او میگوید با فیلم «رنگ انار» بهعنوان الگو میخواهد ایدههای کلی دربارهٔ شیوهٔ بررسی محتوای اثر هنری را توضیح دهد. نخست مسئلهٔ قصد مؤلف و توجیه ساختارگرایان را در برابر توجیه ناخودآگاه جمعی میآورد، سپس لایههای دخیل در اثر و نشانهٔ اعوجاج را با مثالهایی از فیلم و انیمیشن، و در پایان تفاوت نگاه فرویدی و یونگی و برنامهٔ جلسات بعد را.
قصد مؤلف و ناخودآگاه
او میگوید اکثریت منتقدان نظریه ادبی، بهویژه فرانسویها، فهم اثر هنری را درک قصد مؤلف نمیدانند. به گفتهٔ او اگر دیدگاه یونگ را بپذیرید بدیهی است که قصد خودآگاه مؤلف همهٔ محتوای اثر نیست، چون هستهٔ نظریهٔ روانکاوی این است که خودآگاهی آنقدر که فکر میکنید مهم نیست. نمونهٔ واضحش اسطورههاست: حقایقی که در آنها بیان میشود را آدمهای پنجهزار سال قبل، که تقریباً فاقد خودآگاهی بودند، درک نمیکردند.
او میپرسد منتقدان غیر یونگی مثل بارت و دریدا، که به نظر او به ناخودآگاه جمعی معتقد نیستند، چطور ظاهر شدن حقایق ماورای فهم هنرمند در اثر هنری را توجیه میکنند. پاسخش این است که اصلاً توجیه نمیکنند؛ میگویند نمیدانیم چرا اینطور میشود و عجیب است.
ساختارگرایی و دو توجیه
به گفتهٔ او ساختارگرایی به سوسور برمیگردد و ایدهٔ آن این است که زبان چیزی ورای آدمهاست و حقایق و اطلاعات عظیمی در واژهها و ساختار زبانی ذخیره شده که ممکن است خود آدم به آنها دسترسی نداشته باشد. مثالش دریدا است که از متنی از افلاطون استفاده میکند که نوشتار را حقیرتر از گفتار میداند: واژهٔ فارماکون در یونانی هم به معنای زهر است و هم دارو؛ افلاطون آن را به معنای سم به کار برده، ولی میشود متن را جدا از خودآگاه او خواند، بهگونهای که نوشتار دارو باشد. دریدا قطعاً طرفدار خواندن متن جدا از مؤلف است.
او توجیه خودش را ناخودآگاه جمعی میداند و توجیه ساختارگرایان را منبع اطلاعات در ساختار زبانی بیرون از بشر. برای قضاوت میگوید میشود یک محک ترتیب داد: در کدام آثار این پدیده بیشتر دیده میشود، آنهایی که زبانیترند مثل شعر و داستان یا آنهایی که تصویریترند مثل فیلم و نقاشی. اگر در جاهایی که تصویریتر است بیشتر باشد توجیه ناخودآگاه جمعی بهتر کار میکند، و اگر در ادبیات بیشتر پیش بیاید توجیه ساختارگرایان. او جملهٔ معروفی را هم میآورد که دریدا انتقام ادبیات را از فلسفه گرفت، چون متن فلسفی را مثل شعر یا داستان میخواند.
اگر اصل لکان را بپذیریم که ناخودآگاه ساختاری مانند ساختار زبان دارد، این دو توجیه یکی میشوند؛ او از این اصل طرفداری میکند و فکر میکند دو توجیه همگرا هستند، ولی معنای دقیقش را برای بعد میگذارد. یکی از حاضران میپرسد زبان که روزی نبوده و در حال گسترش است چگونه با ناخودآگاه جمعی ازلی تطابق دارد. در پاسخ میگوید معنایش این نیست که هر واژهای در ناخودآگاه جمعی حاضر است: آن کل اصلی مشترک همهٔ زبانها همان ناخودآگاه جمعی است، واریاسیونهای یک زبان ناخودآگاه فرهنگی آن جامعه است و واریاسیونهای زبان شخصی ناخودآگاه شخصی.
