چرا میتوانیم داستانی را مثل رؤیایی بررسی کنیم — یعنی با همان منطق نزدیک به رؤیا و با استفاده از نمادگراییهای مثلاً فرویدی — شیوهٔ تحلیل فرویدی است؛ حرفهایی زدم که در سینما به این دلیل که تصویری است — یعنی واقعاً وقتی مؤلفی نشسته و فکر میکند اثر هنری و فیلمی خلق کند، در موقعیت کاملاً شبیه خیالپردازی قرار میگیرد؛ ذهنش با تصاویر کار میکند، اصلاً تصاویر را خلق میکند؛ خیلی فیلمسازها بیشتر از اینکه بر خط داستانی متمرکز باشند ممکن است ایدههای فیلمشان از مجموعهای تصاویر بیاید؛ مخصوصاً آنها که خیلی آوانگاردند و معمولاً به تصویر خیلی اهمیت میدهند — از جهتی سینما حتی نسبت به ادبیات داستانی و رمان مناسبتر است برای نقد روانکاوانه. ولی از جهاتی هم مشکلاتی وجود دارد که مهمترینش این است که ما به آن معنای واقعی کلمه که مثلاً در ادبیات و شعر و سایر هنرها مؤلف داریم، در سینما مؤلف نداریم.
یعنی واقعاً نمیتوانیم مسئولیت خلق اثر سینمایی را رسماً بر عهدهٔ فرد خاصی بگذاریم: ممکن است کسی داستانی را نوشته باشد، یکی آن را به فیلمنامه تبدیل کرده باشد، کارگردانی کار کرده باشد، تدوینگر دخالتهایی کرده باشد، تهیهکنندهها به دلایل تجاری دخالت کنند — مخصوصاً در سینمای هالیوود — و نهایتاً حتی بازیگر حرف خودش را به نحوی میزند: وقتی برای نقشی بازیگری را انتخاب میکنید، اگر بازیگر معروفی باشد و تیپ خاصی از او در سینما تثبیت شده باشد، خودبهخود اثر هنری را ممکن است کمی به سمتی شیفت بدهد که مورد نظر مثلاً نویسندهٔ فیلمنامه مطلقاً نبود. مثالی از همین انجمن شاعران مرده: رابین ویلیامز چه ویژگیای دارد؟ ویژگی خیلی خاصی دارد: یکی از معروفترین مقلدان صدا در دنیاست؛ اصلاً شهرتش از همینجا شروع شده. اولین فیلمی هم که بازی کرد — قبل از انجمن شاعران مرده که خیلی شهرت پیدا کرد — فیلمی بود به اسم «صبح بخیر ویتنام» که در آن مجری برنامهای برای سربازهای آمریکایی در ویتنام است.
او هر جور صدایی از خودش درمیآورد؛ یعنی وقتی جوک تعریف میکند جای همه حرف میزند. نمونهای در همین فیلم انجمن شاعران مرده هست: صحنههایی که ادای مارلون براندو و جان وین را درمیآورد در فیلمنامه نیست. وقتی کارگردان این آدم را انتخاب میکند، از همین دارد استفاده میکند؛ نمیخواهم بگویم مستقیماً این کار را میکند ولی کارگردان هوشمندی دارد که «حالا که رابین ویلیامز را دارم، چرا؟» اگر بخواهد صحنههایی نشان بدهد که ارتباط عاطفی این معلم با بچهها زیاد میشود، آنها را میخنداند؛ واقعاً از رابین ویلیامز استفادهٔ خاصی کرده؛ در دنیا کسی نمیتوانست آن فیگور — جان وین و مارلون براندو و آن صدا — را به آن شکل تقلید کند. نکتهٔ دیگر دربارهٔ سینما این است که اثر هنری خالص — مثلاً شعری که شاعری ممکن است واقعاً در لحظهای بگوید بدون اینکه حتی قصد چاپش را داشته باشد؛ کاملاً شخصی برای خودش ایدهای تبدیل به شعر میشود — در سینما نیست؛ سینما همیشه ملاحظاتِ اینکه مردم باید این را ببینند را دارد؛ بنابراین محدودیتهایی دارد و حتماً باید جاذبههایی در نحوهٔ روایت باشد.
دفعهٔ قبل اشاره کردم در سینما برای نوشتن داستان و فیلمنامهنویسی عالمی قاعده وجود دارد. اولین باری که کسی با این قواعد آشنا میشود، ممکن است برایش خندهدار باشد. بارها کتابی چاپ شده بود خیلی وقت پیش به اسم «چگونه در ۲۱ روز یک فیلمنامه بنویسیم» و من خیلی با این کتاب شوخی میکردم و به دوستانم نشان میدادم: تقریباً نوشته بود روز اول چه باید بنویسی، روز دوم چه؛ مثلاً روز شانزدهم باید مشکلی برای قهرمان داستان پیش بیاید؛ از روز هجدهم تماشاگر از قهرمان ناامید شده باشد و احتمال موفقیتش خیلی کم شده باشد؛ ولی در روز نوزدهم — نمیدانم، عدد دقیقش — اتفاقی میافتد که — واقعاً کتاب همینطور بود — خندهدار است دیگر: مثل قالبهای خیلی سینمای هالیوود. ولی ممکن است خندهدار باشد و اگر این کتاب را بخوانید و بعد چند فیلم موفق را نگاه کنید، میبینید چقدر این قواعد کموبیش رعایت میشود. آدم خیلی معروفی هست به نام سید فیل که دوسه کتاب خیلی معروف دربارهٔ نوشتار سینمایی دارد که دوتای آن حداقل به فارسی ترجمه شده. حتی دیدهام آدمهایی که آن کتابها را میخوانند تعجب میکنند که چرا این قاعدهها را میگوید: اینکه دو نقطهعطف باید حتماً در فیلمنامه باشد؛ یکی حدود دقیقهٔ مثلاً ۱۵ تا ۲۰ و یکی — نمیدانم، چند دقیقه مانده به آخر فیلم. به نظر من آن قاعدهها واقعاً قاعدههای منطقیاند: تقریباً هر فیلمی را نگاه کنید به نحوی رعایتش میکند بدون اینکه آدمها بدانند چنین قاعدهای وجود دارد؛ یعنی روایتکردن داستانی در ظرف حدود یکساعتونیم تا دو ساعت خودبهخود قاعدههایی پیدا میکند: باید مقدماتی بگویید، بعد مثلاً تنشی پیش بیاید؛ و اینکه فیلم مثل تئاتر مثلاً به سه پرده تقسیم میشود — تئاتر هم همینطور است: در سه پرده حتماً باید کشمکشی باشد، بهاصطلاح درامی وجود داشته باشد. این هم مشکل سینما است دیگر: سینما به دلیل ارتباطش با مخاطب عام و اینکه صنعت است و باید فیلم بفروشد، طبعاً این ویژگی را پیدا میکند که مجبورید برخلاف آن چیزهایی که شاید آزادانه در ناخودآگاهتان هست که میخواهید بریزد بیرون، در چارچوبهایی جا بدهید.
جا بدهید؛ خودبهخود جنبههای خودآگاهانهٔ سینما بیشتر میشود: یعنی همهٔ وقت دارید خودآگاهیتان را روشن نگه میدارید و اینکه انگار باید قاعدههایی رعایت شود. ولی همهٔ اینها هیچکدام مانع نمیشود از اینکه همهٔ فیلمهای سینمایی را بشود از دیدگاه روانکاوانه نقد کرد؛ منتها اینکه چقدر خوب بشود این کار را انجام داد — یا دستاوردش — به این بستگی دارد که چقدر خودآگاهی طرف روشن بوده، چقدر فیلم فروخته یا به مثلاً احساسات شخصی خودش پرداخته؛ هرچه اثر هنری به بیرونریختن احساسات شخصی یک آدم نزدیکتر باشد، مناسبتر است برای بررسی از دیدگاه روانکاوانه. اگر دیدگاه روانکاوانهتان فرویدی باشد — همهٔ حرفهایی که میزنم فرویدی است؛ تکرار نمیکنم که من خیلی احساس همدلی با این نگاه ندارم؛ یعنی بعداً مثلاً شاید همین فیلم یا فیلمهای دیگر یا آثار هنری دیگر را از دیدگاهی بررسی کنیم که از نظر من کمی پیشرفتهتر است.
احساس میکنم این دیدگاه خیلی محدود است؛ نه — همانطور که دربارهٔ یک آدمیزاد از دید خاصی نگاه میکنیم، طبعاً آثار هنری را هم از دید خاصی نگاه میکنیم — ولی فکر میکنم حقیقتی در آن خلاصه است؛ کامل نیست، جامع نیست، خیلی نقایص دارد این نگاه مثلاً روانکاوانهٔ فرویدی، ولی اینطور هم نیست که خالی از حقیقت باشد: یعنی چیزهایی به هر حال با استفاده از این دیدگاه روانکاوانه کشف میکنید؛ مثلاً همین که شخصیتها را به احساسات درونی خود مؤلف ربط میدهید — یا چیزهایی که دربارهٔ همان فیلم قبلی دیدید — اینطور نیست که راهگشا نباشد در نگاهکردن به فیلم. ولی در عین حال — بعداً حداقل دربارهٔ یونگ کمی صحبت کنیم — همهچیز را نمیشود به ناخودآگاه؛ اصلاً همهٔ ناخودآگاه، ناخودآگاه شخصی نیست؛ بنابراین همهٔ بحثهایی که دربارهٔ کار هنری میکنیم، حتی اگر به ناخودآگاه اشاره داریم و خودآگاهی را فراموش میکنیم، درست نیست اینقدر خودمان را محدود کنیم به ناخودآگاه شخصی مؤلف؛ نقد روانکاوانهٔ فرویدی این حالت را دارد که انگار دارید ایرادها و عیبهایی را از درون آدمی بیرون میکشید؛ حالتهای بیمارگونهٔ مثلاً هنرمندان را به نحوی برملا میکنید. کلاً نگاه فرویدی به آدم هیچوقت نگاه مثبتی نیست؛ همیشه به هر حال به این میانجامد که بفهمیم چه مشکلات وحشتناکی در درون او هست. همانطور که در فیلم قبل دیدید: هر فیلمی را با دیدگاه فرویدی نقد کنید، به نحوی خراب میشود؛ یعنی اگر حتی دوستش دارید و به نظرتان فیلم خیلی خوبی است، احساس میکنید نه، کلی چیزهای وحشتناکی هم در آن بود که به آن توجه نکردید؛ و دربارهٔ همین فیلم هم همینطور است؛ کلاً این حالت بهاصطلاح خرابکردن فیلم و خرابکردن هنرمند معمولاً در نقد روانکاوانهٔ فرویدی هست.
با این حال خلاصه این تجربهٔ خوبی است. دقیقاً این زمینه را آماده کردم که این فیلم به هیچ وجه مشکل مؤلف یا کارگردان داشتن را ندارد؛ به هیچ وجه مخملباف در فکر فروش فیلم نبوده. اگر تاریخچهٔ ساختهشدن این فیلم را بدانید، میبینید در مدت بسیار کوتاهی در اصفهان ساخته شده با هنرپیشههای غیرحرفهای. یک روزی مخملباف پروژهٔ نسبتاً سنگینی انجام داد: فیلم نوبت عاشقیاش را در ترکیه ساخت، خارج از کشور، و مقدماتش را فراهم کردن خیلی طول کشید؛ رفت و آنجا فیلمبرداری کرد و آمد؛ مثلاً بیشتر از یک سال شاید وقتش را گرفت. بعد وقتی آمده بود — فکر میکنم در بهار سالی که، اگر اشتباه نکنم، ۶۸ ساخته شده. درست است؟ ۶۹، بله؛ ۶۹ ساخته شده یا در جشنواره — پس ۶۹ ساخته شده. من اینطور یادم است که در روزنامهها اطلاعیهای چاپ کرد مخملباف که هر کس میخواهد در فیلم بازی کند بیاید جایی؛ و عدهای در اصفهان آمدند تست دادند و از میان همینها عدهای انتخاب شدند. فکر میکنم هیچ آدم حرفهای در فیلم نیست و خیلی کارهای فیلم را خودش انجام داده — همیشه تدوین را که انجام میداد، کارهای دیگر را هم فکر میکنم در آن فیلم کرده — و بهشدت فیلم شخصیای است؛ اصلاً هم احساس میکنید چیز تجاری در آن نیست؛ یعنی احساس نمیکنید چیزی در آن گذاشته شده که مردم خوششان بیاید؛ و بهشدت هم در دورهای ساخته شده که به نظر من مخملباف وضع روانی مخدوشی داشته. بنابراین از این نظر — هرچه ذهن آدمی مخدوشتر باشد و کنترل کمتری داشته باشد، طبعاً ناخودآگاهش فعالیت بیشتری میکند و روانکاوان بهرهٔ بیشتری میبرند — این فیلم بسیار مناسب است. این مقدمه را گفتم برای اینکه این فیلم به نظر من نمونهٔ اثر هنریای است که اصلاً بدون نقد روانکاوانه نمیشود فهمید: شما نمیتوانید بگویید انجمن شاعران مرده را بدون نقد روانکاوانه هیچی از آن نمیفهمید، ولی من فکر میکنم این نمونهٔ کاری هنری است که سر و تهاش را نمیتوانید به هم بیاورید اگر به نحوی ارجاع ندهید به چیزهایی در درون خودِ هنرمند.
در پاسخ به پرسشها دربارهٔ ایدهٔ اصلی فیلم: انجمن شاعران مرده را میتوانستید بگویید ایدهٔ اصلیاش چیست؛ وقتی روانکاوانه به فیلم نگاه میکنیم، اینطور نیست که خیلی از آن ایدهٔ اصلی دور شده باشیم: به هر حال فیلم دربارهٔ مثلاً تقابل میان رمانتیسیسم و رئالیسم و این چیزهاست؛ واقعاً نقدش را که میکنید همین را میبینید؛ منتها لایههایی کمی پنهانی ممکن است در فیلم باشد که همینطور معلوم نشده و با نگاه روانکاوانه معلوم میشود. ولی دربارهٔ این فیلم احساس شخصی من این است که خیلی نمیشود تئوری داد؛ یعنی ایدهٔ اصلیای گفت که همهٔ فیلم را به همدیگر — دفعهٔ قبل که این حرف را زدم یکی از بچهها گفت فیلم به نحوی عقاید سیاسی مخملباف را دارد با حالتی کمی اعتراضآمیز نسبت به انقلاب — و شاید هم این احساس به وجود میآید به دلیل اینکه همه میدانیم این فیلم توقیف شده؛ خودبهخود از لابهلای سیاسی بودن، چیزی گفته که به عدهای برخورده. ولی واقعاً فیلم سیاسی است؟ من در یادداشتهایم نوشتهام که از چه دقیقهای دیگر در فیلم اصلاً حرفی از سیاست نیست: از دقیقهٔ ۳۸ به بعد. یعنی نصف فیلم دیگر چیزی سیاسی در آن بحث نمیشود؛ فقط رابطهٔ آن دختر با دو نفری که به او ابراز علاقه میکنند و باید یکی را انتخاب کند؛ تقریباً هیچچیز دیگری نیست. آخرین صحنههایی هم که دربارهٔ انقلاب میآید — من این دقایق را نوشتهام — از اول تا دقیقهٔ ۱۶ خیلی سیاسی است: سخنرانیهای آن استاد دانشگاه را در کلاس درسش داریم و رفتن او به مثلاً ادارهٔ اطلاعات و این حرفها؛ تا مرگ همسرش.
بعد، بهطور گذرا در خودکشیهایی که در فیلم هست حرفهایی زده میشود که دلایل به نحوی اجتماعی یا سیاسیاند؛ سری صحنهها هم مربوط به انقلاب است. کل جمع بزنید چیزهای سیاسی فیلم را، ۲۰ دقیقه نمیشود. پس خیلی راحت نمیشود گفت فیلم سیاسی است. اگر فیلم سیاسی بود، یک تئوری میتواند این باشد که خیلی نمادگرایانه است: مثلاً شاید آن دختر و عشقش به نحوی حالت نمادین دارد و معنیهای سیاسی پیدا میکند. معمولاً در آن سالها حداقل از اینجور کارها مد بود — مخصوصاً در تئاتر این نوع نگاه بیشتر بود — که آدمها به نحوی نمایندهٔ طبقات اجتماعی باشند: مثلاً این دختر میتواند نمایندهٔ ملت باشد که میان — نمیدانم — دو مردی که گیر کرده و فیلم میخواهد انتخاب کند، مثل این است که ملت ایران باید میان مثلاً این حالت، میان جمهوری اسلامی با چیزی دیگر انتخاب کند. از این حرفها هم به هر حال میشود زد، ولی خیلی مثلاً به فیلم نمیخورد حالا، به دلایلی که سعی میکنم توضیح بدهم. به نظر من این نمونه فیلمی است که اگر همینطور راحت نگاهش کنید، راحت نمیتوانید جمعش کنید و بگویید کلاً دربارهٔ چه صحبت میکند. احساس واقعی من این است که در آن لحظه مخملباف مجموعهای از احساساتش — که از جمله سیاست هم در آن بوده — همه را میریزد دور؛ خیلی آزادانه و بدون طرح و برنامهای که خیلی منطقی رویش فکر شده باشد. اصلاً فیلم حالت فکرشدهٔ معمول فیلمهای مخملباف را ندارد: مخملباف قبل از این فیلم مثلاً فیلم دستفروش را ساخته یا بایسیکلران را؛ اینها فیلمهایی هستند که بهوضوح حالتهای نمادگرایانه دارند و خیلی فکرشدهاند؛ ولی اینجا اصلاً میبینید حالت خیلی متشنج و پراکندهای در آن هست. بگذارید اینطور بگویم: باورکردنی نیست که این فیلم را مخملباف بعد از هفتهشت فیلم ساخته؛ خیلی شبیه فیلمهای اول آدمهاست که هنوز به آن اندازه تکنیک بلد نیستند. از نظر من این فیلم خیلی خیلی پایین است؛ سطحش پایینتر از فیلمهای قبلی مخملباف؛ مثل نوعی بازگشت به دوران اولیهٔ خودش از لحاظ کارگردانی و بازی و از هر نظر.
