این جلسه با یادآوری ناخودآگاه جمعی و آرکتایپها شروع میشود و به آرکتایپ چهارم، سلف، میرسد. سخنران توضیح میدهد که ما از جدایی از وحدت رنج میبریم و فرایند فردانیت یعنی اتحاد ایگو با سلف. بعد مراحل این فرایند را میگوید، از مواجهه با شدو تا جذب آنیما و آنیموس، و در پایان آن را با عرفان ایرانی و بودیسم مقایسه میکند.
یادآوری و آرکتایپ چهارم
او فکر میکند فهم ناخودآگاه جمعی، آرکتایپها و فرایند فردانیت تقریباً مهمترین اجزای تئوری یونگ است؛ برای ادعای فهم فضای فکر یونگ لازم نیست همهٔ جزئیات کارهایش را دید. در فرایند فردانیت باید به آنیما و آنیموس برگشت، چون بخشی از توضیح آن جذب محتوای آنیما و آنیموس است.
او یادآوری میکند که شدو مابهازای ناخودآگاه در نظریهٔ فروید است و پرسونا نزدیک به سوپرایگو؛ هیچکدام کاملاً منطبق نیستند. سپس میگوید سلف آرکتایپ چهارم است و از جهاتی مهمترین، و در فروید معادلی ندارد، چون در فروید مفهوم رشد وجود ندارد ولی در یونگ الگوی سلامت و رشد در مرکز بحث است. او میگوید اولین بار از شنیدن آرکتایپها این حس به او دست داد که داخل ما چه اندازه شلوغ است: ایگو همهٔ ما نیست.
سلف، مرکز هماهنگکننده
به گفتهٔ او آنچه فکر میکنیم هستیم جزیرهای سرسوزنی در اقیانوسی بزرگ است و ما در واقع آن اقیانوسایم. آرکتایپها صدها و هزارها هستند، واحدهایی نسبتاً خودمختار مثل غدههای بدن که هر کدام سری نمادها ترشح میکنند؛ پس انتظار میرود عامل وحدتبخشی هم در روان باشد.
یونگ بهطور تجربی آرکتایپی فرض میکند که کارش هماهنگکردن است، مثل موجودیت درجهٔ دوم در ریاضیات؛ سلف بیشتر از هر چیز میکوشد ایگو را با بقیهٔ ناخودآگاه هماهنگ کند. رؤیا و اسطوره تلاشهاییاند برای رساندن محتوای ناخودآگاه به خودآگاه.
نمادهای سلف را او اشکال هندسی دایرهوار میداند و میگوید یونگ این را از سریال رؤیاهای بیماران کشف کرد؛ فکر میکند سوسک طلایی هم یکی از نمادهای متداول سلف است. به گمان او شاید مهمترین نماد سلف در فرهنگ بشر مسیح باشد؛ از نظر یونگ مهم نیست مسیح وجود داشته یا نه، مهم این است که بشر قهرمانهای خداگونه را در اسطورهها خلق کرده است.
جدایی از وحدت و جستجوی آن
او میگوید از جدایی ایگو از ناخودآگاه و از جدا افتادن از جهان رنج میبریم و آرامش وقتی است که خود را جزئی از کل حس کنیم؛ دانشها هم کارشان وحدتبخشی است. پس به نظر میآید چیزی شبیه غریزه، که خودش میگوید این کلمه مناسب نیست، در ما دنبال وحدت میگردد. او میگوید تمایل شدید در تمدن غرب به مواد توهمزا از همینجا میآید؛ این مواد حس وحدت را مصنوعی و موقت میدهند و مضر بودنشان همین است. او شعر حافظ دربارهٔ دست غیب و سینهٔ نامحرم را به یاد میآورد.
او میگوید مکتبهای عرفانی شرق، بودیسم و هندوئیسم، میخواهند ما با آگاهی جهانی متحد شویم و در عرفان اسلامی هم نهایت سیر وحدت با خدا و فناست. به نظر میرسد یونگ در دهههای آخر عمرش ارادت بیشتری به فرهنگ شرقی پیدا کرده، ولی ادعای خودش این است که فرایند فردانیت را از بررسی رؤیاها و نمادهای کیمیاگری کشف کرده، نه مطالعهٔ مستقیم شرق.
او تمرینی پیشنهاد میکند: همهٔ آرزوهایتان را بدون نظم در دفتری بنویسید؛ میبینید خواستهها با هم تضاد دارند. طبق دیدگاه یونگ مرکز واقعی وجود انسان سلف است، نه ایگو.
سلف، ژنتیک و پرسش دربارهٔ جایگاه سلف
او از جین اکسپرشن مثال میزند و میگوید میشود حدس زد، چنانکه یونگ دوست داشت، که هماهنگی روانی هم مثل آن ژنتیکی نوشته شده باشد.
سؤالی مطرح میشود که چرا سلف را جزئی از روان بدانیم و شاید گشتالت باشد. او از طرف یونگ جواب میدهد که ماهیت آن مهم نیست و سلف پدیدهای تجربی است. خودش اضافه میکند که ساختار آرکتایپها معلوم نیست، مثل چیزهایی که از کیسه درمیآورند، و این را نقص تئوری میداند؛ شاید در جلسات نقد همین را بگوید.
