جلسه با یادآوری فروید و ناهمگرایی نظریههای روانکاوی آغاز میشود و به مقایسهٔ رؤیا و اثر هنری نزد فروید و یونگ میرسد. بعد از لایههای خودآگاه تا ناخودآگاه جمعی در اثر هنری، نزاع قصد مؤلف و مرگ مؤلف و جایگاه فیلم میگوید. سپس پیشنهاد میکند جنینشناسی میان فروید و یونگ پل بزند و محور رشد و انحراف را با چهار کارکرد یونگ پیوند میدهد. در پایان در پاسخ به پرسشها از فیزیک، فرم و محتوا در هنر و فلسفهٔ قارهای میگوید.
فروید و یونگ: دو نظریه، نه یک پیشرفت
او میگوید احساسش این بود که لازم است فروید یادآوری شود. در فیزیک، وقتی از مکانیک نیوتنی به نسبیت میرسید احساس نمیکنید دربارهٔ چیز دیگری صحبت میشود، ولی وقتی فروید و بعد یونگ را میخوانید گاهی انگار دربارهٔ دو موجود حرف میزنند. به گفتهٔ او دستکم دو قرن است این وسوسه هست که علوم انسانی را هم مثل علوم دقیقه کنند، ولی نمیشود گفت رشتهای نسبت به پنجاه سال قبل پیشرفتهتر است؛ روانکاوان در حالت همگرایی قرار نگرفتهاند و نظریههای رقیب نسبت به زمان فروید بیشتر شده. او بارها گفته که طرفدار هیچکدام از مکتبها نیست و میخواهد آزاد باشد از همه، ولی سازگارانه استفاده کند؛ با فروید و یونگ میشود از پدیدههای فرهنگی حقایقی بیرون کشید که بدون روانکاوی شاید ممکن نباشد.
رؤیا و اثر هنری نزد فروید و یونگ
او میگوید بحث مقایسه را ادامه نمیدهد و فقط زمینهای برای نقد هنری میچیند. نزد فروید رؤیا دربارهٔ خواستهها و انگیزههای ناخودآگاه شخصی اطلاعات میدهد؛ از دیدگاه یونگی رؤیا، مگر خلافش ثابت شود، کاشفِ حقایقی دربارهٔ وضعیت فرد و دنیای اطرافش است. به همین ترتیب در نقد یونگی ممکن است اثر هنری را نه مجموعهٔ آرزوهای پنهانِ تحققیافتهٔ هنرمند، بلکه مجموعهای از واقعیتها با حالتی حتی پیشگویانه دید.
نمونهاش صحنهای است از فیلمی از مخملباف دربارهٔ زایندهرود که در آن همسر شخصیتی از گذشتهٔ کارگردان در تصادف میمیرد. تعبیر فرویدی بلافاصله این است که چون شخصیت خیلی گریهوزاری کرده آرزوی پنهان مرگ همسر وجود دارد، ولی تعبیر یونگی ممکن است همان واقعه را پیشگویانه بداند. او در عین حال میگوید باید در چنین تعبیرهایی خیلی احتیاط کرد: آثار هنری بیشتر از اینکه به لایههای خیلی پنهان ناخودآگاه مربوط باشند به لایههای نزدیک به نیمههوشیار و هوشیار مربوطاند، و نقد روانکاوانهٔ خوب نه صرفاً یونگی است و نه صرفاً فرویدی.
لایههای قصد در اثر هنری
به گفتهٔ او در کارهای روزمره هم نود درصد نمیدانیم چرا کاری میکنیم؛ پس در اثر هنری طیفی از مقاصد داریم، از خودآگاه و نیمههوشیار تا ناخودآگاه شخصی و جمعی. بعضی آثار، مثل اشعاری که به الهام برمیگردد، ممکن است بالای نود درصدشان به ناخودآگاه جمعی مربوط باشد و بعضی فوقالعاده خودآگاهانه ساخته میشوند. آشنایی با هنرمند کمک میکند لایهٔ خودآگاهش را بشناسیم و کنار بگذاریم، ولی حتی هنرمندی که از دیدگاهی ایدئولوژیک کار میکند از لایههای دیگر مصون نیست. او نقد را مثل ساختن تئوری میداند و میگوید باید سهم هر لایه را مشخص کرد؛ کوبریک را کسی میداند که بخش عمدهٔ کارش را خودآگاهانه انجام میدهد، و مخملباف به نظر میآید افکاری دارد که فیلم بیان میکند، هرچند بخش عمدهٔ فیلمش خودآگاه نیست.