کار تجربهای است؛ مثل اینکه آدم بخواهد ببیند با بازیگر غیرحرفهای و آدمهایی که خیلی هم سینما را نمیشناسند چگونه میشود کار کرد. و این زمینههایی که میدهم برای بیان این احساس خودم است که این فیلم از هر نظر مناسب است — علت اینکه انتخابش کردم — که دربارهاش از دیدگاه روانکاوانه بحث کنیم. به دلیل اغتشاش، دفعهٔ قبل یادتان هست چگونه وارد بحث شدیم؟ فکر میکنم آن نحوهٔ ورود به بحث خیلی استاندارد و خوب است: اگر میخواهید نقد روانکاوانه بکنید، اول بگردید ببینید وقتی فیلم را میبینید، احساستان نسبت به اینکه مؤلف چه میخواسته بگوید — یعنی از خودآگاه؛ یعنی سعی کنید به اینجا برسید که اگر از مؤلف بپرسید محتوای فیلم چیست یا بهاصطلاح کلیشهای، پیام فیلم چیست، چه میگوید؟ مثلاً اگر از مؤلف انجمن شاعران مرده بپرسید — چیزی برای گفتن دارد — میگوید این فیلم را ساختم تا نشان بدهم رمانتیسیسم خیلی چیز خوبی است ولی باید احتیاط کرد؛ یعنی نباید رئالیسم را هم کاملاً کنار گذاشت؛ در زندگی روزمره باید آدم کمی به واقعیتها هم دقت کند. این را اول داشته باشیم: آن دیدگاهی که انگار در خودآگاهی مؤلف گذشته تا این اثر هنری به وجود آمده. بعد بگردید دنبال چیزهایی که نمیخواند: مثل اینکه از مؤلف سوال کنید اگر واقعاً منظورت این بود، این چیست که در فیلمت ظاهر شده؟ این صحنه چگونه اجرا شده؟ این شخصیت اینجا چه میکند؟ یعنی همهٔ اجزای فیلم را میبینید که با آن دیدگاه خودآگاه نمیشود تطبیق داد و آنها چیزهاییاند که از ناخودآگاه آمدهاند. حالا میشود شروع کرد به تحلیلکردن: اجزای پراکندهای که با آن روال منطقی اصلی فیلم نمیخوانند را جمع کنیم و روی همدیگر بهاصطلاح نقدی بسازیم که بخش عمدهای از خودآگاهی و ناخودآگاه را همه چیز را در بر بگیرد. یعنی نقد خوب باید اینطور باشد که برای هر صحنهٔ فیلم توجیهی داشته باشد؛ از نمای فیلم توجیهی داشته باشد که در آن ذهنیتی که برایتان به وجود آمده قابل توجیه باشد. بنابراین به گمانم ایدهٔ اصلی برای یافتن جنبههای ناخودآگاه و ورود به نقد روانکاوانهٔ فیلم این است که اول آن هستهٔ اصلی خودآگاه را پیدا کنید، بعد سعی کنید بزرگترین انحرافهایی که از آن به وجود آمده را پیدا کنید، بعد سعی کنید این چیزهای انحرافی را با ایدههای روانکاوانه توجیه کنید و نهایتاً به نقدی کامل برسید. بهاضافه اینکه دربارهٔ نقد روانکاوانه ایدههای کلی هم داریم: بگردیم ببینیم شخصیتها کدامشان چه جنبههایی از وجود خود مؤلف را در بر میگیرند؛ کی اینجا خودآگاهی مؤلف است؛ مؤلف از طرف کی حرفهای خودش را میزند یا از طرف چه کسانی و همینطور الی آخر.
پرخوری یا مسائل جنسی، یا جنبههای نمادی، گاهی بهوضوح در فیلمها ظاهر میشود: ممکن است یک سکانس فیلم را ببینید و کلی محتوای ناخودآگاه در آن پیدا کنید به دلیل نمادپردازیهای ناخودآگاهی که در آن هست؛ مثلاً نمادهای جنسی ممکن است ظاهر شده باشند و الی آخر؛ یعنی اینطور نیست که حتماً روشی استاندارد برای نقد یک فیلم وجود داشته باشد. ولی آن ایدهٔ خیلی خوبی است که اول جنبههای خودآگاه را ببینید، بعد انحرافهایی که وجود دارد — چیزهایی که بهطور منطقی قابل توجیه نیست — را توجیه کنید و اینطور نقد روانکاوانهای به وجود بیاورید. دربارهٔ این فیلم چون خط اصلی به نحوی گم شده — تقریباً واقعاً نشستهام و فکر کردهام — همانطور با فیلم واردش میشویم: هرچه سعی کردم، نمیدانم چه چیزی را بهعنوان ایدهٔ اصلی بگویم. اگر بگویم مثلاً مخملباف این فیلم را ساخته و میخواهد سری اعتراضهای خودش نسبت به مسائل سیاسی را نشان بدهد، ۱۶ دقیقه بیشتر این را توجیه نمیکند؛ یعنی نمیشود واقعاً یک جمله یا دو جمله گفت که بخش عمدهای از فیلم را در بر بگیرد. بیشترین چیزی که میتوان گفت شاید این است: استادی در دانشگاه — اسامیاش را میگوییم؛ اسمش علاقهمند و اینها؛ چون چند نفرشان را قبلاً دیدهام — استادی دارد، همسری دارد، دختری دارند، یک نامزد؛ و یک جانباز.
جانباز هم بعداً عاشق دختر میشود. همینطور دربارهاش صحبت میکنیم: اسم دختر سایه است. بله، سایه است اسم دختر. اسم نامزدش را دیگر یادم نمیآید؛ نام اولیه. چیزی هست که در جایی این استاد وقتی کنار زایندهرود نشستهاند و قبل از اینکه این تصادف اتفاق بیفتد و همسرش فوت کند، میگوید واقعیت این است که من اصلاً سیاسی نیستم؛ فلسفهٔ زندگیام عشق است و سعی میکنم در خانوادهٔ خودم این حرف را پیاده کنم. شاید کلیترین چیزی که دربارهٔ فیلم میتوان گفت این باشد که بازگشتی از سیاست به سمت عشق است؛ البته این واقعاً چیزی است که دربارهٔ فیلم میتوان گفت. در روال زمانبندی فیلم هم همینطور است: از انبوهی حرفهای سیاسی شروع میکنید و استاد در نیمهٔ اول فیلم وزن بیشتری از همه دارد، کسی که حرفها را میزند: فیلم که شروع میشود تا دقیقهٔ ۲۰، شخصیت اصلی فیلم با وزن خیلی بالاتر از بقیه استاد دانشگاه است؛ دخترش موجود کاملاً حاشیهای است، زنش اصلاً هیچ، و آن نامزدش هم بوده؛ یعنی کاملاً فیلم دربارهٔ یک استاد دانشگاه است و از نیمهٔ فیلم به آنور کاملاً فیلم دربارهٔ دختر است؛ کاملاً استاد را به حاشیه میبرد. همین است گمشدن فیلم.
در ادبیات برای ورود و خروج شخصیتها به داستان ضوابطی وجود دارد: نمیشود داستانی داشته باشید که نیمهٔ اولش قهرمانی داشته باشد و نیمهٔ دومش یکدفعه قهرمانش عوض شود. مثلاً — ببینید، داستانی را اینطور تصور کنید؛ اینقدر مسخره است — فیلمی وسترن با قهرمان و دشمنهایی داشته باشد؛ معمولاً در ادبیات سینمایی میگویند حتماً باید فیلم در انتها به کانفرنتیشنی برسد: یا آدم بد وجود دارد یا آدم خوب، یا عدهای که با همدیگر کشمکش دارند؛ لازم نیست کانفرنتیشن به معنای دوئل و مواجههٔ مستقیم و زدوخورد باشد؛ ممکن است داستان عاشقانه باشد و خلاصه در آخر مثلث عشقی وجود داشته باشد؛ در آخر باید جایی به اوج کشمکش برسیم و شخصیتهای قهرمان فیلم با همدیگر مواجه شوند و مشکل حل شود؛ ممکن است کسی کشته یا حذف شود یا اتفاقی در فیلم بیفتد. حالا فکر کنید داستانی در نظر بگیرید که همهٔ اینها رعایت میشود و در کانفرنتیشن یکدفعه نفری که تا حالا در فیلم نبوده میآید همهٔ اینها را میکشد؛ یا مثلاً آدم بد را یکی دیگر میکشد. چه احساسی نسبت به این فیلم دارید؟ اصلاً اگر آن آدم اینقدر قرار بود کنش مهمی در فیلم انجام دهد، باید قبلاً به ما نشانش میدادید؛ این کیست دیگر؟ یکدفعه آمده، بعد هم خداحافظی کند برود و دوباره فیلم ادامه پیدا کند؛ نمیشود اینطور؛ میدانید؟ یعنی اگر قرار است نهایتاً به نقطهٔ اوجی برسید و شخصیتها با همدیگر تعامل دارند، نمیشود خیلی راحت آدمی را بهاصطلاح گذاشت.
در کارهای آوانگارد و مدرن از چنین تمهیداتی استفاده میکنند؛ یعنی شکستن قواعد. بگذارید موردی خیلی معروف در سینما: فیلم روانی هیچکاک. کسی این فیلم را دیده؟ خیلی دیدهاید. چه ویژگی وحشتناکی این فیلم دارد؟ شخصیت اصلیاش — هنرپیشهٔ اصلی — هیچکاک آدم خیلی شیطانی بوده؛ کلاً شیطنتی در وجودش بود که با تماشاگر به نحوی لذت میبرد و بازی میکند. هنرپیشهٔ اصلی این فیلم — اسمش؟ جنت لی — در اوج شهرت هالیوود، شاید ستارهٔ اول هالیوود در آن زمان؛ تمام پوسترهای فیلم و عکس اصلی، عکس جنت لی. فیلم شروع میشود: ماجرای عاشقانهای است؛ جنت لی با نامزدش مثلاً پول ندارند، میخواهند ازدواج کنند؛ بعد جنت لی دزدی میکند، میرود — مثلاً فرض کنید — در بیش از ۳۰ دقیقه، نیمساعتی از فیلم گذشته و کاملاً دارید داستان فیلمی را نگاه میکنید که داستانش یک دزدی است؛ دزدی که با انگیزهٔ عاشقانه انجام شده. حالا معمولاً باید ببینیم این داستان چطور تمام شود: که پشیمان شود، گیر نیفتد — اینطور نیست که دستگیر شود؛ ما دوست نداریم جنت لی دستگیر شود؛ به نحوی معصومانه این کار را انجام داده. در این فکرها هستیم؛ میرود جایی باران میآید، خلاصه وارد متلی میشود، کسی او را میزند و میکشد؛ و هیچکاک هیچوقت با این موضوع خوب بازی نکرده — باورتان نمیشود که این مرده — در حالی که تمام قرائن و شواهد نشان میدهد زن را کشته. تا آخرین لحظه فکر میکنید حتماً نمرده؛ الان یکی میآید نجاتش میدهد، به بیمارستان میبرد؛ و مخصوصاً صحنهای هست که آخرش جسد او را در صندوق عقب ماشینی میاندازند؛ ماشینها را دارند در باتلاق میاندازند. اینکه میاندازند در باتلاق و ماشین پایین میرود، شما هاجوواج نشستهاید نگاه میکنید که ماشین واقعاً دارد پایین میرود؛ هیچکس به اینجا نمیرسد؛ وقتی پایین میرود، یکدفعه برمیگردد بالا؛ همه در سینما یکدفعه میبینند که آها، این به نحوی غرق نشد، بعد یکدفعه دوباره میرود پایین؛ کار تمام میشود. ایدهٔ هیچکاک این است که با این عادت تماشاگر بازی میکند: انتظار ندارید قهرمان فیلم را کسی بکشد؛ کسی که تازه همین الان در فیلم وارد شده — کیست؟ کسی که آنجا در متل بهاصطلاح رسپشن انجام میدهد؛ پسرِ مثلاً صاحب متل. چون میخواهد فیلمی دلهرهآور بهاصطلاح بسازد؛ و جالب این است که هیچکاک فکر میکنم در پوسترهای فیلم و در تمام تبلیغات از همهٔ بینندگان خواهش کرده بود که به هیچ وجه داستان فیلم را برای کسی تعریف نکنند؛ چون اگر این داستان لو برود، همهٔ آن دلهرهٔ چند دقیقهٔ وحشتناک فیلم در واقع از بین میرود. خلاصه این الان واقعاً از نظر قواعد — بعد هیچچیز آوانگاردی در آن نمیبینم؛ ترفندی نمیبینم — این مخصوصبودن مثلاً اینکه وزن قهرمان اصلی به نحوی عوض میشود، نتیجهٔ همان چیزی است که به نظرم نوعی اختشاش و فکرنشده بودنی است؛ که به شدت از نظر احساسات بهاصطلاح در شرایط خاصی قرار داشته.
مسابقه: به جای آن ایده — که از فیلم آغاز کنیم و کمکم ایدههای اصلی و چیزهای فرعی را پیدا کنیم — کار دیگری به ذهنم رسید: برعکس، از هنرمند آغاز کنیم؛ چون این هنرمند را نسبتاً میشناسیم؛ من میشناسمش؛ از اول در جریان کارهایش بودم و به هر حال اخباری که اطرافش بوده. میخواهم کمی مخملباف را معرفی کنم تا جایی که رسیدیم به این مسابقه؛ بعد چیزی کاملاً روشن میشود: اگر شک دارید که مثلاً حرفهایی که این استاد میزند حرفهای مخملباف است — در واقع حرف مخملباف از طریق این آدم حرفهای سیاسی روز خودش را میزند — این به نظر من کاملاً روشن میشود. دربارهٔ مخملباف خیلی مختصر بگویم: وقتی انقلاب شد — قبل از انقلاب مخملباف ادعا میکند فعالیتهای مذهبیسیاسی داشته؛ حتی یک بار اقدام به چیزی شبیه ترور کرده و بعداً در آن نوبت عاشقیاش که چندین سال بعد از این فیلم ساخته، به نحوی جالب آن ماجرا را بازسازی میکند — ادعای مخملباف قبل از انقلاب این است که تلاش کرده پاسبانی را مثلاً خلع سلاح کند؛ دست یک ۱۸ساله بوده؛ دستگیرش کردهاند، افتاده زندان. این ماجرا را — من خیلی دقیق در جریانش نیستم؛ جایی خواندهام — وقتی انقلاب شد، این آدم مذهبیِ بهشدت سیاسی وارد فعالیتهای سیاسی شد؛ و آن موقع جریانی وجود داشت که مثلاً گروههای چپ و گروههای مارکسیست خیلی سازمانیافتهتر از گروههای مذهبی بودند: سرود داشتند، شعر داشتند، کتابهای هنری داشتند، به هر حال حزب داشتند و همهٔ اینها به دلیل اینکه به جنبش مارکسیستی بینالمللی ربط داشتند ایده میگرفتند. معمولاً تئوریشان اینطور بود: چیزهای سیاسی آن موقع را ببینید — عدهای مثلاً گروهی بودند طرفدار کوبا، گروهی طرفدار چین؛ گروههای مارکسیستی عالم گروههای مختلف کوچک داشتند بسته به اینکه طرفدار چه بودند؛ فکر میکنم گروهی بود طرفدار آلبانی. آلبانی به نحوی در گروههای کشورهای بلوک شرق ویژگیای داشت: چیزی بیشتر شبیه چین بود تا شوروی از نظر ایدههای ایدئولوژیک.
بعد مذهبیها خیلی دستشان خالی بود. مثلاً وقتی انقلاب شد بلافاصله گروههای چپ سرودهایی ساخته بودند؛ سرودهای انقلابی از تلویزیون پخش شد: همان ترانهٔ معروفی که رضا رویگری خواند — ایران، ایران، ایران، نمیدانم خون و اینها — واقعاً در آن روزهای اول انقلاب بیدرنگ ساخته شد در حالت انفعالی. آنها سرودهایی داشتند که از تلویزیون پخش شده بود و هیچ چیز مذهبی وجود نداشت. کلاً ببینید مذهبیها هیچ چیزی در سینما نداشتند: تا اولین فیلمهای سینمایی بعد از انقلاب را ببینید غالباً مایههای مارکسیستی دارند؛ مثلاً همین آقای فرمانآرا که الان دوباره برگشته و فیلم میسازد، یادم است آن موقع فیلم خیلی معروفی ساخته بود به اسم سایههای بلند باد، پر از پرچمهای قرمز و این چیزها. کلاً آنها بهاصطلاح هنرمندانی بودند که سالهای سال فعالیت کرده بودند و هنرمند داشتند؛ مذهبیها نه: غالباً اینطور بود که اصلاً موسیقی را قبول نداشتند، بنابراین موسیقیدان نداشتند و با موسیقی خیلی میانه نداشتند؛ سرود بهزحمت میتوانستند بسازند؛ فیلم اصلاً هیچ؛ سینما مثلاً به نوعی تحریم شده بود. اینکه گروههایی آدمها جمع شدند که این را ترمیم کنند — حوزهٔ هنری، سازمانی وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی — اینطور ایجاد شد که جوانهای مثلاً بااستعداد مذهبی بروند آنجا بنشینند و کمکم یاد بگیرند فیلم بسازند و موسیقی تهیه کنند و این حرفها.