به گفتهٔ او وقتی یونگ سلف را مرکز روان میگوید یعنی عمیقترین خواست انسان رسیدن به وحدت است، حتی غریزهٔ جنسی هم تحت آن. در نظریهٔ یونگ سلف از روان فراتر میرود و انگار همهٔ موجودات سلف دارند و این سلفها یکیاند؛ مثلاً سرخپوستان میگفتند در مراسم کانابیس جای شکار را میفهمند. او میگوید لازم نیست ما این پدیدارها را بپذیریم، هرچند یونگ پذیرفته است.
فردانیت: اتحاد ایگو با سلف
هدف سلف این است که ایگو را با خودش متحد کند. ایگو پر از خواستهها و شناختهای غیرواقعی است و فردانیت یعنی جذب محتویات ناخودآگاه در خودآگاهی؛ این درست برعکس دیوانگی است که در آن ناخودآگاه خودآگاهی را جذب میکند. او میگوید با خاموش کردن خودآگاهی اتفاق خوبی نمیافتد و آرکتایپها هم تحت تأثیر زندگی شخصی انحراف پیدا کردهاند؛ مثلاً آنیمای کسی شبیه سیرن شده است.
از شدو شروع میکنیم. او شباهتش را با شعار خودت را بشناس در مکاتب عرفانی میگوید و ارزش کار یونگ را در این میداند که مدلی از روان میدهد و توضیح میدهد چرا اولین مرحله شدو است: چون به خودآگاهی نزدیک است و چیزی است که تبعید شده. برخلاف عارف، مدارک یونگ از اسطوره و رؤیا بینالاذهانی است.
او میگوید بیشترین تفاوت یونگ با فروید این است که فروید انسان را مثل سوسک توصیف میکند و در یونگ تصویری باشکوه از انسان هست؛ این را دلچسبتر میداند ولی نمیگوید چون باشکوه است درست است.
مواجهه با شدو و اعتراف
او مواجهه با شدو را مرحلهٔ اول میداند و به مفهوم گناه نزدیک میداند؛ نمیخواهیم خطاهایمان را ببینیم و رازی که نگه میداریم حس جداافتادگی میدهد. یونگ از آیین اعتراف مسیحی طرفداری میکند، چون کشیش نمایندهٔ مسیح و در واقع سلف است.
خودش اعتراض میکند که این جایگزین از سلف واقعی دور است، و به نظرش آیین توبهٔ خودمان، خصوصی با خدا، قشنگتر و راحتتر است. او کتاب «یونگ، خدایان و انسان مدرن» را بهترین توصیف فرایند فردانیت میداند و میگوید مرحلهٔ اول این است که درِ پستو را باز کنیم و ببینیم داخلش چیست.
آنیما، آنیموس و پرسونا
مرحلهٔ دوم جذب آنیما-آنیموس و پرسوناست و فقط شناختی نیست؛ باید اعوجاجها اصلاح شوند تا آنیما از حالت سیرن به حالت طبیعی برسد. پرسونا مثل سوپرایگو دشمن سلف است و حل مشکل آنیما-آنیموس نقطهٔ عطف است و حتی سختتر از شدو.
آنیما زنی در درون مرد است که معمولاً رشدنیافته است و در فرهنگ مردسالار مردها اصلاً نمیپذیرند که ویژگیهای زنانهای دارند. به گمان او ۹۹ و ۹ دهم درصد مردها عواطفشان رشد نکرده است و میگوید یونگ به همین دلیل با تمدن مدرن دشمن است که همهاش تفکر منطقی است.
او میگوید زنی که آنیموسش رشدنیافته است معمولاً با قاطعیت باید و نبایدها میگوید؛ این را طبیعیترین اتفاق برای زن در فرهنگ مردسالار میداند و از کتابدار مقرراتی مثال میآورد. شاید افسردگی بیشتر در زنها هم یکی از عوامل همین سختگرفتن به خود باشد.
مردها هم میتوانند آنیمای رشدنیافته داشته باشند که به شکل قهر و احساسات شدید بروز میکند. او جملهای از کتاب نقل میکند که مرد ۱۰ دقیقه در معرض زنی که آنیموسش شمشیر به دست دارد در آنیمایش غرق میشود. راه طبیعی را رابطهٔ عاشقانه میداند.
عشق، عرفان ایرانی و پایان
به نظر او یونگ پیشرفتهترین و جالبترین تئوری را دربارهٔ عشق دارد، در حالی که برای فروید عشق والایش غریزهٔ جنسی است. او میگوید در عرفان ایرانی عشق مرکزیت دارد، مثل مولانا، و گام اول عرفان یعنی یقظه و توبه شبیه مواجهه با شدو است. بعد از جذب آنیما و آنیموس نوبت مواجهه با پیر دانا میرسد.
خط کلی فرایند این است که با شدو مواجه شویم، آنیما و آنیموس و پرسونا را جذب کنیم، به پیر دانا برسیم و ایگو با سلف یکی شود. او میگوید فرق عرفان اسلامی با یونگ این است که در آن به سوی موجود واقعی، خداوند، میروید و در یونگ سیر درونی است؛ به گمان او دعا معنی ندارد و این به بودیسم نزدیکتر است. دینداران یونگ را ترجیح میدهند چون او دین را محترم میداند، در حالی که به گمان او فروید دیندار را غیرطبیعی میبیند.
→ متنِ کاملِ این جلسه