از پاراجانف فیلم «رنگ انار» را مثال میآورد و فکر میکند اثری از خودآگاهی در آن نیست؛ پاراجانف رسماً گفته هنگام ساختن فیلم میخوابیده و خواب میدیده و نمیداند صحنهها چرا چنیناند. به گفتهٔ او اثر هنری مجموعهای از تعارضهاست: گاهی مؤلف میخواهد چیزی بگوید و تأثیر کار برعکس آن میشود، چون ناخودآگاه شخصی با خودآگاهی مخالفت کرده. بعضیها فکر میکنند بهترین راه فهم اثر مصاحبه با مؤلف است، ولی او اینجور مصاحبهها را زیاد دیده که هنرمندان دربارهٔ اثر هنری خودشان حرفهای پرتوپلا میزنند و فکر میکنند مقاصد خودشان را میگویند؛ در مصاحبهٔ تروفو با هیچکاک، هیچکاک از تحلیلهای تروفو اعلام بیاطلاعی میکند و میگوید میخواسته چیزی سرگرمکننده بسازد.
مرگ مؤلف و قصد مؤلف
او دو نکته را مقدمهٔ نقد هنری میداند. نخست اینکه آثار هنری، بهویژه داستان و فیلم، بیشتر با خیالپردازی در حالتهای نیمههوشیار پدید میآیند تا رؤیاهای عمیق؛ پس نباید انتظار داشت دیدگاه یونگی به اندازهٔ فرویدی مؤثر باشد، هرچند به گفتهٔ او اگر دیدگاه یونگی نباشد چیزی در کار کم است. دوم دعوا بر سر هدف نقد است: بهطور سنتی هدف را قصد مؤلف میدانستند، و رولان بارت با مقالهٔ «مرگ مؤلف» میگوید اثر پس از خلق چیزی جدا از مؤلف است و منتقد شاید بهتر باشد فراموش کند مؤلف چه میخواسته بگوید.
او در این دیدگاه تناقضی میبیند: فهمیدن سخن یعنی فهمیدن قصد گوینده، و روشن نیست چرا در شعر و داستان ناگهان مؤلف میمیرد. اکثریت منتقدان به بارت گرایش دارند و او برای آن دلیلی منفی هم میآورد: اگر نقد یعنی فهم قصد مؤلف، منتقد همیشه در خطر است که مؤلف بگوید نقد مزخرف بود، و با کنار گذاشتن این معیار از این واهمه خلاص میشود. دید مدرن به گفتهٔ او این است که آثار هنری معانی جالبی دارند که مؤلف هم ممکن است از آنها بیخبر باشد. به نظر او با نظریهٔ روانکاوی، بهویژه یونگ، این نزاع حل میشود، به شرط اینکه قصد مؤلف را منحصر به قصد خودآگاه نکنیم و مؤلف را طیفی از خودآگاهی تا ناخودآگاه شخصی و جمعی ببینیم.
به گفتهٔ او اثر هنری از مقاله یا قضیهٔ ریاضی فرق دارد، چون دخالت ناخودآگاه در آن بسیار بیشتر است؛ بسته به اینکه اثر چقدر به ناخودآگاه متمایل باشد میتوان گفت مؤلف مرده است. دربارهٔ مولوی فکر میکند دیوان شمس پر از نمادهایی است که مولوی از آنها خبر ندارد، در حالی که دربارهٔ مثنوی میتواند بگوید چه میخواسته. او نظر شخصیاش را میگوید که دربارهٔ رؤیا خوب است بالای نود درصد دیدگاهها یونگی باشد، ولی اثر هنری چون نتیجهٔ خیالپردازی و پر از آرزوهای در حال تحقق است کاربردهای فرویدی فراوان دارد؛ و میشود طرفدار نظریهٔ قصد مؤلف بود به شرط اینکه مؤلف را معادل خودآگاهش ندانیم.