مخملباف از پیشتازهای این جریان بود که رفتند حوزهٔ هنری و شروع کردند کارهایی انجام دادند: مثلاً اولین فیلمی که مخملباف ساخت — سالش را دقیقاً نمیدانم، ۶۰، ۶۱ — فیلمی بود به اسم دو چشم بیسو که بارها از تلویزیون دیدهام که پخش شد؛ و تمام فیلمهای مخملباف تا سال ۶۴ منحصراً به نحوی در تضاد با گروههای مارکسیستی بود، بیشتر از هر چیزی. به غیر از این یک فیلم کاملاً مذهبی دارد که خیلی جنبهٔ سیاسی ندارد، ولی چیزهای سیاسیاش در واقع برخورد با مسائل گروههای مارکسیستی است؛ مخصوصاً اوجش فیلم بایکوت است که داخل زندان را نشان میدهد. کلاً هم اینطور است که بهشدت بد نشان میدهد آدمهای بهاصطلاح وابسته به گروههای مارکسیست را؛ به نحوی با مقداری توهینآمیز، آدمهای خیلی بدی نشان میدهد. و تمام زندگیاش در واقع در این دوره بعد از انقلاب تا حدود سال ۶۳، ۶۴ خلاصه میشود در اینکه بهاصطلاح از نظر سیاسی بهعنوان آدم مذهبی جلوی گروههای مارکسیست بایستد و از نظر فلسفی هم از مذهب دفاع کند. آدمی که ذهنش پر از سیاست و مسائل اجتماعی و فلسفه است و بهشدت هم آدمی است که اصلاً به مذهب چنین نگاه میکند: بهعنوان مثلاً نوعی تئوریِ ایدئولوژی انقلابی؛ مذهب شیعه، مثل شریعتی که چنین است: شریعتی اصولاً دین را بیشتر از اینکه به جنبههای عرفانیاش توجه کند به جنبههای سیاسی اجتماعیاش توجه میکند؛ مخصوصاً شیعه را بهعنوان — کتاب معروفی دارد، شیعه حزبالله — اینکه اصلاً شیعه جریان سیاسی اقلیتی است که ضد — مثلاً عدالتخواه — ضد حاکمیت میجنگد. مخملباف این مایهٔ دستخوردگی برای اختلافات طبقاتی و مخالفت با اینجور چیزها بهشدت در آثارش هست: شما سالهای سال نگاه میکنید — حتی در همین این فیلم خلاصه کمی باز این چیزها ظاهر میشود — اینکه عدهای مردم گرسنهاند در حالی که عروسی خوبان اوج اینجور نگاهکردن است؛ دیگر مارکسیستها در آن نیستند: اینکه در حالی که مردم گرسنهاند، عدهای این بازاریها دارند میچاپند.
عروسی خوبان فیلمی است که از نظر سیاسی به نحوی سوالبرانگیز بود. مخملباف کمکم از سال ۶۴ با فیلم دستفروش و بعد بایسیکلران و عروسی خوبان راه خودش را کمکم از این حاکمیت جدا کرد؛ از حوزهٔ هنری هم حالا بیرونش انداختند یا خودش آمد بیرون، فرق نمیکند؛ به هر حال از حوزهٔ هنری هم آمد بیرون و آدمی بهاصطلاح مستقل شد بدون وابستگی به حاکمیت؛ در حالی که کاملاً تا زمان ساخت حتی عروسی خوبان در بهاصطلاح جریانهای سیاسی وابسته به همان حوزهٔ هنری بود و آنجا تصفیههایی انجام شد در حوزهٔ هنری؛ تعداد زیادی آدم از آنجا یکدفعه بیرون آمدند؛ ماجرای معروفی است سال — نمیدانم ۶۶، ۶۷ — اتفاق افتاده؛ خیلیها بودند: این آقای سید ابراهیم نبوی هم آنجا بود و دوست صمیمی مخملباف بود؛ و الان میبینید به کجا رسیدند: مخملباف الان فکر میکنم در پاریس است؛ نبوی کجاست؟ مثلاً در آمریکاست؛ دیگر کاملاً موجودات خارج از کشورند و تبدیل به اپوزیسیون شدهاند؛ ولی یک موقعی اینها جریان اصلی حوزهٔ هنری بودند و کمکم از آن خارج شدند. به هر حال این یکی از چیزهای مشخص مخملباف است، آن دیدگاههای چپش — به معنای کلی، طرفداری از طبقات محروم و مخالفت با سرمایهدارها — که در آثارش خیلی زیاد است؛ و در عروسی خوبان مثلاً ایدهٔ اصلیاش این است که ما از شعارهای انقلاب کاملاً دور شدیم. صحنههای معروفی در عروسی خوبان هست: این شخصیت بد فیلم که بازاری است — از اینهایی که خودشان را مثلاً مذهبی جا میزنند؛ حاجآقایی است ولی هزار کار خلاف میکند — وقتی بنز میشود، دوربین مخملباف به نحوی گذاشته مثلاً روی کاپوت بنز؛ وقتی این حرکت میکند، شعارهایی که روی دیوار نوشته شده و این آرم بنز میافتد روی این شعارها؛ مثل اینکه دوربین این شعارها را هدف گرفته است؛ به نحوی اینکه کلاً حرکت این بنز انگار ضدیتی با آن شعارها دارد؛ و همهٔ فیلم محتوایش همین است که ما خیلی دور شدیم از آن چیزی که اول انقلاب مثلاً شعارش را میدادیم؛ و شعارهایی که روی دیوار نوشته شده همینطور مسئلهسازند. و مخملباف خلاصه — ببینید، اتفاقهایی که برای مخملباف افتاده چقدر طبیعی است از نظر من: این آدم واقعاً با چنین ایدههایی — یعنی هنر بهعنوان وسیله — بود؛ همانطور که مارکسیستها مثلاً سینما را ابزار تبلیغاتی میدیدند، حوزهٔ هنری هم چنین جایی بود؛ قرار نبود هنر خودش چیزی مستقل باشد که مثلاً مورد علاقهٔ کسی باشد؛ واقعاً نه: آمدهایم برای مثلاً حفظ انقلاب در مقابل شعارهای طرفهای مقابل کاری انجام دهیم؛ فیلم بسازیم؛ آنها اگر دارند سود میسازند ما هم سود داشته باشیم؛ آنها اگر فیلم میسازند برای مردم و تبلیغات، سازمان تبلیغات است. کاملاً نگاه اولیهٔ مخملباف و همهٔ آدمهایی که در حوزهٔ هنری بودند به هنر این بود که ابزار است برای بیان سری مقاصد و ایدئولوژی خودشان. و هنر کلاً این خاصیت را دارد که وقتی واردش میشوید جاذبهٔ خاص خودش را دارد دیگر: اینکه یک کارگردان دیگر باید اصول کارگردانی را رعایت کند، فیلم باید هنرمندانه باشد — از آنجا که معمولاً فیلمهای مصرفی و سیاسی که آن اوایل ساخته شدند شعاریاند؛ یعنی همینطور با صراحت دارند میگویند اینها آدمهای بدیاند، ما آدمهای خوبی هستیم — کلاً آدمی که وارد جوِ کار هنری میشود کمکم از این چیزها دور میشود؛ اینکه باید با لطافتی و ظرافتی آدم مسائل را بیان کند. خودبهخود مخملباف ادعا میکند روزی که دو چشم بیسو را داشت میساخت ۵۰ فیلم بیشتر ندیده بود؛ و هم از این نام کارگردانی؛ نه هیچ مدرکی — اصولاً مخملباف نه تحصیلات هنری دارد، نه هیچی.
همینطور فیلم نگاه کرده و اصولاً یاد گرفته که چگونه باید مثلاً کات کند، چگونه صحنهها را بگیرد و این حرفها؛ به طور تجربی؛ و این چیزی است که فکر میکنم همهٔ آدمهایی که در حوزهٔ هنری بودند همینطور کار میکردند. بعد از دستفروش میبینید که مخملباف دیگر آن جنبههای هنری برایش واقعاً مهم شده: دستفروش اصلاً فیلم شعاری نیست؛ اصلاً معلوم نیست بهوضوح چه میگوید و بهشدت هم در حوزهٔ هنری سروصدا ایجاد کرد: این دیگر چه کاری است؟
این اپیزود پیچیده حالت آبستره دارد و دیگر به نظر نمیرسد آن چیزی باشد که قرار بود در حوزهٔ هنری ساخته شود؛ و از همانجا یادم است حرفها دربارهٔ مخملباف تغییر کرد؛ برای اولین بار جامعهٔ منتقدان سینمایی ایران به شدت از مخملباف تعریف و تمجید کردند؛ در حالی که قبلاً روابطشان خیلی جالب بود: اصلاً مخملباف کلاً نسبت به جامعهٔ سینمایی ایران — آنهایی که از قبل از انقلاب بودند که همه باید تصفیه میشدند — مصاحبهٔ معروفی با مجلهٔ سروش داشت که اصلاً رسماً چنین حرفهایی زد؛ مصاحبهٔ خیلی طولانی، پنجساعته بود. بعد از ساخت دستفروش که تازه آنها که به حمایتش آمده بودند و تعریف کرده بودند، ابراز نارضایتی میکرد که اصلاً اینها چه آدمهایی هستند که میخواهند از من — یادم هست از او میپرسیدند مسعود کیمیایی گفته حاضر است با مخملباف کار مشترک انجام دهد؛ مخملباف دقیقاً یادم است گفته بود من حاضر نیستم در یک توشات — توشات یعنی نمایی سینمایی که دو نفر با همدیگر در آن هستند — حاضر نیستم در یک توشات با مسعود کیمیایی جایی ظاهر شوم که بخواهم با او کار؛ که بیضایی و کیمیایی همهٔ اینها را اسم میبرد که اینها همه آدمهاییاند که زمان شاه مثلاً کار کردهاند و باید همه تصفیه شوند و نباید اصلاً حق داشته باشند حرف بزنند؛ و از این حرفها. چنین تیپی داشت و کمکم از دستفروش به بعد میبینید نرم میشود؛ جامعهٔ منتقدان سینمایی ایران، کلاً جامعهٔ سینمایی ایران به نحوی از مخملباف حمایت میکند. فیلم ناصرالدین شاه آکتور سینما نوعی عذرخواهی مخملباف از سینمای ایران است؛ یعنی از همهٔ این حرفها و موضعگیریهای تندی که قبلاً داشته: فیلمهای قبل از انقلاب را در این فیلم مونتاژ کرده؛ شما تمام شخصیتها و هنرپیشههای معروف قبل از انقلاب را به نحوی در فیلم ناصرالدین شاه آکتور سینما میبینید.
بهشدت نسبت به بعضی از کارهای سینمایی قبل از انقلاب حالت تجلیل دارد؛ مثلاً نسبت به رگبار بیضایی یا نسبت به فیلمهای آقای شهید ثالث. به هر حال اینکه مخملباف عوض شد — واقعاً مخملباف از سال ۶۵ به بعد عوض شد و روزبهروز آن جنبهٔ هنرمندیاش بر آن جنبهٔ سیاسی و اینکه مبلغ حوزهٔ هنری و تبلیغات اسلامی چربید؛ بعد هم که از مدتی به بعد کاملاً از نظر سیاسی مخالف شد — این شبهای زایندهرود به صراحت دیگر نشان میدهد که کاملاً از نظر سیاسی بریده و خیلی هم اساسی؛ یعنی اینطور نیست که عروسی خوبان — چنین است که مثل اینکه همین الان فرض کنید انصار چی هستند، انصار حزبالله؛ انصار حزبالله مثلاً انتقادهایی به دولت دارند — مثلاً که چرا جلوی بدحجابی را نمیگیرند.
و اینها هم از این حرفها میزنند که ما از شعارهای انقلاب مثلاً دور شدیم — مثلاً زمان آقای خاتمی این حرفها را میزدند. عروسی خوبان چنین است: مخملباف نقدی دارد نسبت به وضع موجود.
ولی مثل اینکه از یک جناح حکومت سری جریانها را نقد میکند؛ ولی شبهای زایندهرود دیگر چنین نیست: کل جریان انقلاب را حتی نقد میکند؛ کل جامعهٔ ایران را به نوعی در این فیلم زیر سوال میبرد؛ و مشخصاً این حرف، حرفِ دل مخملباف است که اصلاً از سیاست خسته شده؛ به جایی رسیده که دیگر آن آدم سابق نیست؛ از سیاست خسته شده؛ بهشدت درگیر مسائل عاطفی است. آن فیلم را قبل از نوبت عاشقی ساخت و روی صفحهٔ اول فیلمنامهاش یادم است شعر سعدی را نوشته بود که مصرع دومش — شعری است که سطر دارد — «این چیزها نوبت، این چیزها گذشت؛ نوبت عاشقیه»؛ یکچند؛ اسم نوبت عاشقی اصلاً از اینجا آمده؛ انگار مخملباف جایی در مصاحبهاش نقل میکند که خیلی تحت تأثیر فیلم زیر آسمان برلینِ وندرس قرار گرفته بود؛ فیلمی که به شدت محتوای عاشقانه دارد؛ تلویزیون نشان داد این فیلم را: داستان فرشتههایی است که میآیند روی زمین و بعد یکی تصمیم میگیرد انسان شود برای اینکه عاشق دختری شده؛ و بعد هم با فرشتهٔ دیگری آشنا میشود که نقشش خیلی جالب است؛ منتها به هر حال خیلی با فضای ذهنی مخملباف — آن علتی که گفتم — فکر میکنم واقعاً با فضای ذهنی مخملباف در این سالها هماهنگی داشته که اینقدر تأثیرش را گرفته. به هر حال آدمی که خیلی زودتر — گفتم از همان ۱۵ سالگی مثل اینکه — روی موج اتفاقهای سیاسی وارد مسائل سیاسی و فلسفی و اجتماعی شده، مبارزه کرده؛ تمام مدت مثلاً فکرش این بوده؛ حالا مارکسیستها را — یک نکته را دقت کنید: نبودن مارکسیستها هم در زندگی مخملباف خودش مشکلی ایجاد کرده. میبینید سالهای سال مثل اینکه اصلاً تمام فکرش این بوده دارد با چیزی مبارزه میکند؛ یکدفعه مثلاً سال ۶۰ و ۶۳ اصلاً از صحنهٔ سیاست کشور حذف شدند؛ مخملباف — چیز دیگری؛ یک فیلم دیگر هم بایکوت را بعدش ساخت؛ همین حالت را دارد، ضدما؛ ولی هیچکسی وجود ندارد؛ هواداری ندارند؛ اصلاً میدانید ماجرا کلاً تمام شد؛ بعداً هم مدتی بعدش اصلاً در تمام دنیا این اتفاق افتاد. بنابراین خلئی وجود دارد اینجا دیگر: مثل اینکه آن انگیزهای که او را به شدت واقعاً وادار به فعالیت میکرد اصلاً در این سالها رفته بود. من بیشتر به جای اینکه عملاً دربارهٔ این فیلم صحبت کنم دارم سعی میکنم بگویم مخملباف وقتی که ما داشتیم میساختیم در چه حالوهوایی بود؛ عدهای فکر میکنند این فیلم اصلاً فقط سیاسی است؛ عدهای فکر میکنند — یک بار چیزی عجیب در سایتی دیدم؛ واقعاً عدهای آدمها در این دنیا زندگی میکنند و آدمهای خیلی جالبیاند: سایتی دیدم که همین الان حرفش این بود که مخملباف مزدور رژیم جمهوری اسلامی است و همهٔ اینها بازی است؛ تا همین الانش هم بازی است؛ میبینید — چیزهایی در مقابلش نوشته بودند. واقعاً جالب است که اینتیپ آدمها وجود دارند: آدمهایی که هر کاری بکنید — مثل همان کار انگلیسیها؛ در ایران نمیدانم انگلیسیها چه میگویند؛ توهم توطئه — خلاصه تا این حد هم مثلاً فرض کنید سوءتفاهم ممکن است نسبت به مخملباف وجود داشته باشد. بگذارید فکر کنم کبابیاش: فضای کلی؛ میخواهم بگویم موضوع عشق، عشق و عاشقی و روابط عاطفی برای مخملباف خیلی جدی است؛ اصلاً چنین نیست که بخواهیم قسمتهای عاشقانهٔ بهاصطلاح فیلم را تعبیر سیاسی کنیم و بگوییم نمیدانم نمادپردازی کرده؛ اصلاً کلاً این فیلم دربارهٔ زدهشدنش از سیاست و روآوردنش به چیز دیگری است؛ مثل اینکه آن جنبههای هنری و عاطفی که در وجودش داشته رشد میکرده به نحوی در این فیلم تبارز میکند.
این دقیقاً — این را داشتم میگفتم — ببینید آدمی است که خیلی زودتر، در موقع عشق و عاشقیاش، پاسبان خلع سلاح میکرد؛ و همینطور مثلاً فرض کنید ازدواج مکتبی هم کرد بعد از انقلاب مثلاً با کسی که فکر میکرد خیلی از نظر ایدئولوژیک به همدیگر نزدیکاند. فضای اوایل بعد از انقلاب را ندیدهاید؛ یعنی حرفهایی که میزنم، آنهایی که آن موقع بودند میدانند یعنی چه: مثلاً این گروههای داخل سازمانهای مارکسیستی هم ازدواج میکردند؛ ازدواجهای ایدئولوژیک. ما همین الان اتفاقاً در ایران خانوادههای تودهای داریم؛ حزب توده اتفاقاً از این نظر خیلی جالب است که آدم تنها تودهای — من خیلی کم میبینم کسی تودهای شده باشد: پدر، جد — میبینید مثلاً این خانوادهها تودهایاند: تمام مثلاً عموها، داییها، همهٔ ازدواجهایی که کردهاند همه به نحوی داخل سازمان اتفاق افتاده، داخل حزب؛ و مثل اقلیتهای دینی دیگر، وقتی موجوداتی در اقلیتاند، به نحوی برای حفظ انسجام خودشان درون خودشان ازدواج میکنند؛ مثلاً به نحوی سعی میکنند بهاصطلاح کامیونیتی خیلی منسجمی به وجود بیاورند. مخملباف در آن دورانی که به هر حال چنین احساساتی میبایست داشته باشد؛ اینها همه در واقع کنار رفته و الان در این سن موقعی است که به نحوی دوباره جبران میکند؛ مثل اینکه کمی کمبودهایی در زندگیاش هست و از نظر سیاسی هم به شدت سرخورده است. سعی میکنم در این فیلم نشان بدهم این حرفهایی که میزند خیلی جدی است. بعد از این فیلم دیگر مخملباف فیلم سیاسی نساخت؛ فیلم بعدیاش هنرپیشه است که دربارهٔ زندگی خصوصی یک هنرمند است؛ همینطور از آن به بعد دیگر نگاه کنید؛ به غیر از یک فیلم کوتاه که تحت عنوان تست دموکراسی ساخته — مجموعهای از این مجموعههایی که در جزیرهٔ کیش ساخته شد؛ چند تا از این مجموعهها تهیه شد آن موقعی که میخواستند تبلیغات بکنند دربارهٔ جزیرهٔ کیش؛ چند کار سفارشی که معروفترین آدمهای سینمای ایران، بیضایی، تقوایی، مخملباف، مهرجویی همه اینها پولهای خوبی گرفتند و چیزی از جزیرهٔ کیش ساختند؛ آزادی عمل هم داشتند؛ قرار نبود دربارهٔ جزیرهٔ کیش باشد.
