→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۱۶ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

کاربردِ فروید در نقدِ هنری

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او کتاب «روان‌کاوی فرهنگ عامه» نوشتهٔ Barry Richards را معرفی می‌کند تا فضای نقدهایی را که دربارهٔ فرهنگ عامه می‌کنند نشان دهد. نخست توضیح می‌دهد فرهنگ عامه چیست و چرا انتظار دارند روان‌کاوی در آن کاربرد داشته باشد. سپس از دو فصل موسیقی کتاب و نمونه‌های الویس پریسلی، اسپرینگستین و اریک کلپتون می‌گوید، بعد به فصل اتومبیل اشاره می‌کند، و در پایان این جلسه را آخرین جلسهٔ فرویدی اعلام می‌کند.

فرهنگ عامه و دلیل کاربرد روان‌کاوی

کتاب را آقای پایدار ترجمه کرده و انتشارات طرح‌نو چاپ کرده است. او می‌گوید انگیزهٔ اصلی‌اش معرفی کتاب است و فکر می‌کند با همین مقدار دانستن دربارهٔ فروید تا حدود زیادی قابل فهم است. از فصل‌های کتاب فوتبال، اتومبیل و موسیقی پاپ را نام می‌برد.

فرهنگ عامه در نقطهٔ مقابل هنر است: بخشی از فرهنگ که هیچ فرد خاصی تولیدش نمی‌کند و بین مردم جا می‌افتد و بخش عظیمی از مردم درگیرش می‌شوند. به گفتهٔ او روان‌کاوی وقتی بهتر به کار می‌آید که احتمال بیشتری باشد پدیده ناخودآگاه شکل گرفته باشد و تفکر بنیادی پشتش نباشد. وقتی درصد بزرگی از مردم به پدیده‌ای علاقه‌مند می‌شوند، حس می‌کنیم به ویژگی مشترکی در انسان‌ها مربوط است؛ مثلاً اگر چند میلیارد نفر یک مسابقهٔ فوتبال را تماشا می‌کنند، فوتبال ویژگی‌ای دارد که در همه کم‌وبیش مشترک است.

چه چیزی توضیح روان‌کاوانه می‌خواهد

او می‌گوید اینکه موسیقی خوشایند انسان است ممکن است دلایل فیزیولوژیک و روان‌شناختی عمومی داشته باشد و به روان‌کاوی احتیاج نباشد. پرسش این است که چرا فوتبال بین همهٔ ورزش‌ها همه‌گیر شده و عمومی‌ترین ورزش مورد تماشا است: بسکتبال امکانات کمتری می‌خواهد ولی تقریباً فقط آمریکایی‌ها بازی می‌کنند. چیزی که پاپولار است نباید انتظار داشت مردم با انتخاب منطقی انتخاب کرده باشند؛ مردم با احساس تصمیم می‌گیرند و نمی‌توانند توضیح دقیق بدهند، پس احتمالاً ویژگی‌هایی ناخودآگاه در کار است.

جاهایی که دلیل منطقی روشن است نیازی به روان‌کاوی نمی‌بیند: مثلاً استقبال از لکچرنوت‌های Feynman، یا فست‌فود که با فست‌شدن زندگی در آمریکا توضیح داده می‌شود. مثال مخالفت با لباس خز را می‌آورد: مخالفت منطقی با کشتن حیوانات تا اینجا قابل فهم است، ولی وقتی گزارش‌هایی می‌شنوید که نزدیک است آدمی را بکشند تا لباس خز تهیه نشود، شور غیرعادی‌ای پشت آن هست و روان‌کاوی می‌تواند کمک کند.

اتومبیل را هم از اینجا که فقط جابه‌جایی نیست جزو فرهنگ عامه می‌داند: حتی اگر وسایل نقلیهٔ عمومی بیایند در خانه، مردم دوست دارند سوار اتومبیل شخصی شوند و خودشان رانندگی کنند، در حالی که دربارهٔ خودکار چنین چیزی نیست. یکی از حاضران طلا را مثال می‌زند و او می‌گوید دلیل منطقی قانع‌کننده‌ای برای ارزش طلا نیست و به نظر می‌آید علاقه به آن به مسائل عمیق روانی مربوط است.