نقد روانکاوانه کجا بهتر کار میکند
در پاسخ به یکی از حاضران میگوید بعداً دربارهٔ رد پاهای ناخودآگاه جمعی در آثار هنری صحبت میکنند؛ بخشی از آن ناخودآگاه جمعیِ یک ملت است که میشود ناخودآگاه قومی نامید. به باور او نقد روانکاوانه قویترین نوع نقد است و شامل همهٔ انواع نقدی است که وجود دارد، چون اثر هنری محصول مکانیسمهای روانی مؤلف است. بهترین جا برای آن داستان و فیلم است؛ در شعر نباید چنین انتظاری داشت چون بسیاری از شاعران مدرن و پستمدرن با خود زبان کار دارند، و دربارهٔ موسیقی هم به این راحتی نمیشود حرف زد. هرچه اثر به محصولات طبعی روان، مثل رؤیا و سخنگفتن، نزدیکتر باشد نقد روانکاوانه بهتر کار میکند.
او میگوید نقد باید همزمان نقد خودآگاه، فرویدی و یونگی را شامل شود و فروید را نباید فراموش کرد. به گمان او فروید برای نظریهاش بیشتر از تحلیل رؤیاها از تحلیل خیالپردازیها استفاده کرده؛ مثلاً پسربچهها دوست دارند خودشان را در قالب قهرمانی سوپرمنوار ببینند، و تعبیر فرویدی این نیست که در آینده سوپرمن میشود، بلکه این است که دوست دارد چنین تصویری از خودش را پروجکت کند. یکی از دلایل برتری فیلم نسبت به شعر و داستان این است که کار جمعی است، مثل اسطورهها که در طی قرنها از فیلتر ذهن آدمهای مختلف میگذرند؛ مسیر فیلمنامه تا فیلم نهایی بعضی آثار ناخودآگاه شخصی را ساییده و اثر را به هستهٔ ناخودآگاه جمعی نزدیکتر میکند.
برخلاف کسانی که وابستگی فیلم به صنعت و اینکه یک نفر آن را خلق نمیکند نقطهٔ ضعف میدانند، او فکر میکند فیلم مزیتی هم دارد: تیزیهای ناخودآگاه شخصی در فیلم کمتر است، چون از چند مرحله فیلتر میشود. دربارهٔ انیمیشن میگوید انیمیشنهای والت دیزنی پر از نمادهای ناخودآگاه جمعیاند و از افسانهها و اسطورهها میآیند، در حالی که انیمیشنهای اروپای شرقی و مکتب زاگرب را یک نفر بهطور مطلق میسازد و کنترل او بر کار میتواند فوقالعاده زیاد باشد.
جنینشناسی بهعنوان پل میان فروید و یونگ
سخنران میگوید بارها گفته ایدههای یونگ از لحاظ تئوریک خیلی خاماند، مجموعهای از مشاهدات تجربی با کمی نظریهپردازی، و از بدترین چیزها در مکتب یونگ این است که جانشین بزرگی نیامده که ضعفها را با نظریهپردازی بپوشاند؛ در حالی که پس از فروید دستکم سه چهار آدم مستقل و مهم آمدند، و لاکان هم اگر ادامهٔ فروید باشد آدم فوقالعاده بزرگی است. او پیشنهاد میکند از مفهوم اطلاعات، که امروز در علم مفهومی مرکزی شده و در زمان یونگ تقریباً وجود نداشت، و از پیشرفتهای ژنتیک و جنینشناسی استفاده شود؛ یونگ میگفت ناخودآگاه جمعی ژنتیک است، در زمانی که ژنتیک به این پیشرفت نرسیده بود، و به گمان او اگر یونگ بود از این تحولات استفاده میکرد.