لایههای اثر هنری
به گفتهٔ او هر تحلیل روانکاوانه رفتار انسان را لایهلایه میبیند، از خودآگاه تا ناخودآگاه شخصی، فرهنگی و جمعی. برای فعل ساده لازم نیست، ولی هرچه رفتار پیچیدهتر شود به مدل نیاز داریم، و شعر گفتن را شاید پیچیدهترین فعل انسان بداند. او از اصطلاحی از استادهای دانشکدهٔ ریاضی شریف میگوید که قضیهای بزرگ برای مسئلهای کوچک مثل شکار مگس با کانک است؛ ولی تحلیل هنری در خور چنین کاری است.
او میگوید مدل یونگ زبان در آن نیست، برای همین مدام سراغ سینما و انیمیشن میروند. احساسش این است که روانکاوی هنوز برای این کار پیچیده نشده و سه مکتب بیشتر انرژیشان صرف جلوگیری از تهاجم همدیگر میشود؛ در سنت یونگی شاگرد بزرگی نمیبیند که کار او را خوب ادامه داده باشد. فکر میکند روانکاوی شاید در قرن بیستویکم جای مهمی در دانش بشری اشغال کند.
از دید فرویدی باید دید میلهای ناخودآگاه مؤلف چیست، آرزوی پنهانی که معمولاً به کودکی برمیگردد و رنگ جنسی دارد؛ مثلاً مردن آدمی در اثر نشانهٔ میل پنهان به از بین رفتن آن شخصیت یا مفهوم است. در دیدگاه یونگی فرض این است که در هر اثر هنری محتوای پنهانی هست که به نیازهای واقعی ناخودآگاه جمعی برمیگردد و روی آنها اعوجاجهایی از ناخودآگاه شخصی و فرهنگ است؛ به همین دلیل حقایقی دور از تجربهٔ شخصی ممکن است در اثر بیاید.
مثال او پاراجانف و سایاتنووا است: پاراجانف میخواهد حقیقتی را بیان کند، ولی بیانش قاطی میلها و برداشتهای شخصی خودش میشود، و سفارشدهنده، فرهنگ و ادارهٔ سانسور هم تأثیر میگذارند. به گفتهٔ او کمک روانکاوی تشخیص آن بیس ناخودآگاه جمعی است؛ با آن، ناخودآگاه شخصی مشخص میشود، چون فرهنگ مؤلف معمولاً قابل مطالعه است. میگوید این فرایند ساده نیست و قرار نیست دربارهٔ هر اثر همهٔ اینها را بدانیم.
رنگ انار و ناهماهنگی
او «رنگ انار» را ساده میداند چون بیس معلوم است: اشعار و زندگی سایاتنووا، و قصد خودآگاه پاراجانف که در ابتدای فیلم اعلام میشود، فیلمی برای بیان زندگی درونی شاعر. به گفتهٔ او مقداری احساسات همجنسگرایانهٔ پاراجانف در این فیلم اعوجاج ایجاد کرده؛ ولی لازم نیست به بیرون اثر رجوع کرد، چون وقتی ناخودآگاه شخصی وارد شود ناهماهنگی میان اجزای اثر دیده میشود، مثل اینکه یک تکهاش با بقیهٔ تکهها جور درنمیآید، همه سبزند و یکی ناگهان قرمز شده.
مثال دیگرش فیلم American Beauty است که به نظر او شاید محتوایش ابراز نفرت نسبت به زن آمریکایی باشد، به معنای زنِ نمادنما و کمی فمینیستِ رقیبِ مرد، و مؤلف اگر بپرسید تأیید میکند. به گفتهٔ او شخصیت مرد هماهنگ است ولی شخصیت زن چندپاره و ناهماهنگ: اوایل فیلم تنهایی زارزار گریه میکند، که قرار است ضعیف باشد، بعد خیانت میکند و آخر هفتتیر درمیآورد. لازم نیست به بیرون اثر نگاه کرد تا این اعوجاج را دید.
به گفتهٔ او خیلی وقتها مؤلف چیزی را میخواهد بگوید که واقعیت ندارد و فقط دوست دارد چنین باشد، همان چیزی که فروید میگوید، و این تلاش همیشه دچار شکست میشود: اثر خوب درنمیآید و حسی که مؤلف میخواهد به مخاطب نمیرسد، انگار ناخودآگاه جمعی نمیگذارد. به نظر او در American Beauty آنچه قرار است بامزه باشد چندشآور است، و مخاطب تابع دستورات مؤلف نیست. هر چه اثر طولانیتر و پیچیدهتر باشد این بیشتر پیش میآید.
الهام و انیمیشن
او میگوید اکثر آثار هنری از نوعی الهام شروع میشوند که مؤلف نمیتواند توضیح بدهد از کجا آمده: ادراکات ناخودآگاه بهصورت داستانهای نمادین در رؤیا میآیند و حتی اگر رؤیا فراموش شود ممکن است راهش را به خودآگاه باز کند و ایدهٔ اولیهٔ اثر شود. روانکاوی اسلوبی میدهد که از اسطورهها و رؤیاها نمادها و داستانهای مورد علاقهٔ ناخودآگاه جمعی را کلاسیفه کنیم؛ و هر قدر مؤلف هنگام خلق اثر خودآگاهیاش را بیشتر کنار بگذارد، امکان بروز آن نمادها بیشتر میشود.
او انیمیشن را نزدیکترین فرم به رؤیا میداند، چون هیچ چیز غیرممکنی در آن نیست و معمولاً سفارشدهنده و اغراض سیاسی در کار نیست؛ آثاری که هدف غیرایدئولوژیک مثل سرگرمکننده بودن دارند محتوای ناخودآگاه بیشتری دارند. مثالش Wacky Races است: اگر آن را رؤیا بگیریم، اتومبیل نشانهٔ شغل است و مسابقه رقابت ناجوانمردانهٔ کاری، و تصور او این است که سازندگان به هیچ وجه چنین فکر نمیکردند. او میگوید نمیخواهد بگوید همهٔ این قضایا معنای خیلی عمیقی دارند، و از اژدها هم نماد جنسی میبیند.
فرویدی یا یونگی
به گفتهٔ او هر تفاوتی در تعبیر رؤیا میان یونگ و فروید در تفسیر هنری هم هست. مثلاً اگر در «شبهای زایندهرود» مخملباف همسر شخصیت اصلی بمیرد، تعبیر فرویدی آرزوی ناخودآگاه مرگ همسر است، ولی از دیدگاه یونگی ممکن است پیشبینی چنین واقعهای در زندگی مؤلف باشد؛ فروید پیشبینانه بودن را ممکن میداند ولی با درصد بسیار پایین.
او میگوید برای تشخیص اینکه مؤلف آرزو میکند یا واقعیتی بر او تحمیل شده نمیشود یک، دو، سه، چهار تکنیکی گفت؛ باید مثال زد تا از فضای کلی بحث دستتان بیاید. مهمترین ویژگی بروز ناخودآگاه شخصی را ناهماهنگی میداند، مثل واقعهای ناگهانی که از مقتضیات متن برنمیآید. مثال معروفش «پایان سرخ و سیاه» استاندال است: قرارداد پاورقی با ژورنال تمام شد و داستان ناگهان با رفتاری از شخصیت اصلی و اعدام شخصی پایان یافت که کسی انتظارش را ندارد؛ این ربطی به ناخودآگاه شخصی ندارد، به سفارشدهنده مربوط است.
دربارهٔ همین ماجرای استاندال ذهنش بیشتر به این میرود، نه بهطور قاطع، که تحلیل فرویدی کارآمدتر است؛ نشانهٔ فرویدی را گریهزاری بیش از اندازهٔ شخصیت اصلی پس از آن ماجرا میداند. نشانهٔ دیگر غیرنمادین بودن است: مردن یک نفر در داستان خیلی غیرنمادینتر است از اینکه خورشید بهعنوان قهرمان ظاهر شود؛ باید انتظار داشت لایههای نمادینتری به واقعیتهای عینی ناخودآگاه جمعی برگردند. در پایان میگوید مثالها را در جلسات بعد ادامه میدهد، از آثاری که ناخودآگاه جمعی در آنها پررنگ است تا آثاری که خودآگاهی پررنگ است، و فیلمی تلویزیونی با کیفیت ضعیف را میآورد که با این حال ناخودآگاه جمعی در آن هست.
→ متنِ کاملِ این جلسه