او می‌گوید فرهنگ پاپولار ساختگی نیست و امکان پاپولارشدن در قرن بیستم ویژگی خاصی پیدا کرد. بلوز قرن‌ها وجود داشت ولی فقط جمعیتی خاص آن را می‌شنیدند؛ در قرن بیستم تکنولوژی باعث شد مردم به ابزار موسیقی دسترسی پیدا کنند. فوتبال هم از قرن نوزدهم در انگلستان بازی می‌شد و پاپولار نشد، و از اوایل قرن بیستم جهانی شد.

موسیقی پاپولار به عنوان پدیده‌ای غیرعادی

او می‌گوید امکان تکثیر موسیقی در قرن بیستم، با صفحهٔ گرامافون، اساساً امکان داشتن موسیقی پاپ را فراهم کرد، و اکثر این موسیقی‌ها از فرهنگ سیاه‌پوست‌های آمریکایی می‌آیند. کانتری‌موزیک همیشه بوده ولی به نظر می‌آید در حاشیه قرار داشته است. از دههٔ ۵۰ با راک‌اندرول چیز غیرعادی‌ای شروع می‌شود: خریدارها و طرفدارهای اصلی نوجوان‌ها می‌شوند و الویس پریسلی به بتی بین‌المللی تبدیل می‌شود، در حالی که از هر نظر فنی موسیقی الویس پریسلی ارزش هنری به آن صورت ندارد.

به گفتهٔ او این وقایع آن‌قدر غیرعادی‌اند که نمی‌توان به تبلیغات نسبتشان داد. مطمئناً پشت الویس تبلیغات بود، ولی تهیه‌کننده‌ها متوجه جای خالی‌ای شدند و پرسش این است که چرا آن جای خالی وجود داشت. او می‌گوید ترانه‌ها هم در نیمهٔ دوم قرن بیستم به سمت اظهار صریح مسائل جنسی و خشونت رفت، و فکر نمی‌کند ملاک علاقه به موسیقی متال زیبایی باشد.

گسست نسل‌ها و موسیقی

بعد از جنگ جهانی انفجار جمعیت پیش آمد و در اواسط دههٔ ۵۰ آن بچه‌ها نوجوان شدند؛ همان‌هایی که راک‌اندرول گوش می‌دادند. او می‌گوید تحلیل ساده این است که بازار خوبی وجود داشت، ولی زمینه‌ای هست که تبلیغات در آن خوب کار می‌کند. کتاب موسیقی پاپولار را به گسست نسل‌ها و مسائل عمیق درون خانواده مربوط می‌داند. نظرش بیشتر به روان‌کاوی فرویدی است، ولی خودش در مقدمه می‌گوید تحلیل‌ها به نوعی پسافرویدی‌اند و ردپاهایی از لکان هم در آن هست.

طبق تحلیل کتاب، در خانوادهٔ مدرن نوجوان دچار التهاب می‌شود و موسیقی جای خالی‌ای را در روان او پر می‌کند. این به فرایند تثبیت فردیت مربوط است که از دیدگاه فرویدی با عقدهٔ اودیپ، جدایی از مادر و رابطهٔ مهر و کین با پدر همراه است. به گفتهٔ او کتاب می‌گوید این خصومت را نباید خیلی جدی گرفت و می‌تواند به رابطهٔ مهرآمیز تبدیل شود.

موسیقی پاپولار، طبق عبارتی از کتاب، ابزاری نمادین برای تحمل یا مهار اضطراب‌های جدایی است، و تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان آن با تصاویر درونی والدین در گفتگو هستند. کتاب به عنوان شاهد می‌آورد که محتوای ترانه‌های عاشقانه معمولاً عشق ناکام است و واژهٔ «بیبی» رواج دارد؛ این را واپس‌روی به عشق دوران کودکی می‌داند.

الویس پریسلی، اسپرینگستین و کلپتون

او می‌گوید الویس پریسلی شخصیتی ساختگی بود و حالا همه این را می‌دانند: پسر خجالتی‌ای بود که خیلی به مادرش وابسته بود و روی صحنه تهاجمی و مردانه ظاهر می‌شد. طبق تحلیل کتاب، آنچه از او می‌شناسیم همان چیزی است که مادرش می‌خواست پسرش باشد؛ به همین دلیل زن‌های آن دوره عاشقش شدند. او می‌گوید با توجه به آنچه پیش از کتاب دربارهٔ زندگی خصوصی الویس می‌دانست، این تحلیلی خیلی نزدیک به واقعیت است.