او خواندن ژنها را به ماشین تورینگ شبیه میداند: نوار و هد خواننده سهتاییسهتایی کدهای ژنوم را میخواند و پروتئین میسازد، و مثل ماشین تورینگ علامت توقف هم دارد. به گفتهٔ او امروز میدانیم اعضای جنین فقط ساخته نمیشوند بلکه بهطور آزمایشی کار هم میکنند؛ کلیه با اینکه جنین غذایی نخورده شروع به کار میکند. دوران جنینی پرتحرک است و جنین واقعاً در آن زندگی میکند، هرچند او میگوید اینکه اعضا الگوی کارشان را چگونه یاد میگیرند هنوز روشن نیست.
اختلاف فروید و یونگ به گفتهٔ او شبیه اختلاف تجربهگراها و عقلگراهاست: فروید ناخودآگاه شخصی را حاصل تجربههای دو سال اول زندگی میداند، و یونگ مثل عقلگراها، به دلیل ژنها، ظرفیتهایی پیش از تجربه را به ارث میبرد؛ کانت هم معتقد است مقولههایی مثل علیت، زمان و مکان طبق ساختار مغز از قبل وجود دارند. او میگوید میشود جنینشناسی را واسطه کرد: جنین پیش از تولد میخورد و دفع میکند و کارهای دیگر بدن را آزمایشی انجام میدهد؛ مثلاً سلولهای تخمک در زنان همه در مرحلهٔ جنینی پدید میآیند، که اخیراً خوانده و شگفتانگیز یافته. پس بخش مشترکی از ناخودآگاه ممکن است در تجربههای مشترک جنینی شکل بگیرد.
به گفتهٔ او این نگاه میتواند پلی میان تجربهگرا و عقلگرا باشد: آمادگیهای ذهنیای که یونگ ناخودآگاه جمعی مینامد در دوران جنینی میتواند شکل بگیرد، چون ژنوم تقریباً نودونه و نیم درصدش میان انسانها مشترک است و جنین فرهنگی ندارد؛ پس از تولد هم کودک از خانواده و فرهنگ تجربههایی را به ناخودآگاه شخصیاش تبدیل میکند. به گمان او مرحلهٔ جنینی همان حلقهٔ مفقودهای است که یونگیها باید رویش فشار بیاورند، و حرف فروید هم درست است به شرط اینکه مبدأ صفر را روی لحظهٔ تولد نگذاریم. او تأکید میکند جنین تصویر ذهنی آنیما ندارد، ولی نوعی آمادگی ذهنی برای آن شکل میگیرد.
محور رشد، چهار کارکرد و تفاوت جنسی
او مدلی مشترک پیشنهاد میکند با یک محور عمودی رشد و یک محور افقی انحراف که به جنسیت مربوط است؛ چون الگوهای فروید در مراحل ابتدایی رشد بودند و هدفش توجیه و درمان بیماریهای روانی بود، فروید به انحراف توجه کرد و یونگ بیشتر به محور عمودی. به گفتهٔ او این همان دیاگرام چهار کارکرد خودآگاهی یونگ است، با تقابل تفکر و احساس و تقابل حس و شهود؛ و برخلاف خنثی بودن یونگ، او فکر میکند حس مرتبهٔ بسیار نازلی از شناخت است و شهود مرتبهٔ بالاتر.
به گفتهٔ او بهطور آماری احساس در زنها و تفکر در مردها اکثریت دارد؛ ولی نتیجهٔ آزمون یونگ را چندان نمیشود قابل اعتماد دانست، چون فرد با خودآگاهیش پاسخ میدهد، و درصد احساس در ایران به دلیل تعلیمات مذهبی غیرواقعی درمیآید. یونگ تأکید میکند تفکر بر احساس برتری ندارد، ولی او میگوید کتابهایی با عنوان متفکران بزرگ تاریخ هست و دربارهٔ آدمهایی که احساس خیلی خوبی داشتند کسی بحث نمیکند. حس میان همهٔ آدمها مشترک است ولی شهود با تمرین رشد میکند، و به گمان او مکاتب عرفانی همین قوهٔ شهود را تقویت میکنند.