اسمش هم «قصههای جزیره» است فکر میکنم؛ دوتا چیز، هر کدام سه اپیزود؛ یکی مال مخملباف است که در این جریانهای کیش ساخته که اسمش تست دموکراسی است؛ فیلم سیاسی است به یک معنا؛ فیلم دیگری هم ساخت به اسم در.
او — سیاسی نیست؛ به معنای شما هرچه نگاه کنید بعداً میبینید مخملباف کمتر واقعاً وارد. میخواهم بگویم مغزِ حرفهایی که این استاد اینجا میزند وقتی میگوید من از سیاست خسته شدم — سیاست، نمیدانم — این است که ایدهآل من این است که همهٔ مردم عاشق هم باشند؛ این واقعاً حرفهای مخملباف در آن دوره است؛ یعنی شک نکنید؛ این مقدمات را گفتم برای اینکه این نتیجهٔ خیلی ساده را از دل بگیریم: تمام حرفهایی که استاد دانشگاه در این فیلم میزند حرفهای سیاسی روز مخملباف دربارهٔ جامعهٔ ایران است که چون راهی دارد که فیلمش توقیف نشود، این حرفها را از زمان شاه میزند؛ متوجه هستید؟ ولی هرچه میگوید بهوضوح دربارهٔ جامعهٔ ایران است و حتی جامعهٔ ایران فرق نمیکند قبل از انقلاب یا بعد از انقلاب: اینکه ما اصولاً جامعهمان چنان است که کسی را شاه میکنیم جزو مثلاً فرهنگ ماست؛ این چیزهایی است که در همان بهاصطلاح اولین کلاس درسی که میبینید حرفهایی که میزند که ما بهاصطلاح مرادخواهی و مرید شدن و اینها جزو فرهنگ ما بوده. میگوید بعد مردم میآیند ستارخان یا باقرخان را شاهشان میکردند. باز دوباره کسی در رأس، آنطور که مثلاً فکر میشد در اوایل انقلاب به حالتی مثلاً دموکراتیک برسیم — دقیقاً این احساس است که ما به چیزی شبیه شاهنشاهی رسیدیم؛ فکر میکنم همهٔ آدمهایی که تصمیمگیرندهاند دربارهٔ نمایش این فیلم این را میفهمیدند که این چیزهایی که میگوید در سال ۱۳۶۸، ۶۹ مربوط به سال ۱۳۵۶ است که نمیگوید؛ دارد دربارهٔ همان دورهای که الان در آن هستیم میگوید و فقط مثلاً از الفاظی استفاده میکند که به نظر میآید در دوران قدیم هستیم؛ ولی هرچه این آدم در فیلم از دیدگاههای سیاسیای که مطرح میکند، اینها دیدگاههای سیاسی مخملباف است؛ همهٔ این حرفها را قبول دارد و حتی این حرف که مثلاً فرض کنید من خیلی به دموکراسی و فاشیسم و اینها کار ندارم؛ ایدهآلم — نمیدانم — عشق و اینجور چیزهاست؛ این واقعاً حرفهایی است که مخملباف در آن زمان در بهاصطلاح فکرش هست و میخواهد بگوید. من کلاً از همین حرفها میخواهم نتیجهٔ خیلی ساده بگیرم: استاد دانشگاه در این فیلم همان مخملباف قدیمی است؛ مخملباف سیاسی، متفکر، فیلسوفی که سالهای سال حداقل مثلاً ۱۰، ۱۵ سال درگیر مطالعات سیاسی و تحلیلهای اجتماعی بوده و الان به اینجا رسیده. ما آن بهاصطلاح جنبهای از وجود مخملباف را که بیشتر میخورد که استاد دانشگاه باشد تا مثلاً فیلمساز: آدمی که خیلی دربارهٔ مسائل سیاسی نظر دارد، دربارهٔ وضعیت جامعه دیدگاههای خاصی دارد و بهشدت هرچه تمامتر در این فیلم میبینید ناامید است؛ از وضعیت کلی مردم. نه فقط — کلاً ببینید حرفهایی که در این فیلم میزند این است که مردم ما اینطورند؛ فرهنگ ما چنان است که به چنین جایی میرسیم: هی انقلاب میکنیم، مثلاً انقلاب مشروطه میکنیم، باز شاه دیگری میآید؛ باز نمیدانم مثلاً مرتب جنبشهایی در ایران — این واقعاً ویژگی سیاسی عجیبی است که کشور ایران دارد و دنیا ما از این نظر نظیر نداریم.
اینکه تمام این منطقه را نگاه کنید — شاید غاره را نگاه کنید — هیچ کشوری مثلاً فرض کنید حدود ۱۰۰ و خردهای سال قبل انقلاب نکرده برای دموکراسی و مشروطیت و این حرفها؛ ما خیلی خیلی پیشرو بودیم در جنبشهای سیاسی و به هیچ چیزی هم به نظر میآید نرسیدیم.
اگر ایدهآل این جنبشها این بود که به چیزهایی مثلاً مشروطهای، نمیدانم دموکراسی برسیم، مدام در واقع حکومتهایی که حالت انفرادی دارند دوباره تثبیت میشوند؛ یعنی اینکه مخملباف دارد اینجا سعی میکند بگوید این مشکل، مشکلِ اینسری آدمهایی که مثلاً آن بالا هستند نیست؛ فرهنگ ما چنان است که خلاصه مرادی میخواهیم: ۲۵۰۰ سال مثلاً شاه داشتیم و همیشه میخواهیم که کسی مثل شاه واقعاً داشته باشیم؛ بنابراین خودبهخود میرویم به سمت مثلاً چنین چیزهای سیاسی. این ایدههایی که در فیلم میگوید کاملاً ایدههای شخصی مخملباف است: احساس اینکه وزارت اطلاعات ممکن است بخواهدش؛ ترس از اینکه ممکن است مورد بازخواست قرار بگیرد. در فیلم اینطور است که بعد از همان کلاس اول میبینید میخوانندش، میرود آنجا و سعی میکند خیلی متواضعانه توضیح بدهد که منظورم این نبوده، منظورم آن نبوده؛ و در واقع این توضیحات — توضیحاتی که در خود فیلم برای کسانی که بعداً میخواهند فیلم را ارزیابی کنند که نمایش بدهند یا نه — دارد میرود دیگر: نگاه کنید، دارد به آنها میگوید اگر سوءتفاهمی برایتان پیش آمده که منظورم این بوده، منظورم این نیست؛ دارد توجیه میکند که مشکل از فرهنگ مردم است. و این صحنه که آنجا اجازه میخواهد که چشمبندش را بردارد و کسی نیست، بازتاب همان حالتی است که واقعاً در مخملباف توهم وجود دارد و ممکن است بخواهندش؛ یعنی واقعاً چنین اتفاقی نیفتاده که کسی مخملباف را نخواسته؛ مثل اینکه دارد به یک عکس توضیح میدهد؛ مثل اینکه در درون خودش دارد به موجوداتی توضیح میدهد، نه در عالم واقع؛ در واقع آنجا به نحوی اشاره به همین است که کاملاً انگار چیز ذهنی است: این ترس از اینکه به هر حال در چنین دورانی مخملباف احتمالاً خیلی جاها خیلی حرفها زده و حالا ممکن است مورد بازخواست قرار بگیرد. تأکید من بر این است که این را جدی بگیرید که این حرفهای مخملباف حرفهای خودش است، جدی است؛ اصلاً حالت چیز ندارد مثلاً بخواهد. میبینید این حرفها را بهعنوان حرفهای درست در فیلمش میبینیم؛ هیچوقت کسی مقابل این حرفی نمیزند که شما — اگر حرف دیگری هست خود این استاد میزند که اصولاً سیاست خیلی چیز مهمی نیست؛ و به نحوی نوعی ناامیدی؛ و بدترین چیزی که در فیلم از نظر ناامیدی هست ناامیدی شدید از مردم است: احساس بسیار منفی در این فیلم نسبت به جامعه وجود دارد، نسبت به مردم؛ تا جایی که اصلاً ادعایش این است که مردم زنش را مثلاً کشتند چون کمک نکردند. فقط اگر یادتان باشد جایی در این فیلم صحنهای میآید که زمان انقلاب مردم عوض شدهاند؛ حالا کمک میکنند و خیلی با رشادت هم این کار را انجام میدهند: همان جامعهای که یک روزی وقتی این تصادف کرده بود حاضر نبودند این را و زنش را ببرند بیمارستان و زنش مرد، ولی زیر باران و با گونی آدم زخمیشده را حالا برمیدارند و میبرند؛ و دوباره بعد از چند سال نشان میدهد باز مردم همان شدند که قبلاً بودند: یعنی دورهٔ انقلاب دورهٔ خیلی موقتی بود که مردم خوب شدند؛ یعنی کلاً این احساس مخملباف در این فیلم: مردم ایران اصولاً مردم بدی هستند؛ در دورهٔ انقلاب دورهٔ کوتاهی خوب شدند و حالا دوباره بد شدند؛ اینکه مردم بدند و جامعهٔ ایران جامعهای است که به نحوی از درون انگار فرهنگش فاسد است و به درد نمیخورد و هیچ کاری نمیشود بر آن کرد، اینها بهشدت در این فیلم واقعاً موج میزند.
این احساس سرخوردگی از مردم و احساس بدی که نسبت به مردم دارد. حالا منطقی میشود که چرا فیلم از نظر زمانبندی چنین است: اینکه فیلم با این استاد شروع میشود — این قسمتی از مخملباف انگار واقعاً میمیرد؛ روزبهروز دارد تحلیل میرود؛ این مخملباف از موجود سیاسی دارد تبدیل میشود به موجودی که بیشتر از لحاظ هنری و مسائل عاطفی برایش مطرح است — بنابراین فیلم با وزن خیلی زیادی با این استاد شروع میشود، حرفهایش را میزند و بعد از اینکه آن تصادف پیش میآید و زنش فوت میکند، از جایی از مثلاً دقیقهٔ ۲۰، ۲۵ فیلم میبینید که کمکم فید میشود: یعنی کاملاً دختر شخصیت اصلی فیلم میشود و این استاد دانشگاه دیگر زیاد حرف سیاسی هم نمیشنوید تا آخر فیلم؛ آخرین حرفها همین است: مثل این است که این فیلم مثل وصیتنامهٔ سیاسی مخملباف است؛ میگوید این حرفها را میزند، دیدگاههای خودش را مطرح میکند و میگوید به نظر من عشق و مثلاً عاشقی و این چیزها مهمتر از هر چیز سیاسی است و بعد دیگر خود فیلم هم میرود سراغ عشق و عاشقی؛ متوجه میشوید؟
مثل اینکه تکهای از وصیتنامهٔ سیاسی است تا به جایی برسد که بعداً دیگر ادامهٔ فیلم آن چیزهایی باشد که الان مخملباف بیشتر ذهنش را در واقع مشغول میکند. حالا برویم سراغ شخصیت اصلی فیلم که دختر، سایه، چیزی در درون مخملباف چگونه — ببینید اینکه سایه اینجا موجودی است که در واقع نقش معشوق را بازی میکند دیگر: موجودی که میتواند بهاصطلاح معشوق باشد؛ کلاً نقش سایه در این فیلم موجودی است که — حالا حداقل دو نفر در این فیلم عاشقش هستند، پدرش دوستش دارد — موجودی که به شدت میبینید با هنر در ارتباط است: هر وقت میبینید یا صدای موسیقی خوابهای طلایی آقای جواد معروفی را میشنوید یا خودش نشسته پشت پیانو دارد میزند — حداقل دوبار در فیلم چنین است، فکر میکنم — مثل اینکه آن قسمت بهاصطلاح همهٔ آن احساسات جدید مخملباف است نسبت به عشق، نسبت به هنر و اینها، به نحوی متمرکز شده روی این شخصیت دختر. و به تعبیر فرویدی، بخش احساسیِ کار هنری خودش بخش ناخودآگاه است: آدم وقتی با احساساتش کار هنری میکند، کنترل منطقیای بر آنها ندارد؛ گمان میکنید میدانید، اما بعد معلوم میشود به تجربهای بد از کودکی ربط داشته است. این جابهجایی فیلم از شخصیت اصلی که استاد است به دختر کاملاً از نظر حالوهوایی که مخملباف موقع ساختن این فیلم دارد طبیعی است؛ یعنی دیگر مخملباف از جایی انگار در خود این فیلم هم دلمشغولیاش رسیدن به مسائل حولوحوش آن دختر است؛ کسی که در واقع هم به نحوی نمایندهٔ احساسات هنری است و هم به شدت نمایندهٔ احساسات عاشقانه. حالا باید اینجا از آن جاهایی باشد که شما تصمیم بگیرید که این دختر موجود واقعیای است در زندگی مخملباف که مثلاً اینطور آماج عشق است، یا نه؛ آن حس کلی مخملباف نسبت به مثلاً عشق که چنین بروز کرده — متوجه منظورم هستید؟ — شما شخصیتی در فیلم میبینید؛ لازم نیست آدمی در جهان خارج وجود داشته باشد که این آدم مثلاً احساسات عاشقانهٔ مخملباف نسبت به او باشد و بعد آن آمده در این فیلم تبدیل به این دختر شده باشد؛ میتواند کلاً این احساس کلی نسبت به عشق باشد که شما آن را تبدیل میکنید به موجودی در اثر هنری خودتان که مورد بهاصطلاح توجه از نظر عاشقانه است. حالا آدمهایی که در فیلم هستند — مثلاً رقابتی دربارهٔ این دختر وجود دارد میان نامزد سابقش و کسی که بعداً پیدا میشود — میخواهم سعی کنم بگویم به دلایلی اینجا مورد دوم درست است: یعنی این به نحوی بازتاب رابطهٔ واقعی است، نه اینکه فقط — یعنی این دختر موجود ذهنی نیست؛ نوعی برمیگردد به احساسات مخملباف نسبت به آدمی خاص. در اینگونه جاها کمی سخت میشود تصمیم گرفتن چرا چنین است. بگذارید کمی دیگر وارد چیز شویم، وارد شخصیتهای دیگر فیلم شویم: من فکر میکنم این استاد دانشگاه همسری دارد که بینهایت — آنطور که در فیلم میبینیم — رابطهٔ سردی با هم دارند؛ رابطهای که از نظر استاد دانشگاه رابطهٔ مناسبی نیست؛ جایی با صراحت هم این را میگوید که من عاشق زنم هستم ولی مرا تحویل نمیگیرد و این حرفها. بعد از این زنش میمیرد و در دیالوگی میگوید از وقتی که بچهها به دنیا آمدند دیگر زن من نبود؛ مثلاً مادر بچهها بود و دیگر به من توجهی نمیکرد؛ من دوست نداشتم این احساس را — که بعد از مرگ زنش در آن صحنهای که مثلاً خودکشی دارد میکند بیان میکند — بهاضافه اینکه با تأکید خیلی زیاد صحنهٔ تصادف چنین است که وقتی روی زنش افتادهاند این استاد زنش را صدا میکند؛ زنش در آن حالت بیهوشوهشیار دخترش را صدا میکند؛ یعنی اینکه کلاً — نه اینکه این فکر از زبان آن آدم میشنویم — این در فیلم کاملاً نمایش داده میشود که انگار همسرش دیگر هیچ توجهی به او ندارد و همهٔ توجهش به بچههاست: پدیدهای خیلی متداول، نه در ایران، در تمام دنیا، — نه فقط در ایران، در تمام دنیا — که خیلی از زنها بعد از بچهدار شدن کلاً بیشتر بهاصطلاح نقش مادری پیدا میکنند تا همسری؛ یعنی اینکه دوباره بتوانند — اینکه زنی بتواند تعادلی میان رابطهٔ مثلاً خودش با شوهرش و رابطهاش با بچههایش برقرار کند اصولاً کار سختی است؛ خیلی هنرمندی میخواهد که این تعادل برقرار شود؛ خیلی طبیعی زنها سوق داده میشوند به سمت یکی از این دو؛ در فرهنگ ما عموماً به سمت بچهها و در فرهنگ غرب بچهها معمولاً خیلی جایی ندارند — حالا آن مرد هم ممکن است جایی نداشته باشد؛ مردهایی ممکن است باشند — یعنی همینطور میبینید مثلاً بچهها متولد میشوند، خانواده ممکن است از هم بپاشد، دوباره مرد دیگری وارد زندگی زن میشود و زنها بیشتر ممکن است معطوف به همان رابطههای عاشقانهٔ خودشان با مردها باشند و نسبت به این بچهها خیلی بهاصطلاح آن حالت مادریِ صرف را که غرب هم در وظیفهٔ مادری ندارد. این در واقع به نظر من خیلی واضح است که زنِ این استاد مجموعهٔ احساسات و افکاری است که مخملباف در آن لحظه نسبت به زندگی خانوادگی خودش دارد: اینکه رضایتی از زندگی خانوادگی خودش ندارد و احساسش دقیقاً همین است که در این فیلم بیان میکند؛ اینکه همسرش بیشتر مادر بچههاست تا همسرش؛ و حالا مخملباف به دورهای رسیده که احتیاج به رابطهٔ عاشقانه دارد، چون از ۱۰ سالگی اصلاً به قول معروف به این چیزها نه فکر کرده و نه چنین نیازهایی داشته؛ و همسری هم که دارد دیگر کمی انگار وقتش گذشته؛ از اینکه بخواهید بعد از اینکه شاید بچه به دنیا آورده — از اولش اصلاً خیلی شاید این روابط عاشقانهای نبوده؛ روابط بیشتر چیزی بوده دیگر، مثل رابطهٔ ایدئولوژیک بوده — حالا بیاید مثلاً همسرش نقش معشوق را بازی کند، آن چیزی باشد که مخملباف در آن لحظه نیاز دارد، واقعاً چنین اتفاقی خیلی بعید است بیفتد. بنابراین فکر میکنم هم آن زن اول در واقع همسر واقعی مخملباف است؛ یعنی فقط نوعی احساسات نسبت به زنی که خوب نیست، نیست: موجودی هست که این احساسات در واقع در حولوحوش او میگذرد؛ وضعیت مخملباف موجود — ببینید کلاً فیلم چنین است دیگر: مخملبافی بوده، سالهای سال زندگی کرده، آدم سیاسیای بوده، افکار فلسفی و اجتماعی داشته، همسری داشته؛ اینها پیر شدند: شما در این فیلم مرتب میبینید یکیشان میمیرد، یکی پیر میشود؛ اینها دارند نقد میشوند، همزمان دارند میمیرند، از دور خارج میشوند — همان که فیلم اینها را از دور خارج میکند.
فیلم به سمت جوانها میرود: موجودات جدیدی که در زندگی مخملباف هستند، در درون خودش و در بیرونش. احساس من این است چون این زوج اول خیلی واقعی است؛ یعنی اینها همه میتواند قضاوتهای شما باشد دربارهٔ اینکه این فیلم را تا چه حد احساساتی که در آن بیان شده معطوف به چیزی واقعی است یا نیست: شخصیتی در فیلمی میتواند ظاهر شود که کاملاً چیزی درونی است که شما بهطور نمادین تبدیلش کردهاید به شخصیت، یا اینکه میتواند واقعاً موجود بیرونیای باشد که آن احساسات درونی شما را به وجود آورده و حالا شما دارید آن را دوباره تبدیل میکنید به شخصیت؛ لزوماً این اتفاق دوم همیشه نمیافتد؛ ولی من دارم سعی میکنم بگویم در این فیلم چنین است: یعنی استاد دانشگاه همان مخملباف است به این معنا که چند سال پیش زندگی میکرده و همهٔ افکارش سیاسی بوده و چنین زندگی میکرده، چنین فکر میکرده، تمام مدت دربارهٔ مسائل سیاسی تحلیل میکرده و این حرفها؛ و زندگی خانوادگی این استاد هم همان زندگی خانوادگی قبلی مخملباف است که هنوز هم ادامه دارد؛ و اینکه مخملباف در این زندگی خانوادگی آن چیزهای جدیدی را که میخواهد — میخواهد زنش کمی مثلاً هنر بفهمد — ها؟ زندگی مخملباف پر از احساسات عاشقانه و هنری شده؛ همسرش اهل این چیزها مثلاً نیست؛ ها؟ بنابراین نمیتواند همدمش باشد در مثلاً ایدههای هنری که دارد و اینکه نهایتاً رابطهٔ عاشقانه را نمیتواند برقرار کند؛ زنش تمام مدت مثلاً به نحوی معطوف شده به وظایف مادری خودش؛ و این حس نارضایتی کلاً — نه فقط نسبت به مردم — نسبت به زندگی خانوادگی هم این استاد به نحوی دارد؛ و به همین دلیل همسرش تصادف میکند و میمیرد. بله؟
در پاسخ به پرسش «چرا زن مخملباف؟ بعد از ساختن این فیلم همسر مخملباف مرد» — آری؛ بعدش — فکر میکنم در زندگی واقعی سازندهٔ اثر هنری — نمیدانم، شاید این نقدِ فیلم — نه؛ نقد روانکاوانه اصولاً چنین است که میخواهد به نحوی رابطهٔ میان اثر هنری و مؤلف را کشف کند: زندگی مؤلف و اثر هنری؛ اثر هنری از چه بخشی از مثلاً احساسات و افکار مؤلف نشأت گرفته. اگر شما مؤلف را بشناسید — یعنی این رفتوبرگشتی وجود دارد — من مؤلف را مثلاً فرض کنید تا حدی میشناسم و بعد میآیم اثر هنری، آثار هنریاش را میخوانم و بعد چیزهای بیشتری از — نمیدانم — زوایایی که نمیدانم میفهمم و بعد ممکن است بعضی از حوادث زندگی آن آدم برایم معنی پیدا کند؛ دوباره بیایم در فیلمها بگردم و کلاً آثار هنری و زندگینامه همه اینها مجازند برای استفاده؛ به هیچوجه نه. من فیلم قبلی را مؤلفش را نمیشناختم چندان و طبعاً تمرکزم روی خود اثر هنری بود؛ اینجا من این مؤلف را — آدمی است که در تمام این سالهایی که کار کرده کموبیش کارهایش را دیدهام، مصاحبههایش مثلاً تا موقعی خواندهام و طبعاً میشناسمش؛ ماجرای زندگیاش هم تا حدی ممکن است بدانم — و از خودم بهاصطلاح خودم را محدود نمیکنم که نباید به این چیزها ارجاع بدهم؛ برعکس، اینجا چون این فیلم خیلی — مخملباف و زندگیاش برای من روشنتر است، من زندگیاش را شروع کردم. — به این نکتهای که اینجا گفتند دربارهٔ رابطهٔ مخملباف و کلاً — حالا میگویم که چنین موضوعی، آیا رابطهٔ سردی بوده یا — این موضوعی است که هست؛ در واقعیت بهراحتی میتوانیم بگوییم این موضوعاتی که هست — در واقعیت وقتی که این تفاوت — اثر هنری یعنی اثر هنری به من کمک میکند چیزهایی از زوایای پنهان مثلاً زندگی یک هنرمند بفهمم که به هیچوجه در زندگینامههایش نمیتوانم بفهمم: مثلاً نمیتوانم از زندگی مخملباف از زندگینامهاش بفهمم رابطهاش با همسر اولش چطور بوده؛ ولی اینجا در این فیلم به نظر من به وضوح نمایشی هست دربارهٔ سردبودن روابط و نارضایتی شدید مخملباف از آن زندگی. این را نمیدانم — من فیلم را ندیدهام؛ نه، دیگر فیلم را ندیدید، مخملباف را نمیشناسید، جلسهٔ قبل هم نبودید. ببینید، چیزی دربارهٔ دوستداشتن چنین است؛ اینکه من مثلاً — وقتتان؛ آها؛ میخواهم بگویم آیا در زندگی مخملباف — یعنی شما چنین دارید؛ یعنی چنین که شاید از اول علایقی نبود؛ من میگویم اگر میخواهید — بعدهای فیلم به نحوی بازی؛ نه، نه؛ اختیار دارید. نه، چیزی که این شخصیت در فیلم میگوید؛ بگذارید؛ رابطه؛ این را به شما بگویم؛ بگذارید ادامه بدهیم؛ من که چیز سادهای — یادم.
فیلم چنین پیش میرود که همسر مخملباف در تصادف کشته میشود. حالا فروید را بپرسید، چه به شما میگوید؟ نه، نه: تمایل به مرگ همسرش در ناخودآگاهش وجود دارد. بله؛ میخواست بکشدش، کشت. بعد کشتن فرق میکند با مردن، آری. آها، در فیلم مؤلف — هر کسی در این فیلم میمیرد، مؤلف او را کشته. آری؛ میگویم در نقد روانکاوانه همهٔ کارها را مؤلف انجام میدهد: مؤلف میکشد، مؤلف زنده میکند؛ او مثل خداوند فیلم است؛ خودش دارد میسازد. فیلم نیز به شکلی عجیب پیش میرود که مردم مسئول این مرگ معرفی شوند؛ انگار مردم زن را کشتهاند. بنابراین وقتی همسر این استاد در فیلم در تصادفی میمیرد، طبیعی است که ما چنین فکر کنیم که مؤلف — که به نوعی آن شخصیتی که الان مخملباف به طور مخصوصی دارد، خسته شده دیگر — میل دارد این رابطه — حداقل میل به مرگ این رابطه، اگر نگویم مرگِ میل خود آن شخص. حالا فروید واقعاً گاهی چنین میگوید: وقتی کسی در رؤیای شما میمیرد شما به نحوی تعبیر میکنید که تمایل به مرگش دارید، حذفشدنش را؛ حذفشدن کلمهٔ خوبی است برای اینکه فقط با مرگ آدمها حذف نمیشوند.
من هم این را تأکید کردم: من خودم را محدود میکنم به اینکه از آنجا فرویدی نگاه کنم؛ ممکن است شما از دیدگاه دیگری نگاه کنید اصلاً این فیلم را چنین نبینید؛ ولی از دیدگاه روانکاوی فروید، حذف همسر این استاد در فیلم به معنای تمایل مخملباف به حذف این آدم از زندگیاش است، حداقل؛ و همانطور که فروید میگوید هرچه کسی در رؤیاهای شما بمیرد و شما ناراحتتر بشوید، بیشتر این معنا را میدهد: اگر کسی در رؤیاهای شما بمیرد و شما هیچ چیزی نکنید، بهاصطلاح عکسالعملی نشان ندهید، اصلاً ممکن است این معنا را ندهد و اصلاً معنیهای دیگر داشته باشد؛ هرچه گریهزاری و بهاصطلاح چیز بعدش بیشتر باشد، مثل اینکه این توطئهٔ چیز دیگری همراه با سانسور بوده — مثل — بگذارید چیزی به شما بگویم: گاهی مرگ کسی را میخواهید در زندگیتان و ناخودآگاهتان هم میخواهد. آدم بدی بوده، دوست دارید مثلاً این بمیرد؛ در رؤیاهایتان هم میبینید که مرده و کلی هم در رؤیا خوشحالید؛ این نشانهٔ توطئهٔ ناخودآگاهی در ذهن شما نیست؛ وقتی مرگی را میخواهید که نمیخواهید با آن مواجه شوید — با اینکه شما موجودی هستید که مرگ او را میخواهید — مثلاً دختری میل دارد مرگ مادرش را؛ دخترها خیلی ظاهراً رؤیاهایی که مربوط به مرگ مادرشان میشود زیاد میبینند و فروید معمولاً تعبیرش این است که اینها مرگ مادرشان را میخواهند و معمولاً هم چنین رؤیاهایی با گریهزاری خیلی زیاد و التهابهای زیاد همراه است و نظر فروید این است که این تأیید میکند که پس خیلی چیز دارد بهاصطلاح، چون ممنوعیت در آن هست، چنین است. بنابراین این چیزهایی که بعد از فیلم پیش میآید — گریهزاری خیلی زیاد، عزاداری، خودکشی، ناامیدی — همه از نظر فرویدی دال بر این است که اینجا چنین چیزی وجود دارد و نمیخواهد با آن مواجه شود؛ و بنابراین آن حرف که «من زنم را دوست دارم، او مرا تحویل نمیگیرد» دقیقاً حرفی است که ما بهطور معمول چنین میکنیم دیگر: وقتی خودمان کسی را دوست نداریم — این را در روانکاوی به آن میگویند انعکاس؛ حالا واژهٔ انگلیسیاش یادم رفته — یعنی اینکه وقتی از کسی متنفرم احساس میکنم او از من متنفر است؛ وقتی کسی را دوست ندارم احساس میکنم او مرا دوست ندارد؛ وقتی ممنوع است — من از کسی متنفرم که نباید باشم — این را نسبتش میدهم به او برای اینکه خودم را راحت کنم؛ این جزو مکانیسمهای دفاعی است. مخملباف در همین فیلم دارد به نحوی توجیه میکند که نه، مشکل از من نیست؛ اوست که مثلاً جواب عشق من را نمیدهد؛ ولی فیلمساز خودش را دارد میزند؛ یعنی واقعیت این است که به هر دلیل مخملباف خسته شده دیگر از این نوع رابطهٔ سرد و بیعاطفه و مثلاً بدون شوری که در زندگیاش هست، در حالی که بهشدت الان آدم پرشوری شده بهطور غیرعادی: به دلیل اینکه مخملباف خیلی خیلی دوران نوجوانیاش را در واقع بهطور غیرعادی صرف کارهای دیگری کرده، این استاد به وجود آمده و حالا الان دلش میخواهد زنی هنرمند داشته باشد که جواب مثلاً رابطهٔ عاشقانه را بتواند بدهد. این که آیا زنش را واقعاً دوست داشته یا نه؟ نه، نه؛ در — نه؛ این به نظر من واقعیت این است که دوست ندارد؛ در حدی که تمایل قطع رابطه دارد؛ تمایل حتی شاید — حادترش مرگ همسرش است. اصلاً نه، نه؛ من سوالم این است که — الان مرگ همسرش — نه، نه، نه؛ ما — چیزی دربارهٔ گذشته که نمیتوانیم؛ ما الان میتوانیم از روی فیلم قضاوت کنیم که الان اوضاع مخملباف چطور است: اینکه قبلاً رابطهشان چطور بوده — میگوید از وقتی بچهها به دنیا آمدند؛ بچهها خیلی زود به دنیا آمدند احتمالاً: شما میتوانید از سن خانم سمیرا مخملباف بفهمید بچهها کی به دنیا آمدند؛ فکر میکنم دختر، فرزند بزرگش سمیرا مخملباف است که الان ۲۵، ۲۶ سالی باید داشته باشد؛ خیلی زود بنابراین به دنیا آمدند. پس یعنی اگر همین حرفها را هم قبول کنیم، این اعتراض و ماجرا خیلی خیلی — اگر هم علاقهای بوده در روزهای اول، اصلاً ماههای اول، ولی این چیز مهمی نیست اصلاً؛ این چیزی که دارید میگویید، مهم این است که ما الان از روی اثر هنری میتوانیم حدوداً بفهمیم الان در ذهن مخملباف چه میگذرد، در روانش چه میگذرد: خودآگاهش، ناخودآگاهش؛ کاملاً اینجا ساز مخالف هم میزند: یعنی به نظر میآید به هیچ وجه دیگر این رابطه برایش رابطهٔ جالبی نیست ولی به نحوی دارد سعی میکند انگار این را بیندازد در تصویر آن، اوست که مشکل دارد نه من. این رابطه — این دختر در آینده چیزهای مهمی — من احساس میکنم که این شاعر، این نامزد، اولیهٔ خود مخملباف بوده و بعداً که این شاعر — این دختر جذب این میشود، میرود این دختر را پشیمان میکند، میگوید برو، این کارها را بکن، این کارها را بکن؛ این عادت این است که میگوید آری من قبلاً یک جذبی داشتهام؛ یعنی دارد محافظت میکند از آن احساساتش. — این استاد منظورت هست؟ — استاد خودش که دارد از خودش میگوید. مخملباف جدید آن نامزد است: مخملبافی که تازه مثلاً جوانتر است؛ مثل اینکه موجود جدیدی است که به اسم نمایندهٔ عشق به آن موجود و آن آدم؛ و من حالا به قرینهای — همین که چون فکر میکنم آن زن به نحوی نمایندهٔ زن واقعی مخملباف است — این هم نمایندهٔ همسر دوم مخملباف در همان دوران واقعاً؛ یعنی مثلث عاشقانهای شکل گرفته ولی در فیلم استاد کاری به آن دومی ندارد؛ کس دیگری هست که عاشق اوست؛ این عاشق این — مشکل دارد با زن اولش و اینطور در واقع توضیح شده دیگر این شخص؛ جنبههای مختلف شخصیت در فیلم توضیح شده. اینکه همانطور که ایشان میگویند طبعاً بخش جدید مخملباف آن شخصی است که ما بهعنوان مهرداد در فیلم میشناسیم؛ و چنین است که حجم زیاد حرفهایی که مهرداد با سایه میزند که قانعش کند که چرا یک ازدواج قبلی داشته توجیه میشود: یعنی بخشی از این فیلم را میبینید که در جواب این سوال مخملباف انگار از زبان مهرداد میدهد که چطور شد که ازدواجی کرده حالا دوباره بعد از سالها آمده دنبال این؛ مثل مردی متأهل که میخواهد حالا با زنی که متأهل نیست اولین ازدواجش ازدواج کند و دارد چیزی را به اسم مشکل انگار حل میکند. نصف این فیلم رقابت به نوعی در واقع شروع رابطهٔ عاشقانهٔ دیگری در زندگی آن دختر است و برگشت نامزدش و دیالوگهایی که میان نامزدش و آن دختر هست که به نوعی در واقع دختر نهایتاً مجاب میشود که با همان نامزد قبلی خودش ازدواج کند. تشخیص شخصی من این است، نه واقعاً با رجوع به زندگی مخملباف که چنین اتفاقی به نظر میآید در آن افتاده، با رجوع به خود این فیلم: که اینها در واقع ایدههایی مثل دیالوگهای درونی مخملباف است که انگار دارد خودش را آماده میکند که به کسی چگونه باید توضیح بدهد؛ به کسی که احتمالاً آشناست. دربارهٔ آن جانباز خیلی نمیتوانم نظر قاطع بدهم ولی فکر میکنم به طور ذهنی یا واقعی رقیب عشقی است؛ یعنی ممکن است در همان دورانی که حالا این اتفاق دارد میافتد — اگر این حدس درست باشد — فکر میکنم خیلی از این — یعنی به نظر من این فیلم بیمعنا میشود قسمتیاش اگر آن دختر را بهعنوان موجود ذهنی فقط بگیریم. میتواند ذهنی باشد؛ ببینید میتواند چنین باشد که مخملباف دارد فکر میکند که حالا اگر عاشق شد چگونه باید به طرف پاسخگو باشد که چرا قبلاً ازدواج کرده؛ حالا مثلاً آیا زن قبلیاش را دوست داشته، نداشته و الی آخر؛ درست؟ ولی باز دیالوگها را در یک گوش بشنوید: و اینکه مخملباف قبلاً نامزد است؛ مهرداد قبلاً این دختر را یک بار میشناخته، رابطهشان قطع شده، حالا دوباره برگشته؛ این پیچیدگیهایی اینجا هست که اگر صرفاً موجودی ذهنی بود و میخواست مثلاً فرض کنید مخملباف در این دوران — تا اینجایش را قبول کنیم — مخملباف از زندگی زناشوییاش ناراضی است در حدی که به فکر قطع ارتباط است، میخواهد این زن را از زندگی خودش حذف کند و بعد به فکر رابطهٔ عاشقانه است؛ و حالا دارد خودش تمرین میکند که چگونه این رابطهٔ عاشقانه را برقرار کند: چه بگوید؟ گل ببرد؟ بخشی از کارها را مثلاً کارهایی که رمانتیک و آن شخصیت مذهبی انجام میدهد، بخشی را مهرداد؛ حرفهایی میزند دربارهٔ اینکه قبلاً متأهل بوده. میشود گفت این مجموع انگار حرفهایی است که دارد به آن فکر میکند که چگونه میتواند بهاصطلاح این را وارد رابطهٔ عاشقانه بکند. این یک تحلیل دیگر است؛ میتواند درست باشد: میتواند الان هیچ شخصیت خاصی بهعنوان معشوق وجود نداشته باشد و همهٔ این بخش دوم فیلم — بخش عمدهٔ فیلم — ذهنیت مخملباف دربارهٔ وارد شدن به زندگی عاشقانهٔ جدید باشد. اینطور اگر نگاه کنید بخشی از حرکاتی که آن شخص بهاصطلاح جانباز هم میکند اینها هم ذهنیت مخملباف است: چگونه میتواند مثلاً دل دختری را به دست بیاورد؟ حلقه ببرد، گل ببرد، چه میدانم. من خیلی از این تحلیل اینشکلی خوشم نمیآید؛ احساسم این است که واقعیتی وجود دارد و مخملباف از موضع مهرداد وارد فیلم میشود و آن رقیب عشقی که ممکن است حتی او واقعیت داشته باشد: یعنی در همان زمان آن شخص مورد نظرش اصلاً خواستگار دیگری دارد یا از این حرفها؛ نمیدانم. اینها چیزهایی نیست که خیلی راحت بشود دربارهشان قضاوت کرد. من — من چنین تحلیلی که این شخصیتها را کمی واقعیتر در این فیلم بگیرم را بیشتر میپسندم؛ فکر میکنم جزئیاتی در این فیلم هست که راحتتر توجیه میشود و اگر چنین نباشد کمی سخت میشود؛ اینکه بخواهیم مثلاً صرفاً بگوییم مخملباف دارد ذهنی تمرین میکند برای رابطهای عاشقانه — فکر میکنم کمی پیچیدگیها را نمیشود اینطور توجیه کرد؛ من نمیتوانم توجیه کنم که چرا چنین است: پس مخملباف فیلم را چنین ساخته که آدم جدیدی که عاشق این دختر میشود قبلاً هم خواستگارش بوده؛ قبلاً نامزدش بوده، جدا شده. آری؛ این زیادی چیز وجود دارد؛ خصوصیاتی وجود دارد که از حالت کلی این رابطه را میاندازد: اگر صرفاً احساسی عاشقانه باشد و دنبال تفکر دربارهٔ اینکه من چگونه میتوانم با یک — تو رابطهٔ عاشقانه وارد شوم، لازم نیست خیلی پیچوتاب داشته باشد؛ میتواند رابطهٔ بعدی چنین باشد که شخصیت دیگری در این فیلم باشد، عاشق دختر میشود و حالا میشود رابطهٔ عاشقانهٔ خیلی ایدهآلی را؛ و حتی میتواند آن کسی که عاشق دختری میشود قبلاً متأهل بوده؛ بنابراین از موضع مخملباف توضیحاتی بدهد دربارهٔ اینکه زندگی قبلیاش چطور بود و چه کردم و اینها، چرا قبلاً ازدواج کردم و این حرفها؛ ولی اینجا باید توضیح بدهد که چرا قبلاً تو را ول کردم، چرا دوباره نمیدانم رفتم با یکی دیگر ازدواج کردم، دوباره برگشتم؛ اینها کمی مسئله را پیچیده میکند، کمی از حالت کلی خارج میکند؛ ولی به هر حال آن احتمال وجود دارد که همهچیز را ذهنی فرض بکنیم. — و بگذارید کمی — بگویید. آری، چنین است: کسانی که فیلم دیدهاند آخرش از اینکه دختر این را واگذار کرده اینها راحت میشوند؛ دختر کمک کرده که این راه رفتنش دارد در واقع دوباره چیز بشود و در عین حال تصمیمی گرفته که به زندگی خودش برسد. خیلی غیرمنطقی بودن، همین است: غیرمنطقی — اگر چنین بوده که مخملباف مثلاً — اگر شما این را میبینید، پروژه، مثلاً دوست داشته چنین بشود، مثلاً میآید مخملباف این را میخواهد؛ ولی اینکه من چنین — مثلاً این دختره را نگاه میکنیم فکر میکنم که آن شخصیتی که واقعاً — نه؛ ببینید، مخملباف — این نوع تحلیلی که من میگویم که این آدمها را خودِ واقعی بگیریم: مخملباف، مهرداد است؛ بنابراین دوست دارد دختر او را انتخابش کند. دقیقاً آری؛ و خیلی و خیلی توجیهشده نیست؛ اینکه توجیهشده نیست خوب است؛ کمک میکند به این تحلیل. میخواهم بگویم یعنی اگر مثلاً منطق فیلم چنین نیست که برود به سمت مهرداد — بعد از مدتها برگشته و دارد مثلاً حرفهایی میزند؛ خیلی توضیحاتش هم شاید قانعکننده نیست — ولی چون مخملباف از آن موضع دارد نگاه میکند و دوست دارد.
مخملباف هم خلاصه این را به نحوی سر و ته میآورد که نصیب مهرداد بشود؛ و این هم به نحوی خوب شد؛ حالا این هم به راه افتاد؛ خیلی هم بد نشد؛ او هم به هر حال به چیزی رسید؛ چنین است. — نه، مخملباف — یکی از چیزهایی که فراموش کردم بگویم: مخملباف همیشه حداقل از اوایل دههٔ ۶۰ در کارهایش نسبت به حقوق زن حساسیت دارد؛ کلاً در حرفهایش، در فیلمهایش مثل چیز دیگر: شما ببینید در همهٔ کارهای مخملباف تا این دوره مسئلهٔ فقر هست؛ مثلاً یکی از آدمهایی که خودکشی کرده به مسخره میگویند که بخور نعمت؛ به علت خودکشی اینکه آدمهای فقیر مثلاً خودکشی میکنند؛ نوعی مسائل سیاسی نسبت به ارتش؛ اینجا آن خودکشیها موضوعهای مختلفی در ذهن مخملباف هست که به نحوی بیرون میریزد؛ ولی اینکه کلاً به نحوی حق زنها ضایع میشود و این حرفها — شما مخصوصاً در فیلمهای بعدی مخملباف که حالا اصلاً مسئلهٔ چند زن گرفتن — همیشه در فیلمهای مخملباف طعنهها و کنایههایی به چنین ظلمهایی که به زنها میشود بوده؛ از خیلی قبل: مثلاً فرض کنید از بایسیکلرانش چنین چیزی دارد؛ سوءاستفادهکردن از زن؛ عروسی خوبانش — جایی صحنهای؛ عروسی خوبان را دیدهاند؟ عروسی خوبان خیلی فیلم جالبی است؛ صحنهٔ فوقالعاده جالبی دارد که اول آن حاجی و بعد آن پسر عقبمانده میروند بالا میکروفون حرف میزنند؛ یکی از حرفهایی که حاجی — حالش به هم خورده و میرود موجیه دیگر شروع میکند پرتوپلا گفتن که نمیدانم هندونهها را فروختیم خرج جهیز دخترمان را بدهیم؛ و اینکه میگوید آنهایی که زنهای لنگهبهلنگه دارند — همیشه نسبت به این آدمهای مرتجع سنتی که میروند چند زن میگیرند احساس خیلی بدی در فیلمهای مخملباف هست. حالا اینجا هم واقعاً حرفهایی که دختر میزند به نحوی اعتراضهای شخصی مخملباف از طرف مثلاً زنها نسبت به وضعیت زن در جامعهٔ ایران است؛ یعنی حالا تناقضی هم که با این نوع تعبیر ایجاد نمیکند ها: مثلاً دختر میگوید من خودم میخواهم ازدواج کنم؛ ببینید مخملباف قدیم — بخش قدیمتر مخملباف — به شدت از مهرداد حمایت میکند و شدیداً مخالفت میکند با ازدواج دختر با آن چیز بهاصطلاح با آن جانباز؛ اینها همه نشانههایی از این است که به هر حال به نحوی مخملباف — نه در موضع هر دو نفر — فقط موضع مهرداد انگار دارد نگاه میکند؛ و همین توجیهنشده بودن جالب: مثلاً نگاه دختر به مهرداد هم به نظر من خیلی مناسبت دارد با چنین تعبیرهایی: ما که فیلم را داریم نگاه میکنیم شاید خیلی احساس نمیکنیم که او ارجحیت دارد؛ حالا به هر حال — حالا نمیدانم اگر باز در این مورد بحثی دارید. ببینید من واقعاً فکر میکنم یکی از وظایف کسی که نقد میکند این است که برگردد و جزئیات — همین کار را بکند؛ یعنی سعی کند بعد از اینکه حرفش را زد همهٔ جزئیات فیلم را ببینیم میتواند توجیه کند یا نه؛ اگر خوب نگاه کرده باشید فیلم را — اینکه مثلاً بخشهای خودآگاه را خوب درک کرده باشد، بخشهای قدیم و جدید، توضیح احساسات میان شخصیتهای مختلف را خوب فهمیده باشد — باید بتواند کل فیلم و جزئیاتش را کموبیش درک کند: که چرا مثلاً این کنشها انجام میشود، چرا این حرفها زده میشود و الی آخر؛ هیچوقت دربارهٔ فیلمی همهچیز را نمیتوانید بفهمید، برای اینکه واقعاً همهٔ چیزهای درونی یک آدم را نمیشود شناخت؛ ولی به هر حال هرچه بیشتر بتوانیم دربارهٔ جزئیات اظهار نظر مستقیم بکنیم خوب است. حالا من فکر میکنم اگر جاهایی هست که واقعاً احساس میکنید مثلاً صحنههایی هست — مثل همین الان ایشان به دیالوگی اشاره کردند که لازم است به آن توجه بکنیم. من نکتهٔ خاصی ندارم؛ یعنی چنین چیزهایی هست، منتها به نظر خودم خیلی مهم نمیآید؛ وظیفهٔ کسی که نقد را میشنود این است — مثل کسی که با یک آزمایش میبیند میتواند تئوری فیزیکی را نقض کند یا نه — که صحنهها یا دیالوگهایی در این فیلم بیابد.
پسزمینهٔ این بحث ماجرای واقعی مرگ همسر مخملباف است: در جراید، بعد از ساختهشدن این فیلم — سال ۶۹ یا ۷۰، نمیدانم — خبری چاپ شد که همسر مخملباف در یک سانحهٔ آتشسوزی سوخته و از دنیا رفته است؛ حرفهای مبهمی هم دربارهاش گفتند و در مجموع به نظر میآمد که خودکشی بوده باشد. آنچه دربارهٔ این ماجرا میدانیم بسیار محدود است.
مثل اینکه خود مؤلف هم گویا میداند این کار انجام میشود. در این فیلم نماهای خودکشی بسیار زیاد است؛ درست است که مخملباف از طریق آدمهایی که خودکشی کردهاند، کاری که انجام میدهد، شرایط اجتماعی بد را نشان میدهد؛ ولی واقعاً فقط این نیست؛ فقط مسئله معطوف به نشان دادن یکیدو نفرشان نیست که چیزهای اجتماعی میگویند؛ اصلاً موج میزند موضوع خودکشی در این فیلم: استاد خودکشی میکند؛ دختر میآید میگوید حالا تو خودکشی کردی، من هم میکنم؛ آن جانباز خودکشی کرده برای خاطر عشق؛ یکی آن اول هست که خودکشی کرده برای خاطر زنی و ادای خودکشی را درمیآورد؛ و سایه هم روانشناس است و آدمهایی که خودکشی کردهاند پیش او میآیند؛ و در هر حال خودکشی با مردن فرق دارد؛ خودکشی تقریباً کشتنِ خودآگاهانهٔ خود است. همهٔ اینها نشان میدهد اولاً در درون مخملباف تحولاتی خیلی شبیه — انگار مخملباف بخشهای عمدهای از زندگیاش به نحوی دارد نابود میشود — ولی به نظر من توجیه بهترش این است که واقعاً در زندگی مخملباف پر از حرفِ خودکشی است. وقتی — حتی میخواهم بگویم اگر این حدس درست باشد که با احتمال بالایی درست است — که همسر مخملباف خودکشی کرده، بارها تهدید به خودکشی کرده، حتی شاید اقدام کرده. اولین مورد آدمی است که خودکشی کرده ولی — این دختر میگوید همیشه طوری خودکشی میکند که پیدایش کنند و بیاورندش اینجا: اینکه بیشتر دارد تهدید میکند — همهٔ اینها را بگذارید کنار؛ اینها حدس و گمانه است؛ واقعاً دربارهٔ زندگی مخملباف هیچ تحقیقاتی لازم نیست بکنیم؛ فقط کافی است فیلم هنرپیشه را ببینید تا قانع شوید که ماجراها — حالا فیلم هنرپیشه زندگی درون مخمل، خانهٔ مخملباف است؛ این دفعه با صراحتی کمی بیشتر و اینکه آنجا چه میگذرد و چه گذشته در واقع؛ و اینکه مخملباف با آن فیلم میخواست خودش را تبرئه کند: که اگر زن من مثلاً چنین کاری کرد تقصیر من نبود؛ این اصلاً دیوانه بود. شخصیت زن مخملباف در آن فیلم شخصیتی است که مدام حرف خودکشی میزند، مدام اقدام به خودکشی میکند و به سطوح آورده مخملباف را؛ به او میگوید برو زن دیگری بگیر؛ نمیدانم، آنهایی که دیدهاند میدانند؛ جبر اسدی که در این هنرپیشه دارد واقعاً خیلی خوب درآمده. برعکس این فیلم که خیلی از نظر سینمایی مخدوش است، فیلم هنرپیشه خیلی خوب درآمده؛ برای اینکه فکر میکنم این احساسات خیلی در مخملباف احساسات واقعی هستند و این حالتِ به سطوح آمدن در آن فیلم خیلی خوب در واقع درآمده. جاهایی که اکثر آدمها مستأصل میشوند — میگوید من جایی هستم که اصلاً خیلی خوشم میآید: آنجایی که میرود آن زن دوم را عقد میکند و برمیگردد میآید در ماشین مینشیند میبیند این زن باز دارد میآید گریه میکند؛ اصلاً یادم نیست میگوید دیگر من دیگر چه شوم؛ میگوید من دیگر چه کنم؟ بدبخت شدم؛ میآید همین الان میروم طلاقش میدهم؛ دوباره به او میگوید نه، بیا؛ اصلاً این حالتی که این نمیفهمد آن زن خودش چه میخواهد: به او میگوید برو زن بگیر، میگوید من نمیخواهم؛ بعد او مجبورش میکند، میرود میگیرد؛ بعد او باز دوباره ناراضی است که این را گرفته؛ مثلاً هر کاری میکند او خلاصه به نحوی ناراضی است. تمام اینها نمایشهایی است چیز — نمایشهای بهاصطلاح نگاهی است که مخملباف به گذشتهٔ خودش به نظر من در خانوادهٔ خودش دارد. حالا اینکه — نمیدانم — به جای کارگردان رفته هنرپیشه را اکبر عبدی و اینها — که تدریج است دیگر — شما نباید انتظار داشته باشید: همان زوائد حاشیه را میگذارید کنار؛ این چیز خانوادگی که در هنرپیشه هست به شدت به زندگی خصوصی مخملباف و در دورانی که این فیلم ساخته شد نزدیک است. بگذارید به چیزی خیلی جالب اشاره کنم در آن فیلم هنرپیشه: در آن فیلم اتفاق برعکس میافتد؛ صحنهای هست که باز خیلی خوب اجرا شده که فاطمه معتمدِ — زن اکبر عبدی — خودکشی میکند واقعاً؛ و این میآید بیرون و میزند به سر خودش که ای بدبخت، زنم را کشتم؛ در حالی که دارد به سر خودش میزند، زنش بلند میشود از آن زن، نمرده؛ حتی آسیبی هم ندیده. این آرزوی بعد از ماجرای مخملباف که ای کاش، ای کاش انگار چنین زنش زنده شود؛ ای کاش زنش نمرده بود، ای کاش این اقدام مثلاً به نتیجه نمیرسید. در حالی که این — وقتی کسی دوست دارد یکی بمیرد، چنین درمیآید که طرف میمیرد و او برایش گریهزاری میکند؛ آن وقت که نه، نمرده دلش نمیخواست: حالا ای کاش نمرده بود — صحنه چنین است که او خودش را کشته ولی بعد یکدفعه مثل حالتی معجزهآسا میبینیم نه، نمرده و شادی در واقع به دنبال خودش میآید. اینکه هنرپیشه — دیدن فیلم هنرپیشه همهٔ این حدس و گمانها را؛ یعنی شما هیچ لازم نیست تحقیقی دربارهٔ زندگی مخملباف و آن ماجراها بکنید: بگویم هنرپیشه خیلی وضوح زیادی دارد در اینکه چه گذشته و اینکه آنجا مسئله باردار شدن است که از نظر روانکاوی باردار شدن به خلاقیت مربوط میشود: اینکه ایراد زن مخملباف این است — زنِ اکبر عبدی در هنرپیشه — این است که نمیتواند بچه به دنیا بیاید؛ اصلاً اصولاً در رؤیا هم چنین است: باردار شدن مثل به دست آوردن ایده، پروراندن ایده، به وجود آوردن اثر هنری، همهٔ اینها در واقع به نوعی میتواند به صورت بارداری ظاهر شود؛ اینکه به طور نمادین آنجا ماجرا این است که زن اول باردار نمیشود و دنبال زن دیگری هستند که او باردار شود و بچه به دنیا بیاورد، این همان تمایلاتی است که در این فیلم به نوع دیگری به نظر من هست: که زنِ مخملباف هیچ دریچهٔ هنری ندارد؛ مخملباف احتیاج به همدمی دارد که به نحوی از نظر هنری او را درک کند، با آن همراه شود و الی آخر؛ و اینکه ما میدانیم زن دوم مخملباف چنین است: فیلم میسازد. مشکلی که بهاصطلاح انگار مخملباف با همسر اولش داشت این دفعه وجود ندارد: با کسی ازدواج کرده که کار هنری میکند؛ خانوادهٔ مخملباف اصولاً کار هنری میکند؛ و اینها به نظر من این حدس و گمانهایی که از خود فیلم شبهای زایندهرود میشود زد، بهاضافهٔ آن خبر وحشتناک واقعی که به هر حال اتفاق بدی افتاد و همسر مخملباف از بین رفت — ولی هنرپیشه ابهامها را به نظر من کاملاً رفع میکند. من فکر میکردم هر دو فیلم را قرار است ببینید؛ حالا چیزی پیش آمد؛ من بیشتر انگار تأکیدم روی این بود و اینکه بیشتر میخواستم دربارهٔ این صحبت کنم ولی احساسم این بود که آن را هم میبینید و میشود با جزئیات چیزی از آن فیلم هم در واقع برای توضیح این فیلم گفت. این دو فیلم دقیقاً مکمل همدیگرند: اگر این فیلم را خوب نگاه کنید و خوب بفهمید چه چیزهایی در آن گفته میشود و چه میگذرد، بعداً خیلی خوب میفهمید در فیلم دوم در واقع چه اتفاقی میافتد. من از فیلم هنرپیشه از جاهایی که به نظرم هنرمندانه است ولی خیلی ظالمانه است؛ من این فیلم را میبینم با توجه به این پسزمینههای ذهنی که دارم؛ خیلی همسرش را دیوانه کاملاً نشان میدهد در آن فیلم.
چیز دیگری هم هست: تماشای آن فیلم هنرپیشه برای من از نظر شخصی کمی عذابآور است، برای اینکه حس میکنم مخملباف دارد توجیه میکند، خودش را تبرئه میکند از اتفاقهایی که افتاده با نشاندادن اینکه زنش چقدر مثلاً چیز بوده، به نحوی آنرمال بوده، مثلاً غیرقابل فهم بوده؛ نمیدانم؛ ولی من واقعاً تقریباً تردیدی در این حرفی که دارم میزنم ندارم که آن فیلم بهاصطلاح نمادینی زندگی خصوصی مخملباف را دارد میشنویم و اینکه مکمل این فیلم است؛ ولی کلاً احساس من این است که حالا شاید ماجرا واقعاً چنین هم در فیلم هنرپیشه اتفاق میافتد، نبوده. به هر حال من این فیلم را انتخاب کردم بهعنوان نمونهای که با دیدگاه بهاصطلاح روانکاوانه از دید فرویدی به آن نگاه کنیم؛ با اینکه اعتقادی به خیلی از اینجور بهاصطلاح نگاه فرویدی ندارم، ولی فکر میکنم چیزی در این بحثکردن این فیلم هست: آن اینکه واقعاً آثار هنری وجود دارند که اصلاً اگر روانکاوانه بهشان نگاه نکنید نمیتوانید بفهمید؛ مثلاً بهتر فهمیدن نیست: گاهی اثر هنری آنقدر مخدوش است و چیزهای ناخودآگاه و خودآگاه با همدیگر قاطی شدهاند که نمیتوانید جوری دیگر در واقع اثر هنری را درک کنید، مگر اینکه تحلیلی روانکاوانه ارائه بدهید. من واقعاً این را انتخاب کردم به دلیل اینکه نمونهای از چنین کار هنری است: به نظر من هیچکس نمیتواند اجزای پراکندهٔ عجیب و غریب این کارِ شبهای زایندهرود را کنار همدیگر بگذارد، بچسباند و بعد مثلاً بگوید این فیلم سیاسی است، فیلم عاشقانه است؛ فیلم دچار نوعی اغتشاش است؛ اینهمه صحنهٔ خودکشی از کجا آمده؟ مثل لحظهٔ انفجاری است که هرچه در دلش بوده بهاصطلاح همهجور احساسات و افکارش و همه را غرق و قاطی در این فیلم گفته؛ و مطمئناً خود مخملباف هم خیلی اشراف نداشته و ندارد شاید بر این کاری که بهعنوان اثر هنری داده مثلاً چه چیزی دارد، چه مضمونی را واقعاً تعقیب میکند؛ مجموعهای از افکار و احساسات در لحظهٔ خاصی است؛ اتفاقاً این شاید سریع ساخته شدنش بیشتر اینجو را داشته باشد: فکرنشدهتر است؛ در لحظهای انگار چیزی به ذهنش رسیده، فوری اقدام کرده. این فوریاقدامکردن و اینها هم دلایل هنرمندانهای نداشته؛ اینها مربوط به نمایش در جشنوارهٔ فیلم فجر است؛ ما سینمای ایران ویژگیای دارد که یک ددلاین وجود دارد: اگر فیلم به آن ددلاین برسد خوشبخت میشود؛ اگر نرسد بدبخت میشود، چون ممکن است یک سال دیگر مجبور شوید برای اکران فیلمتان صبر کنید؛ و معمولاً — کاری داروش مهرجویی ساخته، فیلم کمدی به اسم میکس که اصلاً کلاً ماجراهای رساندن ماجراهای کمیک رساندن فیلمها به جشنواره است؛ چون فیلم بامزهای است؛ حداقل برای کسانی که در آن شرایط شبیه آن قرار گرفتهاند فکر میکنم خیلی جالب است. این سرعت ساخت چنین بوده که این باید مثلاً ظرف چند ماه — آن هم تابستان — اقدام کرد و باید خیلی سریع میرساندش به جشنواره؛ همهٔ کارها را خیلی خیلی سریع انجام داد. حالا به هر حال این مجموعه چیزهایی که گفتم — حالا شاید هر دو تا این فیلمها را — حالا اگر مایل باشید؛ شاید من اینها را واقعاً انتخاب کردم برای اینکه به نحوی نقد فرویدی اینجا مینشیند در این دو فیلم. ولی همین دو فیلم من با وجود اینکه چنین انتخاب شدند، اگر کمی تئوری روانکاوی پیشرفتهتری بلد باشید — یعنی مثلاً کمی یونگ هم بلد باشید — میشود چیزهای دیگری از آن درآورد.
یعنی میشود نگاههایی کمی دیگر به این حتی به این دو فیلم داشت؛ با اینکه میگویم این دو فیلم را من شخصاً به نحوی انتخاب کردم که مثلاً با دیدگاه فرویدی بشود دربارهاش راحت صحبت کرد: مثلاً اینکه مرگ به نشانهٔ آرزوی مردن و این حرفها. فکر میکنم اگر الان از دیدگاه روانکاوی یونگ همین فیلم را بهاصطلاح بررسی کنیم، به نحوی ممکن است جاهایی کاملاً نوع نگاه را تغییر میدهد و تغییر دیگری داشته باشد.
حالا فعلاً با همین محدودکردن خودم به چنین نگاهی صحبت میکنم. — در این تیم آری؛ اصلاً اینکه خودش به خودکشی لااقل اجزایی از خودش دارد فکر میکند؛ یعنی فقط واقعاً به نظر من صرفاً این نیست که مخملباف تحت تأثیر این جدی که در خانهاش هست — و بعد هم در هنرپیشه میبینیم چقدر این در هنرپیشه تکرار میشود — این تهدیدهای زنش به خودکشی و فضای اینکه انگار میخواهد خودش را بکشد؛ ولی من فکر میکنم آری، این حتی — بله، میدانم؛ آری حتی ممکن است — به نحوی برای من خیلی عجیب است با توجه به شناختی که از مخملباف دارم که به این موضوع فکر میکرده؛ ولی به نظر من برآیند نوعی شرایط واقعی زندگی خودش و من اینکه مسئلهٔ خودکشی را در فیلم مطرح میکند بهاضافهٔ آن حسی که واقعاً مخملباف به یک معنا دارد خودکشی میکند. نه خودکشی کامل؛ اینکه همهٔ گذشتهٔ خودش را به نحوی انگار دارد دور میریزد؛ بنابراین بخشهای عمدهای از افکار و احساساتش دارد از بین میرود و طبعاً در چنین دورانی ممکن است خواب خودکشی ببینید؛ احساس خودکشی در ناخودآگاه شما باشد؛ بنابراین به طور ناخودآگاه وارد افکارتان شود؛ ولی فکر نمیکنم به خودکشیِ خودش دارد فکر میکند. در فیلم هنرپیشه که مقداری صراحتش از این نظر بیشتر است، شما هیچوقت نمیشنوید اکبر عبدی — واقعاً یعنی احساس نمیکنید او به فکر این است که خودش را بکشد؛ جایی هم میگوید فکر میکنم جای دیگری برایم خودم میکشم راحت میشوم ولی فکر میکنم خیلی جدی نیست؛ یعنی در آن فیلم چنین نیست که واقعاً احساس کنید اکبر عبدی خیلی جدی دارد فکر میکند. بعد باز هم آنجا ببینید این بازی اینکه طرف خودش دلش میخواهد زن دیگری داشته باشد ولی مجبورش میکنند زن دیگری بگیرد، این هم باز از نظر فرویدی خیلی چیز دیگری واضح است: یعنی اگر مثلاً در کاری هنری کسی بیاید شما را مجبور کند و شما نمیخواهید، اصرار کنید که من نمیخواهم، یا اصلاً گریهزاری کنید که من نمیخواهم، یعنی میخواهم: آنجا زن اول است که اجبار میکند؛ به نحوی هرچه مثلاً اکبر عبدی میگوید من نمیخواهم، من تو را دوست دارم ولی مثلاً مجبورش میکند برود زن دیگری بگیرد. حالا روی آن فیلم مانور ندهم؛ فکر میکنم خیلیهایتان شاید ندیده باشید ولی فکر میکنم بعد از دیدن این فیلم دیدن آن فیلم خیلی نکات این فیلم را روشن میکند؛ بهاضافه اینکه فکر میکنم فاصلهٔ زیادی میان این فیلم و آن یکی افتاده: این مخملباف مدتی اصلاً در شرایط عادی از نظر زندگی نبود؛ کلی طول کشید تا به هر حال ضربهٔ وحشتناکی به او خورد؛ اینکه مثلاً فرض کنید در ناخودآگاه کسی تمایل به حذفشدن رابطهای فرق میکند با اینکه در زندگی واقعی مثلاً زنش — اگر واقعاً خودش را کشته باشد — یعنی خیلی خیلی شرایط سختی را تحمل کرد و هنرپیشه به نحوی خارج شدن مخملباف از بحران است دیگر: اینکه دارد خودش را توجیه میکند که تقصیر من نبوده و مثلاً زن من به نحوی معلوم نبوده اصلاً چه میخواهد از من؛ هرچه هم میخواست کردم؛ حالتی چنین دارد. شما به شدت دلتان به حال اکبر عبدی میسوزد که مثلاً گرفتار چنین رابطهٔ خانوادگی و اصلاً احساس بدی بهتان نمیدهد حتی اگر واقعاً آن زن خودش را بکشد: معلوم نیست چی میخواهد که هرچه میخواهد هم میکند بازم مثلاً به رضایت نمیرسد؛ به نحوی مریض است، مرتب دارد غر میزند؛ بیمار روانی؛ میرود پشت پنجره مینشیند قلاب میاندازد تو کوچه؛ کارهای عجیب و غریب میکند. این به هر حال، من فکر میکنم، فیلمها کمی نیستند: تقریباً هر فیلمی به نحوی اگر روانکاوانه به آن نگاه کنید زوایایی ممکن است از آن روشن شود که غیر از این روشن نمیشود؛ مخصوصاً اگر کمی دیدگاههای تئوری روانکاویتان پیشرفتهتر از تئوری باشد که تا حالا دربارهاش بحث کردیم؛ ولی واقعاً اینکه آثار هنری وجود دارند، داستانها و فیلمهایی وجود دارند که اصلاً راهی به غیر از ارجاع به ناخودآگاه و اینها نیست: یعنی اصلاً به هیچ وجه نمیتوانید چیزی مرتب بکنید، نقدی متعارفی و دربارهٔ فیلم در واقع حرف بزنید؛ این ارزش چنین نگاهی را در واقع نشان میدهد؛ در مواردی لازم این کار را بکنیم. سوالی که من — چیز خاصی ندارم واقعاً دربارهاش بگویم به غیر از اینکه مثل شوخی است؛ حالتی است؛ اصلاً روانیِ خیلی درهمریختهای که آن آدم در آن لحظه دارد؛ و اینکه این شوخی نیست که مخملباف چیز کرده باشد بهاصطلاح ابداع کرده باشد: نویسندهای طنزنویس قبل از انقلاب بود این جمله را گفته بود که «من پیکان دارم پس هستم»؛ بازیکردن با این جمله — فکر میکنم «پس هستم» — به نحوی چیز است؛ خیلی عجیب و غریب. من واقعاً نمیتوانم بگویم ارتباط خاصی از نظر من با مظلومیت — آری، چنین است: معروفترین جملهٔ فلسفی و چه میدانم؛ شوخیکردن با این جمله مثل شوخیکردن با فلسفه است؛ یعنی فقط ارتباطش شاید با مضمونی که من میگویم مثل همین است: مثل این است که او بعد از این ماجرا، آن مخملبافِ فلسفهبافِ مثلاً استاد دانشگاه، به نحوی به چیزی رسیده به حالتی که انگار کل فلسفه برایش مثلاً مسخره شده؛ به جای جملهٔ خیلی پایهای از فلسفهٔ مدرن بهاصطلاح «من فکر میکنم پس هستم» دکارت تبدیل شده به «منِ نیشاور پس هستم»؛ به نحوی در واقع مثل زمینهسازی برای گوشدادن از افکار فلسفی و اجتماعی که قبلاً داشتیم. چرا میگویند حالا چرا نیشاور پس هستم؟ به آن فکر نمیکنم معنی خاصی داشته باشد؛ صرفاً در حد شوخیکردن با این جمله است. من موضوع نقد را فعلاً میبندیم؛ کمی مسیر را دوباره تغییر دادم؛ رفتم سراغ اینکه کمی بحثهای فرویدی بکنیم برای اینکه سعی کنم شما را قانع کنم که مثلاً چنین علاقهتان را حفظ بکنید به پیشرفتکردن در تئوری روانکاوی؛ یعنی این احساس را بهتان بدهد که اگر همین مقداری که الان روانکاوی مثلاً گفتم باعث میشود خیلی چیزها را تحلیل کرد، اگر خیلی بیشتر بلد باشید خیلی چیزهای بیشتری را و خیلی دقیقتر میشود تحلیل کرد.
اینکه این ادعا، ادعای چیزی نیست، ادعای بهاصطلاح نادرستی نیست که واقعاً روانکاوی میتواند پایهٔ تحلیل هر چیز فرهنگی باشد: از آثار هنری گرفته تا مسائل اجتماعی، سیاسی، همهچیز. حالا من نمیدانم یا جلسهٔ دیگری اینها را ادامه میدهم؛ ایدهای من این است که قبل از اینکه وارد آن بشویم میخواهم جلسهٔ خاصی داشته باشیم که دربارهٔ آدلر، چیزی دربارهٔ آدلر هم حداقل گفته باشیم: آدلر آدمی است که اگر چهار نفر روانکاوِ معروف قرن بیستم را میداشتند، حتماً چهارمیش حتماً آدلر است؛ سهتای اولش را میشود جابهجا کرد بنا به عقاید شخصیتان ولی فکر میکنم مقام چهارم آدلر را محرز است؛ هیچکس معتقد نیست آدلر از همه مهمتر است و ولی به هر حال آدمی است که حرفهای کاملاً — چیزی زده؛ و آدلر هم وضعیتش مثل یونگ بود، یعنی جزو همکارهای رسمی فروید بود که بعداً از فروید جدا شد و کاملاً برای خودش تئوری — تئوری کوچکی برای خودش دارد؛ چنین نیست که خیلی پردامنه باشد؛ من اصلاً نمیخواهم دربارهٔ تئوری آدلر جلسهای بحث کنم ولی موضوعی آدلری میخواهم حداقل مطرح کنم؛ فکر میکنم بد نیست؛ چون کتاب خوبی به زبان فارسی وجود دارد که راحت میتوانید بخوانید؛ بعد، مثل اینکه دارم کتابی معرفی میکنم به شما، ولی زمینهٔ خاصی که مثلاً از ایدههای آدلری در واقع نتیجه گرفته شده. حالا شاید در آن جلسه خیلی مختصر ایدههای کلی آدلر را هم بگویم که تئوریاش چیست؛ خیلی نه طرفداری دارد نه به آن صورت ولی تأثیر گذاشته: مثلاً این موضوعی که میگویم چیزی نیست که الان کسی آن را نداند و قبول نداشته باشد؛ شما ممکن است اصلاً یونگ را به حساب نیاورید بهعنوان روانکاو؛ ولی مثلاً فرض کنید مفاهیمی مثل درونگرایی و برونگرایی که یونگ مطرح کرده یا آنیما و آنیموس وارد فرهنگ روانکاوی شده؛ حالا شما حتی اگر فرویدی باشید ممکن است از این واژهها استفاده کنید؛ آدلر هم به هر حال چیزی دارد، پروداکشنهایی دارد که تثبیت شدهاند؛ حالا مخصوصاً مثلاً دربارهٔ تحلیل بعضی چیزهای مربوط به خانواده و این طرفها. دقیقاً نمیدانم دربارهٔ فرهنگ عامه به اندازهٔ کافی مطالب جذابی برای گفتن داشته باشم.
سینما از یک جهت به رؤیا نزدیک است، اما مؤلفِ واحد ندارد و قاعدهها و بازار آن را خودآگاهتر میکنند.
نقدِ این جلسه فرویدی است، اما سخنران آن را محدود، بدبین و ناجامع میداند؛ هرچند خالی از حقیقت نه.
نخست هستهٔ خودآگاهِ اثر، سپس انحرافهایی که از ناخودآگاه میآیند؛ و آزمودنِ نقد مثل نظریهای فیزیکی.
به خوانشِ سخنران، مخملباف در سالهای نخستِ انقلاب ایدئولوژیک بود، مخالفِ مارکسیستها و نزدیک به نگاهِ شریعتی؛ و شاید کلیترین چیزی که دربارهٔ این فیلم میشود گفت حرکت از سیاست به سوی عشق است.
به خوانشِ سخنران، حرفهای استادِ فیلم دیدگاههای سیاسیِ خودِ مخملباف است: فرهنگِ مرادخواه، سرخوردگی از مردم، و برتریِ عشق بر سیاست.
مرگِ همسرِ استاد، به خوانشِ فرویدیِ سخنران، میل به حذفِ اوست؛ با رؤیا، انعکاس و فیلمِ «هنرپیشه» بهعنوان مکمل.
در واقع روانکاوی اصولاً ادعای پنهانی در آن هست که به درد تحلیل هر چیزی میخورد، هر پدیدهٔ فرهنگی.
این در نقد روانکاوانه نوعی ادعا است که به درد تحلیل هر جور اثر هنری میخورد
و بنابراین آن حرف که «من زنم را دوست دارم، او مرا تحویل نمیگیرد» دقیقاً حرفی است که ما بهطور معمول چنین میکنیم دیگر
حالا واژهٔ انگلیسیاش یادم رفته — یعنی اینکه وقتی از کسی متنفرم احساس میکنم او از من متنفر است
این جزو مکانیسمهای دفاعی است.
از نظر روانکاوی باردار شدن به خلاقیت مربوط میشود
باردار شدن مثل به دست آوردن ایده، پروراندن ایده، به وجود آوردن اثر هنری
به طور نمادین آنجا ماجرا این است که زن اول باردار نمیشود
زن مخملباف هیچ دریچه هنری ندارد
آن اینکه واقعاً آثار هنری وجود دارند که اصلاً اگر روانکاوانه بهشان نگاه نکنید نمیتوانید بفهمید
از آثار هنری گرفته تا مسائل اجتماعی، سیاسی، همهچیز
اگر دیدگاه روانکاوانهتان فرویدی باشد — همهٔ حرفهایی که میزنم فرویدی است؛ تکرار نمیکنم که من خیلی احساس همدلی با این نگاه ندارم
کلاً نگاه فرویدی به آدم هیچوقت نگاه مثبتی نیست
کلاً این حالت بهاصطلاح خرابکردن فیلم و خرابکردن هنرمند معمولاً در نقد روانکاوانهٔ فرویدی هست.
کامل نیست، جامع نیست، خیلی نقایص دارد این نگاه مثلاً روانکاوانهٔ فرویدی، ولی اینطور هم نیست که خالی از حقیقت باشد: یعنی چیزهایی به هر حال با استفاده از این دیدگاه روانکاوانه کشف میکنید؛
ولی از دیدگاه روانکاوی فروید، حذف همسر این استاد در فیلم به معنای تمایل مخملباف به حذف این آدم از زندگیاش است، حداقل
من هم این را تأکید کردم: من خودم را محدود میکنم به اینکه از آنجا فرویدی نگاه کنم؛ ممکن است شما از دیدگاه دیگری نگاه کنید اصلاً این فیلم را چنین نبینید
بعد باز هم آنجا ببینید این بازی اینکه طرف خودش دلش میخواهد زن دیگری داشته باشد ولی مجبورش میکنند زن دیگری بگیرد
شاید کلیترین چیزی که دربارهٔ فیلم میتوان گفت این باشد که بازگشتی از سیاست به سمت عشق است
میگوید واقعیت این است که من اصلاً سیاسی نیستم
فلسفهٔ زندگیام عشق است و سعی میکنم در خانوادهٔ خودم این حرف را پیاده کنم.
میخواهم بگویم موضوع عشق، عشق و عاشقی و روابط عاطفی برای مخملباف خیلی جدی است؛
اصلاً چنین نیست که بخواهیم قسمتهای عاشقانهٔ بهاصطلاح فیلم را تعبیر سیاسی کنیم و بگوییم نمیدانم نمادپردازی کرده
میگوید این حرفها را میزند، دیدگاههای خودش را مطرح میکند و میگوید به نظر من عشق و مثلاً عاشقی و این چیزها مهمتر از هر چیز سیاسی است و بعد دیگر خود فیلم هم میرود سراغ عشق و عاشقی؛
بعد دیگر خود فیلم هم میرود سراغ عشق و عاشقی
از جهتی سینما حتی نسبت به ادبیات داستانی و رمان مناسبتر است برای نقد روانکاوانه.
ولی از جهاتی هم مشکلاتی وجود دارد که مهمترینش این است که ما به آن معنای واقعی کلمه که مثلاً در ادبیات و شعر و سایر هنرها مؤلف داریم، در سینما مؤلف نداریم.
کاملاً نگاه اولیهٔ مخملباف و همهٔ آدمهایی که در حوزهٔ هنری بودند به هنر این بود که ابزار است برای بیان سری مقاصد و ایدئولوژی خودشان.
و هنر کلاً این خاصیت را دارد که وقتی واردش میشوید جاذبهٔ خاص خودش را دارد دیگر: اینکه یک کارگردان دیگر باید اصول کارگردانی را رعایت کند، فیلم باید هنرمندانه باشد — از آنجا که معمولاً فیلمهای مصرفی و سیاسی که آن اوایل ساخته شدند شعاریاند؛
کلاً آدمی که وارد جو کار هنری میشود کمکم از این چیزها دور میشود
کلاً نقش سایه در این فیلم موجودی است که — حالا حداقل دو نفر در این فیلم عاشقش هستند، پدرش دوستش دارد — موجودی که به شدت میبینید با هنر در ارتباط است: هر وقت میبینید یا صدای موسیقی خوابهای طلایی آقای جواد معروفی را میشنوید یا خودش نشسته پشت پیانو دارد میزند — حداقل دوبار در فیلم چنین است، فکر میکنم — مثل اینکه آن قسمت بهاصطلاح همهٔ آن احساسات جدید مخملباف است نسبت به عشق، نسبت به هنر و اینها، به نحوی متمرکز
یعنی این دختر موجود ذهنی نیست
در اینگونه جاها کمی سخت میشود تصمیم گرفتن چرا چنین است.
و تمام فیلمهای مخملباف تا سال ۶۴ منحصراً به نحوی در تضاد با گروههای مارکسیستی بود، بیشتر از هر چیزی.
به شدت بد نشان میدهد آدمهای به اصطلاح وابسته به گروههای مارکسیست را
همانطور که مارکسیستها مثلاً سینما را ابزار تبلیغاتی میدیدند، حوزهٔ هنری هم چنین جایی بود؛
حالا مارکسیستها را — یک نکته را دقت کنید: نبودن مارکسیستها هم در زندگی مخملباف خودش مشکلی ایجاد کرده.
بنابراین خلئی وجود دارد اینجا دیگر
همه ناخودآگاه، ناخودآگاه شخصی نیست
بنابراین همهٔ بحثهایی که دربارهٔ کار هنری میکنیم، حتی اگر به ناخودآگاه اشاره داریم و خودآگاهی را فراموش میکنیم، درست نیست اینقدر خودمان را محدود کنیم به ناخودآگاه شخصی مؤلف؛
بنابراین از این نظر — هرچه ذهن آدمی مخدوشتر باشد و کنترل کمتری داشته باشد، طبعاً ناخودآگاهش فعالیت بیشتری میکند و روانکاوان بهرهٔ بیشتری میبرند — این فیلم بسیار مناسب است.
و بهشدت هم در دورهای ساخته شده که به نظر من مخملباف وضع روانی مخدوشی داشته.
این مقدمه را گفتم برای اینکه این فیلم به نظر من نمونهٔ اثر هنریای است که اصلاً بدون نقد روانکاوانه نمیشود فهمید
یعنی همهٔ اجزای فیلم را میبینید که با آن دیدگاه خودآگاه نمیشود تطبیق داد و آنها چیزهاییاند که از ناخودآگاه آمدهاند.
یعنی نقد خوب باید اینطور باشد که برای هر صحنهٔ فیلم توجیهی داشته باشد
معمولاً در آن سالها حداقل از اینجور کارها مد بود — مخصوصاً در تئاتر این نوع نگاه بیشتر بود — که آدمها به نحوی نمایندهٔ طبقات اجتماعی باشند: مثلاً این دختر میتواند نمایندهٔ ملت باشد که میان — نمیدانم — دو مردی که گیر کرده و فیلم میخواهد انتخاب کند، مثل این است که ملت ایران باید میان مثلاً این حالت، میان جمهوری اسلامی با چیزی دیگر انتخاب کند.
از این حرفها هم به هر حال میشود زد، ولی خیلی مثلاً به فیلم نمیخورد حالا، به دلایلی که سعی میکنم توضیح بدهم.
یعنی کلاً این احساس مخملباف در این فیلم: مردم ایران اصولاً مردم بدی هستند؛
در دورهٔ انقلاب دورهٔ کوتاهی خوب شدند و حالا دوباره بد شدند
اینکه مردم بدند و جامعهٔ ایران جامعهای است که به نحوی از درون انگار فرهنگش فاسد است و به درد نمیخورد و هیچ کاری نمیشود بر آن کرد
خودبهخود جنبههای خودآگاهانه سینما بیشتر میشود
هرچه اثر هنری به بیرونریختن احساسات شخصی یک آدم نزدیکتر باشد، مناسبتر است برای بررسی از دیدگاه روانکاوانه.
ولی همهٔ اینها هیچکدام مانع نمیشود از اینکه همهٔ فیلمهای سینمایی را بشود از دیدگاه روانکاوانه نقد کرد
بنابراین به گمانم ایدهٔ اصلی برای یافتن جنبههای ناخودآگاه و ورود به نقد روانکاوانهٔ فیلم این است که اول آن هستهٔ اصلی خودآگاه را پیدا کنید، بعد سعی کنید بزرگترین انحرافهایی که از آن به وجود آمده را پیدا کنید، بعد سعی کنید این چیزهای انحرافی را با ایدههای روانکاوانه توجیه کنید و نهایتاً به نقدی کامل برسید.
یعنی اینطور نیست که حتماً روشی استاندارد برای نقد یک فیلم وجود داشته باشد.
یعنی سعی کنید به اینجا برسید که اگر از مؤلف بپرسید محتوای فیلم چیست یا بهاصطلاح کلیشهای، پیام فیلم چیست، چه میگوید؟
این را اول داشته باشیم: آن دیدگاهی که انگار در خودآگاهی مؤلف گذشته تا این اثر هنری به وجود آمده.
به این دلیل که منشأ اینکه چرا میتوانیم داستانی را مثل رؤیایی بررسی کنیم — یعنی با همان منطق نزدیک به رؤیا و با استفاده از نمادگراییهای مثلاً فرویدی — شیوهٔ تحلیل فرویدی است؛
در موقعیت کاملاً شبیه خیالپردازی قرار میگیرد
و همانطور که فروید میگوید هرچه کسی در رؤیاهای شما بمیرد و شما ناراحتتر بشوید، بیشتر این معنا را میدهد
دخترها خیلی ظاهراً رؤیاهایی که مربوط به مرگ مادرشان میشود زیاد میبینند و فروید معمولاً تعبیرش این است که اینها مرگ مادرشان را میخواهند و معمولاً هم چنین رؤیاهایی با گریهزاری خیلی زیاد و التهابهای زیاد همراه است و نظر فروید این است که این تأیید میکند که پس خیلی چیز دارد بهاصطلاح
در رؤیاهایتان هم میبینید که مرده و کلی هم در رؤیا خوشحالید؛ این نشانهٔ توطئهٔ ناخودآگاهی در ذهن شما نیست؛
بگذارید چیزی به شما بگویم: گاهی مرگ کسی را میخواهید در زندگیتان و ناخودآگاهتان هم میخواهد. آدم بدی بوده، دوست دارید مثلاً این بمیرد
ولی همین دو فیلم من با وجود اینکه چنین انتخاب شدند، اگر کمی تئوری روانکاوی پیشرفتهتری بلد باشید — یعنی مثلاً کمی یونگ هم بلد باشید — میشود چیزهای دیگری از آن درآورد.
با اینکه میگویم این دو فیلم را من شخصاً به نحوی انتخاب کردم که مثلاً با دیدگاه فرویدی بشود دربارهاش راحت صحبت کرد
آنطور که مثلاً فکر میشد در اوایل انقلاب به حالتی مثلاً دموکراتیک برسیم — دقیقاً این احساس است که ما به چیزی شبیه شاهنشاهی رسیدیم
من خیلی به دموکراسی و فاشیسم و اینها کار ندارم. ایدهآلم نمیدانم عشق و اینجور چیزهاست
من کلاً از همین حرفها میخواهم نتیجهٔ خیلی ساده بگیرم: استاد دانشگاه در این فیلم همان مخملباف قدیمی است
من پیکان دارم پس هستم
به جای جملهٔ خیلی پایهای از فلسفهٔ مدرن بهاصطلاح «من فکر میکنم پس هستم» دکارت تبدیل شده به «منِ نیشاور پس هستم»؛
شوخی کردن با این جمله مثل شوخی کردن با فلسفه است
کل فلسفه برایش مثلاً مسخره شده
به آن فکر نمیکنم معنی خاصی داشته باشد؛ صرفاً در حد شوخیکردن با این جمله است.
یعنی فقط ارتباطش شاید با مضمونی که من میگویم مثل همین است
فرهنگ ما چنان است که خلاصه مرادی میخواهیم
دارد توجیه میکند که مشکل از فرهنگ مردم است.
این ایدههایی که در فیلم میگوید کاملاً ایدههای شخصی مخملباف است: احساس اینکه وزارت اطلاعات ممکن است بخواهدش
مذهب شیعه، مثل شریعتی که چنین است: شریعتی اصولاً دین را بیشتر از اینکه به جنبههای عرفانیاش توجه کند به جنبههای سیاسی اجتماعیاش توجه میکند
حذفشدن کلمهٔ خوبی است برای اینکه فقط با مرگ آدمها حذف نمیشوند.
بنابراین وقتی همسر این استاد در فیلم در تصادفی میمیرد، طبیعی است که ما چنین فکر کنیم که مؤلف — که به نوعی آن شخصیتی که الان مخملباف به طور مخصوصی دارد، خسته شده دیگر — میل دارد این رابطه — حداقل میل به مرگ این رابطه، اگر نگویم مرگِ میل خود آن شخص.
در نقد روانکاوانه همه کارها را مؤلف انجام میدهد
من هم این را تأکید کردم: من خودم را محدود میکنم به اینکه از آنجا فرویدی نگاه کنم؛ ممکن است شما از دیدگاه دیگری نگاه کنید اصلاً این فیلم را چنین نبینید
به دلیل نمادپردازیهای ناخودآگاهی که در آن هست. مثلاً نمادهای جنسی ممکن است ظاهر شده باشند
مثل کسی که با یک آزمایش میبیند میتواند تئوری فیزیکی را نقض کند یا نه
یعنی روایتکردن داستانی در ظرف حدود یکساعتونیم تا دو ساعت خودبهخود قاعدههایی پیدا میکند: باید مقدماتی بگویید، بعد مثلاً تنشی پیش بیاید؛
به نظر من آن قاعدهها واقعاً قاعدههای منطقیاند
آدمی که ذهنش پر از سیاست و مسائل اجتماعی و فلسفه است و بهشدت هم آدمی است که اصلاً به مذهب چنین نگاه میکند: بهعنوان مثلاً نوعی تئوریِ ایدئولوژی انقلابی؛ مذهب شیعه، مثل شریعتی که چنین است
مخصوصاً شیعه را بهعنوان — کتاب معروفی دارد، شیعه حزبالله — اینکه اصلاً شیعه جریان سیاسی اقلیتی است که ضد — مثلاً عدالتخواه — ضد حاکمیت میجنگد.
آدمی که ذهنش پر از سیاست و مسائل اجتماعی و فلسفه است و بهشدت هم آدمی است که اصلاً به مذهب چنین نگاه میکند: بهعنوان مثلاً نوعی تئوریِ ایدئولوژی انقلابی؛ مذهب شیعه، مثل شریعتی که چنین است
— نه، مخملباف — یکی از چیزهایی که فراموش کردم بگویم: مخملباف همیشه حداقل از اوایل دههٔ ۶۰ در کارهایش نسبت به حقوق زن حساسیت دارد؛
حالا اینجا هم واقعاً حرفهایی که دختر میزند به نحوی اعتراضهای شخصی مخملباف از طرف مثلاً زنها نسبت به وضعیت زن در جامعهٔ ایران است؛
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.