اسپرینگستین، به گفتهٔ او، برخلاف بسیاری از ستاره‌های راک آدمی به‌شدت نرمال و اخلاق‌گراست و موسیقی‌اش مردانه است. کتاب او را نمونهٔ تولیدکنندهٔ موسیقی پاپولاری می‌داند که مرحلهٔ ادیپ را نسبتاً خوب پشت سر گذاشته و رابطهٔ مهرآمیزی با پدرش داشته است؛ ترانه‌هایش دربارهٔ پدر همیشه با مقداری احساس گناه و دریغ‌آمیز است. به نظر می‌آید او نمایندهٔ آن دسته‌ای است که دوران خانوادگی نسبتاً متعارفی گذرانده و ارتباطش با پدرش متعارف بوده.

اریک کلپتون پدر و مادر را ندیده و زندگی اندوهباری داشته است. به گفتهٔ روان‌کاو رابطه با مادر در چنین آدمی اصلاً شکل نگرفته است. نویسندهٔ کتاب نشان می‌دهد موسیقی بلوز و گیتار برای کلپتون جای مادر آرمانی را پر می‌کند و حتی حالت تقدس پیدا کرده است. کتاب به‌عنوان فکت می‌آورد که تعداد زن‌هایی که در موسیقی بلوز فعالیت می‌کنند کم است، و بلوز را برای همهٔ آدم‌هایی که این موسیقی را گوش می‌دهند نوعی تسکین‌دهندهٔ غم دوری از دوران کودکی می‌داند.

نظر او دربارهٔ تولید و شنیدن موسیقی

او می‌گوید نقد روان‌کاوانه در درجهٔ اول بر رابطهٔ اثر با خالق تأکید دارد و در درجهٔ دوم بر تأثیر آن بر مخاطب، و این دو معمولاً به هم ربط دارند. فکر می‌کند، بر اساس آنچه دیده، آدم‌ها معمولاً خوانندهٔ موردعلاقه و گروه موردعلاقه دارند که با وضعیت درونی آن آدم سازگارتر است؛ در ایران هم، که سال‌ها دسترسی به موسیقی نبود، ممکن است اکنون دورهٔ اکتشاف باشد.

در پاسخ به پرسشی که می‌پرسد آیا هرکس موسیقی تولید می‌کند خودش را تولید می‌کند، او می‌گوید موسیقی از هر هنری بیشتر بیان احساسات است و بی‌نهایت ناخودآگاه تولید می‌شود. به گفتهٔ او آدم‌ها بیشتر خودِ آرمانی‌شان را تولید می‌کنند نه خود واقعی را؛ کسی که ترانهٔ عاشقانه می‌گوید ممکن است هیچ تجربهٔ عاشقانه‌ای نداشته باشد، و کسی که متال تولید می‌کند با آن صداها کمبودی را در خود جبران می‌کند.

اتومبیل و ارزیابی او از کتاب

او می‌گوید فصل اتومبیل خیلی راضی‌کننده نیست: گویا به همهٔ نکته‌هایی که گفته شده اشاره می‌کند و از این نظر خوب است، ولی انسجام ندارد و چیزی را نقطهٔ محوری نمی‌گیرد؛ انتظار دارد نویسنده نظر قطعی خودش را بگوید. فهرست‌وار می‌گوید فصل به این نکته‌ها اشاره می‌کند: حس جدا شدن از جامعه در محیط خصوصی اتومبیل، دلالت‌های جنسی، بازگشت به دوران جنینی، و اینکه اتومبیل جایگزین بدن می‌شود.

نکتهٔ کلیدی کتاب از نظر او این است که داشتن اتومبیل یعنی دست‌یافتن به استقلال، چون کودک وقتی راه می‌افتد به استقلال می‌رسد. دربارهٔ فوتبال بحث نمی‌کند و فکر می‌کند تحلیل‌های بهتری از نظر روان‌کاوی هست، چون راه فرویدی از زاویه‌های تنگی به مسئله نگاه می‌کند. دربارهٔ اتومبیل فکر می‌کند بعداً با نگاهی یونگی حرف‌ها را خیلی بهتر می‌شود زد.

او این جلسه را رسماً آخرین جلسهٔ فرویدی اعلام می‌کند و می‌گوید احساس می‌کند راحت شده، چون دربارهٔ چیزهایی بحث می‌کرد که خودش خیلی احساس همدلی ندارد. می‌گوید تحلیل‌های فرهنگ عامه عموماً فرویدی است، هرچند نظر شخصی‌اش این است که این بحث‌ها خیلی جالب نیست.

→ متنِ کاملِ این جلسه