او محور افقی را از جنبهٔ جنسیتی میبیند و میگوید این با اطلاعات سالهای اخیر دربارهٔ تفاوتهای مغز زن و مرد تأیید میشود: ارتباط میان دو نیمکره در زنها بسیار بیشتر است و مردها میتوانند، نه لزوماً، با یک نیمکره فرمال فکر کنند و به احساساتشان کاری نداشته باشند، در حالی که تفکر زنها همیشه با احساسشان هماهنگ است. این از یک جهت توانایی است و از جهتی ناتوانی، چون آنچه بهعنوان نهایت رشد شناختی باید به آن رسید هماهنگ کردن فیلینگ و تینکینگ است. به گفتهٔ او نظام آموزشی که بر اساس ساینس و ریاضی شکل گرفته، هرچه یکی از نیمکرهها خاموشتر باشد کار برای آدم راحتتر است.
علم، فرم و فلسفه
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ کوانتوم میگوید خوشنیامدن اینشتین از تعبیر کپنهاگی بهخاطر احساس بدی در یک روز نبود، بلکه تناقض با عقاید او دربارهٔ جهان بود. به گفتهٔ او فیزیک جدید فرمالیسمی است که معنایش را نمیدانیم و اکثریت فیزیکدانان دنبال فهمیدن نیستند؛ اینشتین آخرین فیزیکدانی بود که چنین میخواست و بیست، سی سال آخر عمرش از فیزیک مدرن عقب افتاد. دیراک و هایزنبرگ اهل فهمیدن و تحلیل نبودند و فاینمن دستکم دوست داشت بفهمد. او میگوید نظام آموزشی هم برای بازار کار آدم تربیت میکند و در آن فرمول مهم است.
از ریاضی مهندسی که تدریس کرده مثال میزند: احساس میکند دانشجو نمیتواند این مطالب را در سهماهونیم بفهمد و قرار است فقط یاد بگیرد بنویسد. در هنر هم به کسی جایزه میدهند که نوآوری فرمی داشته باشد؛ از کتاب «عناصر سینما» نقل میکند که نویسنده کارگردانی را ترجیح میدهد که فرمی در ذهن دارد و دنبال محتوا میگردد، و میگوید همهچیز برعکس شده. هیچکاک را، که از اولین هنرمندان پستمدرن میداند، مثال میآورد: قایق نجات برای ساختن فیلمی در مکانی دو در دو با تدوین، و طناب برای ساختن فیلمی بدون کات؛ و میگوید در دوران جدید فرم نسبت به محتوا اولویت پیدا کرده. در علم هم اینشتین اول میفهمید و بعد دنبال ریاضیاتی میگردد که فرمولها را بنویسد، ولی حالا برعکس است.
دربارهٔ فلسفه میگوید فلسفهٔ ارسطویی و تحلیلی روزبهروز به ریاضیات و فرمالیسم نزدیکتر شده، در حالی که فیلسوفان قارهای، از جمله نیچه، سارتر و هایدگر، به ادبیات نزدیک شدهاند. به گفتهٔ او هایدگر معتقد است هنر از فلسفه مهمتر است و با تفکر فرمال نمیتوان حقیقت را فهمید؛ هولدرلین را شاعری میداند که خوب دربارهٔ حقیقت صحبت میکند. میپرسد دریدا منتقد هنری است یا فیلسوف، و میگوید هدفش نشاندادن این است که فلسفه هم نوعی ادبیات است. این گروه معتقدند با یک نیمکره نمیشود حقیقت را کشف کرد و هر دو نیمکره باید با هم به کار بیفتند، و دو جریان یکدیگر را مسخره میکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه